Wase 23 — Na veivanua ni qaravi ni bula
GSAM 358.1“Noqu daulomani, au gadreva vakalevu sara mo rawata na ka vinaka kecega, mo bulabula talega, me vaka sa bulabula tiko na yalomu.”1
GSAM 358.2Ena siga ni vakacecegu, ena ika6 ni June, 1863, rau a tiko kina na Talatala White kei watina ena soqoni ena valelaca a liutaka na Talatala Cornell kei na Talatala Lawrence e Otsego, Mich. A soli kina vei Marama White e dua na raivotu a vakaraitaka vua na ulutaga ni veisau ni ivakarau ni bula me tiko bulabula. Mai na gauna oya, sa tabaki ena Na Railesu kei na iTalai na veika me baleta na bula kei na bula bulabula, ka tekivu vola na ka a vakatakilai vua me baleta na bula. Eso vei ira oqo era kune ena iVakadinadina naba 11, kei na dua na cakacaka e vakatokai, Na Sala me Bula Kina.
GSAM 358.3Na ulutaga ni bula bulabula kei na kena veisemati dodonu kei na tubu cake vakayago, vakavakasama, kei na bula vakayalo, a vakaraitaki vakabibi vei ira na tamata. Ena Na Railesu kei na iTalai ni Okotova 25, 1864, a tukuna kina na Talatala J. N. Andrews na vakatutu bibi oqo me baleta na ulutaga:—
GSAM 358J. N. Andrews me Baleta na Bula Bulabula
GSAM 358.4“Me biu tani na kakana kece e veivakacacani, ka liutaki na noda bula ena yalomatua ena veivakavulici vinaka kei na lewa ni lomada vua na Kalou, sai koya oqo e dua vei ira na veika bibi duadua ki na bula vinaka. Na yagoda sa valetabu ni Yalo Tabu. Me da vakalagilagia dina kina na Kalou ena yagoda me vaka ena yaloda, e bibi dina me da taukena ena kaukauwa taucoko na igu kece ni yagoda! Me vakavinavinakataki na Kalou ni sa vakaraitaki vakabibi na ulutaga oqo vei ira na noda tamata ena gauna oqo. Na bula vinaka kei na kaukauwa e so vei ira na veika talei duadua vei keda, ka bibi vakalevu vei ira era na raica na veika lelevu ena gauna ni rarawa.”
GSAM 359.1A vakaduri na ulutaga ni bula savasava ena iVolatabu kei na yalomatua vakarisito, sega walega ena veitabana ni Na Railesu kei na iTalai, ia vei ira tale ga na noda italatala.
GSAM 359.2Ena Koniferedi Raraba, ena Me 20, 1866, a soli na ivakavuvuli oqo mai vei Marama White (e kune tale ga ena iVakadinadina naba 11):—
GSAM 359Me Vakarautaki e Dua na Vanua ni Qaravi ni Bula
GSAM 359.3“A vakaraitaki vei au ni dodonu me da vakarautaka e dua na vale me nodra na vakararawataki, kei ira era gadreva mera vulica na sala mera qarava kina na yagodra me rawa ni ra tarova na tauvimate....
GSAM 359.4“Ni ra lako mai na sega ni vakabauta ki na dua na vanua ni qaravi ni bula e soli kina na veiqaravi mana ni tauvimate, ka liutaki vei ira na vuniwai era daumaroroya na siga ni vakacecegu, era na vakau yani vakadodonu ena ruku ni veivakauqeti ni dina. Ni ra veikilai kei ira na noda tamata kei na noda vakabauta dina, ena kau tani na nodra vakadiloi, ka ra na vakauqeti vakavinaka. Ni ra sa biu ena ruku ni veivakauqeti ni dina, eso vei ira era na sega walega ni vakacegui mai na malumalumu ni yago, ia era na kunea tale ga na wai ni veivakabulai me baleta na yalodra sa tauvimate ena vuku ni valavala ca.
GSAM 359Kena Tukuni Taumada na Kena Revurevu
GSAM 359.5“Ni sa vinaka cake na nodra bula na tauvimate ena veiqaravi vuku, ka ra tekivu marautaka na bula, era sa vakararavi vei ira era a vakayagataki me vakalesui tale mai kina na nodra bula. Sa vakasinaiti na lomadra ena vakavinavinaka, ka na rawarawa sara vua na itei vinaka ni dina me kunea na vanua ena lomadra, ka ena so na gauna na vakani, tubu cake, ka vuataka na vua me vakalagilagi kina na Kalou. Na dua na yalo talei ga e vakabulai ena yaga vakalevu cake mai na iyau kece e gadrevi me tauyavutaki kina na vanua vakaoqori....
GSAM 359.6“Eso era lako tani ni sa vakabulai tale, se sa vukei vakalevu, era na yaco me sala ni kena vakatakilai na noda vakabauta ena veivanua vou, ka vakaturi cake na ivakatagedegede ni dina ena vanua a sega ni rawa ni curumi kevaka a sega ni kau tani mada na vakadiloi mai na nodra vakasama ena nodra tiko vakalailai kei ira na noda tamata ena vuku ni kena vakabulabulataki na bula.”
GSAM 360.1A vakatulewataki ena veidigidigi era duavata kina na noda tamata era soqoni, me tekivu sara ga ni sa rawa, me dolavi e dua na vanua ni qaravi ni bula e loma se voleka ki Battle Creek, Michigan, ka me liutaki ena veiqaravi vakavuniwai nei Dr. H. S. Lay, o koya, me ikuri ni nona vuli vakavuniwai taumada, a tiko tale ga me sivia e dua na yabaki ena dua na vanua ni vakabulai ena wai ena Tokalau me vulica na iwalewale ni qaravi tauvimate ena wai.
GSAM 360Voli na Vanua me Tara Kina na Valenibula
GSAM 360.2Na kena tauyavutaki na vanua vakaoqori ena gauna oya e vaka me dua na cakacaka levu; ke a sega ni dua na ivakadinadina veivakayaloqaqataki me baleta na kena yaco, ke a dau vakaberabera na kena tekivi na cakacaka. Ia, sega ni vakaberabera: ni oti ga vakalailai na koniferedi, a voli na vale rabailevu nei Turaganilewa Graves, kei na walu na eka ni qele, na nona vanua totoka ni tiko e West Battle Creek. E dua na ikuri ni vale tabarua a tara sara ga vakaveitaravi me vale ni sili. Ena veivale oqo a dolavi kina na iSoqosoqo ni Veisau ni Bula.
