Wase 17 — Na toso ni dina ena maliwa ni veika dredre
GSAM 265.1“Me vaka ni dau vakasaqara na nona qele ni sipi e dua na ivakatawa ena siga e tiko kina ena kedra maliwa na nona sipi era veiseyaki; au na vakasaqara talega na noqu sipi, ka vakabulai ira mai na veivanua kece era veiseyaki kina ena siga ni o kei na butobuto. ”1
GSAM 265.2O ira era sa ciqoma na itukutuku ni ikatolu ni agilosi me yacova mai na gauna oqo (1847), era dravudravua ena iyau vakavuravura, ka ra sega ni cakava rawa kina vakailavo e levu me tete kina na itukutuku. Era raica na bibi ni nodra cakacaka vakaiyadua vei ira na taciqu era veiseyaki o Talatala White kei watina kei Talatala Bates, kei na kena gadrevi me vakarautaki na ka ni wilivola me soli vei ira na tamata, me vukei ira mera kila na dina. A vukei vakalevu o Talatala Bates ena nona vakamacalataka na ka ni siga ni vakacecegu ena nona ivola lailai me baleta na ka oya, ni dau lako ki na veivanua duidui, kei na kena vakau ena meli. A cakacaka ena vosota levu duadua.
GSAM 265Na isoro ni dua na Ganequ gone ena vuku ni dina
GSAM 265.3Ena dua na gauna, ni sega ni dua na ilavo me saumi kina na nona veitosoyaki, sa vakarau me lako vakayawa ena yava mai Massachusetts ki New Hampshire. Ena gauna oya a ciqoma kina e dua na ivola mai vua e dua na Ganequ gone, ka sa yalataka me cakacaka ena cakacaka ni vale ena $1 ena veimacawa me rawa ni tiko vua e dua na ka me vukea kina na cakacaka. Ni sa cakacaka oti e dua na macawa, a tarai koya vakalevu na vakasama ni gadreva na ilavo o Talatala Bates, ka mani lako vei koya e dau cakacaka kina ka taura taumada na kena isau ni cakacaka, me rawa ni vakauta vua vakatotolo e $5. Ena ilavo oqo a sauma kina na nona ilavo ni veitosoyaki ki New Hampshire ena veitosoyaki raraba. Ena veivanua kece a dau vakayacora kina na soqoni vinaka, ka ra ciqoma na dina e vuqa na yalo.
GSAM 266Na vakayacori ni bula ena iyaya kerei
GSAM 266.1Me vakaraitaka na yalo ni isoro a tuberi ira na liuliu taumada ena itukutuku oqo, keimami cavuta oqo mai na ivakamacala i Marama White me baleta na nodra ituvaki ena vulaibatabata ni 1847–48, ni ra tiko ena rumu ena vale levu i S. Howland, Topsham, Maine, ka ra tekivutaka kina na nodra bula ni vale ena iyaya kerei:—
GSAM 266.2“Keitou dravudravua, ka sotava na gauna dredre. Na watiqu a cakacaka ena colati vatu ena gaunisala ni sitimanivanua, ka sa tavia na kuli ni nona iqaqalo, ka drodro na dra ena veivanua e vuqa. Keirau a vakatulewataka me kua ni vakararavi vei ira na tani, ia me keirau qaravi keirau ga, ka tiko talega na ka me vukei ira kina na tani. Ia keirau sega ni rawaka. Na watiqu a cakacaka vakaukauwa sara, ia a sega ni rawata na ilavo e dodonu me soli vua ena vuku ni nona cakacaka.
GSAM 266Talatala White e ta buka
GSAM 266.3“A biuta na gaunisala ni sitimanivanua na watiqu, ka lako ki veikau kei na nona matau me ta buka kina. E cakacaka mai mataka caca me yacova na yakavi, dina ni mosi tiko na yasana, me rawata e rauta ni limasagavulu na seniti ena dua na siga. Na mosi levu a tarova na nona moce ena bogi. E sega ni dede keirau ciqoma na ivola mai vei ira na taciqu ena veimatanitu duidui, era sureti keirau me keirau lako ka sikovi ira; ia ni sega ni dua na ka me kauti keirau tani mai na matanitu, keirau sauma ni sa sega ni tadola na sala e matai keirau.
GSAM 266.4“Keirau a ciqoma e dua na ivola mai vei Taciqu Chamberlain mai Connecticut, ka uqeti keirau me keirau tiko ena dua na koniferedi ena matanitu oya. Keirau vakatulewataka me keirau lako kevaka keirau na kunea na ilavo. A veivosaki oti o watiqu kei na nona dauveisaumi, ka kunea ni sa tu vua e tini na dola me saumi. Ena veimama ni ilavo oqo au a volia kina na isulu keirau gadreva vakalevu, oti au qai cula na kote ni batabata nei watiqu, ka vakaikuritaka tale mada ga na tikini culai, me dredre kina ni kilai na kena isulu taumada ena liga ni kote. Sa vo vei keirau e lima na dola me kauti keirau ki Dorchester, Mass. E voleka ni neirau iyau kece e vuravura e tu ena neirau kato. Ia keirau marautaka na vakacegu ni vakasama kei na lewaeloma savasava, ka keirau taleitaka vakalevu na ka oqo mai na veika vakavuravura.
