Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Wase 26 — Na noda cakacaka ni kaulotu ena veivanua tani

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Sa volai, O ira sa sega ni tukuni vei ira o koya, era na raica; kei ira sa sega ni rogoca, era na kila.”1

GSAM 403.2Na noda imatai ni kaulotu ena dua na vanua e tautuba kei Amerika a tekivutaki ena 1874, ni tala na Talatala J. N. Andrews ki Switzerland, a qai tekivu kina na cakacaka.

GSAM 403NA VANUA NI KAULOTU E LOMA NI IUROPE

GSAM 403.3E walu na matanitu era okati ena gauna oya ena kaulotu oqo: Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, kei Greece, e dua na vanua e tiko kina e 140,000,000 na tamata.

GSAM 403.4E rawa ni veivakauqeti me cavuti eke na veika a tubu kina na nodra curu na noda tamata ena dua na kaulotu levu vakaoqo, ena gauna e lailai kina na lewe ni lotu.

GSAM 403Talatala Czechowski

GSAM 403.5Ena 1865, o Talatala M. B. Czechowski, e dua na bete Katolika ni Poladi ka sa veisau, ka sa ciqoma na dina ni gauna oqo, a gadreva me tala na noda tamata me daukaulotu ki Iurope e loma. Ni a sega ni rawarawa ena gauna oya, a vakaraitaka na nona kerekere vei ira na lewe ni Lotu ni Lesu Vakarua Mai era maroroya na imatai ni siga, mai Boston, Massachusetts, ka rairai ra nanuma ni sa sega sara ni sema kei ira na noda tamata. Se mani cava, era rawata na ilavo e gadrevi ka talai koya ki na kaulotu e a gadreva.

GSAM 404O Ira na Daumaroroya na Siga ni Vakacecegu mai Switzerland

GSAM 404.1Ena 1866, a vakatavulica o koya na dina ni siga ni vakacecegu kei na itukutuku ni ikatolu ni agilosi mai Tramelan, Switzerland, ka yaco kina me tubu e dua na ilawalawa daumaroroya na siga ni vakacecegu. Ni oti vakalailai, a biuti ira me vakatavulica na itukutuku mai Hungary. A sega ni tukuna vei ira mai Tramelan na noda cakacaka mai Amerika, ia o Albert Vuilleumier, e dua vei ira, e rawa ni wilika na vosa Vakavalagi. Ena dua na gauna, a raica kina e dua na ilavelave ni Na Railesu ni Lesu Vakarua Mai. Ena vuku ni ka oqo a tekivu kina na veivosaki ena volavola e maliwai rau na vanua e rua.

GSAM 404Sa Talai ki Amerika o Talatala Erzenberger

GSAM 404.2Ena 1869 a talai o James Erzenberger, mai Tramelan, ki Amerika me vulica na vosa Vakavalagi ka kila vakalevu cake na ivunau kei na ivakarau ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. A yaco yani ki Battle Creek ena June 18, ka tiko e Amerika me dua na yabaki kei na veimama. A biubiu mai New York ena nona lesu, ena Sept. 9, 1870. Ena June ni yabaki vata ga oya, a sikova na vanua oqo o Ademar Vuilleumier, ka tiko kina voleka ni va na yabaki. Ni lesu ki na nona vanua, a lako vata kei Talatala Andrews. Rau yaco ki Neuchatel ena Oct. 16, 1874.

GSAM 404.3Ena 1875, a biubiu mai Amerika o Talatala D. T. Bourdeau kei na nona vuvale ki France, ka lesi ira na komiti me cakacaka kina.

GSAM 404Sa Tekivu e Dua na iVolamata Vakafaranise

GSAM 404.4Ena yabaki e tarava, ena July 1876, a tekivutaki mai Basel, Switzerland, na tabaki ni dua na iVolamata ena vosa Vakafaranise, ka vakatokai Les Signes des Temps (Na iVakatakilakila ni Gauna). Ena May 13, 1882, ni oti e ono na yabaki, a soko mai New York City ki Iurope o Talatala Haskell. Ena nona veisiko ni kaulotu oqo, a tiko vakalevu se vakalailai mai Switzerland.

GSAM 405Sa Lako o Talatala Whitney ki Basel—Na Mate nei Talatala Andrews

GSAM 405.1Ena July 26, 1883, a yaco yani ki Basel o Talatala B. L. Whitney kei na nona vuvale, ni lesi koya na Komiti ni Koniferedi Raraba me liutaka na kaulotu oya, me vakacegui Talatala Andrews, ni sa lutu vakatotolo na nona bula. Ni oti e vica na vula, ena October ni yabaki oya, a mate.

GSAM 405.2Ena nona bula taumada a sega ni rawata o Talatala Andrews na vinaka ni koronivuli cecere kei na vuli torocake, ia a vuli vinaka, ka vakatokai e vuravura me tamata vulica koya ga se tamata bulia koya ga. Ena nona gumatua ena vuli a kila na vosa Vakalatina, Vakiriki, kei na vosa Iperiu, qai kila tale ga na vosa Vakafaranise ena veiyabaki e muri. A vulica na vosa Vakafaranise me vukea na dolavi kei na kena vakayacori na cakacaka ena Kaulotu e Loma ni Iurope, ka cakacaka kina ena ono na yabaki ni nona bula e muri, ni vola ka tabaka na iVakatakilakila ni Gauna Vakafaranise, ka vunau tale ga ena vosa oya. Ena gauna ni nona cakacaka vakaoqo a tarai koya kina na mate.

GSAM 405O Dr. Kellogg mai Iurope

GSAM 405.3Ena vula i tubu ni 1883, a sikova o Dr. J. H. Kellogg o Iurope ena vuku ni vakadidike vakavuniwai. A tiko e vica na siga ena yadua na noda kaulotu, ka veivakayaloqaqataki vakalevu vei ira na daucakacaka na nona veisiko; e vakavinavinakataki vakalevu tale ga vei Talatala Andrews na nona ivakasala me baleta na cakacaka mai Basel.

GSAM 405Sa Sikova o Talatala Butler o Iurope

GSAM 405.4Ena Koniferedi Raraba a soqoni ena October 1883, a vakatura me tekivutaki vakatotolo na tabaki ni dua na iVolamata mai Igiladi. Ena vuku ni dua tale na digidigi a caka ena koniferedi oqo, a lako o Talatala George I. Butler, Talatala M. C. Wilcox, kei Talatala A. C. Bourdeau me vukea na cakacaka mai Iurope kei Igiladi. A sobu yani o Talatala Butler ki Glasgow, Scotland, ena Feb. 27, 1884. E dua na inaki ni nona veisiko ki na kaulotu tani oya me kila ena nona raica ga na dredre ni kena vakayacori na cakacaka ena veivanua tani, kei na sala me wali kina. A tiko tale ga vakalailai mai Basel kei na vanua e loma ni Iurope. O A. C. Bourdeau a cakacaka vei ira na kai France ena veibuca ni Alps, vei ira na Waldenses; ia o M. C. Wilcox a sema ki na cakacaka ni tabaki kei na vakarautaki ni ivolamata mai Igiladi, ka tiko kina me yacova na icavacava ni 1886.