GSAM 360.3Ena Na Railesu kei na iTalai ni June 19, 1866, a caka kina na imatai ni kacivi raraba me voli na sea ni vanua oqo. Ena ilavelave vata ga oya a tukuni ni sa soli oti na sea mai vei ira na soqosoqo lotu e Battle Creek, Michigan, kei Olcott, N.Y., me yacova na $2,625, se 105 na iwasewase e $25 yadua. Ni sega na lawa ena Matanitu o Michigan me rawa ni tauyavutaki kina e dua na kabani ni kena lewai na veivanua ni qaravi ni bula, a maroroi vakawawa na iyau ena dua na vakabauti, me yacova ni rawa ni vakayacori na kena vakaduri vakalawa.
GSAM 360Tekivu na iVolaniveisiga ni Bula
GSAM 360.4Ena imatai ni siga ni Okosita a tekivutaki tale ga mai vei ira na daulewa na tabaki ni dua na ivolaniveisiga ni bula e tabaki vakavula, e tini ka ono na tabana vata kei na kena waqana, ena ivakarau ni mekasini. A vakatokai oqo Na Dauveisautaka na iVakarau ni Bula me Tiko Bulabula. Sa tomani tiko ga na ivolaniveisiga oqo ena yaca Bula Vinaka, ka sa gauna oqo na mekasini ni bula liu duadua e vuravura. Na ivolaniveisiga oqo e sega walega ni vosa me baleta na yavu ni bula kei na yalomatua, ia a yaco tale ga me sala ni kena kacivaki na vanua ni qaravi ni bula, ka dolavi vakadodonu vei ira na tauvimate kei ira na vulagi ena ika5 ni Sepiteba, 1866. O koya gona, sa voli, vakarautaki, ka cakacaka tiko na vanua oqo ena loma ni va na vula mai na gauna a cavuti taumada kina na ulutaga vei ira na noda tamata; ka sa soli oti na $11,000 me sea, ka sa saumi oti e dua na iwase levu ni kena levu.
GSAM 361Tauyavutaki na Kabani ni Veiqaravi Vakavuniwai
GSAM 361.1Ena vulaibatabata ni 1866-67 a vakaduri e dua na lawa mai na Matabose ni Vunilawa ni Michigan me rawa ni tauyavutaki kina e dua na kabani ni kena lewai na vanua ni qaravi ni bula. Ena Me 17, 1867, a vakayacori na ikalawa oqo, a ciqomi na lawa ni veiqaravi, ka soli yani na qele kei na veika tale eso vei ira na daulewa ni iyau era a digitaki vakadodonu. Na levu taucoko ni sea a soli me yacova na siga oya a $26,100; ia e $18,264.87 sa saumi oti. A tiko ena vanua oqo e dua na ilawalawa vuniwai kei ira na veivukei era rawata vinaka na cakacaka, ka sa voleka ni sinai na veivale ena tauvimate, ka so vei ira era sa ciqoma oti na noda vakabauta, ni ra sa vulica na noda tamata kei na dina ni oti na nodra lako mai ki na vanua oqo.
GSAM 361iSulu ni Bula Bulabula
GSAM 361.2Ena veigauna kece kei na veivanua kece, na yalo ni tamata sa rawarawa ni rawai ena veivakauqeti ni vuravura, ena kena dokadokai na bula, na nona lialia kei na nona vakasakiti ni iSulu. Ena yabaki 1863, ena noda vanua, ni a vakaraitaki vei Marama White na taro ni bula kei na iSulu, e sega ni duatani, me vaka e laurai ena nodra lialia na marama ni ra muria na iSulu e vakayagataki vakalevu, na kena rabailevu ni ivau momokiti ni isulu e vakavuna me vaka era lako tiko ena loma ni baluni e vukici. Ena gauna voleka vata oya a qai kau mai kina e rua tale na ivakarau ni iSulu e sivia na kena iyalayala ka vakavuna na veivosaki levu. Ena rawa ni veivuke e dua na ivakamacala lekaleka me kila vinaka kina na dauwiliwili e dua na ivakadinadina a solia o Marama White me baleta na iSulu, ka kune ena Na iVakadinadina ki na iSoqosoqo Lotu, naba 10.
GSAM 362Vakaroti me Kakua ni Caka Vakalevu ena iSulu
GSAM 362.1Na imatai ni ivakarau ni iSulu e sivia na kena iyalayala oya na kena daramaki na iSulu e dua na kena yaragi e dodo muri, mai na tini na idi me yacova na dua na veimama ni jia se sivia, me vaka na nona vinakata o koya e dara. Dau biu tu na iSulu oqo me dreke ena qele, ka vakatokai mai vei ira na turaga me “dauveisavasavataki ni gaunisala.” Na ikarua ni ivakarau ni iSulu e sivia na kena iyalayala e veibasai sara, ka ivakarau voleka ni tautauvata kei na iSulu era dara na turaga. A ciqomi na iSulu oqo vei ira era muria na itovotovo nei Miss Bloomer, ka vakatokai kina na “iSulu bloomer.” Oti sa veisautaki na yaca me “iSulu ni Amerika.” A vakayacori na soqoni mai na vanua ki na vanua vei ira na dau tokona na iSulu oqo, ka levu vei ira na tacida yalewa era vinakata me ra ciqoma. Eso era a dara dina.
