Wase 21 — Na liga ni veidusimaki ena cakacaka
GSAM 322.1“Au na vakavulici iko ka vakasalataki iko ena sala mo lako kina.”1
GSAM 322.2Vua sa vakararavi vua na Turaga, sa dau vakaraitaki tiko ga na Nona veikauwaitaki. Ia, e so na gauna sa qai vakilai vakalevu kina na veikauwaitaki oqo, me vaka na veivakabulai mai na ca kei na leqa, na ka e rairai kei na ka e sega ni rairai, kei na veikatuba sa dolava vakadodonu na Nona veivakarautaki me vakatetei kina na Nona dina. Oqo na veika sa vakamacalataki ena wase oqo.
GSAM 322Na iMatai ni Raivotu mai Michigan
GSAM 322.3Ena vula o Me, 1853, erau a sikovi Michigan o Talatala White kei na watina. Oqo na imatai ni gauna me rau lako kina ki na ra kei Buffalo, N.Y. Ena iotioti ni siga ni vakacecegu ena vula o Me, erau a tiko mai Tyrone, ka mai kea a vakaraitaki vei Marama White ena raivotu na veisoqosoqo duidui ni daumaroroya na siga ni vakacecegu ena yasana oya, kei na ivakasala me baleta na veika e rawa ni vakaleqai ira. Ena Jiune 2, mai Jackson, a vola o koya e walu na tabana ena pepa balavu ni volavola, ka tukuna kina e so na ka a vakaraitaki vua. A solia vei au e dua na ilavelave ni raivotu ka volai ena penikau, ena yalayala ni'u na vakarautaka vua e dua na kena ilavelave matata ka volai ena peni kei na wainivola.
GSAM 322E Dua na Marama ka Kaya ni Yalosavasava
GSAM 322.4Ena maliwa ni veika tale e so a vakaraitaki, a vakamacalataki na nona ituvaki e dua na marama ka saga tiko me curu vakasaurara mai ena kedra maliwa na noda tamata. A kaya o koya ni marama oqo e kaya ni yalosavasava vakalevu. A se bera ni sotavi koya o Marama White, ka sega ni kila e dua na ka me baleti koya, vakavo ga na ka a vakatakilai vua ena raivotu oqo. A tukuna na nona ivakarau ni cakacaka na marama, ka tukuna tale ga ni gauna ena vunauci kina, ena vakarairai vakalotu vakailasu, ka kaya, “Na—Turaga—sa—kila—na—yaloqu.” A kaya ni marama oqo e veilakoyaki voli ena vanua kei na dua na cauravou, ia na watina, e dua na qase, e tiko mai vale ka cakacaka me vakailavotaki rau ena nodrau itovo ca. A kaya o Marama White ni sa vakaraitaka vua na Turaga ni “dina ga ni kaya na marama ni yalosavasava, o koya kei na cauravou erau sa cala ni rau voroka na ikavitu ni ivakaro.” A tiko e na noqu taga na ivakamacala volai ni ka oqo, kau a wawa tiko ena lomaleqa me'u raica se na qai tini vakacava na ka.
GSAM 323Na Soqoni mai Vergennes, Mich.
GSAM 323.1Keitou a vakayacora na soqoni mai Jackson, Battle Creek, Bedford, kei Hastings, ka qai yaco ki Vergennes, ena yasana o Kent, ka qai kilai ni oya na vanua e tiko kina na marama. Keitou a yaco ki na vanua me keitou moce kina ena Jiune 11, ni se vo vakalailai me tekivu na siga ni vakacecegu. Na vanua keitou a tiko kina e nona vale e dua na Talatala White, ka a italatala tu e liu ena lotu e vakatokai na "Christian". Ni se qai vakatawai vou na vanua oqo, a sa vakarautaki na neitou soqoni ena dua na vale levu ni yau ni teitei ka se qai tara oti, e tolu na maila na kena yawa mai kea. Sa qai kilai tale ga ni marama a raici ena raivotu e tiko e rua tale na maila mai na vanua ni soqoni.
GSAM 323Na iVakadinadina vua na Dau Lotu Vakasivia
GSAM 323.2Ena Jiune 12, ena 10:30 ena mataka, keitou a soqoni ena vale ni yau ni teitei me caka kina na soqoni. A dabe o Marama White ena yasana imawi ni vatavata, au dabe volekati koya, ka dabe volekati au o Talatala Cornell; a tiko ena yasana imatau ni vatavata o Talatala White, ka vosa tiko. Ni sa vosa oti me rauta ni tinikalima na miniti, erau a curu vata mai e dua na qase kei na dua na cauravou, ka rau dabe ena idabedabe e liu, volekata na vatavata. A lako vata mai kei rau e dua na marama balavu, suivotu, ka kulibuto, ka dabe volekata na katuba. Ni sa oti na ivunau lekaleka nei Talatala White, a tucake o Marama White ka tekivuna na nona vosa ena nona tukuna na nodra qaqarauni na italatala me ra kakua ni vakacacana na cakacaka sa soli vei ira, ka vakayagataka na tikina oqo, “Dou savasava, koi kemudou sa colata na iyaya ni Turaga.” A kaya ni sega ni Nona ituvatuva na Kalou me kaciva e dua na marama me veilakoyaki ena vanua kei na dua tale na tagane ka sega ni watina. Sa qai kaya vakamatata,
GSAM 323.2“Na marama oya, ka se qai dabe oti volekata na katuba, e kaya ni sa kacivi koya na Kalou me vunau. E veilakoyaki voli kei na cauravou oqo, ka se qai dabe oti e mata ni tepeli, ia na qase oqo, na watina—me lomani koya na Kalou!—e cakacaka vakaukaua tiko mai vale me rawata na ilavo erau vakayagataka ena nodrau caka ca. E kaya ni sa yalosavasava sara—ni sa vakatabui—ia, ena nona vakarairai kece ni yalosavasava, sa vakaraitaka vei au na Kalou ni o koya kei na cauravou oqo erau sa cala ni rau voroka na ikavitu ni ivakaro.”
GSAM 324.1Era sa kila na tamata kece era tiko kina ni se bera vakadua ni raici iratou o Marama White, me yacova na nodratou curu ki na vale ni yau ni teitei. Na nona digitaki iratou mai na kedra maliwa ka vakamacalataka na nodratou itovo ena ivakarau a cakava kina, a tara na lomadra era tiko kina, vakalevutaka na nodra vakararavi, ka vakadeitaka na nodra vakabauta na veiraivotu.
GSAM 324Na Vosa a Cavuti me Vaka na ka a Tukuni Taumada
GSAM 324.2Ni sa tukuna tiko o Marama White na nona ivakadinadina, era a rai ena lomaleqa vei Marama Alcott, na marama ka vunauci, me ra raica na nona ciqoma na ka sa tukuni kei na ka ena cakava ka tukuna. Kevaka e sega ni cala ena ka sa beitaki kina, sa dodonu me namaki ni na tucake ka cakitaka na ka kece. Kevaka e cala ka sa dukadukali sara na nona itovo, e rawa tale ga ni cakitaka kece, dina ga ni kila ni ka dina. Ia, a cakava sara ga na ka a tukuni ena ivakadinadina ni na cakava ni sa vunauci. A tucake vakamalua, ni sa rai kece tu vua na tamata, ka vakarairai vakalotu vakailasu, ka kaya vakamalua, “Na—Turaga—sa—kila—na—yaloqu,” ka qai dabe tale ka sega ni cavuta e dua tale na vosa. A tukuna sara ga na ka a tukuna na ivakadinadina ni na kaya, ka tukuna ena ivakarau vata ga.