GSAM 406Sa Tara e Basel na Vale ni Tabaki Ivola

GSAM 406.1Ena 1884, a tara mai Basel na vale ni tabaki ivola, Imprimerie Polyglotte (na yaca e kena ibalebale tabaki ena vuqa na vosa). Ena March 1885, a vakadonui o H. W. Kellogg mai vei na Komiti ni Koniferedi Raraba me sikova o Basel ka volia na iyaya e gadrevi ena vale ni tabaki ivola. A cakava oya, ka sa tauyavutaki kina e na koro makawa o Basel e dua na vanua ni tabaki ivola e vakaiyaragi vinaka, ka taukena na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai.

GSAM 406.2Ena gauna ni nona veisiko o Talatala Butler ki Iurope, a tabaki mai na ofisi e Basel e dua na iVolamata Vakajamani ka vakatokai Herold der Wahrheit. Ena yabaki vata ga oya a tabaki tale ga ena ofisi oqo e dua na ivolamata Vakaroqomania, Adevărulu Prezentu (Na Dina ni Gauna Oqo). Ka dua tale ena vosa Vakaitali, ka vakatokai L’Ultimo Messagio (Na iTukutuku iTinitini). Na ivolamata e rua oqo era tabaki vakava ena yabaki, ka tiko e tinikaono na draunipepa. Ena Koniferedi mai Switzerland, ena October 1884, a tukuni ni ena loma ni yabaki a tabaki ka veisoliyaki e 146,000 na ilavelave ni ivolamata e va oqo. Me yacova na 1895, ena gauna a kau kina na ofisi ni tabaki mai Basel ki Hamburg, Jamani, ena vuku ni veivakacacani mai Basel, a tabaki kina na ivola kei na ivola lalai ena tini kadua na vosa: Vakafaranise, Vakajamani, Vakaitali, Vakaroqomania, Vakaspania, Vakabohemia, Vakarusiana, Vakadachi, Vakahungaria, Vakaarmenia, Vakaturuki, kei na Vakaturuki-Kiriki. O koya gona, me vaka na ibalebale ni kena yaca, a yaco me dua na tabana “tabaki ena vuqa na vosa.”

GSAM 407Sa Sikova o Iurope o Marama White

GSAM 407.1Ena Sept. 3, 1885, a yaco yani ki Basel o Marama White, na luvena o W. C. White, kei na vuvale. Era tiko ena veivanua makawa oqo me dua na yabaki kei na veimama, ni sikovi ira na kaulotu ena vanua e loma ni Iurope, ka caka kina e dua na cakacaka talei vei ira na kaulotu yadua.

GSAM 407Sa Tauyavutaki na Koniferedi mai Switzerland

GSAM 407.2Ena Sept. 10, 1885, a tauyavutaki na koniferedi mai Switzerland. Ena dua na ripote a soli ena gauna oya a tukuni ni koniferedi e dua na italatala sa tabaki, vitu na dauvunau vakadonui, tini na soqosoqo lotu, kei na 224 na lewe. Era a solia ena yabaki sa oti e dua na ikatini ni $1,645.11. Kena ikuri, a soli tale ga ki na cakacaka e $2,041.22.

GSAM 407O Talatala Waggoner mai Iurope

GSAM 407.3A lesu ki Amerika o Marama White kei W. C. White kei na vuvale ena 1887. Ena yabaki vata ga oya a sureti o Talatala J. H. Waggoner me sema ki na Kaulotu e Loma ni Iurope. A tiko ena vanua oqo me sivia na rua na yabaki, ka tiko mai Basel ena gauna oya. E mai mate ena koro oqo ena April 20, 1889, me vaka a tukuni oti.

GSAM 407.4Na lutu ni bula nei Talatala Whitney, kei na nona mate e muri (April 9, 1889), a dua tale na leqa rarawa sara ki na kaulotu oqo.

GSAM 407O Talatala Robinson mai Iurope

GSAM 407.5O Talatala D. A. Robinson, ka cakacaka tiko mai Igiladi, a digitaki me sosomitaki Talatala Whitney. A cakacaka vinaka ena tikina oqo me voleka ni ono na yabaki, qai lako ki Idia ena 1895 ena veisureti ni Koniferedi Raraba. Na nona kau tani a gadrevi kina me digitaki e dua tale na dauniveiliutaki.

GSAM 408O Talatala Holser na Dauniveiliutaki ni Vanua

GSAM 408.1O Talatala H. P. Holser a digitaki ki na itutu oya, ka ikuri ni nona itavi oya, a digitaki me manidia ni Kaulotu taucoko e Loma ni Iurope. E cakacaka kusarawa ka gugumatua eke me yacova na 1901, ni a vakasaurarataki koya tale ga na mate me vakamalumalumutaki. A mate mai Canyon City, Colorado, ena Sept. 11, 1901.

GSAM 408.2E dina ni tiko na veika ca oqo, a tubu na kaulotu ka toso na cakacaka, me vaka e vakaraitaka na ripote a soli ki na Koniferedi Raraba ena 1895. E tukuni kina ni koniferedi e loma ni Iurope e tinikaciwa na soqosoqo lotu kei na 484 na lewe, ka ra solia ena yabaki sa oti e $4,378.18 ni ikatini. Ena gauna oya era tiko kina e va na italatala sa tabaki kei na lima na dauvunau vakadonui.

GSAM 408NA KAULOTU VAKAJAMANI-VAKARUSIA

GSAM 408.3Ena 1870, o J. H. Linderman, na ivakatawa ni dua na soqosoqo lotu voleka i Elberfeld, Prussia, kei na lewena e vasagavulu, era tekivu maroroya na siga ni vakacecegu ni ikavitu ni siga ena nodra vulica na iVolatabu, ka sega ni kila ni tiko e vuravura e dua tale na ilawalawa lotu Vakarisito e maroroya na siga oya me siga ni vakacecegu. A qai yaco mai vei ira na noda tamata na kila me baleta na ilawalawa oqo ena dua na sala matalia. E dua na daukerekere a yaco ki na vale ni kaulotu mai Basel ena siga ni vakacecegu. Era vulica tiko na vuvale na lesoni ni wilivola vakasigatabu, ka dolavi tu e matadra na iVolatabu. A tarai koya na tamata na ka a raica, ka vakavuna me taroga na taro.