GSAM 362iVakadinadina me Baleta na Taro ni iSulu
GSAM 362.2Me baleta na ka a vakaraitaki vei Marama White ena taro ni iSulu, au na cavuta e vica na parakaravu mai na iVakadinadina naba 11:—
GSAM 362.3“O ira na tamata yalodina ni Kalou sai ira na rarama ni vuravura kei na masima ni vuravura, ka dodonu mera dau nanuma ni bibi na nodra veivakauqeti. Kevaka era veisautaka na iSulu balavu sara me dua na iSulu lekaleka sara, era na vakacacana vakalevu na nodra veivakauqeti. O ira na sega ni vakabauta, o ira era dodonu mera vukea ka saga me kauti ira mai vua na Lami ni Kalou, era na vakasisilataka. E rawa ni caka e vuqa na veisau ena iSulu ni yalewa me baleta na bula, ka sega ni veisau vakalevu me vakasisilataka kina o koya e raica.
GSAM 362iSulu ni Veisau
GSAM 362.4“E sega ni dodonu me vakasikena vakalailai na yagoda ena korset kei na sui ni waladi. Me rawarawa sara na iSulu me rawa ni caka vinaka kina na cakacaka ni yatevuso kei na uto. Me yacova na iSulu e ra toka vakalailai na dela ni ivava, ia me lekaleka me kua ni tara na duka ni sala kei na gaunisala, ka sega ni laveti ena liga. Na iSulu lekaleka cake mai oqo ena dodonu, rawarawa, ka bulabula vei ira na yalewa ni ra cakava na cakacaka ni vale, ka vakabibi vei ira era dodonu mera cakava e levu se lailai na cakacaka e tautuba.
GSAM 363Me Vakaisulutaki Vakatautauvata na Yago
GSAM 363.1“Se mani vakacava na balavu ni iSulu, na yavadra sa dodonu me vakaisulutaki vakavinaka me vaka na nodra na turaga. E rawa ni caka oqo ena kena daramaki na tara ni yava e loma, ka soqoni ena dua na ivau ka vesu wavokiti na qurulasawa ni yava, se caka me rabailevu ka mai lili sobu vakalailai na kena boto. Me yacova sobu na ivava na veika oqo. Ni sa vakaisulutaki vakaoqo na yava kei na qurulasawa ni yava, sa taqomaki mai na cagi. Kevaka era maroroi ena iSulu katakata na yavadra taucoko, ena vakatautauvatataki na drodro ni dra, ka na savasava ka bulabula tiko na dra, ni sega ni vakabatabata se vakataotaka na kena lako vakayago ena yago.”
GSAM 363.2A vakaraitaki ni balavu ni iSulu oqo e dua na kena vakatautauvata e veiganiti ena maliwa ni iSulu e dodo muri kei na iSulu ni Amerika. A sega ni tukuni ni dodonu me dara o koya yadua, ia ni ra sega ni dodonu mera muria e dua na sala ena vakacacana na nodra veivakauqeti ka vakasisilataka na nodra dodonu mera vukea. A sega ni tukuni ni dodonu mera vakaisulutaka na qurulasawa ni yavadra ena ivakarau sa vakamacalataki eke, ia ni rawa ni caka ena sala oya. Kevaka e rawati na inaki vata ga ena dua tale na sala, me vaka na sulu balavu e dara e ruku kei na tara ni yava tali, ena duavata vinaka sara kei na ivakadinadina oya.
GSAM 363Lima na Tikina Bibi ena iSulu ni Bula Bulabula
GSAM 363.3Ena laurai ni ena ivakarau ni iSulu e vakaturi tiko kina e lima na tikina bibi ki na iSulu bulabula, oya:—
GSAM 363.41. Me biu tani na korset kei na veivakasikena kece ni tolodra.
GSAM 363.52. Me kakua ni vakayagataki na ivau ena liga se yava e rawa ni tarova na drodro galala ni dra.
GSAM 364.13. Me vakaisulutaki vakatautauvata na veitikiniyago kece, vakabibi na yava kei na qurulasawa ni yava.
GSAM 364.24. Me lili na sulu balavu mai na tabadra, ka kakua sara ni vakatarai me drodro sobu ena tolodra ena ivau.
GSAM 364.35. Na balavu ni iSulu.
GSAM 364.4Na imatai ni va na tikina oqo sa vakaturi tiko ena gauna oqo mai vei ira kece na vuniwai vuku, ia me baleta na ikalima, sa biu tani ruarua na iSulu e dodo muri kei na iSulu lekaleka sara.
GSAM 364Marama Jenness-Miller me Baleta na iSulu
GSAM 364.5Ena yabaki 1890, o Marama Jenness-Miller mai New York, ena ivolaniveisiga ni iSulu vakasaenisi ni bula savasava uasivi duadua ena gauna oya, a vakatura me lekaleka tiko na nodra iSulu na yalewa vakalailai, me kua ni veisau vakasauri, me yacova ni sa voleka na dela ni ivava ni marama—oya sara ga na balavu a vakatura na iVakadinadina naba 11.
GSAM 364Na Veivakadonui nei Dr. Trall
GSAM 364.6Ena 1868 a tuvai me solia o Dr. R. T. Trall, mai na Koliji ni Veivakabulai ena Bula Savasava e Florence Heights, N.J., e dua na vuli ni vosa ena loma ni dua na macawa vei ira na noda italatala e Battle Creek, Michigan, ena icavacava ni Me. Ena gauna ni vuli, a vulagi nei Talatala White na vuniwai. A sega ni tiko o Marama White ena vosa, ia me vaka ni dau vodoka ena veisiga na kareti kei Talatala White kei watina kei Talatala J. N. Andrews, a kilai ni na rogoca na nona vakasama me baleta na bula savasava, na tauvimate kei na kena vu, na revurevu ni wainimate, kei na veika tale eso. A vosa walega o koya me baleta na ka a vakaraitaki vua ena raivotu, ia a sega ni tukuna na ivurevure a rawata mai kina na nona kila. A tukuna na vuniwai ni vuli vakavuniwai e duavata kei na veika a tukuna o koya. A tukuna vei au na Talatala Andrews ni oti na veivosaki ena ikarua ni siga, a taroga o koya vei Marama White na vanua a vuli kina ena vuli vakavuniwai. A kurabui ni kila ni a sega vakadua ni vulica na veika oqo, ia a tukuna vua na ka a vakaraitaki vua e Ostego, Mich., ena June 6, 1863. A vakadeitaka vua ni nona vakasama kece e duavata sara ga kei na vuli ni yago kei na bula savasava, ka ni so na ulutaga e curuma titobu cake mai na ka a bau kila o koya. Ni oti e lima na siga voleka ni veisiko kei na veivosaki vakaoqo, a vinakata na vuniwai me kila mai vei Talatala White na vuna a sureti kina mai na nona koronivuli me vosa vei ira na italatala e Battle Creek. A kaya: “Sa vakarautaki vinaka o Marama White me vaka ga na noqu vakarautaki, me solia vei ira na ivakavuvuli e gadrevi ena bula savasava.”