GSAM 267.1“Keirau a sikova na vale i Taciqu Nichols, ka ni bera ni keirau biubiu, a solia vei watiqu e lima na dola o Ganequ Nichols, ka sauma kina na neirau ilavo ni veitosoyaki ki Middletown, Conn. Keirau vulagi ena koro oya, ka keirau se bera ni raica e dua vei ira na taciqu ena matanitu. Sa vo vei keirau e limasagavulu na seniti ga. A sega ni doudou na watiqu me vakayagataka na ilavo oya me saumi kina na qiqi, mani biuta na kato ni iyaya ena dua na ibinibini papa, ka keirau lako yani me vaqara e dua e tautauvata kei keirau ena vakabauta. E sega ni dede keirau kunei Taciqu Chamberlain, ka kauti keirau ki na nona vale.”
GSAM 267Koniferedi ena Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2A vakayacori na koniferedi oqo ena Rocky Hill, ka rumu ni soqoni e dua na rumu levu se bera ni vakacavari ena vale i Taciqu Belden. Na tiki ni ivola e ra mai na ivola a vola o Talatala White vei S. Howland e vakaraitaka eso na ka talei me baleta na soqoni:—
GSAM 267.3“Ena ika20 ni Epereli [1848], a tala mai nona qiqi o Taciqu Belden ki Middletown me kauti keirau kei ira na taciqu era veiseyaki ena koro oya. Keitou yaco yani ki na nona vanua [Rocky Hill] ena rauta na va ni yakavi, ka sega ni dede era curu mai o Taciqu Bates kei Taciqu Gurney. Keitou vakayacora e dua na soqoni ena yakavi oya, ka lewe ni soqoni e rauta ni tinikalima. Ena mataka ni Vakaraubuka era curu mai tiko na taciqu me yacova ni keitou lewe ni soqoni e rauta ni limasagavulu. Era sega ni vakadeitaka kece na dina. A talei sara na soqoni ena siga oya. A vakaraitaka vakamatata na ivakaro o Taciqu Bates, ka vakabibitaki na kena bibi ena ivakadinadina kaukauwa. Na vosa a vakadeitaka ira era sa tu ena dina, ka vakayadrati ira era se bera ni vakatulewataki vakadua.”2
GSAM 267Sureti ki Oswego County, N.Y.
GSAM 267.4Ena vuku ni tete ni ivola lailai i Talatala Bates ena kedra maliwa na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito, era tekivu maroroya na siga ni vakacecegu na tamata ena veimatanitu tale eso. O Hiram Edson mai Port Gibson, N.Y., a vola me sureti Talatala kei Marama White kei ira tale eso mera tiko ena koniferedi ni daumaroroya na siga ni vakacecegu ena Volney, Oswego County, ena Okosita ni 1848. A kaya ni ra dravudravua e levu vei ira na taciqu, ka sega ni rawa ni yalataka ni ra na solia e levu me saumi kina na vakayagataki ni soqoni. Sa ciqoma oti o Talatala White e $40 ena vuku ni cakacaka a vakayacora ena were ni co mamaca. A vakayagataki e dua na iwase ni ilavo oya me volia kina na isulu era gadreva vakalevu, ka saumi ena kena vo na nodra ilavo ni lako ki Volney ka lesu tale.
GSAM 268.1A vakayacori na koniferedi oqo ena yasana i ra ni New York ena vale ni qiqi nei Turaga Arnold. E rauta ni tolusagavulu-kalima na tamata era tiko, o ira kece ga era rawa ni soqoni ena yasa oya ni matanitu, ia sa voleka ni sega ni rau duavata e le rua. E kaukauwa na nona taura na tamata yadua na nona rai, ka kaya ni sa salavata kei na iVolatabu. Era gadreva kece mera vakatetea na nodra nanuma ka vunautaka. A tukuni vei ira ni rau sega ni lako mai vakayawa o Talatala White kei watina me rau rogoci ira, ia me rau vakavulici ira ena dina. A kaya o Turaga Arnold ni sa oti na duanaudolu na yabaki ena Vakatakila 20, ka o ira na lewe ni 144,000 e cavuti ena Vakatakila era sa vakaturi ena gauna e tucake tale kina o Karisito.
GSAM 268Sa vorata na ivakarau ni lotu o Turaga Arnold
GSAM 268.2Ni sa tu e matadra na ivakatakarakara ni noda Turaga sa mate, ka ra sa voleka ni vakananuma na nona rarawa, a tucake o Turaga Arnold ka kaya ni sega ni vakabauta na ka era sa vakarau cakava; ni na iVakayakavi ni Turaga e tomani tiko kina na kana ni Lako Sivia, ka dodonu me vakayacori vakadua ga ena dua na yabaki.