GSAM 325Sa Vakatusai na Cala
GSAM 325.1E dina, sa kila na yalodrau na Kalou, ka rau kila tale ga ni rau cala ena ka erau sa beitaki kina; ni a qai kaya e muri na cauravou vei Turaga Gardner, e dua e tiko ena vanua vata ga, ka tarogi koya vakamatailalai me baleta na ka oqo, “Turaga Gardner, e dina sara na ka a tukuna o Marama White me baleti keirau.” Na marama tale ga, ni sa tukuna oti vei Marama Wilson, mai Greenville, ena 1862, ni “sega ni doudou me cavuta e dua na vosa me saqati Ganequ White, de qai kune ni sa veivala kei na Kalou,” a vakadinadinataka ni ka a vakaraitaki me baleti koya kei na cauravou e dina.
GSAM 325Na iLawalawa ni iTalai
GSAM 325.2Ena vula ni lutu ni draunikau ena 1853, era a duavata e lewe vica na tamata era sega ni lomavakacegu mai Michigan, ka tekivu tabaka e dua na niusipepa ka vakatokai Na iTalai ni Dina. A vaka me inaki ni niusipepa oqo kei ira era cicivaka na veivakacacani kei na veivakasewasewani, ka sega ni tara cake. E levu na lasu a tabaki ena kena veitabana, ka vakasosataki keitou ena neitou cakacaka ni itukutuku. Ni oqo na imatai ni gauna me keitou sotava kina na veisaqati vakavotukana vakaoqo, keitou a nanuma ni neitou itavi me keitou vakalasuya na nodra vosa ni veibeitaki lasu. Na neitou cakava oqo a vakayagataka na gauna ka dodonu me vakayagataki ena vakatetei ni dina sa soli me keitou maroroya, ka a ganita vinaka na inaki i Setani, o koya sa sega ni vakatitiqataki ni a vakavuna na veisaqati oqo. A tomani tiko na ituvaki oqo me yacova na yakavi ni Jiune 20, 1855, ni keitou se qai tinia oti e dua na soqoni mai Oswego, N.Y., o Talatala White kei na watina, o Talatala Cottrell, kei au. A vakasosataki na neitou soqoni e dua na tamata o Lillis, ka curu mai ka veisoliyaka vei ira na tamata na ivola ni veibeitaki lasu oya. Sa qai tarogi tale se cava na neitou itavi ena ka oqo. Na sasaga kece e liu me saumi kina na nodra lasu a vakavuna ga na nodra bulia tale e levu na lasu.
GSAM 325Na iVakasala kei na ka a Tukuni Taumada
GSAM 325.3Ena dua na soqoni ni masu ka caka ena yakavi oya ena vale nei John Place, ena koro o Oswego, a soli vei Marama White e dua na raivotu. A vakaraitaki vua ni kevaka keitou na gumatua tiko ena neitou cakacaka, ka vunautaka na dina, ka sega ni kauwaitaki ira na tamata vaka na “ilawalawa ni iTalai,” era na qai veivala ga vakataki ira ka na mudu na nodra niusipepa; ni sa yaco oya, keitou na kunea ni sa vakaruataki na neitou iwiliwili. Ni keitou vakabauta ni ivakadinadina oqo e lako mai vua na Turaga, keitou a tekivu sara me keitou cakacaka me salavata kei na ka sa tukuni kina.
GSAM 326Na Kavoro ni iLawalawa ni iTalai kei na Kena Niusipepa
GSAM 326.1A toso vakatotolo na cakacaka ni dina, ia na “ilawalawa ni iTalai” era a sotava na leqa ena kedra maliwa. Ena dua ga na gauna lekaleka era a dui veiseyaki na ilawalawa oqo, ka lewe levu na nodra iliuliu era sa biuta na siga ni vakacecegu. A sega ni dede ka mudu na nodra niusipepa ni sa sega ni tokoni; o koya ka a vakatulewa tu kina me dua na gauna a qai gole ki na cakacaka vakavuli. Ia, ni se bera ni vulica me lewai koya mada vakataki koya, a sega sara ni rawata me lewai ira na nona gonevuli. Ni a saga me vakadodonutaka e dua na cauravou ena nona koronivuli, a ucuna e dua na dakai lekaleka ka tabaka, ia a rogo ga na kena itabataba ka sega ni kacabote. Me drotaka na nodra vakamatei koya e dua na ilawalawa cudrucudru, a sa mani dro ena bogi ki Kenada.
GSAM 326Na Kena Revurevu ena Cakacaka ni Lesu Vakarua Mai i Karisito
GSAM 326.2Ena gauna oqo sa levu cake na nodra veiyaloni kei na duavata na noda tamata mai na veigauna kece e liu; ni sa caka na sasaga me kau yani na itukutuku, sa dolavi na sala ena veiyasana kece.
GSAM 326.3Ena Naba 10, iVola 11, ni Na Railesu, ena Janueri 14, 1858, a kaya o koya e vakatulewa kina, ni vosa me baleta na vua ni cakacaka ni iTalai: “Ena gauna ni sega ni lomavakacegu, ni a caka na sasaga me vakarusai kina Na Railesu, na iyau ni soqosoqo lotu ena valenicakacaka a vakarautaki ni kena isau e $700 wale ga. Mai na gauna oya sa tubu me $5,000. Ena gauna oya era a rauta ni dua na udolu era sauma tiko na niusipepa; ena gauna oqo era sa rua na udolu, kei na dua tale ga na iwiliwili levu ni tamata era taura ‘wale’ tu ga.”
GSAM 326.4Ni keimami sa yacova na gauna oqo (1858), ka sa tawase ka veiseyaki na “ilawalawa ni iTalai,” ka sa mudu na niusipepa Na iTalai, sa vakaibalebale vakalevu na iwiliwili sa tukuni e cake. Me vaka ga ni sa vakaruataki sara na iwiliwili ni tamata era sauma tiko Na Railesu, sa tubu ka sivia na vakarua na iwiliwili ni tamata vakabauta. Sa vakayacori kina na ka a tukuni taumada ena gusu i Marama White ena Jiune, 1855.
GSAM 327Na iMatai ni Vakasama me Caka na Soqoni ena Valelaca
GSAM 327.1Ena itekitekivu ni gauna ni itukutuku, a neitou ivakarau me caka na soqoni ena veivale ni vuli kevaka e sega ni kune e dua na vanua e vinaka cake. Ena dua na gauna, ena dua na vale vakaoqo, a levu sara na tamata era soqoni vata mai, ka na sega mada ga ni ra veirauti ena rua na vale ni vuli e tautauvata na kedrau levu kei na vale oya. Me ra rogoca kece, a tu ena dua na katubaleka dola o koya e vosa, ka vosa vei ira era tiko e lomanivale kei na dua na isoqosoqo levu cake era dabe ena nodra qiqi kei na dela ni co. Na kena raici na isoqosoqo levu oqo a vakavuna me vakasamataki na kena caka na soqoni ena valelaca.