GSAM 408Na iLawalawa mai Elberfeld

GSAM 408.4Ni kila ni ra sega ni Jiu, ia era lotu Vakarisito ka maroroya na siga ni vakacecegu ni ikavitu ni siga, a tukuna o koya na ilawalawa mai Elberfeld. A nanuma o Talatala Andrews ni dodonu me vakadikeva na itukutuku; o koya gona, a lako kei Talatala Erzenberger ki Prussia ena itekitekivu ni 1875, ka rau kunea na ilawalawa me vaka a tukuni. A tiko tale vakalailai o Talatala Erzenberger me cakacaka ena tiki ni Jamani oya, ka ena Jan. 8, 1876, a papitaisotaki e walu na tamata mai Elberfeld, oya na imatai ni papitaiso a caka mai Jamani vei ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai.

GSAM 409.1E sa curu oti na dina ki Rusia ena 1882, ena vuku ni ivola a talai mai vei ira na tacida kai Jamani mai Amerika vei ira na wekadra ena veikoloni Vakajamani mai Rusia.

GSAM 409O Talatala Conradi mai Iurope

GSAM 409.2Ena 1885 a biubiu mai Amerika o Talatala L. R. Conradi ki na vanua e loma ni Iurope me cakacaka vei ira na kai Jamani. Ena June 28, 1886, a biubiu mai Basel ki Crimea, Rusia. Eke, kei Talatala Perk, a lako ki Berdebulat, ka papitaisotaki kina e rua na marama ka tauyavutaki kina e dua na soqosoqo lotu e tinikaciwa na lewe; oya na imatai ni soqosoqo lotu ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai mai Rusia.

GSAM 409Sa Vesuki o Talatala Conradi kei Talatala Perk

GSAM 409.3Ni oti sara ga oqo, a vesu o Talatala Conradi kei Talatala Perk ni rau vakatavulica e dua na ka e veisaqasaqa kei na vakabauta vakalotu e vakadonui, ka rau bala i valeniveivesu e Perekop me lima na macawa. Ni sereki (ena veivuke ni italai ni Amerika), a sikova o Talatala Conradi na tokalau ni Rusia, qai lesu tale ki Switzerland.

GSAM 409Na Cakacaka ena Uciwai na Volga, Rusia

GSAM 409.4Ena yabaki vata ga oya a tekivu cakacaka kina o Talatala Laubhan mai Rusia, voleka ki na nona vale mai na Uciwai na Volga. Ena 1880, a curu ena cakacaka mai Jamani-Rusia o Talatala Klein, mai Kansas, ka tubu kina e levu na daucakacaka ena vanua dredre oqo; ia e dina ni ra vakatalai ka biu ki valeniveivesu na tamata vakabauta, a vakalougatataka vakalevu na cakacaka na Turaga.

GSAM 409Na Rawaka ni Daukaulotu ena Volitaki Ivola mai Jamani

GSAM 409.5Ena 1888, era tekivu cakacaka na daukaulotu ena volitaki ivola mai Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, kei Alsace. Era qaqa vakaoqo na daukaulotu e walu se tini, gugumatua ka yalodina, ni ena dua na yabaki a volitaki kina na iwiliwili ni ivola oqo: Bula nei Karisito, 3,000; Mai Iteni ki Iteni, 2,000; kei na ivola lalai e 12,000. Ena vuku ni cakacaka oqo, ena voleka ni veivanua kece a volitaki ka wiliki kina na ivola, era so, se dua se levu, era ciqoma na dina.

GSAM 410Sa Dolavi na Kaulotu mai Hamburg

GSAM 410.1Ena May 1889, a dolavi na cakacaka ni kaulotu mai Hamburg, Jamani, vei Talatala Conradi, ka ena gauna lekaleka sara a tauyavutaki kina e dua na koronivuli ni vakavulici ira na daucakacaka. Ena October ni yabaki oya a tauyavutaki e dua na wilivola vakasigatabu e ruasagavulu ka walu na lewe. Ena yabaki vata ga oya a sikova na kaulotu o Talatala Haskell, ka tauyavutaki kina e dua na soqosoqo lotu e ruasagavulu na lewe, ka tauyavutaki tale ga e dua na vale ni maroroi ivola.

GSAM 410.2Ena gauna oqo a cakacaka tiko o Talatala J. T. Boettcher ena cakacaka Vakajamani mai Barmen. Ena 1890 a soli e dua na ripote ki na Koniferedi Raraba, ka tukuni kina ni ena kaulotu Vakajamani-Vakarusia e ciwa na soqosoqo lotu sa tauyavutaki, ka ra lewe kece e 422, ka so tale e 75 na daumaroroya na siga ni vakacecegu era se bera ni tauyavutaki vakalotu. Ena April 7 ni yabaki vata ga oya, e tinikarua tale era papitaisotaki ka duavata kei na soqosoqo lotu mai Hamburg. Ena December a tubu na lewe ni soqosoqo lotu oqo me vasagavulu. Na ilavo a rawati ena volitaki ivola mai na vale ni maroroi ivola mai Hamburg, Holland, Rusia, kei na veivanua tale eso e Jamani, e $5,000.

GSAM 410Na Toso mai Iurope

GSAM 410.3Ena vakamalua ia ena tudei, a toso na cakacaka ena Kaulotu e Loma ni Iurope, me vaka e vakaraitaka e dua na ripote a soli ena Koniferedi Raraba ena 1891. Ena gauna oya e lima na soqosoqo lotu mai Jamani, ka ra lewe e 140, ka lewe ni soqosoqo lotu mai Hamburg e 64. Na ikatini a soli e $1,000. Na ivola a volitaki ena waqa, mai vua na daukaulotu ena waqa mai Hamburg, e $500, ia na volitaki ni daukaulotu ena volitaki ivola ena yabaki, ena vanua taucoko, e $6,000. E 150 era sa ciqoma na dina mai Austria, ka tiko e Rusia e tinikatolu na soqosoqo lotu, ka ra lewe e 400.

GSAM 411Era Vakatalai na Lima na Daumaroroya na Siga ni Vakacecegu mai Rusia

GSAM 411.1Ena gauna oqo (1891), e lima vei ira na lewe ni dua na soqosoqo lotu mai Rusia, okati kina na iliuliu, era vesu ena vuku ni nodra vakatavulica na ivunau e veisaqasaqa kei na lotu vakadonui, ka lewai me vakatalai me lima na yabaki ki Trans-Caucasus. Me ra vesu vata ena sinucodo, ka me ra lako e lima na drau na maile. Ena vakatovolei oqo a vakaukauwataki ira na nodra vakabauta, ka ra reki ena Turaga. Ena loma ni yabaki a vakarautaki e dua na ivola lailai ena ivakarau ni wilivola vakaivolatabu ena vosa Vakarusiana, me baleta na rarawa nei Karisito, na moce ni mate, na siga cava kei na vuna, kei na taro se rawa meda kila.

GSAM 411.2Ena gauna ni Koniferedi Raraba ena 1895, a tubu na lewe mai Jamani me 368, ka ena yabaki sa oti a soli e $2,327.43 ni ikatini.