GSAM 268.3Na duidui vakatubuquruquru ni rai oqo a vakataqara vei Marama White e dua na icolacola bibi. A kila vinaka ni cala o Turaga Arnold, ka tarai koya vakalevu na rarawa, ni vaka me vakacacani tiko na Kalou. Eso era rerevaka ni sa mate tiko; ia o Talatala Bates, White, Chamberlain, Gurney, kei Edson era masulaki koya, ka rogoca vakaloloma na Turaga na nodra masu na nona tamata, ka vakabulabulataki koya tale. A koto vua na rarama ni lomalagi, ka sega ni dede sa yali na nona vakasama mai na veika vakavuravura. Ena gauna ni raivotu oqo, a vakaraitaki vua eso na nodra cala o ira era tiko kina, kei na dina e veibasai kei na cala oqori, ka vakaraitaka ni veirai duidui oqo, era kaya ni salavata kei na iVolatabu, era salavata ga kei na nodra vakasama me baleta na iVolatabu, ka dodonu mera biuta na nodra cala ka duavata ena itukutuku ni ikatolu ni agilosi. A cava vakairogorogo na soqoni; a qaqa na dina. O ira era taura na veirai duidui vakatubuquruquru oqo era vakatusa na nodra cala, ka duavata ena dina ni gauna oqo ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi, ka vakalougatataki ira vakalevu na Kalou.
GSAM 269Raivotu kei na vakayagataki vakatubuquruquru ni iVolatabu
GSAM 269.1Na ivakamacala oqo ni soqoni a solia o Turaga Alexander Ross ena ika4 ni Janueri, 1884, o koya e dua vei ira na tolusagavulu-kalima era vakaitavi ena soqoni lailai. A kaya:—
GSAM 269.2“Ena gauna e raivotu kina o Ganequ White, a tucake ka taura ena ligana imawi na iVolatabu ni vuvale; na kena levu na ivola oya e vaka ga na kena e dau matau. Ni taura tu me dola ka laveta cake, ka sega ni rai kina, a vukica ena ligana imatau mai na tiki ni tikinivolatabu ki na dua tale, ka biuta na nona iqaqalo ena tikinivolatabu ka cavuta tale. Au raica e vuqa na tikinivolatabu me kila se cavuta tiko dina na tikinivolatabu e dusia. O yau se dua tale vei ira na soqoni keitou raica kece. Ena veigauna kece a sega ni cavuta walega na tikinivolatabu e dusia, ia a cavuta tiko ni rau raica cake na matana ka veibasai kei na iVolatabu. O ira na tikinivolatabu oqo a cavuta era vakaotia na ivakavuvuli lasu ni daumaroroya na siga ni vakacecegu era soqoni mai Volney, ena Okosita ni 1848, ka vakavuna me keitou duavata ena dina.”
GSAM 269.3E dina, e dodonu me dua e dredre ni vakadinata kevaka e sega ni biuta na cala ni ivakavuvuli a vakadodonutaki ena veika vakaoqo, ena vuku ni tikinivolatabu matata mai na iVolatabu ka cavuti ena ivakarau veivakurabuitaki oqo. Na soqoni oqo ni daumaroroya na siga ni vakacecegu ena Oswego County, ni sa vakadodonutaki na nodra cala ka ra sa duavata ena dina, era lako mai na soqoni oya me vakatetea na rarama vei ira na tani. Na vua ni ka oqo e vakaraitaka dina ni cakacaka ni Kalou. E dau tu vakarau o Setani me wasea, vakasesea, ka veiseyaki ira na tamata ena veika kece e rawa ni vakayagataka. “E sega ni vu mai vua na Kalou na veilecayaki, ia na vakacegu, me vaka ena veisoqosoqo lotu kece ni yalosavasava.”3
GSAM 270Veika veivakurabuitaki ni veivakabulai
GSAM 270.1Ni sa oti na koniferedi a cavuti taumada, a vakayacori na soqoni ena Madison County, Port Gibson, Port Byron, kei New York City. Ni oti oqo a vakayacori e dua na soqoni raraba ena Connecticut. Ena so vei ira na vanua oqo a toro voleka sara na Turaga vei ira na nona tamata, ka a yaco na kaukauwa ni veivakabulai ni Vuniwai Levu vei ira na tauvimate ni saumi na nodra masu gugumatua na nona tamata, ni ra muri tiko na lawa a virikotori ena iVola i Jemesa.4 O ira mada ga era cavuti mai vei ira na vuniwai ni sega ni dua na nodra iwali era vakabulai mai na nodra tauvimate. Sa dau vakilai vakawasoma na veika vakaoqo ena veigauna duidui mai na 1845 mai.