GSAM 365Vakadonuya na Vuli ni Vuniwai
GSAM 365.1Na nona volavola e vuqa me baleta na veitabana duidui ni bula savasava vakayacori e tu e matadra na tamata ena veiyabaki, ka sa vakasoqoni vata e vuqa vei ira ena dua na ivola e vakatokai Na Yalomatua Vakarisito kei na Bula Savasava ena iVolatabu. Era sa tukuna eso na vuniwai era vuli vinaka duadua, ni oti nodra dikeva vakavinaka na volavola oqo, ni sa duavata vakavinaka sara na vuli ni vuniwai kei ira. Vei koya, era sega ni vu mai na vuli, ia era volai ga na ka a vakatakila vua na Turaga ena raivotu.
GSAM 365iVakadinadina nei Dr. Kellogg
GSAM 365.2Me ivakadinadina ni kena duavata na vakadidike ni vuli ni vuniwai kei na ka a vakaraitaki ena raivotu vei Marama White ena 1863, au na cavuta mai na ivakamacala taumada ni ivola Na Yalomatua Vakarisito na vosa a vola o J. H. Kellogg, M.D., o koya e tu ena ulu ni valenibula rogo e vuravura e Battle Creek, Michigan. E kaya:—
GSAM 365.3“1. Ena gauna a rairai taumada kina na volavola sa cavuti, a sega ni kauaitaki vakalevu na ulutaga ni bula, sega walega vei ira a volai kina, ia ena vuravura raraba tale ga.
GSAM 365.4“2. O ira na lewe vica era tokona na kena gadrevi na veisau ena itovo vakayago, era vakatetea vata kei na nodra tokona na yavu dina ni veisau, na cala e matata duadua, ka ena so na gauna e vakasisila.
GSAM 366.1“3. E sega ni dua na vanua se dua na tamata a vakaraitaka e dua na ivakasoqoni ni dina ni bula savasava e tuvai vakavinaka ka duavata, ka galala mai na cala e matata ka salavata kei na iVolatabu kei na yavu ni lotu vakarisito.
GSAM 366.2“Ena veika vakaoqo, a basika na volavola sa cavuti. Na yavu a vakatavulici e sega ni vakataudeitaki ena lewa ni vuli, ia a vakaraitaki ena sala rawarawa ka dodonu mai vua e dua e sega ni tukuna ni kila na vuli, ia e kaya ni vola ena veivuke kei na lewa ni rarama vakalou.
GSAM 366Sa Dei na Yavu ena Kena Vakatovolei
GSAM 366.3“E vakacava na nodra vorata na gauna kei na veika sa sotavi na yavu a vakaraitaki ena veika duidui vakaoqo kei na veika veivakurabuitaki e kaya? Oqo na taro e rawa ni tarogi vakadodonu sara. E kune na kena isau ena veika dina e rawa ni vakadinadinataki vakalevu.... Na yavu a sega ni kauaitaki sara se vakalialiai ena dua na ikava ni senitiuri sa oti, sa curuma vakamalua na nodra vakararavi kei na veidokai na tamata, me yacova ni sa guilecava na vuravura ni a sega ni ciqomi tu ga vakakina. Na veivakasaqaqara vou ena vuli kei na ivakamacala vou ni veika makawa sa vakuria tiko ga na ivakadinadina ni kena dina, me yacova ni ena gauna oqo sa vakaukauwataki na yavu yadua a tokoni ena sivia na dua na ikava ni senitiuri sa oti ena ivakadinadina ni vuli e kaukauwa duadua.”
GSAM 366Na iVakadinadina ni Vu Vakalou ni Raivotu
GSAM 366.4“E dodonu dina me raici ni ka veivakurabuitaki, ka ivakadinadina matata ni kilaka kei na veidusimaki vakalou, ni ena maliwa ni veivakavuvuli veilecayaki ka veicoqacoqa, era kaya ni yavutaki ena saenisi kei na veika sa vakilai, ia sa vakatanitaki ena vakasama sa sivia na kena ivakarau, ka sa vakamalumalumutaki me sega ni vuataka na vinaka ena vuku ni levu ni cala sa waki vata kina,—e dodonu me vakadinadinataki ni ka vakasakiti ni dua e sega ni kaya ni sa kila na saenisi se sa vuli vakalevu, sa rawa vua me kumuna ka tuvanaka mai na ibinibini ni vakasama veilecayaki ka dukadukali ena cala, era a tukuna eso na dauvolaivola kei na dauvakasama ena veika ni bula, e dua na ivakavuvuli ni tiko bulabula sa veidonui vinaka, sa duavata, ka sa dina sara, ka sega ni dua na kena yavu sa bale ena veivosaki, na vakadidike, na veika sa kune, kei na veika sa vakilai ena loma ni ruasagavulu kalima na yabaki, ia era sa vakadeitaka ga na veivakavuvuli sa vakatavuvulitaki.” Sa volai na kena tikinisiga, “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Sa Vakalevutaki na Vale ni Qaravi ni Bula
GSAM 367.1Ena veiliutaki nei J. H. Kellogg, M.D., o koya sa mai vuniwai liu ni vale ni qaravi ni bula ena 1876, sa kilai ni sa lewe levu sara era vinakata me ra qaravi, ka sa gadrevi me vakarautaki tale na vanua ena vulaitubutubu ni 1877. Ena 1876 sa veisau na yaca ni tabana oqo mai na Tabana ni Veisau ni iVakarau ni Bula me Tiko Bulabula ki na Vale ni Qaravi ni Bula ena Veiqaravi Vakavuniwai kei na Veisele, ka ena 1878 sa tara e dua na vale levu vou.