GSAM 327Na iMatai ni Soqoni ena Valelaca mai Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2O koya gona, ena Me 22, 1854, a lewa o Talatala James White kei ira na kena vo ena dua na bose, ni rawa ni vakayagataki na valelaca me caka kina na soqoni. Ena gauna oya, sa dau vakayagataki ga vakalevu na valelaca lelevu ena vakaraitaki ni qito veivakurabuitaki, na vakaraitaki manumanu, kei na veivakaraitaki veivakamarautaki e so. A imatai ni yasana o Michigan me ra tovolea kina na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai na ivakarau ni cakacaka oqo. A tekivu na imatai ni soqoni ena valelaca mai Battle Creek ena Jiune 10, 1854. Ena gauna oqo sa tubu vakalevu na ivakarau ni vakayacori soqoni vakaoqo ena vulaikatakata.
GSAM 327Na Vakasama me Caka na Bose Vakakeba
GSAM 327.3Ena yabaki 1868 a caka e dua tale na kalawa ni vakatetei ni cakacaka. A vakasamataki vakavinaka se ganita me caka na bose vakakeba, ka sa qai lewai ni oqo e dua na sala vinaka sara me ra vakatikori kina na noda tamata ena nodra soqoni lelevu raraba. Ni tiko e dua na valelaca levu me caka kina na lotu raraba kei na veivalelaca lalai ni vuvale, era na tiko vinaka na tamata, ka rawa ni vakayagataki vakayaga e vica na siga ena veivosaki kei na sokalou.
GSAM 328Na iMatai ni Bose Vakakeba mai Wright, Mich.
GSAM 328.1A caka na imatai ni bose vakakeba mai Wright, Mich., ena Seviteba 1-7, 1868. Na soqoni raraba bibi oqo ni noda tamata sa tubu vakalevu, ka sa sivia na limasagavulu na bose vakakeba e caka ena veiyabaki ena veiyasana ni cakacaka. Sa caka na bose vakakeba oqo mai Amerika, mai Urope tale ga, Ositerelia, Niu Siladi, kei Sauca Aferika.
GSAM 328.2Na soqoni vakaoqo ka levu duadua me ra vakayacora na noda tamata a caka ena yabaki 1893, mai Lansing, Mich. Ena soqoni levu oya, era a tiko e 3,400 ena sivia na 500 na valelaca ni vuvale. A sivia na 150,000 na yadi na isulu kaukauwa a vakayagataki ena kena caka na veivalelaca ena keba.
GSAM 328Na Vakabulai mai na Dua na Leqa ni Sitimanivanua
GSAM 328.3Ena siga ka tarava na kena lewai me voli na neitou imatai ni valelaca ka 60 na futu na kena levu (Me 23, 1854), erau a vakarau lako o Talatala White kei na watina, ka rau tiko mai Jackson, Mich., ki Wisconsin, me rau cakacaka kina me dua na gauna. Keitou a tiko ena yakavi ena vale nei D. R. Palmer, ka sega ni yawa mai na siteseni ni sitimanivanua. E vica na gauna ena yakavi oya a kaya kina o Talatala White, “Au vakila e dua na ka tani me baleta na kena tekivutaki na ilakolako oqo; ia, Ellen, e tiko e dua na noda gauna lokuci, ka dodonu me daru lako. Kevaka e sega ni dua na gauna lokuci, au na sega ni lako ena bogi nikua.”
GSAM 328.4Ni sa bogi mai ka voleka na gauna me yaco mai kina na sitimanivanua, keitou a masu vata. A vaka me uqeti keitou kece me keitou masulaka na nodrau taqomaki o Talatala White kei na watina ena ilakolako oqo. Ni keitou sa tucake, a tukuna o Talatala White na nona vakabauta ni na kauwaitaki rau ka maroroi rau na Turaga.
GSAM 328.5Ena walu na kaloko au a lako vata kei rau ki na sitimanivanua me'u vukei rau ena kena kune na idabedabe kei na tuvani ni nodrau iyaya. Keitou a curu ki na dua na qiqi ka cecere na dakudaku ni kena idabedabe, ka vakatokai ena gauna oya me “qiqi ni moce.” A kaya o Marama White, “James, au sega ni rawa ni tiko ena qiqi oqo; e dodonu me'u lako tani mai ke.” Au a vukei rau me rau kunea e dua na idabedabe ena lomadonu ni qiqi ka tarava. A dabe o Marama White ka roqota na nona iyaya, ia a kaya, “Au sega ni vakacegu ena sitimanivanua oqo.” Sa qai taqiri na lali; au a vakamoce totolo vei rau ka lako sara ki na vale nei Cyrenius Smith me'u moce kina.
GSAM 329.1Ni rauta na tini na kaloko, keitou a kurabui kece ni rogoci Talatala White ni tukituki me curu mai, ni keitou nanuma ni sa yawa sara na nona lako tiko ki Chicago. A kaya ni sitimanivanua sa lako sese mai na kena sala kaukamea e tolu na maila ki na ra kei Jackson; ni levu na kena qiqi, kei na misini, sa rusa sara, ia dina ga ni lewe vica era sa mate, o koya kei Marama White erau sa dro bula ka sega ni mavoa. A sega ni dede ka rawata e dua na ose kei na qiqi, ka lako vata kei Abram Dodge me la'ki kauti Marama White mai. A sa roqoti koya na Talatala me dua na kena yawa, ka takosova na vanua suasua ka veidabibi kei na dua na uciwai lailai, ki na dua na vanua taqomaki ka yawa mai na vanua ni leqa.
GSAM 329.2Ena mataka caca ni siga ka tarava, au a lako vata kei Turaga Dodge me raica na veika sa rusa. Ena dua na vanua e takoso vakatakala kina na gaunisala ena sala kaukamea, a koto no me vakacegu e dua na bulumakau tagane ena dela sara ga ni sala kaukamea. A sega ni dua na ka ena mua ni misini me biliraka tani na bulumakau, ka ni sa coqa na manumanu, sa kolotaki tani na misini mai na sala kaukamea ki na imawi. Ena imatai ni kena lululu, ni sa coqa na qele na misini, a lade taucoko mai na sala kaukamea na qiqi ni iyaya ni pasidia, ka tu kina na kato ni ivola nei Talatala White, ka sega ni vakacacani. Ena gauna vata oya, a sereka na kena isema kei na vo ni sitimanivanua na qiqi ni pasidia ka tiko e muri sara, ka sega ni dua na tamata e cakava, ka tu vakamalua ga ena sala kaukamea. A toso ga na misini kei na kena qiqi ni wai kei na buka ena dela ni qele, e taudaku ni sala kaukamea, me ono se walu na rodi, ka qai coqa na misini e dua na vu ni vunikau oki sa musu ka rauta ni tolu na futu na kena raba ena lomadonu. A kaukauwa sara na nona toso na sitimanivanua ka mani vukici kina na misini me vagole cake na ketena, ka cowiri na daku ni qiqi ni wai kei na buka me latia na sala kaukamea. Na kena vo ni qiqi, ka toso tiko ena kena kaukauwa kece, a coqa na misini sa rusa, ka vakavuna e dua na ikarua ni kena lululu. Na imatai ni qiqi ka coqa na misini e qiqi ni iyaya vakau totolo, ka vorolaki me buka lalai. Na qiqi oqo kei na kena iyaya kece sa dua na ibinibini ni benu ena dela ni qiqi ni wai kei na buka kei na kena veiyasana. Na kena ka tarava e dua na qiqi ni ikarua ni kalasi, ka tiko kina e tinikawalu na pasidia; e dua a mate, ka ra mavoa kece na kena vo, e so e bibi na nodra mavoa ka so e mamada. A kasere rua na qiqi oqo ni sa cici curuma na qiqi ni moce. A vorolaki vakamatailalai na mua e liu ni qiqi ni moce, ka sa qaqi sara na idabedabe ka a sega ni vakacegu kina o Marama White me tiko ga kina.