GSAM 270Era vosota na dredre o ira na liuliu taumada
GSAM 270.2O Talatala White, ena Review and Herald ni 5 ni Feperueri, 1880, ni vosa tiko me baleta na veisiga ni nodra cakacaka na liuliu taumada, a kaya:—
GSAM 270.3“Ena neitou cakacaka taumada keitou vakila na viakana ni sega ni dua na kakana vinaka, kei na batabata ni sega ni dua na isulu vinaka. Keitou sega ni vakayagataka na veika e gadrevi sara ena bula me maroroya na ilavo me baleta na cakacaka ni Kalou. Ena gauna vata ga oya keitou vakacacani keitou vakalevu ena neitou tovolea me vakacavari na levu ni cakacaka a vaka me dodonu me caka, ena volavola, vakadodonutaki ni ivola, veitosoyaki, kei na vunau mai na dua na matanitu ki na dua tale.”
GSAM 270.4A nanumi vakalevu na yabaki 1848, sega walega ena itukutuku ni lesu vakarua mai, ia ena veika vakapolitiki talega. A matata vinaka sara na dina ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi, ka sa tadola tiko ena veiyasana duidui na sala me toso kina na cakacaka. Ena gauna oqo a tekivu me vaka e dua na ituvaki ena veika ni itovo kei na veika vakapolitiki me vakayadrati tale kina na nodra vakasama na gonevuli ni parofisai. E sega walega ni veilecayaki levu ena kedra maliwa na veimatanitu ni Vuravura Makawa, ia ena Hydesville, Wayne Co., N.Y., a tekivu kina na ivakaraitaki ni Spiritualism ni gauna oqo, ka ra kaya na gonevuli ni iVolatabu ni dodonu me ra “yalo ni tevoro, era na vakasoqona na veimatanitu ni vuravura ki na ivalu ni siga ni Turaga.”
GSAM 271Na veilecayaki ni veimatanitu ena 1848
GSAM 271.1Ena ika21 ni siga ni Feperueri, 1848, ni ra soqoni wavoki vua na dauveiqaravi ni vale vakaturaga nei Louis Phillippe mai Varanise, a kaya: “Au se bera vakadua ni dabe vakadeitaka vakalevu ena idabedabe vakaturaga ni matanitu me vaka au dabe kina ena bogi nikua.” Ena yakavi voleka ni butobuto ni siga ka tarava, ni vakaisulu tu ena dua na jakete kaukauwa ka veivukici me vaka e dua na dau draiva ni qiqi ni veitosoyaki, a dro yani ena taudaku ni bai ni koro o Paris me vaqara e dua na vanua ni drodro me maroroya kina na nona bula. E kaya ni vu ni veisau levu ka kusarawa oqo e dua na sasaga a cakava me tokona na veiliutaki ni popi, ka vakacudrui ira na nona lewenivanua kei ira na nona sotia. Ena siga oya a vakaotia ena koro o Paris e dua na vakaraici levu ni mataivalu ni Varanise; ia ni sa tuvai na nodra iyaragi, a lesu ki na vale vakaturaga. Sa qai lade ena dua na dakai levu e dua na gonetagane lailai, ka vakatayaloyalotaka e dua na kuila e tolu na kena roka, ka kailavaka, “KUA NA POPI! KUA NA POPI!!” Era taura cake na sotia na kailavaki oya, ka veiseyaki totolo cake ka sobu ena kedra iyatu, ka kaukauwa tiko ni lako yani, me yacova ni sa curu tale kina na kailavaki, “KA KUA TALEGA NA TUI!” Ena loma ni vica na aua sa vaka na vanua ni veilecayaki vakalialia o Paris taucoko. Era cici vakatotolo na sotia, ka taura tiko na dakai, era toso vata kei ira na lewe ni vanua ki na vale vakaturaga ni tui. Ni sa tukuni vua na veilecayaki, a dro vakatotolo ena veivukici.
GSAM 271Na veimatanitu era a vakaitavi ena veivala
GSAM 271.2Na ue kei na tiko yavavala mai Varanise a tete vakatotolo ki na veivanua tale eso. O Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, kei Roma era a tauvi tale ga ena yalo ni yavusa tamata dauue. Ena loma ni tolu na vula sa yavala kina o Urope taucoko, ka sivia e tolusagavulu na matanitu vakauqele kei na matanitu vakatui era a tiko ena veilecayaki levu. Era a vakamai na itikotiko vakaturaga ena veisalatu, ka ra a dro ka vuni na tui kei na eperoa ena nodra rere de ra vakamatei. Era a tukuna na daunipolitiki ni na yaco e dua na veivukici raraba ni veimatanitu e vuravura.
