Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Wase 2 — Na vakatakilai ni ituvatuva ni veivakabulai

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Na vakaberaberi ni inuinui e vakararawataka na lomada: ia ni sa yaco mai na ka eda gadreva, sa vaka na kau ni bula.”1 “Ni sa kaya vakaoqo ko Jiova ni lewe vuqa: Sa vo tale e dua na gauna lekaleka, ka’u na vakayavalata na lomalagi, kei vuravura, kei na wasawasa, kei na vanua mamaca; ka’u na vakayavalata na veimatanitu kecega, ka na lako mai na Ka e Gadrevi mai vei ira na veimatanitu kecega; ka’u na vakasinaita na vale oqo ena lagilagi, sa kaya ko Jiova ni lewe vuqa.”2

GSAM 38.2Mai na gauna a vakatalai kina ko Atama mai na were ko Iteni kei na kau ni bula, na vosa a vosataki vei Setani me baleta na kawa ni yalewa—“ena butuka na ulumu”—sa solia tiko na inuinui ni na druka vakadua na tevoro, na vakarusai ni nona i lawaki, kei na vakalesui tale ki na kau ni bula. O koya a namaki—na Kawa a yalataki—sa yaco kina me “Ka e Gadrevi mai vei ira na veimatanitu kecega.”

GSAM 38.3E laurai ena tikinivolatabu mai Akeai e cake ni na semati na nona lako mai na Ka e Gadrevi oqo kei na gauna ena vakayavalata kina ko Jiova na lomalagi kei vuravura. Ni vola tiko ko Paula vei ira na Iperiu, e biuta na vakayavalati oya ena gauna se bera mai, ka kaya, “Au na vakayavalata tale vakadua na vuravura, ka sega ni vuravura duadua, ia na lomalagi talega. Ia na vosa oqo, ‘tale vakadua,’ e kena ibalebale na kau tani ni veika sa vakayavalati, me vaka na veika sa buli, me qai tiko ga na veika e sega ni rawa ni vakayavalati. O koya oqo, ni da sa ciqoma tiko e dua na matanitu e sega ni yavala rawa, me da taura na loloma, me da qarava kina vakadodonu na Kalou ena vakarokoroko kei na rere vakalou.”3 Na vosa oqo me baleta na vakayavalati se bera ni yaco e vaka me semata voleka kei na tauyavutaki ni matanitu ni Kalou ena kena iotioti, e ruku ni Karisito, na Kawa a yalataki, “na Ka e Gadrevi mai vei ira na veimatanitu kecega.”

GSAM 39.1Na vakalesui tale mai ena vakayacora ko Karisito e rawa ni raica vakamatata ena veisiga mai muri oqo o koya kece e dolava tu e matana na iVolatabu taucoko. A sega ni vakakina vei ira na qase. A yaco vei ira na vosa i Jiova, “ivakaro e muri ni ivakaro, ivakaro e muri ni ivakaro: laini e muri ni laini, laini e muri ni laini; eke e dua na tikina lailai, ka kea e dua tale na tikina lailai.”4 O koya gona, ena nona vakatakila vei ira na ituvatuva ni veivakabulai, e vaka na sala ni yalododonu, “me vaka na rarama sa serau, ka serau tiko ga vakalevu me yacova na siga uasivi.”5 Sa yaco kina me ka talei vakalevu meda vakamuria vakalekaleka na kena vakatakilai malua na ituvatuva oya vei ira na nona tamata makawa.

GSAM 39A Sega ni Vakatakilai na Wawa ena iTekitekivu

GSAM 39.2A sega ni vakaberaberataka sara ga ena gauna oya ko Jiova na nodra inuinui, me vakararawataka na lomadra ena nona tukuna vei ira ni na oti e vica vata na drau na yabaki ni bera nira yacova na kena vakataotioti na nodra inuinui ena Kawa a yalataki. Mai na veika e volai e rawa ni da vakasamataka ni ra a vakatarai mera nanuma ni o koya na gone a sucu taumada ena Kawa oya; ka ni sa voleka sara, ena dua na sala, me vakalesui mai ko Iteni, ka ra na rawata tale na nodra curu ki na kau ni bula. Ni sa sucu ko Keni, a kaya ko Ivi, “Au sa rawata e dua na tamata mai vei Jiova.”6 Era kaya eso na vuku ni Iperiu ni kevaka e vakadewataki vakadodonu ka taucoko, e wiliki vakaoqo na tikina: “Au sa rawata e dua na tamata, ko Jiova.” Oya me vaka: Oqo na Kawa ena vakayacora na cakacaka vakaturaga oqo ni vakadruka na Setani. E sega ni volai ni a kaya vakaoqo ko Ivi ni sa sucu ko Apeli. E rawa ni nanuma, ka sa ka vakatamata ga me nanuma, ni o koya na ulumatua ena vakayacora na vosa ni yalayala. Sa na lutu vakacava na nona inuinui, ka mate mada ga, ni sa vakatakilai tiko na itovo i Keni, ka raica na nona sala ca a tini ena nona vakamatei tacina. Ni bera ni vakamatei ko Apeli, era sa bau ciqoma na rarama kei na kila ka me baleta na isoro ena qai caka ena vukudra; ni ko Apeli, ena nona vakavulici vakalou, a kauta mai na lami me isoro, ia ko Keni, ka vakavulici me vakataki tacina, a kauta mai na vuata ni qele, ka veiwaki tu kina na yalo ni cudru kei na vuvu. A vinaka cake na isoro i Apeli mai na i Keni, ni a caka ena “vakabauta,” ka vola kina ko Paula, “e dina ni sa mate, ia e vosa tiko.”7

GSAM 40O Seti beka na Kawa?

GSAM 40.1Ni sa mate ko Apeli, sa qai sucu ko Seti, ka vakabulabulataka tale na inuinui; ni a kaya ko Ivi, “ni sa lesia vei au na Kalou e dua tale na kawa me kena isosomi ko Apeli, o koya ka vakamatea ko Keni.”8 Oti oya sa wiliki ko Seti ena kawa ni vuataki mai vei Atama. (Raica na Vakatekivu 5:3.) Ko Keni, na ulumatua dina, e sega ni wili ena kawa ni tamata. E rawa sara ni nanuma ko Ivi ni sa qai o Seti na Kawa a yalataki. E laurai ena itukutuku ni ni sa sucu ko Seti, era sa tekivu kacivi ira ena yaca i Jiova na tamata. (Raica na ivakamacala e yasana ni Vakatekivu 4:26.) De ra cakava oya ni ra nanuma ni o Seti na dauveiliutaki iotioti, o Jiova, ka na vukica na lewa a kovea vakailoa ko Setani.