GSAM 330Na iVakadinadina ni Veivakabulai Vakalou
GSAM 330.1Ni keitou raica na veika sa rusa, ka qai raica na qiqi erau a vodo kina o Talatala White kei na watina ena gauna ni leqa, ni sa tu vakamalua vakataki koya, rauta ni tinikalima na rodi mai na veika sa rusa, keitou a vakila e lomai keitou me keitou kaya ni sa rogoca na masu na Kalou; o cei e kila de sa tala mai na Nona agilosi me sereka na isema ni qiqi oya, me rau dro bula na Nona italai ka sega ni mavoa? A tara vakalevu cake na neitou vakasama na ka oqo ni a kaya na daucakacaka e taura na iyaya ni vakaduri ni sitimanivanua ni a sega ni sereka o koya na isema, ka sega tale ga ni dua na tamata e tu ena vatavata ni qiqi ena gauna sa yaco kina. A kaya ni ka vuni vua kei ira kece na tamata era cakacaka ena sitimanivanua se a caka vakacava; ka qai veivakurabuitaki vakalevu cake vei ira ni sega ni dua e ramusu, na vesu kaukamea se na kena ivakadei, ka koto ena vatavata ni qiqi sa rusa na ivakadei kei na kena sinucodo, me vaka e dua na liga qaqarauni sa biuta kina.
GSAM 330.2Ena yakavi ni ika24 ni siga, sa kau tani e levu na benu mai na sala kaukamea, ka rawa me ra cici tale na sitimanivanua me vaka na kena ivakarau. Erau a qai vodo tale o Talatala White kei Marama White, ka yaco vinaka ki na nodrau gauna lokuci mai Wisconsin.
GSAM 330Era Vunauci na Dauveisaqati
GSAM 330.3A sega ni rawarawa na veika kece vei ira na Isireli e liu. Era a tiko na kedra meca e taudaku, ka ra saga me ra tarova na nodra toso ena veikalawa kece. Na “isoqosoqo veicurumaki” kei ira era sega ni soli ira vua na Kalou ena loma ni keba, era a iyaya rawarawa me vakayagataka o Setani me vakatubura na sega ni lomavakacegu, na veileti, na vosakudrukudru, kei na talaidredre. Na tiko vata ni liga ni Kalou e dau vakatubura na vinaka kei ira era vakararavi Vua, kei na qaqa sa muri na nodra sasaga, sa ivakadinadina ni tamata oqo sa kune loloma e matana—ni liga ni Turaga sa liutaki ira tiko.
GSAM 331.1Sa vaka tale ga kina na kena tekivu kei na kena toso na itukutuku ni ikatolu ni agilosi; e sega ni toso baleta ni veidina sa vunautaki e ka e taleitaka na yalo vakayago ni tamata. Ia, na dina sara ga ka uto ni itukutuku—na siga ni vakacecegu ni Turaga—sa veisaqasaqa kei na gagadre kocokoco ni vuravura, ka tawasei ira era talairawarawa kina mai na cakacaka ni vuravura e rua na siga ena dua na macawa. Na cakacaka ni dina ni gauna oqo sa sotava na kena meca e taudaku, ka ra lomadei ka gumatua tiko ga ena nodra sasaga me vakarusai na cakacaka. E rawa me tukuni me baleti ira, ena vosa ni dauvolasame, “Kevaka sa sega ni tiko kei keda na Turaga, me ra kaya mada na Isireli; kevaka sa sega ni tiko kei keda na Turaga, ni ra a tu cake na tamata me ra saqati keda; ke ra sa qai tilomi keda bulabula, ni sa waqa vei keda na nodra cudru.”2
GSAM 331.2E so na tamata kocokoco ka sega ni lomavakacegu ena keda maliwa era sa dau tubu cake mai ena veigauna, ka tukuna na veika lelevu ena caka ni sa vakayacori na nodra inaki; ia, me vaka na rarama veivakacalai e rairai ka yali, sa boko makawa na nodra rarama. Ia, ena gauna vata oya, sa toso vakaidina ka tudei tiko na cakacaka ni dina ni gauna oqo ena veiyasai vuravura, ka sa vakalevutaki na kena tudei kei na kena kaukauwa ena veikalawa ni toso.
GSAM 331O rau na Talatala Stephenson kei Hall
GSAM 331.3Ena vulaikatakata ni 1855, erau a saga na Talatala Stephenson kei Hall me rau vakavuna na vakaduiduile ena yasana o Wisconsin. Era kila vinaka na mataveitacini era veiliutaki ni rau a vinakata me rau vakatovolea na veitikina kece tale eso ni neimami vakabauta ena nodrau ivakavuvuli ni ‘Gauna sa Bera Mai,’ ka rau gadreva sara me ra vakavulici na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ena ivakavuvuli ni na dua tale na gauna ni veivakatovolei ni oti na lesu vakarua mai i Karisito.
GSAM 331Na Parofisai me Baleti Rau
GSAM 331.4Ena 20 ni Noveba, 1855, a soli vei Marama White e dua na raivotu ni nodrau ivalavala, kei na parofisai me baleta na kena itinitini, ena veivosa oqo: ‘O nanuma li, tamata malumalumu, ni ko na tarova rawa na cakacaka ni Kalou? Tamata malumalumu, e dua ga na tara ni iqaqalo ni Ligana e rawa ni vakabalei iko. Ena vosoti iko ga o Koya me dua na gauna lekaleka.’
GSAM 332.1Era sa kaya ko ira era saqati keimami ni oqo e dua na raivotu ka tukuna ni rau sa na mate vakatotolo na tamata oqo, ia ni rau a bula tiko me vica tale na yabaki, e sega ni vakayacori na raivotu. E sega ni dua na ka ena raivotu e tukuna ni rau na mate. E vakaraitaki ni rau tamata erau saga me rau tarova na cakacaka ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi. Ni sa tukuni vei rau na kena rawarawa vua na Kalou me tarovi rau, sa qai kuri kina, ‘Ena vosoti iko ga o Koya me dua na gauna lekaleka.’ Na cava erau a cakava?—E sega ni qaqa na nodrau veivala me vaka erau a namaka, ia e vaka ni rau sa biu me rau vakayayamo voli ena butobuto. Ena loma ni vica na macawa, erau a biuta sara na siga ni vakacecegu, ka vuki me rau saqata. Erau a nuitaka me rau tauyavutaka e dua na ilawalawa ni ‘Gauna sa Bera Mai,’ ka rau veiliutaki kina. Ia e sega ni yaco oqo; ni rau sa biuta na siga ni vakacecegu, sa oti sara na nodrau kaukauwa vei ira na noda tamata. Sa vakadruka sara ga na ka erau a nakita taumada na nodrau ivalavala. Era kaya na noda tamata, ‘E dina sara, na Kalou sa “vosoti rau ga me dua na gauna lekaleka.”’