GSAM 272.1E lewe vuqa na italatala ni tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito, era se bera ni rogoca na itukutuku ni ikatolu ni agilosi, era a raica na veilecayaki oqo, ka nanuma ni oqo na nodra soqoni vata na veimatanitu me baleta “na ivalu ni siga levu ni Kalou Kaukauwa.”5
GSAM 272Sa kune na itukutuku ni vakadregataki
GSAM 272.2Ena gauna sara ga oqo era sa vulica tiko kina mai na iVolatabu na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ni siga ni vakacecegu ena ikava ni ivakaro sai koya na ivakatakilakila, se drega, ni Kalou bula, ka sa yaco na gauna me kacivaki kina na itukutuku ni vakadregataki ena Vakatakila 7:1-4. Era sa vakasamataka tiko na sala kei na veika me vakayagataki me kau kina na itukutuku oqo vei ira na tamata. Ni ra sa vakavakarau tiko ki na cakacaka oqo o ira na daumaroroya na ikavitu ni siga, era a kaya na tamata vakabauta na lesu tale mai i Karisito era maroroya na imatai ni siga ni macawa, “Dou sa bera mai kei na nomudou itukutuku ni vakadregataki, ni sa voleka sara vei keda na ivalu ni siga levu kei na nona lako dina mai na Turaga.”
GSAM 272Sa ruru vakasauri na ue
GSAM 272.3Ni oti e rauta ni tolu na vula, sa ruru na nodra ue na veimatanitu; ia e sega ni baleta ni sa wali na veika era cudruvaka, sa yaco ga ena dua na sala era sega mada ga ni vakamacalataka rawa na dauvola niusipepa. Me baleta na leqa oqo, a kaya o Horace Greeley ena New York Tribune: “Keimami sa kurabui kece vakalevu ena cava a vakavuna vakasauri na veilecayaki oya ena kedra maliwa na veimatanitu; ia keimami sa kurabui vakalevu cake ena cava a tarova.”
GSAM 272Na vosa i Senatoa Choate me baleta na ituvaki ena Vuravura Makawa
GSAM 272.4Eda sa yacova mai na 1851, ka da kunea kina ni a cavuta o Senatoa Choate na ituvaki ni veika ena Vuravura Makawa, ena dua na nona vosa ena Bose Lawa ni Matanitu Cokovata o Amerika, ka kaya:
GSAM 272.4“Dou kila vinaka na ituvaki dina kei na irairai ni veika sa vaka me davo tu kina na iyaloyalo, na o, kei na butobuto; e sega sara ga ni tudei. Sa vaka vei au ni sa vakarau ucuna na iseleiwau na lewa sa nodra na itutu vakatui, kei na dodonu ni tamata, kei na yaloca sa kumuni tu ena loma ni dua na udolu na yabaki, me ia kina e dua na veivala ka na dave kina na dra, me vaka ena raivotu ni Vakatakila, ‘me yacova na ivau ni gusudra na ose,’ ka na rusa kina e dua na kawa tamata taucoko; ka na qiri kina na lali levu ni gauna me tukuna e dua tale na aua; ka na vakatovolei kina na bula vakaitikotiko ena bukawaqa kei na iseleiwau, me kilai se sa vu mai na ibulibuli kei na Kalou ni ibulibuli se sega.”
GSAM 273Na “iVakadinadina” ni 18 Noveba, 1848
GSAM 273.1O ira era a kaya ni ue ena kedra maliwa na veimatanitu ena 1848 ena vakatekivuna na lako mai ni Turaga, era a sotava na rarawa levu ni sega ni yaco na ka era namaka. Ia sa vakacava o ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai, era a kaya ni sa yaco na gauna me vakatakilai kina vei ira na tamata na “drega ni Kalou bula”? Me kena isau, eda lavetaka mai e dua na ivola lailai a tabaka o Talatala Joseph Bates ena vula o Janueri, 1849. Ni vosa me baleta e dua na ka a yaco ena 18 Noveba, 1848, e kaya:—
GSAM 273.2“Era a soqoni vata e dua na ilawalawa lailai ni veitacini kei na veiganeni ena dua na soqoni mai Dorchester, voleka i Boston, Mass. Ni bera ni tekivu na soqoni, eso vei keimami sa vakadikeva tiko eso na tikina ena itukutuku ni vakadregataki; e tiko eso na duidui ni vakasama me baleta na dodonu ni ivakamacala ni vosa ‘tubu cake,’ kei na so tale. Ni keimami sa masulaka oti na kena tabaki na itukutuku ena koniferedi mai Topsham [Maine] ena dua na gauna lekaleka e liu, ka se sega ni matata vinaka na sala me tabaki kina, keimami sa qai lewa vata me keimami solia kece vua na Kalou. Ni sa oti e dua na gauna ni masu vagumatua me rawati na rarama kei na ivakasala, sa solia na Kalou vei Ganequ White na veika oqo ena raivotu.”