GSAM 40Na Inuinui e Vakatautaki vei Noa

GSAM 40.2Ena itukutuku lekaleka ni veika a yaco mai na gauna i Atama me yacova na nona sucu ko Noa, e sega ni volai vakalevu tale mai na yatu ni kawa ni tamata. Ni sa sucu ko Noa (“na dodonu,” ena ivakamacala e yasana) sa tubu tale na inuinui, ka ra kaya na tamata, “O koya oqo ena vakacegui keda ena noda cakacaka kei na oca ni ligada, ena vuku ni qele ka cudruva ko Jiova.”9 E sega ni tukuna na vosa vakalou na sala era namaka kina na vakacegu; ia era maroroya na inuinui ni na vakalailaitaki ena dua na sala na cudruvi ni qele. A vuni vei ira na kila ni ca a tiko ena gauna i Noa, ni ra na vakasinaita na vuravura ena ivalavala ca kei na voravora ka na tavuki tani na kawa tamata ena waluvu, ka na bula duadua ga ko Noa kei na nona vuvale; kei na dina ni na vakasalataki vuravura ko koya me 120 na yabaki me baleta na rusa sa voleka mai.

GSAM 41Sa Tara na Vale Cecere ko Pepeeli

GSAM 41.1Ni oti na waluvu, era vakasalataki na tamata ena vuku i Noa mera vakasinaita na vuravura; ia ni ra sa tubu vakalevu, era cata na ituvatuva i Jiova ni veiliutaki vei ira. A tauyavutaka ko Nimiroti na matanitu ko Pepeeli (a qai vakatokai me Babiloni, na imatai ni matanitu vakavuravura).10 Oti vakalailai era tekivu tara na vale cecere ko Pepeeli, mera cakava kina e dua na yaca me nodra, ka tarova na nodra veiseyaki, e veibasai sara kei na ka a vakavulica vei ira ko Jiova ena vuku i Noa. Era sega ni waraka ena vosota me vakayacora ko Jiova na nona inaki; era taura na ka ena ligadra, qai vakasesea na nodra vosa na Kalou, ka ra veiseyaki kina.

GSAM 41O Eparama me iTaukei ni Vuravura

GSAM 41.2Ni da muria na itukutuku lekaleka me yacova na ikatini ni kawa mai vei Noa, eda kunea na kacivi i Eparama, vua a kaya ko Jiova, “Na vanua kece ko raica, au na solia vei iko, kei na nomu kawa me tawa mudu. Au na vakalevutaka na nomu kawa me vaka na kuvu ni qele: kevaka e rawa ni wilika e dua na tamata na kuvu ni qele, ena wiliki talega na nomu kawa. Tu cake, lako curuma na vanua ena kena balavu kei na kena raraba; ni’u na solia vei iko.”11 Dina ga ni yalataka vei Eparama ko Jiova ni na taukena na vanua, e vakadeitaka vua ni na mate. E kaya ko Paula ni a lako ki na “dua na vanua ena qai soli vua me i votavota.”12 E vakamacalataki vua vakaidina na kena vakayacori na vosa ni yalayala ena raivotu mai vua na Kalou, ni a “waraka e dua na koro e tu kina na yavu, ka tara ka buli mai vua na Kalou.”13 Ena Roma 4:13 e kaya ni vosa ni yalayala oya “me yaco kina me i taukei ni vuravura;” sega ni vuravura ena kena ituvaki oqo, ia ena dua na gauna e muri, ni sa bula tale.

GSAM 42.1Mai na rai vakatamata, a sega ni kila ko Eparama se na rawa vakacava me nona kawa dina na kawa a yalataki. O koya gona a vakatura me kacivi ko Iliesa, na nona dauveiqaravi, me Kawa. E kaya ko Jiova, Sega; ia ena dua “ena lako mai na lomamu dina.” Sa tekivu vakatakila vua ko Jiova ni sega ni na vakayacori vakatotolo na cakacaka iotioti ni nona kawa. A kaya vei Eparama, “Ena vulagi na nomu kawa ena dua na vanua e sega ni nodra, ka ra na qaravi ira; era na vakararawataki ira me 400 na yabaki.... Ia ko iko, ko na lako vei ira na nomu qase ena vakacegu; ko na bulu ni sa qase sara.”14

GSAM 42.2A vakatura na wati Eparama e dua na i tuvatuva sega ni vuku me vakatotolotaka na kena vakayacori na vosa ni yalayala; ia ni sa sucu ko Aisake, na luvena dina ko Eparama kei Sera na watina vakalawa, a kaya ko Jiova me baleti Isimeli kei na tinana ko Eka, “Vakasavi tani na yalewa bobula oqo kei na luvena.”

GSAM 42.3Ena veivakatovolei ni vakabauta i Eparama ni cabora ko Aisake e delana ni cabocabo ni soro, a vulica kina e dua na lesoni me baleta na nodra tu cake tale na mate. E kaya me baleti koya, “Ni nanuma ni sa rawata na Kalou me vakatura tale na luvena, o Aisake, mai na mate sara; ka mai na vanua oya sa ciqomi koya tale kina ena ivakatakarakara.”15

GSAM 42Na Kawa Dina

GSAM 42.4A vakavulici ena dua na gauna ko Eparama ni na Kawa dina, ena kalougata kina na veimatanitu kecega, dina ni na kawa vakayago ni nona kawa, ena dina sara na Karisito ni Kalou; ni a sega ni kaya vua ko Jiova, “‘Ki na nomu veikawa,’ me vaka era lewe vuqa; ia me vaka e dua, ‘Ki na nomu Kawa,’ o koya na Karisito.”16 E kaya kina na apositolo ko Paula, “Ni sa raica rawa na iVolatabu ni na vakadonui ira na kai veimatanitu na Kalou ena vuku ni vakabauta, sa vunautaka taumada vei Eparama na kosipeli, ka kaya, ‘Ena vuku i iko era na kalougata kina na veimatanitu kecega.’”17 Na vosa ni yalayala vei Eparama a vakavoui vei Aisake kei na nona kawa,18 ka vaka talega kina vei Jekope.