GSAM 332Na iTinitini Vakaloloma ni Bula
GSAM 332.2Me baleta na kedrau itinitini na tamata oqo, e vinaka beka me soli eso na itukutuku ni veika vakaloloma sa yacovi rau, ka ra tukuna na nodrau mataveitacini vakataki ira, era vakabauta na ‘Gauna sa Bera Mai,’ ka rau a veitokani kei ira ni rau sa biuta na siga ni vakacecegu. Ena tolusagavulu ka vitu na yabaki sa oti, a tekivu leqa na vakasama nei Turaga Hall (ena vuku ni malumalumu mai ni mona), ka vu ni ituvaki oqo na nona vakayalia e levu na iyau ena nodra lawaki na tamata tani. A tiko vua na vakasama cala ni kevaka e lako ki tautuba, ena yaco me rabaraba na yagona ena qele. E sega ni dau vakamavoataka e dua, ia ena veiyabaki balavu oqo, sa sega sara ga ni rawa vua me cakava e dua na cakacaka vakaitalatala.3
GSAM 332.3Sa oti toka e tinikaono na yabaki na nona mate na Talatala Stephenson. Ena vica na yabaki ni bera nona mate, a sega ni vinaka na nona vakasama (sa lialia), ia e sega ni dau vakavu leqa vei ira na tamata tani. Ni bera ni yacovi koya na ituvaki oqo, a nanuma ni sa tu vua na galala ena vuku ni ivakavuvuli ni sega ni gadrevi na vunau ka sa ciqoma, ka biuta kina na watina, e dua na marama ka sega ni dua e beitaka ena dukadukali ni nona ivalavala (a rawa ga vua me sereki mai na vakawati ena nona vakayagataka e dua na loya daulasu), ka vakawatitaka e dua tale na marama ka gone sara vei watina eliu. Na ivalavala oqo sa vakacacana vakalevu na bula dodonu, ka ra sega ni vakadonuya na nona mataveitacini ni ‘Gauna sa Bera Mai,’ ka ra sega ni vakatarai koya me vunau tale vei ira.
GSAM 333.1Na nodra itukutuku na nodrau mataveitacini me baleta na iotioti ni nodrau veisiga na tamata oqo e vakaraitaka na loloma kei na rarawa levu; ia oqo na ka dina ka sega ni ukutaki, ka sa tukuni ka sega ni tiko kina na lomaca se na veivakaduiduitaki. Ena vuku ni veika oqo, keimami sa laivi ira na dauwiliwili me ra lewa ga vakataki ira na kena balebale na ivakadinadina me baleta na yagodrau.
GSAM 333Sa Ciqoma na iTukutuku na Talatala J. H. Waggoner
GSAM 333.2Ena yabaki 1852, a ciqoma na dina ni gauna oqo na Talatala J. H. Waggoner, o koya a liutaka tiko e dua na niusiveva ni dua na tikina mai Wisconsin, ka ena yabaki ka tarava a soli koya sara ki na cakacaka vakaitalatala. Ena 1857, a vola e rua na ivola lalai bibi sara, ka rauta ni rua na drau na tabana yadua. Na imatai e kena ulutaga, Na iVakarau kei na iLakolako ni Vakabauta na Veitaratara kei na Yalo ni Mate ena Gauna Oqo, kei na ikarua, Na Kena Vakacalai na iVakavuvuli ni Gauna sa Bera Mai. Na imatai sa vakabulai ira e lewe vuqa me ra kua ni tacori ena dai oya nei Setani, ka sa dolava tale ga, ena veivakalougatataki ni Kalou, na matadra e lewe vuqa era sega ni kila na ka me ra nanuma me baleta na veika e vakaraitaki ena gauna oqo.
GSAM 333.3Na nona ivola, Na Kena Vakacalai na iVakavuvuli ni Gauna sa Bera Mai, e vakaraitaka vakamatailalai sara na cala ni ivakavuvuli ni na dua tale na gauna ni veivakatovolei vei ira na tamata ivalavala ca ni oti na lesu vakarua mai ni noda Turaga. E taucoko sara na kena vakadinadinataka ni cala na ivakavuvuli oya, ka sega wale ga ni dua e sa sauma, ia keimami se bera mada ga ni raica e dua e tovolea me sauma. Na ivola e vakaraitaka vakamatata sara ka vakalekaleka na itutu nei Karisito me bete ena itikotiko vakaturaga nei Tamana (na Nona cakacaka vakabete me vaka i Melikiseteki) ena gauna ni veiliutaki oqo, kei na itutu ena taura ena Nona itikotiko vakaturaga, ena Nona matanitu tawamudu sa bera mai,—e dua na itikotiko vakaturaga ka na sega ni sema kina e dua na cakacaka vakabete ni dautataro.
GSAM 334.1E muri tale, a vola na Talatala Waggoner e dua na ikatolu ni ivola lailai ka rauta ni tautauvata na kena levu, ka kena ulutaga, Na Veisorovaki ena Rarama ni Vakasama kei na Vakatakila. Ena yabaki 1884 toka, a vakadodonutaki ka vakarabailevutaki me dua na ivola ka rauta ni 400 na tabana. E ivakamacala matata ka lekaleka ni ka e tukuna na kena ulutaga.
GSAM 334.2Mai na gauna oqo, a sema voleka tiko ki na cakacaka ni tabaki ivola, me dauvolavola ka dauvakavakarau ivola me tabaki. A tomana tale ga na nona cakacaka vakaitalatala, ka sa tiko mai Iurope ena iotioti ni veiyabaki ni nona bula.
GSAM 334.3Ena 17 ni Epereli, 1889, a mate vakasauri mai Basel, Switzerland, ni sa qai vakaotia ga na nona iotioti ni ivola, Mai Iteni ki Iteni. Ena ika16, a cakacaka voli ena volavola ena siga taucoko, ka vola na vosa oqo ena nona ivolaniveisiga, ‘Au a cakacaka vakaukauwa ena siga taucoko.’ Na veika matailalai oqo e kau mai na itukutuku ni nona mate ka ra solia na mataveitacini mai Iurope:—
GSAM 334.4‘Ena mataka ni ika17, ni sa rauta na lima veimama na kaloko, a bale mate ena nona valenikuro, ka sega ni dua mada ga na ivakasala ni sa voleka na mate, ena vuku ni kena sa sega ni cakacaka rawa na utona. A cakacaka vakaukauwa sara tiko me vakaotia na itabaki vakavalagi ni nona ivola vou, ka a namaka me lako ki Lodoni ena Sigatabu ka tarava, me laki veivuke ena cakacaka mai kea, ni bera ni lesu ki Amerika ena vulaikatakata sa bera mai.’