GSAM 273.2Eda lavetaka na veivosa me vaka a cavuta o koya ni se raivotu tiko:—
GSAM 274Na veivosa a cavuti ena raivotu
GSAM 274.1“A serau mai vei na rarama? Me vakavulici keimami na nomuni agilosi se a serau mai vei na rarama. A tekivu mai na ka lailai, ni kemuni sa solia e dua na rarama ni oti e dua tale. Na ivakadinadina kei na ivakaro erau sa vauci vata, erau sega ni tawasei rawa; na ka e liu sai koya na ivakaro e tini, mai vua na Kalou. A marau vakalevu o koya ni sa tekivu me kaukauwa cake na nona vunau, ka sa tekivu me tarai cake na veivanua sa lala tu. Mai na malumalumu sa yaco me kaukauwa ena vakasaqarai ni nona vosa. E se lekaleka wale ga na gauna e vakatovolei kina. Sai koya na drega! Sa tubu cake tiko! Sa cadra mai, ka tekivu mai na icadracadra ni siga. Me vaka na matanisiga, e batabata taumada, ka qai katakata cake ka vakacilava na kena rarama. Ni a cadra na dina oya, e lailai wale ga na kena rarama, ia sa tubu tiko mai. Isa na kaukauwa ni veirarama oqo! Sa tubu cake na kena kaukauwa. Sa tiko ena dina oya na bibi kei na rarama levu duadua, ni na tu ga ka sega ni mudu, ena gauna ena sega kina ni gadrevi tale na iVolatabu. A cadra mai na tokalau; a tekivu ena dua na rarama lailai, ia sa veivakabulai na kena rarama. Isa na kaukauwa ni dina oya; ena cecere duadua ni ra sa curu ki na vanua vinaka, ia ena tubu tiko ga me yacova ni ra sa sega tale ni mate rawa. A tekivu mai na icadracadra ni siga, ka lako tiko ga ena kena sala me vaka na matanisiga, ia ena sega sara ni dromu.
GSAM 274.2“Era sa taura tiko na cagi e va na agilosi. Sai koya na Kalou sa tarova na veimatanitu. Era se bera ni sereka na agilosi, ni ra se bera ni vakadregataki kece na yalosavasava. Ni sa tucake o Maikeli, ena yaco na rarawa oqo e vuravura taucoko. Raica, sa vakarau sara tu ga me liwa na cagi. Sa tarovi tiko baleta ni ra se bera ni vakadregataki na yalosavasava. Io, tabaka na veika ko sa raica ka rogoca, ena salavata kaya na veivakalougatataki ni Kalou. Dou raica! Na kena tubu cake oya sa kaukauwa, ka sa serau cake tiko ga.”6
GSAM 274.3Ni sa oti na raivotu oqo, a kaya o Marama White vua na watina,
GSAM 274.3“E tiko e dua na noqu itukutuku vei iko. E dodonu mo tekivu tabaka e dua na niusipepa lailai ka vakauta yani vei ira na tamata. Me lailai mada ena kena itekitekivu; ia ni ra sa wilika na tamata, era na vakauta mai vei iko na ilavo me tabaki kina, ena vuavuaivinaka tale ga mai na kena itekitekivu. Mai na itekitekivu lailai oqo sa vakaraitaki vei au ni na vaka na veidrodro ni rarama sa wavokita na vuravura taucoko.”
GSAM 275E vakatitiqataki ena rai vakatamata
GSAM 275.1Na veika oqo a tukuni mai liu ena 1848 me baleta na kena tubu kei na kena tete na dina ni siga ni vakacecegu. Ke da raica na ituvaki ena gauna oya ena rai vakatamata, ena kaya na vakasama vakatamata, “Ena sega sara ni vakayacori rawa na ka sa tukuni oya.” E dua na tamata a kaya vua e dua na noda dauveiqaravi ni se qai oti ga na kena tukuni mai liu na ka oqo, “Ena taura vei kemudou e 144,000 na yabaki me dou cakava na ka dou nakita.” “A cava!” era na kaya, “e lewe tolu na dauvunau—o Talatala White kei na watina, kei Talatala Bates—era sega kece ni vakailavo, kei ira na dauvakamuri era lewe lailai sobu mai na dua na drau, ka ra sega tale ga ni vakailavo, era sa lako yani kei na vica wale ga na drau na ilavelave ni dua na ivola lailai e walusagavulu na tabana me baleta na siga ni vakacecegu, me ra kauta na itukutuku ni veivakasalataki ki vuravura taucoko! Sa ka lialia dina na vakasama oya!” Ni ra sa kaya o ira era dauvakasama vakaoqo, “E sega ni rawa!” na vakabauta na itukutuku kei na ivakadinadina ni na vuavuaivinaka dina e kaya, “Ena yaca ni Kalou ni Isireli ena vakayacori! Ni da sa vakararavi ki na nona kaukauwa, e dodonu me vakayacori!”