GSAM 411E Levu Cake na Daumaroroya na Siga ni Vakacecegu mai Rusia

GSAM 411.3Mai Rusia, e dina ni levu sara era toki ki na veivanua tale eso, a tubu na lewe me 467, ka ra solia e $841.60 ni ikatini.

GSAM 411.4Mai na itukutuku a soli mai vua na vunivola ni kaulotu tani ena wilivola ni macawa ni masu ena 1896, eda kila ni

GSAM 411.4“ena vanua ni kaulotu Vakajamani-Vakarusia ena yabaki sa oti, a voleka ni vakaruataki na nodra iwiliwili; ni kuri mai e sivia na va na drau. Mai Berlin, Jamani, e onosagavulu era tiko ena soqoni ni siga ni vakacecegu e dau caka. Na kena tara na valelotu ni kaulotu mai Hamburg a vakaukauwataka na cakacaka e kea. Mai Munich, Bavaria, era lewe vica era waraka tiko na papitaiso. Era tiko na tamata vakabauta mai Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, kei na veikoro lelevu tale eso mai Jamani. E tiko tale ga e dua na ilawalawa mai Rotterdam, Holland.

GSAM 412.1“Mai Rusia, era sa rawata na daukaulotu ena volitaki ivola na veivakadonui mai na matanitu. Sa vakadewataki na ivola ena vosa Lettish kei Esthonian. A kau na iVolamata Vakajamani mai Basel ki Hamburg, ka ena ofisi oya era tabaka tiko na dina ena tinikava na vosa.”

GSAM 412Na Papitaiso mai Hungary

GSAM 412.2Ena yabaki oya a caka na imatai ni papitaiso mai Hungary, kei na imatai ni soqoni ni sakaramede mai Bohemia. A tauyavutaki e Galatz, mai Roumania, e dua na kaulotu ena waqa me baleta na Danube kei na Wasawasa Loaloa.

GSAM 412Na Volitaki Ivola mai Jamani

GSAM 412.3Ena ivolamata Na Kaulotu ni Vale ni December 1895, a tukuna o Talatala Spies me baleta na cakacaka ni volitaki ivola ena vanua Vakajamani,

GSAM 412.3“O ira na liutaka na cakacaka ni volitaki ivola, ni sa tekivu ena vanua oqo, era sega ni cegu ni tosoya, dina ni ra a tukuna eso na dau tabaki ivola kei ira na tamata ni ivola rogo mai Leipsic ni ‘na volitaki ivola ena nodra otataka taumada na dauvolivoli ena sega ni rawaka.’

GSAM 412.4“Ena August 1887 a tabaki na imatai ni ilavelave ni Bula nei Karisito ena vosa Vakajamani. Ena gauna voleka ni sa vakarautaki na ivola oqo me veisoliyaki, a caka e dua na bose ni daukaulotu ena volitaki ivola mai Basel; oya na itekitekivu ni cakacaka ni volitaki ivola, sega wale ga mai Jamani, ia e Iurope taucoko. Sa qai basika mai na tabaki ni ivola oqo vakavitu ena vosa Vakajamani.

GSAM 412.5“Me tekivu mai na Jan. 1, 1895, e tinikarua na daukaulotu vou ena volitaki ivola era sa curu ena vanua. Ena June 1895, a vakaraitaka na ripote ni tubu e limasagavulu na pasede na volitaki. Ena gauna oqo sa caka tiko e dua na sasaga vakatabakidua ena Herold der Wahrheit, na noda iVolamata Vakajamani. Eso na soqosoqo lotu, era sega ni levu sara, era taura e limasagavulu me rua na drau na ilavelave, ka volitaka. Era sotava na ka veivakamarautaki kei ira na dauvolivoli. Ena Railesu ni Feb. 18, 1896, a kaya o Talatala Conradi, ‘Eda tinia na 1895 ni tiko e dua na udolu lima na drau na daumaroroya na siga ni vakacecegu ena vanua ni kaulotu Vakajamani-Vakarusia.’”

GSAM 413NA CAKACAKA NI KAULOTU ENA SCANDINAVIA

GSAM 413.1A tekivutaki na cakacaka ni kaulotu vei ira na tamata mai Scandinavia mai vei Talatala John Matteson ena yabaki 1877. Ena ika6 ni siga ni Jiune, a yaco mai Vejle, ena vanua o Jyeland, Denmark. Ni sa lako ki na vanua ko ya, era lewe vica era sa tekivu maroroya na siga ni vakacecegu ena nodra wilika na pepa kei na ivola lalai era talai mai vei ira na nodra itokani mai Amerika.

GSAM 413.2Ni da vakadikeva na kena tubu cake na cakacaka oqo, eda vulica ni ena 1850, e lewe va era toki mai Norway ki Amerika ka tekivu maroroya na siga ni vakacecegu ni Turaga. Era tiko mai Oakland, Wisconsin. E lewe rua vei ira oqo o tamai kei tinai Talatala O. A. Olsen. Ena 1863 a tekivu maroroya na siga ni vakacecegu ena ikavitu ni siga o Talatala John Matteson. A tiko mai Poysippi, Wisconsin. Ena loma ni ono na vula e tarava, ena vuku ni nona cakacaka, era ciqoma na ivakavuvuli ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai e rauta ni lewe vasagavulu na kai Denmark-Norway. Na dauvunau gugumatua taumada a duavata kei koya ena cakacaka vakaitalatala o Talatala J. F. Hanson mai Minnesota.

GSAM 413NA IVOLA TAUMADA A TABAKI ENA VOSA VAKADENMARKA-NORWAY

GSAM 413.3Ena yabaki 1866, a kerea o Talatala John Matteson vei ira na dauniveiliutaki ni vale ni tabaki ivola na Review and Herald me kila se ra na tabaka rawa na ivola lalai kei na ivola ni kaulotu ena nodra vosa na kai Scandinavia. A tukuni vua ni sega ni levu na ilavo ena vale ni tabaki ivola, ka vakatabui kina na kena caka; ia era tiko mai Wisconsin kei Minnesota eso na tamata ni nona kawa era gadreva vakalevu me tabaki na dina ena nodra vosa vakatina, ka dina ga ni ra sega ni vutuniyau ka ra lailai mai na lewe limasagavulu, era kumuna mai e $1,000 ena ilavo ka solia vua me baleta na inaki oqori. Ena ilavo oqo kei na levu ni ivola ni liga sa vakarautaki vinaka, a lako ki Battle Creek o Talatala Matteson ka kerea tale na kena tabaki na ivola. Ni sa vakarautaki me sauma na veisaqasaqa era cavuta taumada, a vakadonui na nona gagadre, ka ena 18 ni Maji, 1867, a tekivu wilika na ka e vola me nona ivola, Liv og Død (Bula kei na Mate), vei Talatala J. N. Andrews kei au, keirau a lewe ni komiti ni tabaki ivola ena gauna ko ya. Ena dua tale na kena ibalebale, a tukuna vei keirau ena vosa Vakavalagi na ka e kaya na nona ivola ena vosa Vakadenmarka-Norway.