GSAM 334.5Mai na 1854, a dau rairai wasoma ka kilai levu vei ira na tamata na Talatala Waggoner ena nona tutaka na dina, ena vunau kei na ivola tabaki. Ena gauna ni nona mate, sa voleka ni onosagavulu ka ciwa na nona yabaki. A bulu mai Basel ena 20 ni Epereli. Sa bale tale e dua vei ira na dauveiqaravi taumada ena nona itavi ena cakacaka.
GSAM 334Na Veivakabulai ena Vakabauta
GSAM 334.6Ena itekitekivu ni gauna ni tubu vou ni kau ena 1858, a tauvimate bibi voli o Marama White me vica na siga, ka sa davo ga ena nona idavodavo, ni sa voleka sara ni sega ni rawa vua me cakava e dua na ka. Ena dua na bogi, ni sa voleka na lomaloma ni bogi, a cibati koya; eratou a vakayagataka na vuvale na sala kece eratou kila me vakilai koya tale, ia e sega ni yaga na nodratou sasaga. Sa sivia e veimama na aua na nona tu vakaoqo, ka sa qai kacivi keirau vakatotolo na Talatala White, o au kei na Talatala Andrews, me keitou mai masu vata. Me isau ni masu vagumatua ka cabori e yasani nona idavodavo, a vakilai koya tale o koya ena loloma ni Turaga, ka vakaturi cake me bulabula tale me vaka eliu. Ni sa vakacaucautaka tiko na Kalou, a curuma e dua na raivotu, ni se davo tiko ga. Eso na ka a vakaraitaki vua ena raivotu oqo e rawa ni wiliki ena ‘Na iVakadinadina ki na iSoqosoqo Lotu,’ Nab. 5.
GSAM 335Na ka Veivakurabuitaki a Vakaraitaki ena Yagona
GSAM 335.1E dua na ka duatani a yaco ena yagona ka sema ki na raivotu oqo, ka keimami sa kerea me kauwaitaki vakalevu. Keirau dabe tiko kei na Talatala White ena dua na yasa ni idavodavo, ka dabe na Talatala Andrews ena yasana kadua. A dau veisautaka na itutu ni ligana, ena nona taura vata e serena se yavala ena ivakarau e dau cakava, vakamalua ka sega ni vesuki, vaka ki na veika duidui e raica tiko. A laveti mai na idavodavo na wase e cake ni yagona, ka sa tiko e dua na maliwa ka rauta ni walu se ciwa na idi ena maliwa ni tabana kei na ilokoloko. Me tukuni tale, a kala cake na yagona mai na tolona me rauta ni tolusagavulu na diqiri. Ka sa tu vakaoqo ena gauna taucoko ni raivotu, ka tolusagavulu na miniti. E sega ni rawa vua e dua na tamata ena nona kaukauwa ga me tiko ena itutu oya, ka sega ni tokoni koya ena ligana, ka sa dredre sara me taura tu na itutu oya me balavu vakaoqo. Sa dua tale oqo na ivakadinadina ni dua na kaukauwa e sega ni lewa rawa o koya e sema tiko ki na raivotu.
GSAM 335E Dua Tale na Parofisai
GSAM 335.2Ena imatai ni Okotova, 1858, eratou a vakayacora e dua na soqoni raraba na Talatala White kei Marama White kei koya sa vola oqo, mai Rochester, New York. Ni oti na soqoni oqo, a tomani rau o koya sa vola oqo ena ilakolako ena yasana o New York kei na veiyasana o New England. Ena dua na siga ni vakacecegu, a soli vei Marama White e dua na raivotu, ka vakaraitaki vua, ena kedra maliwa na veika tale eso, ni ena dua na vanua ena ilakolako keitou sa navuca, ena kaba vakaukauwa sara vua o Setani, ka dodonu me keirau taura matua na vakabauta ena vukuna, o au kei na Talatala White, ka na veivakabulai na Turaga.
GSAM 336Na Rarawa nei Marama White
GSAM 336.1Oqo tale e dua na parofisai ni ka ena yaco. Na veika a qai tarava ena vakaraitaka na kena vakayacori vakadodonu sara. Ena imatai ni siga ni vakacecegu ni oti na soqoni mai Rochester, keitou tiko mai Roosevelt, ka ena siga ni vakacecegu ka tarava mai Brookfield, ena tikina o Madison. Ena macawa ka tarava, keitou a vakayacora eso na soqoni ena valenikuro levu nei Turaga Ballou, mai Mannsville, ena tikina o Jefferson. Ni keitou vodo sitimanivanua tiko mai Brookfield ki Mannsville, a tekivu katakata ka vuvuce na mata i Marama White ena rukuruku ga ni matana ruarua. Sa rui mosimosi na ka oqo, ka ni keitou yaco ki Mannsville, sa dodonu me laki davo. Sa tubu cake na vuvuce me rua na siga, ka vakavuna me sega ni moce, ka tarova tale ga me sega ni vakaitavi ena soqoni. Sa vuvuce na uluna ka sogo kina na matana ruarua, ka sa veisau sara na irairai ni matana, me sa sega ni vaka na mata ni tamata. Ena maliwa ni mosi levu oqo, kei na nuiqawaqawa sivia ka vu mai na sega ni moce, a saga vakaukauwa na meca me vakavuna na nona vosa kudrukudru vua na Kalou. Sa tu vakaoqo na veika me yacova na icavacava ni veisoqoni sa loku.
GSAM 336.2Ni sa oti na veisoqoni, a kaya vei au na Talatala White,
GSAM 336.2‘Taciqu John, oqo sara ga na nona kaba o Setani vua na watiqu ka da a vakasalataki kina mai Rochester. Ko nanuma na vosa ni yalayala ka soli mai kea, ni kevaka edaru duavata ka tokoni koya tiko ena vakabauta, ka sega ni soro mada ga me dua na gauna lekaleka ni sa yaco na veivala, ena voroki na kaukauwa ni meca, ka na vakabulai o koya. Me daru curu sara ka dua mada na gauna ni masu.’
GSAM 336Na Veivakabulai me Vaka sa Parofisaitaki
GSAM 336.3Keirau a curu sara ki na rumu ka davo koto kina o Marama White, ka masu vagumatua ena vukuna, ia era tiko ga ena masu lo na mataveitacini ena rumu keimami a dau soqoni kina. Ni sa oti toka e tini na miniti mai na neirau tekivu masu, a lako sobu mai na kaukauwa ni Turaga ka vakasinaita na rumu. A oti vakasauri na mosi kece nei Marama White, ka kerea sara e dua na kakana. Oqo e rauta na lima na kaloko ena yakavi. Ni sa vitu na kaloko, sa oti kece na vuvuce ni matana, ka a tiko ena soqoni ena yakavi oya, ka rairai bulabula sara me vaka eliu.