GSAM 275Na sala a tabaki kina na imatai ni niusipepa ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai
GSAM 275.2Mai na gauna a soli kina na ivakadinadina me baleta na cakacaka ni tabaki ivola, e vuqa na masu era a cabora o ira na daumaroroya na ikavitu ni siga, me dolava na Turaga na sala me tabaki kina e dua na “niusipepa lailai.” Na ka levu e sega ni tiko sai koya na ilavo me saumi kina na kena tabaki na imatai ni iwiliwili. Ena vula o Jiune, 1849, a rawa vei Talatala White me tamusuka e vasagavulu na eka ni co na timoci, ena dua na isele ni tamusuki co e vakayagataki e liga, ka saumi kina e vitusagavulu ka lima na sede ena dua na eka; ena sala oqo a rawa kina vua me tabaka na imatai ni iwiliwili ni niusipepa lailai. E rawa ni veiganiti me biu eke e dua na ilavelave e tautauvata sara kei na imatai ni tabana ni niusipepa lailai oqo. Ena raica na dauwiliwili ena imatai ni duru na vosa nei Talatala White, ni kaya, “E se qai dolavi ga oqo na sala me tekivu kina na cakacaka.” Ko rawa tale ga ni raica ni nona vakuai koya ga a “dolava na sala.”
GSAM 276Na itukutuku nei Marama White me baleta na imatai ni veiniusipepa
GSAM 276.1E kaya o Marama White me baleta na itekitekivu ni cakacaka ni tabaki ivola:—
GSAM 276.2“A tekivu tabaka na watiqu e dua na niusipepa lailai mai Middletown, e walu na maile mai Rocky Hill, Conn., ka dau taubale vakawasoma ena sala oqo me lako ka lesu tale, e dina ga ni a lokiloki tu ena gauna oya. Ni sa kauta mai na imatai ni iwiliwili mai na vale ni tabaki ivola, keimami a tekiduru kece me keimami wavokita, ka kerea vua na Turaga ena yalomalumalumu kei na wainimata e vuqa, me tiko na nona veivakalougatataki ena sasaga malumalumu ni nona tamata. Sa qai vola o koya ena veiniusipepa na yacadra kei na nodra itikotiko o ira kece e nanuma ni ra na wilika, ka kauta ki na vale ni meli ena dua na kato cula ena ibe ni fuloa. Na iwiliwili yadua a kau mai Middletown ki Rocky Hill, ka ni bera ni vakarautaki me kau ki na vale ni meli, era dau tevu ena mata ni Turaga, ka cabora vua na Kalou na masu vagumatua, sa veiwaki kei na wainimata, me salavata na nona veivakalougatataki kei ira na italai galu oqo. Sega ni dede sa yaco mai na veivola ka kauta mai na ilavo me tabaki kina na niusipepa, kei na itukutuku vinaka ni lewe vuqa era sa ciqoma na dina.”7
GSAM 276Sa vakayacori na ka a tukuni mai liu me baleta na kena tokoni na niusipepa
GSAM 276.3E sega ni taleitaka wale ga na lomai keimami, sa tara sara na yaloi keimami ni keimami vakaraitaka oqo na imatai ni tabana ni imatai ni niusipepa era a tabaka na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Na ivola taucoko ni Na Dina ni Gauna Oqo e lewena e tinikadua na iwiliwili, e walu na tabana kei na rua na duru ena tabana yadua. Na vanua e tabaki kina na ka me wiliki ena tabana e va ka lima na ikawalu na idi na kena raba ka walu na idi na kena balavu. Na iwiliwili 1 kei na 4 a tabaki ena Julai, Okosita, kei na Seviteba, mai Middletown, Conn. Na iwiliwili 5 ki na 9 a tabaki mai Oswego, N.Y., ka volai kina na Tiseba, 1849, Maji, Epereli, kei na Me, 1850. Na iwiliwili 11 e volai kina na Noveba, 1850, ka tabaki mai Paris, Maine. Ena iwiliwili 6 a kaya kina o Talatala White, “Ni keimami tabaka tiko na imatai ni va na iwiliwili, e levu cake mai na ilavo e gadrevi me saumi kina na niusipepa na ilavo a soli mai. Sa vakayagataki me saumi kina na neimami ilakolako ki na veisoqoni keimami a tiko kina.” Ena loma ni yabaki 1849, ena vuku ni nodra cakacaka na veiniusipepa oqo kei na cakacaka ni itekitekivu nei Talatala Bates, e lewe vuqa era a ciqoma na itukutuku mai Vermont, Michigan, kei na yasana tale eso.
GSAM 278.1Ni da vakatauvatana kei na ituvaki ni cakacaka ena 1848, ka vaka me sega ni rawa ni vuavuaivinaka, eda na dikeva eso na ka dina sa tiko ena 1905. Ena vukei keda oqo me da lewa vakavinaka cake na ka ena qai yaco ena cakacaka oqo, se o cei a dodonu: o ira era saqati na itekitekivu malumalumu ni itukutuku, se na Kalou ni lomalagi, ka a vosa ena gusu ni nona vada me baleta na kaukauwa sa “tubu tiko” ni cakacaka ni “vakadregataki.”