GSAM 42.5Ni sa tinikarua na luve i Jekope, ena tarogi vakadodonu: Ena kawa cava ena muri mai kina na kawa dina? Ena ivakadinadina vakalou a tukuna ko Jekope me baleti ira na luvena, sa vakadeitaki na ka: “Ena sega ni kau tani mai vei Juta na i titoko vakatui, se na daunivakaro mai na maliwa ni yavana, me yacova ni sa lako mai ko Sailo; ena soqoni tale ga vei koya na tamata.”19 Ena kena vakayacori oqo, e vinaka meda kila eke ni ra a vakatarai na Isireli, dina ni ra lewai mai vei ira na veimatanitu, mera taukena na nodra Sanerini. O koya gona ko Juta—na mataqali ni Jiu ka vakatokai ena yaca i Juta—e tiko vua e dua na domo ena nodra veiliutaki me yacova ni lako mai dina ko Sailo (Karisito).

GSAM 43Na Gauna a Vuni Tiko

GSAM 43.1Era kila vakalailai na qase me baleta na vakalesui tale mai kei na Kawa a yalataki; ia na gauna cava, se na dede cava ni bera ni lako mai, e vuni tiko vei ira. Ni ra tubu vakalevu na kawa i Jekope mai Ijipita, ka vakararawataki ira na kai Asiria—o Fero (Aisea 52:4)—ka “a sega ni kilai Josefa,”20 era nanuma tale na 400 (ia e 430 dina) na yabaki a tukuni vei Eparama me gauna ni nodra rarawa kei na nodra tiko vulagi, ka nuitaka ni na kauti ira na sereki oya ki na nodra i votavota a yalataki.

GSAM 43.2Ni sa sucu ko Mosese, era raica na nona itubutubu ni “e gone vinaka ko koya.”21 E sa macala ni a soli vei rau na rarama ni na nodra dauveivakabulai ko koya, e ruku ni Kalou, mai na nodra bobula ca. E sega ni vakatitiqataki ni a soli talega na kila oqo vei Mosese; ni sa yabaki 40, a digitaka vakadodonu me lako vata kei ira na Isireli vakararawataki, ka vosota vata kei ira na rarawa, ka sega ni kacivi me luve ni goneyalewa i Fero se taukei ni itikotiko vakaturaga mai Ijipita,22 Ni sa tekivu taqomaka na nodra ka na nona tamata, ka vakamatea e dua na Ijipita ena nodra tataqomaki, a kurabui vakalevu ni ra sega ni kila na nona cakacaka; “ni a nanuma ni ra na kila na wekana ni na sereki ira na Kalou ena ligana.”23

GSAM 44.1Ni sa yaco na gauna i Jiova mera biubiu na Isireli mai Ijipita, era biubiu, ka yaco ena gauna a parofisaitaki, me yacova sara na kena siga. Lako Yani 12:40, 41. E sega ni rawa nira nanuma ni o Mosese na nodra tui iotioti kei na Kawa a caka kina na vosa ni yalayala, ni a tamata ni mataqali i Livai, ka sega ni a tukuna li ko Jekope ena nona parofisai vakalou ni o Juta ena veiliutaki vei ira me yacova ni lako mai ko Sailo?

GSAM 44“Au na Raici Koya, Ia e Sega ni Oqo.”

GSAM 44.2Ni ra lako tiko na Isireli ki Kenani, a kacivi Pelami ko Pealaki, na tui Moapi (na kawa i Loti), me cudruvi Isireli. A vukica ko Jiova na nona veicudruvi me veivakalougatataki, ka solia kina vei ira na rarama me vakaseavutaka na nanuma ni nodra sereki vakadua mai na lewa kovei i Setani ena yaco ga ni ra curu ki Kenani. E wiliki ena iVolatabu, ni a kaya ko Pelami ena raivotu mai vua na Kalou, “Au na raici koya, ia e sega ni oqo; au na raici koya, ia e sega ni voleka: ena tubu e dua na Kalokalo mai vei Jekope, ka na cabe mai e dua na i titoko vakatui mai Isireli, ka na samuta na tutu ni vanua ko Moapi, ka vakarusai ira kecega na luve i Seti.”24

GSAM 44.3Na kawa levu oqo a tubu mai vei Eparama e vakamacalataka ko Paula vakaoqo: “O koya gona, mai vua e dua, ka vaka me sa mate, era tubu mai kina e lewe vuqa me vaka na kalokalo ni lomalagi, ka me vaka na nuku ena matasawa e sega ni wiliki rawa. Era mate kecega ena vakabauta, ni ra sega ni ciqoma na vosa ni yalayala, ia era raica vakayawa, era vakadinata, era taura, ka vakatusa ni ra vulagi ka dau lako voli e vuravura.”25

GSAM 44.4A sega ni dodonu me malumalumu se rarawa na lomadra na Isireli ena vuku ni parofisai i Pelami ni na vakataotioti ni nodra inuinui e “sega ni oqo,” se “sega ni voleka”; ni se bera vakadede na parofisai oqo, a bubului ko Jiova ena nona bula ni na yaco dina na ituvaki lagilagi. Ena vuku i Mosese a kaya, “Ia me vaka au sa bula dina, ena vakasinaiti vuravura taucoko ena lagilagi i Jiova.”26 Ena gauna i Apakuki na parofita, ni oti e 863 na yabaki, a cavuti tale na dina vata ga, ia me vaka e dua na ka se bera mai: “ni na vakasinaiti vuravura ena kila ni lagilagi i Jiova, me vaka na wai sa ubia na wasawasa.”27

GSAM 45Na Cakacaka ni Vale Tabu e iYaloyalo ni Cakacaka Dina

GSAM 45.1Ni kauti ira mai na Isireli mai Ijipita ko Jiova, a kacivaka ena matadra kece na nodra keba na nona lawa ni itovo, ka solia vei ira e dua na kena ilavelave ena vatu, ka ceuti ena nona iqaqalo dina, mera dau raica tiko kina na iVakabula ena qai cabora na nona bula me isoro ena vukudra; ka me savasava tani kina na nodra ivalavala ca ena vuku ni nona dra talei, a tara e dua na vale tabu ena vanua liwa. Na valelaca oqo, se vale tabu, a vakasalataki ko Mosese me tara vakadodonu ena kena ivakaraitaki a vakaraitaka vua ko Jiova ena ulu ni vanua.28 Na cakacaka ena vale tabu oqo a iyaloyalo ni cakacaka dina i Karisito ena vale tabu vakalomalagi.29 Ni sa inaki ni Kalou ena veisoro kei na isoro ni vale tabu mera dau raica kina na tamata na iyaloyalo ni “veika vinaka ena qai lako mai,”30 a sasaga ko Setani me ra raica na isoro ga, ka sega ni Karisito kei na nona cakacaka dina, ka sa ivakaraitaki walega na ka oqo. Sa saga kina me ra nuitaka na nodra cakacaka me nodra veivakabulai.