GSAM 367.2Na levu ni vale oqo e 136 x 46 na fute, ka va na kena taba e cake ni taba e loma ni qele. Sa vakatakatataki na vale taucoko ena katakata ni wai sa vuki me cawa, ka vakararamataki ena kasi. Ni oti ga vakalailai na kena dolavi, sa voleka ni sinai vei ira na tauvimate kei ira na vulagi.
GSAM 367.3Me yacova na gauna oya, sa vakayacori vakamatata sara na ka sa tukuni taumada ena ivakadinadina nei Marama White ena 1866 me baleta na tabana oqo. Sa le vica vata na ruasagavulu era ciqoma oti na rarama ni dina ni gauna oqo, ka ra a tekivu kila na tamata oqo ena nodra lako mai ki na vale ni qaravi ni bula me ra vakabulai.
GSAM 367Na Vale ni Vakacegu kei na Qaravi ni Bula e Vanua Vakakoro
GSAM 367.4Ena Na iVakatakilakila ni Gauna ni Noveba 22, 1877, sa kacivaka kina o M. G. Kellogg, M.D., na tuakana i J. H. Kellogg ka rau duabau ga na itubutubu, ni sa rawata e dua na tikiniqele ena baba ni Ulunivanua o Howell, e rua veimama na maile ena vualikuicake kei St. Helena, ena yasana o Napa, California, ka sa vakarau tara e dua na vale me vakatokai “Na Vale ni Vakacegu kei na Qaravi ni Bula e Vanua Vakakoro,” volekata na mata ni wai o Crystal Springs. Ena vulaililiwa ni 1877-78 sa tara kina e dua na vale, ka sa dolavi me qaravi kina na tauvimate ena itekitekivu ni 1878. Na vale ni vakacegu kei na qaravi ni bula oqo, me vaka na kena itekitekivu, na vale ni qaravi ni bula e Battle Creek, sa tubu ena kena levu, ka sa vanua tale ga era sa kau kina e lewe vuqa sara me ra kila ka ciqoma na itukutuku.
GSAM 368Na iVola ni Bula ni Pasifika
GSAM 368.1Na vulaikatakata ni 1885 sa gauna levu ni toso ni cakacaka ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi. Ena imatai ni Me sa biu na Vale ni Vakacegu kei na Qaravi ni Bula e Vanua Vakakoro mai St. Helena ena nona veiliutaki vakavuniwai e dua na vuniwai sa vakacavara vakadodonu na nona vuli. Ena vula o Jiune sa tekivu tabaki ena veivula rua na Na iVola ni Bula ni Pasifika kei na Dautokona na iValavala Vakarau, e dua na ivola e 24 na kena draunipepa, ena nona veiliutaki vakadauvolaivola o Talatala J. H. Waggoner. Ena veika oqo sa qai bula vou na vale ni qaravi ni bula; sa sega ni qai yali na kena ilavo me vaka na veiyabaki sa oti, ia sa tekivu laurai ena veiyabaki na tubu dina mai na $2,000 ki na $4,000 ena dua na yabaki, me yacova na yabaki ka cava ena Epereli, 1891, sa laurai kina na tubu dina e sivia na $12,000.
GSAM 368.2Ena bose ni iSoqosoqo ni Vale ni Vakacegu kei na Qaravi ni Bula e Vanua Vakakoro, mai St. Helena, ena 1887, sa tukuni na ka oqo me baleta na ilavo ni tabana: Ena Me 1, 1885, na isau ni iyau ni tabana ni sa kau tani kece na kena dinau e $5,322.76 wale ga, se $2,547.24 e lailai sobu mai na isau ni sea kece sa soli me yacova na tikinisiga oya. Kena ibalebale, na tabana sa vakayagataka oti na ilavo kece sa rawata kei na $2,547.24 mai na ilavo ni kena sea. Ena Epereli 1, 1887, na isau ni iyau ni tabana ni sa kau tani kece na kena dinau e $21,372.64, se dua na tubu ni $16,049.88 ena ruasagavulu tolu na vula. Mai na ilavo oqo, sa voli na sea ena $5,280, ka sa soli na iloloma ki na tabana e $2,497.60; o koya sa qai $8,272.28 na tubu dina mai na cakacaka ni tabana. Ena gauna oqo sa tabaki na Na iVola ni Bula ni Pasifika ena veivula, e 32 na kena draunipepa, ka vakaiubi, ka sa laurai ni sa yaga vakalevu cake ena tosoi ni cakacaka kei na ivakavuvuli ni tabana.
GSAM 369Na Cakacaka ni Loloma
GSAM 369.1Ena Na Daukaulotu Vakavuniwai ni Janueri, 1891, ni sa vosa me baleta na Vale ni Qaravi ni Bula e Battle Creek, sa kaya kina o Vuniwai J. H. Kellogg:—
GSAM 369.2“Na veiqaravi wale ena loloma sa caka ena ruasagavulu kalima na yabaki sa tu kina na tabana oqo, na kena isau sa sivia sara na $100,000, sa vica vata na kena levu mai na ilavo ni sea ka a biu taumada kina.
GSAM 369.3“Me ikuri ni cakacaka ni loloma sa tukuni oti, na tabana sa talai ira yani na daunivunau, na nasi, na dauveivakavulici ena veikoronivuli ni vakasaqa, kei na so tale era sa vakavulici ena veitabana duidui ni cakacaka ni kaulotu.”
GSAM 369Na Kerekere ena Vukudra na Luveniyali
GSAM 369.4Ena Koniferedi Raraba, ena Maji 8, 1891, sa vakamasuti ira sara o Vuniwai Kellogg ena vukudra na luveniyali. Sa kaya: “Au sa raica niu sa digitaki meu dua na ‘mata ni lewe taucoko,’ ka kau na mataki ira era sega ni vakamata—na luveniyali, era sega ni dua me qaravi ira.”