GSAM 414SA YACO O TALATALA MATTESON ME DAUNIVOLA-TABAKI

GSAM 414.1Ena gauna ko ya, a sega ni dua na daunivola-tabaki e rawa ni galala me tuva na matanivola me baleti koya, mani kerea kina me vakadonui me vulica ga vakataki koya na tuva matanivola. A tomana na cakacaka oqo me yacova ni sa rauta e dua na udolu na draunipepa ni ivola lalai kei na ivola ni kaulotu sa tabaki ena nona vosa.

GSAM 414.2Ena sala vou oqo me vakatetei kina na dina vei ira na kai nona, a lako yani ena yaloqaqa vou, ka vakayacora na soqoni ena veiyasana eso. Mai na gauna ko ya a toso vakatotolo sara na cakacaka vei ira na kai Scandinavia.

GSAM 414NA IVOLA DAU TABAKI TAUMADA ENA VOSA TANI

GSAM 414.3A sa rabailevu sara na cakacaka vei ira na kai Denmark-Norway, ka mani kerei me dua na pepa ni veivula me rawa ni ra ciqoma kina na veivakavulici kei na veivakayaloqaqataki ena nodra vosa na tamata ni kawa ko ya. O koya gona, ena 1 ni Janueri, 1872, a tabaki ena vale ni tabaki ivola na Review and Herald e dua na pepa vakaveivula vakaDenmark, e dua na ivola ni tabana e ruasagavulu ka va ena kena ivakarau ni makasini, ka vakatokai na Advent Tidende (iTukutuku ni Lesu Vakarua Mai). Ena yabaki ka tarava a vakalevutaki na ivola oqo me tolusagavulu ka rua na tabana. Oqo na ivola dau tabaki taumada a tabaki vei ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ena dua na vosa tani.

GSAM 414.4Ena 1874 a levu sara na nodra taleitaka na dina o ira na vakabauta era vosataka na vosa vakaSweden, mani tekivutaki e dua na pepa vakaveivula e tabana e tinikaono ena vosa ko ya, ka vakatokai na Svensk Härold.

GSAM 414.5Ena gauna sa curuma kina o Talatala Matteson na cakacaka ni kaulotu vei ira na kai Scandinavia (Jiune, 1877) ena vanua makawa, e 266 na kena ilavelave ni Tidende era talai vakaveivula mai Amerika ki Denmark, ka 60 ki Norway. Ena nodra wilika na ivola ni veivula oqo, era sa maroroya oti tu na siga ni vakacecegu e Scandinavia e vica na tamata. Ena vuku ni nona cakacaka ena dua na yabaki mai Denmark, era tauyavutaki na ilawalawa ni vakabauta ena veivanua e duidui.

GSAM 415E DUA NA VALE NI TABAKI IVOLA MAI NORWAY

GSAM 415.1Ni oti oqo a lako o Talatala Matteson ki Norway, ka ena 7 ni Jiune, 1879, a tauyavutaka kina mai Christiana e dua na soqosoqo lotu e lewe tolusagavulu ka walu, ena vuku ni nona cakacaka. Ena gauna oqo a mai duavata kei koya ena cakacaka vakaitalatala o Talatala J. P. Jasperson mai Amerika. Ena yabaki ko ya tale ga a tauyavutaki e dua na isoqosoqo ni tabaki ivola mai Norway, ka voli e dua na qele mai Christiana me vale ni tabaki ivola, rumu ni soqoni ni soqosoqo lotu, kei na rumu ni tiko, ena isau ni $14,580. Ena dua na gauna, a tabaki vakaveimacawa mai na vale ni tabaki ivola mai Christiana e vica ga na ilavelave ni dua na pepa, na Tidernes Tegn.

GSAM 415.2Ena itekitekivu ni vulaimatumatua ena 1880, a lako mai o Talatala Matteson ki Amerika me kerea na veivuke me vakalevutaki kina na cakacaka e Scandinavia. A tiko ena Koniferedi Raraba ena yabaki ko ya, ka lesu tale ki Urope ena Epereli, 1881, ni sa vakayaloqaqataki vakalevu. Sega ni dede ni sa lesu, a voli ka vakatikori e dua na misini ni tabaki e vakatokai na cylinder press ena vale ni tabaki ivola mai Christiana.

GSAM 415NA IVOLA NI BULA BULABULA ENA VOSA VAKADENMARKA KEI SWEDEN

GSAM 415.3Era tekivu sara ga tabaka e dua na ivola ni bula bulabula ena vosa vakaDenmark, ka vakatokai na Sundheds Bladet. Ena 1883 a tabaka kina e dua na ivola tautauvata ena vosa vakaSweden, kei na dua na ivola ni lotu, ka vakatokai na Sanningens Härold. Ena 1884, era taukena e dua na iyaya ni vale ni tabaki ivola e sau ni $2,563. Ena yabaki oqo, a tabaki ka vakatetei e 115,000 na pepa kece, ka ikuri ni vica vata na udolu na ivola lalai, kei na so na ivola.

GSAM 415O TALATALA HASKELL MAI SCANDINAVIA

GSAM 415.4A ciqoma vakalevu na veivuke na cakacaka ena veivanua vakaScandinavia ena nona sikova o Talatala Haskell ena 1882, ka ena 1884 a vukei vakayago ena nodra cakacaka o Talatala George I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, kei E. G. Olsen.

GSAM 416SA VUKEI SCANDINAVIA VAKALEVU O MARAMA WHITE

GSAM 416.1Ena 1885, a sikova o Marama White kei na luvena o W. C. White na vanua vakaScandinavia, ka yaga vakaitamera na sikovi oqo ki na cakacaka ena vanua ko ya. Era nanuma eso ni sega ni rawa vei ira na dravudravua ena vanua ko ya me soli na ikatini, ka sa sega ni yaga me ra tovolea na cakacaka ni volitaki ivola. Na ivakadinadina a cavuta o Marama White e yaco ena gauna dodonu ka ciqomi vinaka vei ira na tamata, me vaka e vakadinadinataki ena nodra sauma ena vosa oqo, “Na ka kecega sa tukuna na Turaga, keimami na cakava ka talairawarawa.” Ena gauna ni sikovi oqo a veisau kece sara na cakacaka ena vanua vakaScandinavia, ka vu vakalevu mai na cakacaka tudei nei Marama White.

GSAM 416SA TARA E DUA NA VALE NI TABAKI IVOLA VOU MAI NORWAY

GSAM 416.2Ena 1886 a sikova na veivanua vakaScandinavia o Talatala O. A. Olsen kei N. Clausen, ka tiko voli e kea o koya e muri ena dua na gauna balavu. Ena 1885 a tara e dua na vale ni tabaki ivola vou mai Christiana, ka ena yabaki a mai cava ena 1 ni Seviteba, 1886, a rawata na vale ni tabaki ivola ena volitaki ni ivola kei na ivola lalai duadua e $5,386.68, ia na ilavo a ciqomi mai na saumi ni veivola ni ivola dau tabaki e $3,146.03.