GSAM 45.2A inaki i Jiova me buli me tui vei ira na nona tamata—na Isireli—me vala ena nodra ivalu ka vakamalumalumutaki ira na veimatanitu. E tiko na nona i vakarau ni veiliutaki, me vaka e vakaraitaka na tikina oqo: “Ni sa vakarusai ira na veimatanitu e vitu ena vanua ko Kenani, a wasea na nodra vanua ena vakawirimadigi. Oti oya a solia vei ira na turaganilewa me rauta na 450 na yabaki, me yacova ko Samuela na parofita.”31

GSAM 45Era Kerea na Isireli e Dua na Tui

GSAM 45.3E macala ni ra sega ni taleitaka na Isireli na i vakarau ni nona veiliutaki vei ira ko Jiova. Ia na nona inaki kei na lewa me ra tamata digitaki, ka duidui mai vei ira kece era tiko wavoliti ira. Kevaka era muri vakadodonu na nona ivakaro, era na kaya mada ga na veimatanitu me baleti ira, “E dina ni tamata vuku ka kila ka na matanitu levu oqo. Ni matanitu cava e levu me voleka vua na Kalou, me vaka na noda Kalou ko Jiova ena veika kece eda kacivi koya kina?”32

GSAM 46.1Ena nodra sega ni marau, era kerea vei Samuela me lesia e dua na tui me veiliutaki vei ira, ka kaya ko Jiova vei Samuela, “Era sa cati au, me’u kakua ni veiliutaki vei ira.”33 Era kaya tale vei Samuela, ena kena kaukauwa cake, “Mo lesia mada e dua na tui me lewai keimami me vaka na veimatanitu kecega.”34 A vakamacalataka vakavinaka vei ira ko Samuela na veivakacacani ena yaco vei ira kevaka era taukena e dua na tui, ia “era bese ga na tamata mera talairawarawa ki na domo i Samuela; era kaya, Sega; ia me tiko ga vei keimami e dua na tui me lewai keimami; me keimami tautauvata kei na veimatanitu kecega; me lewai keimami na neimami tui, me liutaki keimami, ka vala ena neimami ivalu.”35

GSAM 46.2A qai tiko vei ira na tui me veiliutaki me rauta e 500 na yabaki, taumada me dua na matanitu duadua e ruku i Saula, Tevita, kei Solomoni; oti me rua na matanitu, ko Isireli kei Juta. E vica wale na nodra tui era vinaka ka dodonu, ia o ira e levu cake era ca, ka tuberi ira na tamata ki na qaravi matakau kei na ivalavala ca rerevaki. O koya gona era sega ni tautauvata walega kei na veimatanitu wavoliti ira ena nodra tui, ia era tautauvata talega ena nodra ca, ena nodra biuta na Kalou ni nodra qase, kei na nodra qarava na matakau kei na mataivalu ni lomalagi.

GSAM 46.3E tukuna ko Jiova me baleta na veiliutaki vakatui oqo ena gusu i Osea na parofita, “I Isireli, ko sa vakarusai iko; ia vei au ga na nomu veivuke. Au na nomu tui; ko cei tale ena vakabulai iko ena nomu koro kecega? kei ira na nomu turaganilewa ko a kaya kina, ‘Solia mai vei au e dua na tui kei ira na turaga’? Au a solia vei iko e dua na tui ena noqu cudru, ka’u kauta tani ena noqu cudru waqawaqa.”36

GSAM 47Na Matanitu sa Vukici

GSAM 47.1A tomani tiko na veiliutaki vakatui oqo me yacova ni ra vakamai Jerusalemi na Kalitia, kauta na iyaya ni vale tabu, ka kauti Juta vakavesu ki Papiloni, ka ra tiko kina me vitusagavulu na yabaki, me vaka na parofisai me baleti ira. Ni sa oti na veiliutaki vakatui, sa vosa na Turaga ena gusu i parofita Esekiieli vei Setekia, na nodra tui iotioti: “O iko na turaga ca ka sega ni dokai ni Isireli, sa yaco mai na nomu siga, ni sa voleka ni oti na caka cala, sa kaya vakaoqo na Turaga na Kalou: Kauta tani na isala vakaturaga, ka luvata na isala; ena sega ni tiko vakaoqo: vakalevulevui koya sa lolovira [na turaga ni Papiloni], ka vakalolovirataki koya sa cecere [na turaga ni mataqali Juta sa vakalevulevui koya vakai koya]. Au na vukica, au na vukica, au na vukica; ena sega tale ni tu, me yacova ni lako mai o koya e dodonu vua; ka’u na solia vua.”37

GSAM 47.2O koya na turaga dodonu, na Kawa dina, sai Karisito. E vola me baleti koya na parofita Maika: “O iko na valececere ni qele ni sipi, na bai kaukauwa ni luve i Saioni, ena yaco vei iko, io na lewa taumada [na lewa ni vuravura, sa vakalesui mai vei Karisito]; ena lako mai na matanitu vei luve i Jerusalemi.”38

GSAM 47.3Ni sa yali na ititoko ni lewa vei Isireli, sa lako yani ki na liga ni tui Papiloni. Ni ra sa veiliutaki vakaveitaravi na Miti-Pesia, Kirisi, kei Roma, sa vukici vakatolu na matanitu. Ena gauna ni veiliutaki i Sisa Okusitasi, na empara ni Roma, sa sucu mai o Karisito, na kawa dodonu me taukei ni itikotiko vakaturaga i Tevita—na Kawa dina ni yalewa, i Eparama, kei Tevita—me vaka ga na ka sa parofisaitaki.