GSAM 337.1Ena nodra kerekere na lewe ni vanua, a soli ena yakavi e dua na vunau ena ulutaga ‘Na Nodra iVotavota na Yalosavasava,’ ka ni sa oti, a vosa ni veivakayaloqaqataki o Marama White. Ni se tiko mai tautuba na Talatala White kei na luvena tagane lailai, o W. C., a curuma o koya e dua na raivotu ena mata ni soqoni levu oya. Eso na ka a vakaraitaki vua ena gauna oya e rawa ni wiliki ena iotioti ni tikina ni iVakadinadina Nab. 5, ka kena tikinisiga o Mannsville, New York, 21 ni Okotova, 1858.
GSAM 337.2Na vakacegu a soli vei Marama White ena gauna sa cavuti e cake e taucoko sara me vaka a parofisaitaki ena raivotu ka soli mai Rochester. A sega tale ni yaco e dua na leqa vakaoqo ena ilakolako oya, ka keimami rawata na qaqa lagilagi ena vuku ni dina ena veivanua kece.
GSAM 337Na Parofisai ni iValu e Loma ni Matanitu o Amerika
GSAM 337.3Ena siga ni vakacecegu, na ika12 ni Janueri, 1861, ni se vo sara ga e tolu na vula me qai vana na imatai ni dakai ki na koro ni valu o Sumter (oqo dina na itekitekivu ni ivalu ka tini ena nodra sereki na 4,000,000 na bobula ni Aferika mai Amerika), a vakatabui na vale ni soqoni ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai mai Parkville, Michigan. Eratou a tiko ena lotu na Talatala White kei na watina, o rau na Talatala Waggoner kei Smith, kei koya sa vola oqo. Ni sa oti na vunau nei Talatala White, a vosa ni veivakayaloqaqataki ka veivakayavalati o Marama White, ka qai laki dabe ena dua na idabedabe. Ni sa tiko vakaoqo, a curuma e dua na raivotu. A oso na vale ena tamata, ka sa dua dina na vanua dokai ka vakarokorokotaki. Ni sa oti na raivotu, a tucake, ka veiraiyaki e loma ni vale, ka kaya:—
GSAM 338.1‘E sega ni dua na tamata ena vale oqo e se bau tadra mada na rarawa sa lako tiko mai ki na vanua oqo. Era vakalialia tiko na tamata na lawa ni tawase nei South Carolina, ia sa qai vakaraitaki ga vei au ni vuqa na veiyasana era na tomana na yasana oya, ka na dua na ivalu rerevaki sara. Ena raivotu oqo, au sa raica na mataivalu lelevu ni yasana ruarua era soqoni ena buca ni ivalu. Au rogoca na vadugu ni dakai lelevu, ka raica ena veiyasana kece na tamata mate kei ira era sa vakarau mate. Au qai raici ira ni ra cici yani ka veivala vakavoleka [era veicokacokai ena isele ni dakai]. Au qai raica na buca ni sa oti na ivalu, ni sa robota kece na tamata mate kei ira era sa vakarau mate. Au qai kau ki na veivaleniveivesu, ka raica na nodra rarawa na dravudravua, era sa suivotu yani. Au qai kau ki na nodra veivale ko ira sa mate ena ivalu na watidra tagane, na luvedra tagane, se na tacidra tagane. Au raica na nodra rarawa kei na vutugu.’
GSAM 338.2A qai veiraiyaki vakamalua e loma ni vale ka kaya, ‘Eso ena vale oqo era na mate na luvedra tagane ena ivalu oya.’
GSAM 338Na iVakadinadina nei Marama Ensign me Baleta na Raivotu
GSAM 338.3Me vakadeitaki kina na ka dina sa tukuni e cake, ka me ivakadinadina ni a soli na parofisai ena siga sa tukuni, ka me vakaraitaka na nodra kila ka vakatetea na isoqosoqo na kena itukutuku, sa soli na ivakadinadina oqo:—
GSAM 338.4‘Oqo me vakadeitaka ni au a tiko ena tikina o St. Joseph, Michigan, ena Janueri, 1861, ka rauta ni ono na maile mai Parkville. Au a sega ni tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito. Ena ika12 ni siga ni vula oya, eso vei ira keitou tiko veitikivi era lako ki Parkville me ra tiko ena veisoqoni. Ni ra lesu mai, era tukuna vei au ni a tiko e dua na marama ena soqoni, a sega ni vakila na ka era tu wavoliti koya, ka a tukuna ni sa lako tiko mai ki na Veimatanitu Cokovata e dua na ivalu rerevaki; ni na soqoni na mataivalu lelevu ena yasana ruarua, ena Ceva kei na Vualiku, ka na lewe vuqa era na rarawa ena veivaleniveivesu; ka vuqa na vuvale era na vakila na dravudravua ca ena vuku ni nodra mate ena ivalu na watidra tagane, na luvedra tagane, kei na tacidra tagane; ka ni a tiko ena vale eso na tagane ka ra na mate na luvedra tagane ena ivalu oya.’ Sa sainitaka, ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, ena tikina o Fresno, California, 30 ni Janueri, 1891.’
GSAM 339.1Me ikuri ni parofisai ni ivalu rerevaki oya, a tukuna tale o Marama White ni o ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ‘era na sotava na veika dredre ena vuku ni ivalu, ka nodra itavi kece me ra masu vagumatua me soli vei ira na vuku, me ra kila kina na ka me ra cakava ena veigauna ni veivakatovolei sa tu e matadra.’
GSAM 339Na Levu ni iValu e Loma ni Matanitu
GSAM 339.2Ena gauna a soli kina na raivotu, era sega sara ni kila vakavinaka na lewe ni Vualiku na ivalu sa vakarau yaco; ke ra kila mada ga, e lailai sara. O Peresitedi Lincoln mada ga, ni sa oti e tolu na vula (12 ni Epereli, 1861), ni sa vica na yasana era tomani South Carolina ena nona lawa ni tawase, ka sa vana na imatai ni dakai ki na koro ni valu o Sumter, a kaciva e 75,000 ga na tagane, ka me dua ga na gauna lekaleka e tolu na vula.