GSAM 416E RUASAGAVULU KA LIMA NA SOQOSOQO LOTU MAI SCANDINAVIA

GSAM 416.3E dua na ripote a soli ki na Koniferedi Raraba ena 1889 a kaya ni ena vanua vakaScandinavia e tiko kina e ruasagavulu ka lima na soqosoqo lotu, kei ira na lewe ni soqosoqo lotu e 926, era solia na ikatini e $2,548.75; e tiko tale ga kina e ono na italatala, e va na italatala era se taura tiko na nodra ivolatara ni cakacaka, kei na 52 na daukaulotu ena volitaki ivola. Na volitaki ivola mai Norway kei Sweden ena tolu na vula e $2,161.26.

GSAM 416NA KORONIVULI MAI CHRISTIANA

GSAM 416.4Ena gauna oqo a cakacaka tiko mai Christiana e dua na koronivuli, ka tiko kina e limasagavulu na gonevuli. Ena 1891 a caka mai Christiana e dua na koronivuli ni Vola Tabu, mai vei Talatala O. A. Olsen kei E. J. Waggoner, ka tiko kina e dua na drau na gonevuli. Ena koronivuli oqo a soli kina na veivakavulici taucoko me baleta na cakacaka ni volitaki ivola.

GSAM 417E VASAGAVULU NA SOQOSOQO LOTU MAI SCANDINAVIA ENA 1895

GSAM 417.1Ni oti e ono na yabaki, ena 1895, eda raica e dua na ripote a soli mai vei Talatala D. A. Robinson, o koya a dauniveiliutaki ni tikina ni cakacaka ena veivanua tani ena gauna ko ya, ka vakaraitaka vakamatata na tubu levu ni cakacaka ena gauna oqo, mani keitou lavetaka vaka oqo: “E tiko e vasagavulu na soqosoqo lotu mai Scandinavia, kei na lewe ni soqosoqo lotu e 1,458. Na ikatini ni yabaki e $5,585.55. E tiko e tinikalima na italatala sa tabaki, e tinikadua na italatala era se taura tiko na nodra ivolatara ni cakacaka, ka yacova na $40,000 na volitaki ivola ena yabaki. Na ilavo levu oqo e vu vakalevu mai na nodra sasaga na daukaulotu ena volitaki ivola, ka vakakina ena dua na vanua e kaya kina ena 1885 o ira na dauvolivolitaki ivola, kei ira mada ga na italatala ni noda vakabauta, ni sega ni rawa ni caka na volitaki ivola ena nodra veilakoyaki.”

GSAM 417E TOLU NA KONIFEREDI MAI SCANDINAVIA

GSAM 417.2Ena cakacaka ena vanua vakaScandinavia, e tiko ena gauna oqo e tolu na koniferedi ni soqosoqo lotu, ka vaka oqo na nodra gauna ni tauyavutaki: Denmark, 30 ni Me, 1880; Sweden, 12 ni Maji, 1882; Norway, 10 ni Jiune, 1887. O Talatala John Matteson, o koya a dolava taumada na Cakacaka ni Kaulotu mai Scandinavia ka liutaka na cakacaka me yaco vinaka sara, ka a cakacaka ena yalodina ka solibula me rawa ni vakatorocaketaki ira na tamata ko ya, a tauvi koya na mate rerevaki na tuberculosi, ka mate mai El Monte, Cal., ena 30 ni Maji, 1896, ni sa yabaki onosagavulu ka dua.

GSAM 417NA CAKACAKA NI KAULOTU MAI GREAT BRITAIN

GSAM 417.3O William Ings, e dua na turaga ni Hampshire, England, ia e sa dua na kai Amerika ena nona yalo kei na vuli, ni sa bula mai Amerika mai na gauna ni nona gone, a yaco mai Southampton mai Basel, Switzerland, ena 23 ni Me, 1878. Ena gauna oqo a lekaleka ga na nona tiko, ni oti e rua na macawa a lesu tale ki na vanua levu ni Urope me dua na gauna lekaleka. Ia ni oti vakalailai a lesu tale ki Southampton, ka oti e va na vula ni nona cakacaka mai veivale ki veivale ena veisoliyaki ni ivola lalai kei na veika ni kaulotu kece e kune, a ripotetaka ni tiko e lewe tini era maroroya na siga ni vakacecegu. Ena 30 ni Tiseba ena yabaki ko ya, keirau a yaco mai Southampton kei watiqu, ka duavata na neirau cakacaka kei na cakacaka nei Talatala Ings ena kena vakayacori na soqoni ena vula i liliwa mai Shirley Hall, kei na vale keirau a rede tiko kina. Ena vula katakata ni 1879, keirau a vakayacora na soqoni ena valelaca mai Southampton. Ena gauna kei na vanua oqo a mai sema ki na cakacaka o Miss Maud Sisley (sa Marama Boyd oqo), ka solia na wilivola ni Vola Tabu ka cakacaka mai veivale ki veivale. Ena vuku ni sasaga oqo, era lewe vica era ciqoma na dina. Ena vula i liliwa ka tarava keirau a vakayacora na soqoni ena dua na vale ni soqoni mai Ravenswood Villa, na vale keirau a tiko kina ka tiko tale ga kina na neirau vale ni maroroi ivola.

GSAM 418SOQONI ENA VALELACA MAI ENGLAND

GSAM 418.1Ena vula katakata ni 1880, a lako mai Switzerland o Talatala Andrews, e dina ga ni malumalumu na nona bula, me vukea e dua na soqoni ena valelaca mai Romsey, ka ra ciqoma kina na itukutuku eso tale na tamata.

GSAM 418.2Ena 11 ni Janueri, 1880, a tauyavutaki e dua na iSoqosoqo ni Veisoliyaki iVola Lalai. Era taleitaka vakalevu na lewena na cakacaka oqo, ka ra veisoliyaka e levu na ivola.

GSAM 418.3Ena 8 ni Feperueri, 1880, a caka na neitou papitaiso taumada, ka ra papitaisotaki kina e ono na tamata era kerea. Yaco mai na 2 ni Jiulai, 1881, e ruasagavulu ka ciwa na tamata era sa tabadromuci mai Southampton.

GSAM 418ERA TUBU NA DAUCAKACAKA MAI ENGLAND

GSAM 418.4Ena nodra vakatulewa na Koniferedi Raraba a caka ena vulaimatumatua ni 1881, a lako ki England o Talatala A. A. John kei na watina, o Geo. R. Drew, kei Miss Jennie Thayer, ka ra sema ki na cakacaka ena vanua ni kaulotu ko ya. Ena yabaki 1882 a sikova na cakacaka ena veivanua vakaUrope o Talatala Haskell, ka tiko vica na siga kei ira na dau cakacaka ena cakacaka ni kaulotu mai England, ka solia na veivuke yaga ena ivakasala kei na veidusimaki.