GSAM 47.4Me kila kina na tamata ni o koya na Turaga dodonu, na Kawa dina, e uasivi cake mai vua na tamata wale ni bula lekaleka kei na matanitu lekaleka, sa uqeti na dau-ni-same na Turaga me vola: “Au na lesi koya me noqu ulumatua, me cecere cake mai vei ira na tui vuravura. Au na maroroya vua na noqu loloma me sega ni mudu, ka na tudei vata kei koya na noqu veiyalayalati. Au na vakaduria vakadua na nona kawa, kei na nona itikotiko vakaturaga me vaka na veisiga ni lomalagi.” “Ena tudei ka sega ni mudu na nona kawa, kei na nona itikotiko me vaka na matanisiga e mataqu. Ena vakadeitaki me sega ni mudu me vaka na vula, ka vaka e dua na ivakadinadina yalodina e lomalagi.”39

GSAM 48.1Eda wilika tale ena parofisai i Aisea me baleta na Turaga oqo: “Sa sucu mai vei keda e dua na gone, sa soli vei keda e dua na luve; ena tiko na veiliutaki e tabana; ena vakatokai na yacana, Veivakurabuitaki, Daunivakasala, na Kalou Kaukauwa, na Tama Tawamudu, na Turaga ni Sautu. Ena sega ni oti na kena tubu na nona veiliutaki kei na sautu, ena itikotiko vakaturaga i Tevita kei na nona matanitu, me vakaduria ka vakadeitaka ena lewa kei na cakacaka dodonu, mai na gauna oqo ka sega ni mudu. Ena vakayacora oqo na gugumatua ni Turaga ni lewe vuqa.”40

GSAM 48Na Nodrau Kau Cake ki Lomalagi o Inoki kei Ilaija

GSAM 48.2E volai ni so na tamata ena gauna makawa era kau cake ki lomalagi ka sega ni ra sotava na mate. Me baleti Inoki, na ikavitu ni taba i Atama, e kaya: “A lako vata kei na Kalou; ka sa sega ni kunei, ni a kauti koya na Kalou.”41 “Ena vuku ni vakabauta sa kau tani kina o Inoki me kua ni raica na mate; ka sega ni kunei, ni sa kauti koya tani na Kalou; ni bera ni kau tani, sa tau vua na ivakadinadina ni nona vakamarautaka na Kalou.”42

GSAM 48.3Ena dua tale na gauna, ni rau lako vata tiko o Ilaija kei Ilisa, “ni rau lako tiko ka veivosaki, raica, sa basika e dua na qiqi bukawaqa kei na ose bukawaqa, ka tawasei rau; a cabe cake o Ilaija ena cava ki lomalagi. A raica o Ilisa, ka kaci, Tamaqu, tamaqu, na qiqi ni Isireli kei ira na nona dauvodo ose. Ka sega tale ni raici koya.”43

GSAM 48.4A parofisaitaka o Inoki na nona lako mai o Karisito me turaganilewa ni vuravura taucoko, ena vosa oqo: “Raica, sa lako mai na Turaga kei na tini na udolu ni nona tamata yalosavasava, me vakayacora na lewa vei ira kece, ka vakadinadinataka vei ira na sega ni vakalou na nodra cakacaka ca kece ga, kei na vosa kaukauwa kece era cavuta vua na tamata ivalavala ca ka sega ni vakalou.”44

GSAM 49A Vakavuvulitaka o Jope na Nona Lako Mai na Turaga

GSAM 49.1O Jope, ka vakabauti ni a bula ena gauna i Mosese, e kila vakalailai na nona lako mai o Karisito kei na tucake tale; ni kaya: “Ke volai mada na noqu vosa! Ke tabaki mada ena ivola! Ke ceuti mada ena peni kaukamea kei na uma ena vatu me sega ni mudu! Ni’u kila ni bula tiko na noqu Dauveivueti, ka na tu ena iotioti ni gauna e dela ni vuravura; ia ni sa vakarusai na yago oqo na ulo ni kuliqu, au na raica ga na Kalou ena lewequ: o koya au na raica vakai au, ka raica na mataqu, ka sega ni dua tale.”45

GSAM 49Na iTikotiko Vakaturaga i Tevita, na iTikotiko ni Turaga

GSAM 49.2Sa vakatokai na itikotiko vakaturaga i Tevita me itikotiko vakaturaga ni Turaga. “A dabe o Solomoni ena itikotiko vakaturaga ni Turaga me tui me kena isosomi i Tevita na tamana.”46 Sa “bubului vua [o Tevita] na Turaga, ni na vakaduria vakayago na Karisito mai na vua ni tolona me dabe ena nona itikotiko vakaturaga; ni a raica oti na ka oqo, ka vosa me baleta na tucake tale i Karisito, ni sega ni biu na yalona i eli, ka sega ni raica na yagona na vuca.”47 E kaya tale ga ni na veiliutaki ena gauna mai muri o Karisito ka dabe ena itikotiko vakaturaga i Tevita. (Raica na Aisea 9:7.) Sa kaya tale: “Era tu cake na tui vuravura, ka bose vata na turaga me saqata na Turaga kei na nona Lumuti.... Ia au sa lesi koya na noqu tui ena noqu ulunivanua tabu ko Saioni. Au na tukuna na lewa: sa kaya vei au na Turaga, O iko na noqu Luve; au sa vakasucumi iko edaidai.”48 Sa kaya tale: “Sa kaya na Turaga vei noqu Turaga, Dabe ena ligaqu i matau, me yacova ni’u sa vakadavora na kemu meca me nomu icabocabo-ni-yava.”

GSAM 49Era Veilecayaki na Jiu

GSAM 49.3Era veilecayaki na Jiu ena veitikina oqo. Oqo na taro era sega ni rawa ni wali: kevaka sa vakatokai koya o Tevita me Turaga, e rawa vakacava me luvena? E rawa vakacava me dua na gone e sucu mai na kawa i Tevita, ka me Imanuela tale ga—na Kalou kei keda? Ia a kaya na nodra parofita o Aisea: “Ena kunekunetaka na dua na goneyalewa, ka vakasucuma e dua na luve, ka na vakayacani koya me Imanuela.”49

GSAM 50.1E kila vinaka o Karisito na taro ena vagagaluya kina na Farisi dauveivakacacani, o koya gona a tarogi ira: “A cava na nomuni nanuma me baleti Karisito? O koya na luvei cei? Era kaya vua, Na luve i Tevita. Sa kaya vei ira, E rawa vakacava me vakatokai koya o Tevita ena Yalo me Turaga, ni kaya, Sa kaya na Turaga vei noqu Turaga, Dabe ena ligaqu i matau, me yacova ni’u sa vakadavora na kemu meca me nomu icabocabo-ni-yava? Kevaka sa vakatokai koya o Tevita me Turaga, e rawa vakacava me luvena?”50

GSAM 50.2Sa cavuti tale na ka oqo ena Same 45:6, 7: “Na nomu itikotiko vakaturaga, na Kalou, ena sega ni mudu ka sega ni oti: na ititoko ni nomu matanitu sai koya na ititoko dodonu. O lomana na cakacaka dodonu, ka cata na caka cala; o koya sa lumuti iko kina na Kalou, na nomu Kalou, ena waiwai ni marau me uasivi iko vei ira na nomu itokani.”51 Ni ra tu ena nodra vakasama na iVolatabu oqo, e dina sara ni ra a taukena na Jiu na rai cecere me baleta na itovo ni Turaga kei na Dauveivakalesui ena gauna mai muri. E sega ni rawa ni duatani.