GSAM 369Na iLoloma ni $30,000 nei Marama Haskell
GSAM 369.5Ena Na Daukaulotu e Vanua ena Janueri, 1892, sa caka kina e dua na kerekere kaukauwa ni ilavo me vakarautaki kina e dua na nodra vale na luveniyali. Ena ivola oya sa volai kina na yacadra era yalataka na ilavo me baleta na vale, ka sa $17,716 na kena levu—era nanuma na dauvakatubu cakacaka oqo ni sa ilavo lailai me baleta e dua na cakacaka levu vakaoqo, ka ra sa rere de na berabera kina na kena vakayacori. Ia o Koya sa raica na ivakataotioti mai na ivakatekivu, ka sa Nona na “bulumakau ena veiulunivanua e udolu,” sa lewa na veika me yaco, ka dua na marama vutuniyau e sega ni noda vakabauta, o Marama Caroline E. Haskell, mai Chicago, na yada i Turaga Frederick Haskell, ni sa rogoca na cakacaka ni loloma sa navuci oqo, sa solia sara na $30,000 ki na komiti ni tara vale me vakayagataka. Na nona ivakaro ga, me vakayagataki kece ena tara ni nodra vale na luveniyali me vaka na ituvatuva sa vakarautaki oti, me qaravi ena yalololoma ka sega ni yalovakailala, ka me vakatokai na tabana oya na Vale ni iVakananumi kei Haskell, me nanumi kina na watina sa mate.
GSAM 370.1Ena ilavo sa vakarautaki vakaoqo, sa rawa kina ki na iSoqosoqo ni Kaulotu Vakavuniwai kei na Cakacaka ni Loloma me tara ka dolava na vale ena loma ni yabaki me nodra vale na luveniyali. Sa vakatabui na vale oqo ena Janueri 25, 1894. Ena levu ni gauna mai na tikinisiga oya, ni wiliki vata na luveniyali, na dauveivuke, kei na qasenivuli, sa rauta ni dua na drau na lewe ni vuvale.
GSAM 370Na Vale ni iVakananumi kei James White
GSAM 370.2Me ikuri ni nodra qaravi kei na nodra tokoni na luveniyali oqo, na isoqosoqo oqo sa lewa tale ga e dua na tabana ni loloma, e vakatokai na Vale ni iVakananumi kei James White, ka ra qaravi kina ka vakarautaki me ra tiko vinaka kina e sivia na ruasagavulu na qase kei ira e sega na nodra vale.
GSAM 370Na Daukaulotu Vakavuniwai
GSAM 370.3Ena cakacaka oqo sa caka tale e dua na ikalawa ni toso kaukauwa ni sa tekivu na nodra vakavulici na daukaulotu vakavuniwai. Ni sa vakavinavinakataka na sasaga oqo me laveti kina na tamata, sa vola o Marama White mai Preston, Ositerelia, ena Seviteba 16, 1892, ka kaya:—
GSAM 370.4“Au sa diva me dua na drau era vakavulici, ia sa dua ga oqo. E dodonu me vaka kina. Era na yaga vakalevu cake na tagane kei na yalewa ni ra daukaulotu vakavuniwai, mai na nodra daukaulotu ka sega ni vuli vakavuniwai.”
GSAM 370.5Sa tubu vakalevu na kedra iwiliwili era sa vuli me vakarautaki ira ena nodra solia na nodra bula ki na veiqaravi vakaoqo, mai na gauna sa volai kina na veivosa e cake.
GSAM 370Na Tubu ni Cakacaka ni Qaravi ni Bula
GSAM 370.6Ena Na Daukaulotu Vakavuniwai ni Janueri, 1894, sa tu kina e dua na ivakamacala lekaleka, e vakaraitaka na veika taleitaki me baleta na tubu ni cakacaka ni qaravi ni bula. Sa vakaoqo na kena ivakamacala:
GSAM 371.1“Sa tauyavutaki na Tabana ni Veisau ni iVakarau ni Bula me Tiko Bulabula ena 1866.... Sa voli e dua na vale kau lalai ga, e dua na vale ni dua na vuvale, ena vanua totoka ka vinaka ki na bula ena vanua cere e Battle Creek, e dua vei ira na koro lelevu sa tubu tiko e Michigan. E rua na vuniwai, e rua na dauveivuke ena sili, dua na nasi (e sega ni vuli kina), lewe tolu se va na dauveivuke, dua na tauvimate, kei na veika dredre sa sega ni wili rawa, kei na vakabauta levu ena veisiga ni mataka ni tabana oqo kei na ivakavuvuli e yavutaki kina—oqo na itekitekivu ni cakacaka sa tu edaidai. Sa kilai ena yaca na Tabana ni Veisau ni iVakarau ni Bula me Tiko Bulabula.
GSAM 371.2“Ena vanua ka tu kina na vale lailai taumada, sa tu oqo e dua na vale e 312 na fute na kena balavu, ka 100 na fute na kena raba, e ono na kena taba, ka rawa ni ra tiko kina e tolu na drau na vulagi. Sa vakaiyaya ena iyaya kece sa rawa ni vakasamataka na saenisi ni gauna oqo me qaravi ka vakabulai kina na tauvimate. Era lewe tini na vuniwai ena ilawalawa ni veiqaravi vakavuniwai, ka levu vei ira era kenadau ena nodra dui tabana. Na nasi kei na so tale na dauveivuke sa dua na vuvale e sivia na tolu na drau, ka o ira era mai qaravi ena tabana era lako mai na veimatanitu yadua ena Matanitu Cokovata, ka lewe vuqa tale ga na vulagi mai na veivanua tani. Na kena katuba sa dolavi tu ga vua na daukaulotu, mai vanua se mai vanua tani, se lotu cava ga e lewena, ka sa dau tu e dua se lewe vuqa vei ira na vulagi vakaoqo ena vuvale.
GSAM 371Na Valenibula ni Vale ni Qaravi ni Bula
GSAM 371.3“Sa tara na valenibula ena 1888, e dua na vale e 100 x 60 na fute, e lima na kena taba. E tolu na taba e cake era vakayagataki me tabana ni veisele ni vale ni qaravi ni bula, na nodra rumu na tauvimate, kei na rumu lelevu ni tauvimate. Sa tiko tale ga eke na valenivolavola ni cakacaka ni loloma ni tabana. E ruasagavulu na vale lalai era tu wavolita, eso vei ira sa vakatakatataki ena katakata ni wai sa vuki me cawa, ka vakararamataki ena livaliva me vaka na vale levu, ka ra sinai vei ira na tauvimate se na gonevuli. Sa tauyavutaki ena Julai 1, 1884, e dua na koronivuli me vakavulici ira na nasi ni kaulotu vakavuniwai. Ena imatai ni ono na vula sa volayacataki kina e tolusagavulu lima na gonevuli.”