GSAM 418.5Ena Maji, 1882, a tekivu tabaki e dua na ikuri vakaBritain e rua na draunipepa ni Na iVakatakilakila ni Gauna, ka semati ki na dua na udolu na ilavelave ni iVakatakilakila era talai mai Amerika. A vakayagataki na ivola oqo ena cakacaka ni kaulotu mai Great Britain. Na ripote ni cakacaka, 1 ni Okotopa, 1883, e vakaraitaka ni tiko ena gauna ko ya e dua na drau na daumaroroya na siga ni vakacecegu. Na ikatini a saumi mai na gauna a dolavi kina na cakacaka ni kaulotu e $2,078.71.

GSAM 419NA CAKACAKA NI KAULOTU ENA WAQA

GSAM 419.1Ena yalovinaka ni o ira na dauqarava na waqa, a vakatarai o Talatala Ings me talai wale na iolo ni ivola lalai kei na pepa ki na 80 na ikelekele lelevu ni “Peninsular and Oriental Steam Ship Company,” ena Aferika ki Ceva, na East Indies kei na West Indies, Central America, kei na Bay Islands. Ena kaukauwa ni ivola a talai vaka oqo a tekivu kina na taleitaka na dina ena yanuyanu o Demarara. Keitou ciqoma na itukutuku oqo ena ivola mai na yanuyanu.

GSAM 419SA BIU NA “iTUKUTUKU NI SIGA NI VAKACECEGU” ENA VEIVALE NI WILIVOLA MAI ENGLAND

GSAM 419.2A biu tale ga e dua na ilavelave ni iTukutuku ni Siga ni Vakacecegu nei Talatala Andrews ena 60 na vale ni wilivola raraba kei na rumu ni wilivola wale e veiyasana kece e Great Britain, ka se tiko ga kina na ivola oqo, ka tukuna na itukutuku vei ira era via wilika.

GSAM 419.3Ena 1884 a sikova o Talatala Butler na vanua o England, ka lako vata kei ira eso tale na dau cakacaka ena vanua oqo. Ena 9 ni Me, 1885, erau soko mai Boston o Talatala S. H. Lane kei Robert Andrews me rau mai duavata kei na cakacaka ni kaulotu mai Great Britain. Na sikovi nei Marama White ki England a vu ni kaukauwa kei na veivakayaloqaqataki vei ira na dau cakacaka. A tiko kina o Marama White kei na luvena me vica na macawa ni bera ni rau lesu ki Amerika mai na cakacaka ena veivanua vakaUrope.

GSAM 419A TEKIVUTAKI NA “DINA NI GAUNA OQO”

GSAM 419.4Ena itekitekivu ni 1884, ni oti vakalailai na nona yaco mai o Talatala Butler ki England, a vakatulewataki me tekivutaki mai Grimsby e dua na pepa e walu na draunipepa ka tabaki vakarua ena dua na vula, ka vakatokai na Na Dina ni Gauna Oqo, ka me liutaka o M. C. Wilcox. Sa tabaki tiko oqo e London, England, me dua na pepa vakaveimacawa e tinikaono na draunipepa, ka tabaki vakaveimacawa e rauta ni 18,000 na ilavelave.

GSAM 420.1Ena 1889, a ripotetaka o Talatala Holser ni cakacaka ni kaulotu mai Great Britain e okati kina e walu na soqosoqo lotu, kei na rua na drau na daumaroroya na siga ni vakacecegu, ka lewe 65 vei ira era tiko mai London. Na ikatini ni yabaki sa oti e $1,244.58. E tiko e rua na italatala sa tabaki, e rua na italatala era se taura tiko na nodra ivolatara ni cakacaka, e rua na daukaulotu ena waqa, kei na vitu na dau cakacaka ena Vola Tabu. Ena gauna oqo era curuma na cakacaka ni kaulotu mai England o Talatala Wm. Hutchinson kei Francis Hope.

GSAM 420NA PACIFIC PRESS MAI LONDON

GSAM 420.2Ena yabaki 1890 a tauyavutaka na Pacific Press Publishing Company mai Oakland, California, e dua na tabana ni cakacaka ena 48 Paternoster Row, London, kei na dua na vale ni tabaki ivola ena 451 Holloway Road, London, N. Na volitaki ivola mai na vale ni tabaki ivola ena imatai ni yabaki, ena isau ni volitaki vakaveivoli, e $9,556.89.

GSAM 420.3Ena Feperueri, 1895, a solia o Talatala Robinson na ripote oqo:

GSAM 420.3“Mai Great Britain e tiko e tinikadua na soqosoqo lotu, e 363 na lewena, e lima na italatala, kei na dua na italatala e se taura tiko na nona ivolatara ni cakacaka. Na ikatini ni yabaki sa oti e $5,077.20, se kena ivakatautauvata e $13.98 vei ira yadua na lewe ni soqosoqo lotu. Sa taukena ka qarava oqo na International Tract Society, Limited, e dua na isoqosoqo vakabisinisi vaka-Ingilisi, na iyau ni vale ni tabaki ivola.”

GSAM 420.4Ena Tiseba, 1895, a ripotetaka na vunivola ni Cakacaka ni Kaulotu ena Veivanua Tani ni tiko e Great Britain e 560 na lewe ni soqosoqo lotu. A tubu na ikatini ena yabaki e $1,000. Ena gauna ko ya, e walu na ilawalawa era soqoni tiko ena siga ni vakacecegu ena veivanua duidui mai London.

GSAM 420.5A toso gona na cakacaka ena vanua ni kaulotu oqo, ena so na gauna me vaka e sega ni laurai. E sega ni tubu vakatotolo na sorenikau ena so na qele me vaka ena qele tale eso. E berabera na kena tubu, ia e dei cake ka kaukauwa cake. E vakakina na dina ni ikatolu ni itukutuku ena matanitu oqo. Sa kaburaki na kena sorena, sa waka ka tubu vakamalua me yacova mai oqo ni sa rabailevu sara.

GSAM 421NA CAKACAKA NI KAULOTU MAI AUSTRALASIA

GSAM 421.1Ena 10 ni Me, 1885, eratou soko mai San Francisco o Talatala S. N. Haskell, o J. O. Corliss kei na nona vuvale, o M. C. Israel kei na nona vuvale, o Wm. E. Arnold, kei Henry Scott me ratou dolava e dua na cakacaka ni kaulotu ena vanua o Australia. E tinikadua na yabaki ni bera ni gauna oqo, ena 1874, ena dua na soqoni a caka mai Battle Creek, a kaya o Marama White ni ra na ciqoma tiko ga na dina e levu na veimatanitu, ka ni sa raica na misini ni tabaki era cakacaka tiko, kei na ivola kei na pepa era tabaki tiko ena veivanua e duidui. Ni tarogi me cavuta na veivanua, a sauma ni Australia duadua ga na yaca e rawa ni nanuma.