GSAM 50Na Kawa e Vu mai vua na Kalou

GSAM 50.3A soli na ivakavuvuli matailalai me baleti Karisito kei na nona sucu, ni a vakaraitaka na Turaga ena gusu i Maika na parofita na nona vu mai vua na Kalou, kei na koro lailai sara ena sucu kina: “Ia ko iko, Peceliema Efirata, e lailai dina ena kedra maliwa na udolu ni Juta, ia mai vei iko ena lako mai vei au o koya me turaga e Isireli; na nona lako mai sa tekivu mai liu, mai na gauna tawamudu.” (ena yasana, Iperiu, “mai na veisiga ni gauna tawamudu”).52

GSAM 50Na Nona Rairai na Kalou ena Sikina kei na O

GSAM 50.4E muri ena itukutuku ni Isireli, ni sa tara oti na vale tabu o Solomoni, ka kaya ni dodonu me “cere sara na kena lagilagi,” sa tiko na sikina ni lagilagi ni Kalou ena maliwa ni jerupimi e cake ni idabedabe ni loloma. E kaya na ivolatukutuku ni gauna ni vakatabui ni vale tabu, ni ra sa lako mai na bete mai na vanua tabu, “sa vakasinaiti na vale ni Turaga ena o, ka sega ni rawa vei ira na bete mera tu me qarava na cakacaka ena vuku ni o; ni sa vakasinaita na vale ni Turaga na nona lagilagi.”53 A vakaraitaki e matadra na tamata na nona tiko na Turaga ena vale tabu oqo ena o ni lagilagi. Sa rogoca na Turaga na masu i Solomoni ena gauna oqo, ka kaya vua, “Au sa rogoca na nomu masu, ka’u sa digitaka na vanua oqo me noqu vale ni cabori soro.”54

GSAM 51.1Era valavala ca na tamata, era gole ki na qaravi matakau, ka mani rusa kina na nodra koro kei na vale tabu me vitusagavulu na yabaki. Ni oti na nodra kau vakavesu, a tara tale na vale tabu ena liga i Serupepeli. E lailai na kena lagilagi mai na vale a tara o Solomoni, ia a kaya na Turaga ena gusu ni nona parofita: “Ena uasivi cake na lagilagi ni vale oqo e muri mai na kena liu.”55 A vakaiukuukutaki na vale oqo o Eroti, ka vakavulica kina na iVakabula ena kena lomanibai. Ena vale taumada a tiko na o ni lagilagi me vakatakarakarataka na Turaga, ia ena ikarua a lako mai kina na iVakabula vakai koya, o koya a bulia na veika kece.

GSAM 51Na Veiliutaki Lagilagi ni Vu ni Kau i Jese

GSAM 51.2Vei ira era waraka ka nuitaka tiko ena gauna i Aisea, na veika lagilagi e salavata kei na veivakabulai e muri, me vaka e vakaraitaki ena nona parofisai, e dina ni a vu ni kaukauwa kei na veivakayaloqaqataki. Sa vakaraitaka tale vakamatata na parofisai oqo na laini ena basika mai kina na Dauveivueti e waraki: “Ena tubu mai e dua na taba mai na vu ni kau i Jese, ka na tubu mai na wakana e dua na taba; ena tiko vua na Yalo ni Turaga, na yalo ni vuku kei na kila ka, na yalo ni bose kei na kaukauwa, na yalo ni kila kei na rerevaka na Turaga; ena vakatotolotaka na nona kila ena rerevaka na Turaga; ena sega ni lewa ena ka e raica na matana, se cudruvi ena ka e rogoca na daligana; ia ena lewa na dravudravua ena cakacaka dodonu, ka lewa vakadodonu ena vukudra na yalomalumalumu ni vuravura; ena yavita na vuravura ena ititoko ni gusuna, ka na vakamatei ira na tamata ca ena icegu ni tebenigusuna.”56

GSAM 52Na Tucake Tale era Vakavuvulitaka na Parofita

GSAM 52.1A vakavulica tale ga na parofita o Aisea na ivakavuvuli ni tucake tale ni mate, ena vosa ni veivakacegui oqo: “Ena ulunivanua oqo ena vakarautaka na Turaga ni lewe vuqa vei ira kece na tamata e dua na magiti ni kakana uro, na magiti ni waini sa vakavinakataki, na kakana uro sa vakasinaiti tu, kei na waini vinaka sara. Ena vakarusa ena ulunivanua oqo na ilati sa ubi ira kece na tamata, kei na isulu sa tevuki vei ira na veimatanitu. Ena tilomi na mate me qaqa; ena tavoya na Turaga na Kalou na wai ni mata mai na matadra kece; ena kauta tani na madua ni nona tamata mai vuravura taucoko, ni sa tukuna na Turaga. Ena kaya ena siga ko ya, Raica, oqo na noda Kalou; eda sa waraki koya, ena vakabulai keda; oqo na Turaga; eda sa waraki koya, eda na reki ka marau ena nona veivakabulai.”57