GSAM 278Na toso ni cakacaka ni tabaki ivola
GSAM 278.2Na dina oqo sa kacivaki ka tabaki tiko ena rauta ni vasagavulu na vosa kilai levu e vuravura. Sa sega ni lewe tolu wale ga na italatala, ia ni ra wili vata na italatala sa tabaki kei ira sa vakadonui me ra vunau, sa sivia e 600, ka sa tiko tale eso na drau na tamata era cakacaka vakavuniwai, dauvakavuvuli ni iVolatabu, qasenivuli, kei na daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai. Na ivola ni lotu sa vakaraitaki ena sivia e limasagavulu na mataqali ivola e tabaki vakawasoma, ka ra tabaki ena voleka ni ruasagavulu na vale ni tabaki ivola mai Urope, Esia, Aferika, na Vualiku kei na Ceva ni Amerika, na veiyanuyanu ni Pasifika, kei Ositerelia. Ena veivale ni tabaki ivola oqo sa tabaki kina e sivia ni dua na udolu ka dua na drau na mataqali ivola, ivola lalai, kei na ivolacebaceba. Me rawati e dua na ilavelave ni veimataqali kece, kei na ivola e tabaki vakawasoma me dua na yabaki, ena gadrevi kina e rauta ni $340. Sa sega ni dua ga na drau na dauvakamuri, ia sa voleka ni 100,000 o ira era marau ena dina oqo. E dina sara ni itukutuku oqo, me vaka na matanisiga, sa “tubu cake,” ka rawa ni da kaya, ena vosa ni ivakadinadina ni 1848, “Isa na kaukauwa ni veirarama oqo!”
GSAM 278Na kedra ituvaki na veimatanitu
GSAM 278.3Ni sa toso tiko vakaoqo na itukutuku, sa vakacava tu na kedra ituvaki na veimatanitu? Mai na gauna oya ka lako mai, eda sa dau wilika vakawasoma ena veiniusipepa na itukutuku me baleta na ivalu raraba sa voleka ni yaco mai Urope. E dina ni sa tiko na veivala eke, ka tubu e dua na ue mai kea, sa tarovi tiko ga na “covulaca” raraba,—sa sega ni laivi me liwa kece ena dua ga na gauna na “cagi e va,” “me yacova ni ra sa vakadregataki na tamata ni Kalou.” Sa matata vei ira kece ni sa tiko na veika e vakavuna na veivala kei na ivalu, ia e sega ni kacabote mai baleta ni sa tarovi tiko.
GSAM 279.1Ni se vo e dua na gauna lekaleka me mate o Henry Ward Beecher, a kaya ni kena maroroi e levu vakaoya na mataivalu mai Urope e vaka “na kena domici taumada na dra ni bula, ena rere de na dave.” Na kedra ituvaki na veimatanitu, kei na nodra yaloca kei na veicati, kei na nodra veivakarerei, a vakatauvatana o koya kei na dua na ka “sa vesu tu ka sega ni yavala rawa,” ni ra sa dusia tu e dua na ilawalawa tamata na nodra isele leleka ki na lomaseredra yadua, ka sega ni doudou e dua me lau, ni rere de na qai lauti koya e dua tale. “Ia,” e kaya o koya, “e dua vei ira ena sega ni dede ena raica na gauna vinaka me lau kina, ka na qai yaco na veivala levu ni tamata kece.”
GSAM 279Na vakatauvatani ni iyaragi ni ivalu
GSAM 279.2Mai na 1848 sa buli eso na iyaragi ni ivalu, ka ni vakatauvatani kei ira na iyaragi vinaka duadua ni gauna oya, sa vaka wale ga na iyaya ni qito o ira na kena makawa. Na “iSoqosoqo ni Vakacegu” e Amerika, ena nona veisureti ki na soqo ni lotu me baleta na vakacegu ena Sigatabu ni Vakacegu,—15 Tiseba, 1895,—a kaya: “Ena gauna oqo, e dina ni sa toso vakalevu na bula vakavanua, ena yasana kadua sa levu cake mai na gauna kece sa oti na nodra vakavakarau ki na ivalu na veimatanitu.”
GSAM 279Na vosa nei Turaga ni Valu Miles me baleta na vakavakarau ki na ivalu
GSAM 279.3O Turaga ni Valu Nelson A. Miles, ena dua na nona vosa ena soqoni levu mai Washington, D.C., ena 12 Janueri, 1904, a kaya:—
GSAM 279.4“Ena gauna oqo ni rarama kei na toso, kei na bula vakavanua sa vuku ka vakavulici vakavinaka, eda na marau me da vakabauta ni sa vakalailaitaki na icolacola kei na rerevaki ni ivalu; ia, e dina ni vaka me ka veivakurabuitaki, e sega ni se dua na gauna ena itukutuku kei vuravura me vakalusi kina e levu vakaoya na iyau ena vakavakarau ki na ivalu, se me kau tani kina mai na veicakacaka ni sautu e vuqa vakaoya na milioni na tamata sa vakavulici, sa maqosa, ka sa vakavulici me muria na lewa, era vakaiyaragi ena iyaragi veivakarusai duadua, me vaka ena gauna oqo.”
GSAM 280.1Ia sa bera tiko ga na covulaca ni ivalu, ni sa toso tiko na cakacaka ni vakadregataki.