GSAM 339.3Na kedra iwiliwili kece na sotia era a volai ena yasana ni Matanitu Cokovata ena gauna ni ivalu e 2,859,132. Na iVola ni Kila Raraba ni Peritania e kaya ni ‘ena itekitekivu ni 1863, e rauta ni 700,000 na tagane ena mataivalu ni Veimatanitu sa Tawase,’ ia e dredre me kilai vakadodonu na kedra iwiliwili kece era a volai. E nanuma ni kedra iwiliwili na mate e ‘rauta ni 300,000 na tagane.’ Eso na ivola ni kila raraba era sa qai tabaki era tukuna ni kedra iwiliwili na mate ena yasana ni Matanitu Cokovata (ko ira era vakamatei ena ivalu, se mate ena mavoa se mate ni yago ka tauvi ira ena buca ni ivalu se ena veivaleniveivesu) e 359,528. Me baleta na dinau ena yasana ni Matanitu Cokovata, e kaya na iVola ni Kila Raraba ni Peritania:—
GSAM 339.4‘A yacova na dinau na kena levu duadua ena 31 ni Okosita, 1865, ka sa $2,845,907,626.56. Sa vakayagataki tale ga e rauta ni $800,000,000 mai na ilavo e curu mai, ka vakalevu ga ena ivalu; na veiyasana, na veikoro lelevu, na veitikina, kei na veikoro lalai era sa vakayagataka na nodra ilavo ni vakacavacava ka vakalevutaka na nodra dinau ena vuku ni ivalu; na isau ni veivuke ni vakacegu ena rairai yacova na $1,500,000,000 ena kena itinitini. Na ka e vakayagataka na Veimatanitu sa Tawase ena sega ni kilai rawa, ka na dredre sara me vakarautaki na iyau era vakarusa na mataivalu ni Matanitu Cokovata kei na mataivalu ni Veimatanitu sa Tawase; ka sa vakarusai ena ivalu na kedra isau vakailavo na bobula ena Ceva ($2,000,000,000). Ni sa soqoni kece, e dina ni sega ni rawa ni vakarautaki vakadodonu na isau ni ivalu, na $8,000,000,000 e dua na iwiliwili vakarautaki ka sega ni sivia na kena levu.’4
GSAM 340E Dua Tale na ka e Vakadeitaka na Raivotu
GSAM 340.1Me baleta na parofisai ni ra na mate ena ivalu na luvedra tagane eso na tagane era a tiko ena vale ni soqoni mai Parkville, au na tukuna ga ni ena gauna ni lutu ni draunikau ena 1883, au a sota kei na qase ni soqosoqo lotu mai Parkville, o koya a qase tale ga ni soqosoqo ena Janueri, 1861, ni a soli na raivotu; ka au tarogi koya kevaka e nanuma na vosa a cavuta o Marama White ni vakamacalataka na raivotu me baleta na ivalu. ‘Io,’ a kaya, ‘au nanuma.’ ‘Ko na tukuna mada vei au e lewe vica ko kila era a tiko ena vale ena siga oya ka ra mate na luvedra tagane ena ivalu?’ A nanuma sara na yacadra e lewe lima, ka kaya, ‘Au kila ni o ira oqo era a tiko kina, ka sa mate na luvedra tagane ena ivalu; ia kevaka au tiko mai vale, ka rawa ni veivosaki kei ira na noqu tamata, au na rawa ni solia vei iko e levu tale na yaca. Au nanuma,’ a tomana, ‘ni se tiko tale e lewe lima, me ikuri vei ira oqo au sa tukuna.’
GSAM 340.2Na nodra veivala tiko ga na Ceva me va na yabaki ka sivia, me yacova ni sa voleka ni veimama na mataivalu kece sa soqoni era mate ena ivalu se ena tauvimate, e vakaraitaka vakamatata sara na kena vakayacori na parofisai sa tukuni e cake.
GSAM 340Na Veivakabobulataki kei na iValu
GSAM 340.3Ni vakamacalataka e dua na raivotu ka soli vua ena 4 ni Janueri, 1862, a kaya o Marama White:—
GSAM 340.4‘E udolu era sa vakauqeti me ra curu ki na mataivalu ena nodra kila ni ivalu oqo me vakaotia na veivakabobulataki; ia oqo ni ra sa vesuki ena nodra itavi, era sa qai kila ni ra sa lawakitaki, ni inaki ni ivalu oqo e sega ni vakaotia na veivakabobulataki, ia me maroroya me vaka sa tu.’
GSAM 341.1Na vosa sa tukuni e cake a soli ena gauna era vakaroti kina na sotia me ra veivuke ena nodra vakasukai vei ira na nodra turaga na bobula kece era dro mai ki na nodra yasana na Matanitu Cokovata, ka sa tukuni ni ra kaya na sotia, ‘Kevaka eda rawata na vakamalumutaki ni vakaduiduile oqo, na cava eda sa rawata?’ Era sauma ena yalolailai, ‘E sega ni dua na ka. Na ka e vakavuna na vakaduiduile e sega ni kau tani. Na ivakarau ni veivakabobulataki, ka sa vakacacana na noda matanitu, sa laivi me bula tiko ka vakavuna e dua tale na vakaduiduile.’ Na veivosa oqo, ka kau mai na iVakadinadina Nab. 7, ka soli kina vakamatailalai e dua na itukutuku veivakayavalati ni ivalu, ena ulutaga ‘Na Veivakabobulataki kei na iValu,’ e sega ni tukuna ni na sega sara ni vakaoti na veivakabobulataki, ia e vakaraitaka na ituvaki me vaka era raica na sotia ena gauna oya. E muri vakalailai ena ivakadinadina vata oya, e tiko na parofisai oqo:—
GSAM 341Na Parofisai ni na Qaqa na Vualiku
GSAM 341.2‘Ia sa kacivaki ga e dua na lolo ni matanitu! Sa kaya na Turaga, “Sa sega li oqo na lolo Au sa digitaka, mo dou sereka na ivesu ni ivalavala ca, mo dou talaucaka na icolacola bibi, mo dou laivi ira era vakasaurarataki me ra lako galala, ka mo dou musuka na ivua kecega?” Ni sa muria na noda matanitu na lolo sa digitaka na Kalou, ena qai ciqoma o Koya na nodra masu me baleta na ivalu; ia oqo era sega ni curu ki na Daligana.’
GSAM 341.3O ira era kila vinaka na itukutuku ni ivalu era kila na nodra druka, na nodra leqa lelevu, na nodra bera, kei na veika vakaoya, ena nodra sasaga na Vualiku me vakadruka na mataivalu ni Ceva, me yacova na gauna a kacivaki kina na nodra sereki na bobula—1 ni Janueri, 1863. Sa qai vakacava na totolo ni nodra qaqa mai na gauna oya me yacova na icavacava ni ivalu! Sa matata sara vei ira era vakaraica tiko na kena toso na cakacaka na kena vakayacori na parofisai oya ni 4 ni Janueri, 1862. Oqo ni sa kau tani na icolacola, sa sereki na ivesu, ka sa voroki tani na ivua mai vua na bobula! Sa matata sara ni a rogoca na Kalou na nodra masu na Nona tamata, ka tokona na sasaga me vakaoti na ivalu, ni ra sa digitaka na lolo e vinaka Vua!
GSAM 342Na iVakadinadina nei Kovana e Liu o St. John
GSAM 342.1Ena dua na vosa nei Kovana e Liu o John P. St. John, mai Kansas, ka soli mai Ottawa, Illinois, ka au a vakarogoca ena yakavi ni 29 ni Jiune, 1891, a tukuna na vosa oqo:—
GSAM 342.2‘Au se sega ni bau yalolailai vakaoqo me vaka ni ra a vakadrukai keimami mai Bull Run [na mataivalu ni Veimatanitu sa Tawase]. Ia e tiki kece ni nona inakinaki na Kalou. Kevaka keimami a vakadrukai ira [na mataivalu ni Veimatanitu sa Tawase], era na bulia e dua na veiyalayalati ni veisaututaki na daunipolitiki, ka na tomani tiko na Matanitu Cokovata kei na veivakabobulataki, ka na se tiko vei keda edaidai. Me rua na yabaki, a tu vei ira [na mataivalu ni Veimatanitu sa Tawase] na kaukauwa levu cake; ia ni sa kacivaka o Lincoln na ivakaro rogo levu ni nodra sereki na bobula, keimami sa vuki ki na yasana ni Kalou, ka sa sega ni rawa me keimami druka.’