GSAM 52Na Matanitu ena Vuravura Vou

GSAM 52.2E kaya na parofita vata ga ni na tauyavutaki na veiliutaki e muri ena vuravura sa vakavoui: “Raica, au sa bulia na lomalagi vou [na lomalagi ni cagi] kei na vuravura vou; ena sega ni nanumi tale na veika taumada, se curu tale ki na lomada [ena yasana, Iperiu, ‘curu ki na yalo,’ oya me gadrevi tale]. Ia dou reki ka marau me sega ni mudu ena ka au sa bulia; raica, au sa bulia Jerusalemi me vu ni marau, kei ira na nona tamata me vu ni reki. Au na reki ena vuku i Jerusalemi, ka marau ena vuku ni noqu tamata; ena sega tale ni rogoci kina na tagi se na qoqolou. Ena sega tale mai kea [mai na gauna e buli kina na vuravura vou] na gone lekaleka ni bula, se na qase e sega ni vakacavara na nona veisiga [na qase e mate vakatotolo]; ni na mate na gone ni sa yabaki drau [ena gauna era bula kina na tamata me ciwa na drau na yabaki, e rawa ni yabaki drau na gone], ia na tamata ca ni sa yabaki drau [ena veiyabaki iotioti ni bula e yabaki drau] ena cudruvi. [O ira era mate ni sa qai vakarautaki na vuravura vou sai ira era rusa ena ‘veivakarusai ni tamata sega ni vakalou.’ 2 Pita 3:7.] Era na tara vale ka tiko kina; era na tea na were ni vaini ka kania na vuana. Era na sega ni tara ka dua tale me tiko kina; era na sega ni tea ka dua tale me kania; ni na tautauvata na veisiga ni dua na kau [na kau ni bula, Septuagint] kei na veisiga ni noqu tamata, ka ra na marautaka vakadede na noqu digitaki na cakacaka ni ligadra.”58

GSAM 53.1E raica o Esekiieli ena rai balavu ni gauna na tucake tale ni mate. Sa kaya na Turaga ena gusu i koya: “Raica, oi kemuni na noqu tamata, au na dolava na nomuni ibulubulu, ka vakauti kemuni cake mai na nomuni ibulubulu, ka kauti kemuni ki na vanua ko Isireli.”59

GSAM 53“Sa Colata na Noda Rarawa”

GSAM 53.2Vei Aisea, na parofita ni kosipeli, a vakatakilai vakalevu cake kina na veivakatovolei, na rarawa, kei na mate ni iVakabula ena vukuda na tamata. Sa kaya na parofita: “O cei sa vakabauta na neitou itukutuku, ka vei cei sa vakatakilai kina na liga ni Turaga? Ni na tubu cake e matana me vaka na kau malumu, ka vaka na waka mai na qele mamaca: sa sega vua na irairai se na lagilagi; ni da raici koya, sa sega na kena matavinaka me da gadreva. Sa beci ka biu tani vei ira na tamata; e tamata ni rarawa, ka kila na vutugu; eda vunitaka na matada me vaka ni sega ni da raici koya; sa beci, ka sega ni da dokai koya. Ia e dina ga sa colata na noda rarawa, ka kauta na noda vutugu; ia eda nanuma ni sa cudruvi, sa yaviti koya na Kalou, ka vakararawataki. Ia sa mavoa ena vuku ni noda talaidredre, sa qaqi ena vuku ni noda caka cala; sa tau vua na cudruvi me noda sautu; ka vakabulai keda na we ni kena kuita.”60

GSAM 53.3Era rawa ni taroga na tamata kei na parofita: Era na yaco li na veika veivakurabuitaki oqo ena noqu gauna? Ena saumi: Era na sega ni yaco oqo ena gauna oqo; sa bera ni yaco na gauna me lako mai kina na Dauveivueti cecere oqo; ia e kaya na parofita: “Era na raica na matamu na Tui ena nona lagilagi; era na raica na vanua sa yawa sara.”61

GSAM 54Na Parofisai i Taniela e Vakaraitaka na Veigauna Mai Muri

GSAM 54.1Ia ena gusu ni parofita Taniela sa tekivu kina na nona vakavulici ira na nona tamata na Turaga me baleta na matanitu veitaravi ena tubu cake ka veiliutaki me yacova ni tauyavutaki na nona matanitu tawamudu; ka vakaraitaka e dua na gauna digitaki, mai na dua na ka se bera ni yaco ena gauna ko ya, me yacova na rairai dina kei na muduki tani ni Mesaia. A vakaraitaka na vakamacalataka ni tadra i Nepukanesa ni na lewa na vuravura e va na matanitu, ia ena lailai tiko na nodra kaukauwa kei na lagilagi me vaka na kena lutu na yaga ni koula, siliva, kopa, kei na aironi; ka na yaco ena iotioti na nodra tawasei ka basika na kedra malumalumu, me vaka na aironi sa veiwaki kei na qele drecala. Oti qori ena lako mai na matanitu vakalomalagi, ni sa vakalolovirataki oti na matanitu era na vaka na qa ni sila ena rara ni butubutu ni vulaikatakata, me sega ni kune na nodra tikina, ia na matanitu ni Kalou ena vakasinaita na vuravura taucoko.

GSAM 54.2Ena raivotu ni wase vitu, ena ivakatakarakara ni manumanu lelevu e va, sa cavuti tale na ka vata ga, ka vakaraitaki tale eso na ka me baleta na veimatanitu oqo. E vakamuri ena wase oqo na itavi ni kaukauwa ni “ileu lailai” ena basika ni sa wasei na ikava ni matanitu me tini na tikina, ka vukica se vakamalumalumutaka e tolu vei ira me vakaduria kina na nona lewa vakayalo vei ira kece. Na kaukauwa ni popi oqo ena tiko ena ituvaki tawasei ka malumalumu ni ikava ni matanitu, me 1260 na yabaki. Sa vakaraitaki kina na veika ena yacova na gauna sa ciqoma kina o Karisito na matanitu mai vua na Tamana, ka solia vei ira na tamata yalosavasava ni Kalou Cecere; na matanitu ena qai lewa na vuravura taucoko, ka tudei me sega ni mudu.

GSAM 55Na 2300 na Siga

GSAM 55.1Ena wase walu ni Taniela, ena raivotu ni sipi tagane, na me, kei na “ileu lailai sa tubu vakalevu sara,” sa kau tale na parofita me yacova na iotioti ni gauna. Ena tikina 13 kei na 14 sa kacivi na nona vakasama ki na dua na gauna—2300 na siga—sa yaco sara ki na veilewai. Sa balavu na gauna oqo, ka sa kila vakakina na parofita; ni sa tukuna vua na agilosi ni raivotu e baleta tiko e vuqa na veisiga. E se sega ni soli na tikinisiga me tekivu kina na veisiga. O koya gona sa tinia na wase ena vosa: “Au a kurabui ena raivotu; ia e sega ni dua e kila.”