GSAM 372Na Tukuni Taumada ni Nodra Lako Yani na Daucakacaka
GSAM 372.1Ni sa vosa me baleta na vale ni qaravi ni bula e St. Helena, California, sa kaya o Marama White ena dua na ivola sa volai mai Tramelan, Suwitisiladi, ena Veverueri 6, 1887:—
GSAM 372.2“Sa kaya na Kalou, kevaka era na lako ena yalomalumalumu kei na talairawarawa na tagane era cakacaka ena tabana oqo, ka cakava na loma ni Kalou, ena bula ka toso vinaka na tabana; ka ra na talai yani mai kina na daukaulotu me ra vakalougatataki ira na tani ena rarama sa solia vei ira na Kalou. Ena yalo i Jisu era na vakarusa kina na matakau ena veivanua cecere; era na vakavotuya na vakabauta lasu, ka tea na dina, na savasava, kei na yalosavasava ena vanua sa taleitaki ga kina oqo na cala, na vakayacori ni gagadre ca, na ivalavala e sega ni vakarau, kei na caka cala.”
GSAM 372.3Keitou sa cavuta na veivosa oqo, ni sa ganiti ira vakatautauvata tale ga na veitabana tale eso era tautauvata kaya.
GSAM 372Sa Yalataki na Rawa-ka ena Cakacaka ni Qaravi ni Bula
GSAM 372.4Ena dua na ivakadinadina digitaki sa soli ki na soqosoqo lotu ena 1891, eda sa wilika: “Na veivakalougatataki ni Kalou ena toka ena sasaga kece sa caka me vakayadrata na kauwai ena veisau ni ivakarau ni bula me tiko bulabula; ni sa gadrevi ena veivanua kece ga. E dodonu me dua na veivakabulabulataki me baleta na ka oqo; ni sa nakita na Kalou me vakayacora na ka e vuqa ena cakacaka oqo.”
GSAM 372Na Koliji ni Kaulotu Vakavuniwai e Amerika
GSAM 372.5Sa toso vakamalua na rarama me baleta na ivakarau ni qaravi ni mate e yavutaki ena vakasama dodonu, me yacova na Jiune, 1895, sa qai tubu kina na gagadre me tauyavutaki e dua na tabana ni vuli vakavuniwai. Me vakayacori na gagadre oqo, sa tauyavutaki kina na Koliji ni Kaulotu Vakavuniwai e Amerika, ena inaki digitaki me vakavulici ira na vuniwai me ra cakacaka ena ruku ni iSoqosoqo ni Kaulotu Vakavuniwai kei na Cakacaka ni Loloma ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai, e vanua kei na veivanua tani. Sa caka na soqo ni vakatekivu mai Battle Creek ena Seviteba 30, 1895, ka sa dolavi na koliji ena siga ka tarava, Okotova 1, ena dua na kalasi e vasagavulu na gonevuli.
GSAM 372.6Ena itukutuku ni koliji eda sa wilika:
GSAM 372.6“Na koliji sa vakadonui vakalawa e Chicago, ena ruku ni lawa ni matanitu o Illinois. Na ivakarau ni vuli ena taucoko vinaka me vaka na kena e caka ena koronivuli vakavuniwai vinaka duadua ena Matanitu Cokovata o Amerika. E dua na iwase ni vuli ena vakayacori e Chicago, kei na dua na iwase e Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1Me baleti ira era sa vakarautaki ira ki na cakacaka ni kaulotu vakavuniwai, eda sa wilika na veika oqo ena Na Daukaulotu Vakavuniwai ni Okosita, 1895:
GSAM 373.1“Na kalasi ni nasi era sa vuli tiko oqo ena Koronivuli ni Vakavulici Nasi ni Vale ni Qaravi ni Bula e Battle Creek sa sivia na 250; o ira yadua vei ira sa rawa ni vakaitavi ena cakacaka ni kaulotu vakavuniwai sa lesi oti vua e dua na vanua ni cakacaka. Era sa gadrevi na nasi ena veiyanuyanu ni Wasawasa ni Ceva, Idia, na West Indies, Amerika ki na Ceva, ka ruasagavulu lima se tolusagavulu ena veimatanitu ni Ceva ena Matanitu Cokovata o Amerika, kei na noda veikorolelevu.”
GSAM 373Na Tubu ni Cakacaka ni Kaulotu Vakavuniwai
GSAM 373.2Ena soqo ni nodra vakacavara na vuli na kalasi ni Nasi ni Kaulotu ni Vale ni Qaravi ni Bula, sa caka ena Vale Tabu, ena Noveba 5, 1895, sa kaya o Vuniwai Kellogg:—
GSAM 373.3“E tinikarua na yabaki sa oti, ena dua na soqo vakaoqo, e rua ga na nasi erau vakacavara na vuli. Ena gauna oqo sa tiko e dua na ilawalawa ni nasi e sivia na tolu na drau ka lailai mai na va na drau. E tinikaciwa na vuniwai ena vale ni qaravi ni bula, ka ruasagavulu rua ena veitabana tautauvata, era semati tu vakalevu se vakalailai ki na vale ni qaravi ni bula, ena ruku ni veiliutaki ni iSoqosoqo ni Kaulotu Vakavuniwai kei na Cakacaka ni Loloma. E limasagavulu tolu na noda nasi era tu ena veimatanitu tani,—e Sueteni, Mekisiko Makawa, na Baravi Koula e Aferika, Ositerelia, Aferika ki na Ceva, Denimaki, Idia, Niusiladi, Samoa, kei Guiana Vakaperitania. E onosagavulu tolu na gonevuli vakavuniwai era sa vuli tiko oqo. E vasagavulu dua vei ira era tu eke, ka ruasagavulu rua ena Univesiti ni Michigan kei na so tale na koronivuli. Era na vakacavara eke nikua na bogi na nodra vuli e ruasagavulu rua na nasi, era sa vakarautaki vinaka sara me ra lako yani me ra nasi sa vakadonui.”
GSAM 373.4Ni da vakamuria na tubu ni noda veivale ni qaravi ni bula me yacova na 1902, eda sa raica ni Vale ni Qaravi ni Bula e Battle Creek, kei na kena koliji vakavuniwai kei na koronivuli ni vakavulici nasi, sa tabana levu duadua vakaoqo e vuravura vei ira kece na tabana era nodra na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai.
GSAM 374Sa Kama na Veivale Levu
GSAM 374.1Ena bogi ni Veverueri 18, 1902, sa kama na vale levu, kei na kena iyaya vinaka, kei na valenibula sa levu na kena vanua. E va na drau na tauvimate kei na vulagi era tiko ena veivale ena gauna oya, ia ena nodra sasaga qaqa na vuniwai, na nasi, kei na dauveivuke, kei na veitaqomaki digitaki ni Turaga, era sa kau kece yani ki tautuba ka sega ni dua e mavoa bibi.
GSAM 374Na Vale ni Qaravi ni Bula Vou
GSAM 374.2Sa tara oti e dua tale na vale, e levu cake ka kaukauwa cake mai na kena e liu, ena vanua era a tu kina na veivale makawa. Na vatuivakadei ni vale sa tu oqo sa vakotori ena Me 12, 1902, ka sa vakatabui na vale ena Me 31, 1903. Era sa kaya na daulewa ni tabana me baleta na vale vou, “sa kaukauwa ka tudei sara me vaka sa rawa ni caka kina e dua na vale ena aironi, na vatu, na buloko vatu kama, kei na simede.
GSAM 374.3“Na iyaya ni tabana ena veika kece ga sa ka vou duadua, sa taucoko, sa savasava ka vinaka ki na bula, sa rawarawa ni vakayagataki, ka sa kaukauwa duadua e rawa ni rawati; ka sa vakabauti ni sa vaka oqo na kena ituvaki ni sa oti na kena tara, na Vale ni Qaravi ni Bula e Battle Creek sa vakarautaka na veika ni veiqaravi kei na veivakacegui vei ira na tauvimate e sega dina ni dua e uasivi cake kina.
GSAM 374.4“Na nodra inaki na daulewa ni tabana sa me ra kumuna vata ena dua ga na vanua, ena ituvaki vinaka, na ivakarau kei na iyaya vou kece ni nodra qaravi na tauvimate sa vakadonui ena veiqaravi vakavuniwai e yavutaki ena vakasama dodonu, ka me ra vakayagataka na ivakarau oqo ena yalodina kei na yalomatua.”
GSAM 374Me Tauyavutaki e Vuqa na Vale ni Qaravi ni Bula
GSAM 374.5Na rarama sa vakatakilai vei ira na tamata oqo, ni sa vinakata na Turaga me levu na vale ni qaravi ni bula, ka veirauti ga na kedra levu, me ra veiseyaki e vuravura, me kua ni vica wale ga na tabana vakaitamera. Keitou sa marau ni sa tekivu na dolavi ni vale lalai ni qaravi ni bula ena veivanua e vuravura, vakabibi ena tinikayabaki sa oti. Ena iVola ni Yabaki ni Koniferedi Raraba ni 1904 sa tu kina e dua na ituvatuva ni veitabana lalai oqo e sivia na limasagavulu.
GSAM 375Na iTuvatuva ni Veivale ni Qaravi ni Bula
GSAM 375.1E dina ni na rairai taleitaki na kena talanoataki na veika sa veimuataki ki na nodra tauyavutaki, ia ena vuku ni lailai ni noda vanua ni volavola, me rauti keda ga na ituvatuva ni veimatanitu era tu kina, kei na kedra iwiliwili ena matanitu yadua. Eda sa kunea ena Matanitu Cokovata o Amerika, e 35; Peritania Levu, e 3; Jamani, e 1; Suwitisiladi, e 1; Denimaki, e 1; Nowei, e 1; Sueteni, e 1; Aferika ki na Ceva, e 1; Ositerelia, e 2; Niusiladi, e 1; Yanuyanu o Samoa, e 1; Mekisiko Makawa, e 1; Idia, e 1; Japani, e 1.
GSAM 375Na iTuvatuva ni Rumu ni Veiqaravi
GSAM 375.2Me ikuri ni veivale ni qaravi ni bula oqo, sa tiko e ruasagavulu rua na rumu ni veiqaravi, ka tinikavitu vei ira era tu ena Matanitu Cokovata o Amerika; e dua e Jaffa, e dua e Jerusalemi, Palesitaina; e dua e Guadalajara, Mekisiko Makawa; e dua e Kimberley, Aferika ki na Ceva; ka dua e Rockhampton, Ositerelia. Me ikuri ni veika oqo sa tiko e ruasagavulu ono na vale ni kana kakana ka sega kina na lewe ni manumanu, era sa rawa ni rawata kina na tamata na kakana savasava ka vinaka ki na bula, ka ra rawata tale ga na ivakavuvuli vakalailai se vakalevu me baleta na ivakarau dodonu ni bula.
GSAM 375.3Na iwiliwili oqo me baleta na toso ni ivakavuvuli ni veisau ni ivakarau ni bula me tiko bulabula sa vakaraitaka na sala sa rawa kina vua na Turaga me “vakayacora e dua na cakacaka levu ena cakacaka oqo,” me vaka sa tukuni taumada mai vua na Kalou ena 1866; ka ra vakaraitaka tale ga, me vaka sa tukuni taumada ena 1863, na sala ena rawa kina me vakaitavi “na ivakavuvuli ni veisau ni ivakarau ni bula me tiko bulabula” ena “vakarautaki ni dua na matatamata me ra kau cake bula ni sa lako mai na Turaga.” Me tubu mada ga vakadrautaki na veivale ni qaravi ni bula oqo, ka me ra vakayacora vakatotolo na ka era sa lesi ka nakiti kina.
Notes
- 3 Joni 2. ↩