GSAM 55Na Vitusagavulu na Macawa me Yacova na Mesaia

GSAM 55.2E tukuna na wase ciwa na nona lako mai na agilosi vei Taniela, ena vuku ni nona kerekere, me solia vua na kila kei na vuku. Sa tukuna vua e dua na gauna ni vitusagavulu na macawa. E onosagavulu kaciwa na macawa ni yabaki oqo [e tukuni vei keda ni oqo na ibalebale ni vosa shevooim, ka vakadewataki me “macawa”] ena yacova na Mesaia. Na vanua me tekivu kina na gauna, “na ivakaro me vakalesuya ka tara tale o Jerusalemi”, se bera ni soli. Sa basika na taro, E rawa vakacava vei Taniela me kila na vanua ena tini kina na onosagavulu kaciwa na macawa? Ena wase tinikarua sa qai tarogi tale na gauna, ka ena nona taro, “A cava ena iotioti ni veika oqo?” sa tukuni vua me lako ga, ni “sa sogoti ka dregati na vosa me yacova na gauna ni vakataotioti,” ni ra na “kila o ira na vuku.”

GSAM 55.3E sega ni vakatitiqataki ni taro ni gauna oqo e dua vei ira na ka e cavuta na yapositolo Pita ni kaya: “Me baleta na veivakabulai oqo era a vakasaqara ka vakadikeva vakaukauwa na parofita, o ira era parofisaitaka na loloma soli wale ena yaco vei kemuni: era vakasaqara se na gauna cava, se na mataqali gauna cava, e vakaraitaka na Yalo i Karisito e tiko vei ira, ni a tukuna taumada na veivakararawataki i Karisito kei na lagilagi ena muri.”62

GSAM 56Na iTinitini ni Tamata Sega ni Vakalou

GSAM 56.1O Malakai, na iotioti ni parofita ni Veiyalayalati Makawa, e vola e dua na ivakamacala veivakurabuitaki ni nodra vakarusai vakadua na tamata ca: “Raica, sa lako mai na siga ena katakata me vaka na lovo; era na vaka na vu ni co na dokadoka kece kei ira kece era caka ca; na siga ena yaco mai ena vakamai ira, sa kaya na Turaga ni lewe vuqa, me kakua ni vo vei ira na waka se na taba. Ia vei kemuni era rerevaka na yacaqu ena cadra na Matanisiga ni cakacaka dodonu, ka tiko ena tabana na veivakabulai; dou na lako yani ka tubu cake me vaka na luve ni bulumakau ena vale ni manumanu. Dou na buturaka sobu na tamata ca; era na vaka na dravusa ena ruku ni qeteqete ni yavamuni ena siga au na cakava kina oqo, sa kaya na Turaga ni lewe vuqa.”63

GSAM 56.2Ni sa tiko vei ira na Isireli na veika kece oqo ka volai ena Veiyalayalati Makawa, ka vakaraitaka vei ira e vuqa na tiki ni ituvatuva ni veivakabulai, sa bau levu sara na nodra taleitaka na gonevuli gumatua ni Vosa ni ra raica ka kila ni sa toro voleka na gauna ena lako mai kina na Kawa sa yalataki. Ia era sega ni kila na Vosa na lewe vuqa, kei ira mada ga era wilika na iVolatabu ena nodra valenilotu ena veisiga ni vakacecegu yadua (Cakacaka 13:27); ia o ira na lotu vakaidina ka gumatua ni vuli, era vakasaqara vakayalodina na iVolatabu ena veidusimaki ni Yalo, ka sega ni vakatitiqataki ni ra masu vakagumatua, me vaka na yapositolo Joni ena gauna oqo: “Lako mai, Turaga Jisu, ka lako vakatotolo mai.”

Notes

  1. Vosa Vakaibalebale 13:12. ↩
  2. Akeai 2:6, 7. ↩
  3. Iperiu 12:26-28. ↩
  4. Aisea 28:13. ↩
  5. Vosa Vakaibalebale 4:18. ↩
  6. Vakatekivu 4:1. ↩
  7. Iperiu 11:4. ↩
  8. Vakatekivu 4:25. ↩
  9. Vakatekivu 5:29. ↩
  10. Vakatekivu 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Vakatekivu 13:15-17. ↩
  12. Iperiu 11:8. ↩
  13. Iperiu 11:10. ↩
  14. Vakatekivu 15:13-15. ↩
  15. Iperiu 11:19. ↩
  16. Kalatia 3:16. ↩
  17. Kalatia 3:8. ↩
  18. Vakatekivu 28:13, ↩
  19. Vakatekivu 49:10. ↩
  20. Lako Yani 1:8; Cakacaka 7:18, ↩
  21. Iperiu 11:23. ↩
  22. Raica na iTukutuku Makawa ni Jiu i Josephus, iVola 2, wase 9, parakaravu 7; Na Yalo ni Parofisai, ivola 1, t. 165, 166. ↩
  23. Cakacaka 7:25. ↩
  24. Tiko Voli 24:17. ↩
  25. Iperiu 11:12, 13. ↩
  26. Tiko Voli 14:21. ↩
  27. Apakuki 2:14. ↩
  28. Lako Yani 25:40; 26:30; 27:8; Cakacaka 7:44. ↩
  29. Iperiu 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Iperiu 10:1, ↩
  31. Cakacaka 13:19, 20. ↩
  32. Vakarua 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samuela 8:7. ↩
  34. 1 Samuela 8:5. ↩
  35. 1 Samuela 8:19, 20. ↩
  36. Osea 13:9-11. ↩
  37. Esekiieli 21:25-27. ↩
  38. Maika 4:8. ↩
  39. Same 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Aisea 9:6, 7. ↩
  41. Vakatekivu 5:24. ↩
  42. Iperiu 11:5. ↩
  43. 2 Tui 2:11, 12. ↩
  44. Juta 14, 15. ↩
  45. Jope 19:23-27. ↩
  46. 1 Veigauna 29:23. ↩
  47. Cakacaka 2:30, 31. ↩
  48. Same 110:1. ↩
  49. Aisea 7:14. ↩
  50. Maciu 22:42-45; Same 110:1. ↩
  51. Iperiu 1:8, 9. ↩
  52. Maika 5:2. ↩
  53. 1 Tui 8:10, 11. ↩
  54. 2 Veigauna 7:12. ↩
  55. Akei 2:9. ↩
  56. Aisea 11:1-4. ↩
  57. Aisea 25:6-9. ↩
  58. Aisea 65:17-22. ↩
  59. Esekiieli 37:12. ↩
  60. Aisea 53:1-5. ↩
  61. Aisea 33:17. ↩
  62. 1 Pita 1:10, 11. ↩
  63. Malakai 4:1-3. ↩

Note

Back