GSAM 421NA DOMO NI VOLA TABU

GSAM 421.2Ena nodra cakacaka gugumatua ka vuavuaivinaka o Talatala Haskell kei ira na nona ilawalawa, a toso vakatotolo sara na itukutuku ka mani nanumi ni sa dodonu me tabaki e dua na pepa mai Australia. Mani caka na veivakarautaki ni tabaki, ka ena 1 ni Janueri, 1886, a tabaki mai Melbourne e dua na pepa vakaveivula e tinikaono na draunipepa, ka vakatokai na Domo ni Vola Tabu kei na iVakatakilakila ni Gauna. Ena imatai ni kena ilavelave a tabaki e ono na udolu, ia na ilavelave dau tabaki e tolu na udolu ga.

GSAM 421SA TAUYAVUTAKI NA SOQOSOQO LOTU TAUMADA MAI AUSTRALIA

GSAM 421.3Ena imatai ni siga ni macawa, 10 ni Epereli, 1886, a tauyavutaki na imatai ni soqosoqo lotu ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai mai Australia. E tiko e tinikawalu era sa sainitaka na veiyalayalati, ka lewe vitu tale era kerea me ra curu ena papitaiso. Era papitaisotaki na lewe oqo ena siga ni vakacecegu ka tarava, ka ena veisiga ni vakacecegu me vica na macawa era kuria tiko kina na lewe ni soqosoqo lotu, me yacova ni sa lewe 55 na soqosoqo lotu. Yaco mai na Me, 1886, e ciwasagavulu na lewe kece a volai. Era tiko tale ga e rauta ni 35 ena veivanua tale eso era maroroya tiko na siga ni vakacecegu.

GSAM 421.4Ena vale ni tabaki ivola e tiko kina e rua na misini ni tabaki vinaka kei na dua na misini ni kaukauwa, sa saumi kece ka taukeni vei ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ena vanua yawa ko ya—e rauta ni vitu na udolu na maile mai na neitou vale ni tabaki ivola levu mai Oakland, Cal.

GSAM 422.1Ena 1886 a tete na itukutuku ki New Zealand. Na ripote mai na vanua o Australia e kaya ni tiko e 50 na daumaroroya na siga ni vakacecegu mai New Zealand. Na ilavo a ciqomi mai na volitaki ivola ena vale ni tabaki ivola e $700. Me ikuri ni oqo, era sa volitaka na daukaulotu ena volitaki ivola e 400 na ilavelave ni Veileti Levu mai New Zealand, kei na 1,000 na ilavelave ni Vakanananu me baleta na Taniela mai Australia.

GSAM 422Na Valenivolavola e Ositerelia

GSAM 422.2Mai na dua na itukutuku a vakarautaki ena Julai 19, 1889, eda kunea kina na veika oqo: Sa vakacavari e Melbourne e dua na vale ni tabaki ivola, ka tiko kina e dua na valenilotu lailai me dau caka kina na lotu.

GSAM 422Sa Tekivu na Cakacaka e Tasmania

GSAM 422.3Sa tauyavutaki e dua na koniferedi ni soqosoqo lotu e Ositerelia ka dua tale e Niusiladi, ka rau sa vakateteya na cakacaka ki Tasmania na Talatala o Israel kei Steed. E Tasmania sa tauyavutaki oti kina e tolu na soqosoqo lotu, ka 136 na kedra lewe taucoko. Me ikuri ni veisoqosoqo oqo, era tiko tale eso na daumaroroya na siga ni vakacecegu era veiseyaki tu, ka ra se bera ni tauyavutaki me dua na soqosoqo lotu.

GSAM 422.4Na ikatini ni yabaki ena yalava e Ositerelia e $9,371. E tiko ena yalava e 15 na daukaulotu ena volitaki ivola, ka $19,500 na isau ni ivola era volitaka.

GSAM 422.5Ena ikarua ni nona ilakolako wavokita na vuravura na Talatala o Haskell, a sikovi Ositerelia tale, tiko ena nodra koniferedi ni soqosoqo lotu a caka ena Okosita, 1889, ka veivuke vakalevu ena vuqa na sala. Era vakavinavinakataka vakalevu na veivuke oqo o ira na lewe ni soqosoqo se qai tauyavutaki. Era dau sikovi Ositerelia ena so na gauna o ira na tamata cakacaka mai Amerika, me ra qarava na inaki levu duadua oqo—na vakatorocaketaki kei na vakaukauwataki ni cakacaka ni Kalou.

GSAM 422Na Marama White e Ositerelia

GSAM 422.6Ena vula ni lutu ni draunikau ni 1891, eratou biuti California na Marama E. G. White, na luvena o W. C. White, na Talatala o Geo. B. Starr, kei na so tale, me ratou lako ki Ositerelia. Eratou yaco kina ena Tiseba—ena loma ni vulaikatakata ena vanua levu oya. E dina ni a malumalumu na yagona ena ciwa na yabaki a tiko kina ena vanua oya, na ivakadinadina ni Marama White a veivuke vakalevu me dusimaki vakadodonu na cakacaka me salavata kei na yalo kei na inaki ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi. Ena gauna eratou tiko kina e Ositerelia, sa qai tomana tale kina na cakacaka na Talatala o J. O. Corliss, ka ratou curu ki na yalava o W. A. Colcord kei na so tale me ratou italatala, qasenivuli, kei na so tale.

GSAM 423Na Talatala o Olsen e Ositerelia

GSAM 423.1Ena gauna e peresitedi kina ni Koniferedi Raraba na Talatala o O. A. Olsen, a sikova kece na noda veitabana bibi ena veiyasana kecega ni vanua. E gadrevi kina e dua na ilakolako balavu—me lako wavokita na vuravura. A cakava oqo me kila vakavinaka kina na veika era gadreva kei na ituvaki ni veitabana ni kaulotu, me vakarautaki kina me qaravi ira kece ena yalododonu. Ena ilakolako oqo, ena 1893, a tiko kina e Ositerelia me vica na macawa.

GSAM 423Na Koniferedi Cokovata ni Ositerelesia

GSAM 423.2Ena gauna oqo sa tauyavutaki kina na Koniferedi Cokovata ni Ositerelesia, ka cokovata kina na koniferedi ni soqosoqo lotu e Ositerelia kei Niusiladi, kei na veiyalava ni kaulotu e Ositerelia. Na koniferedi oqo e dau bose vakadua ena veiyabaki rua, ka muri na ituvatuva ni veikoniferedi cokovata ena veivanua tale eso. Ena yabaki 1893, o ira na daukaulotu ena volitaki ivola e lewe lailai ena yalava oqo era volitaka e dua na itabaki ni 5,000 na ilavelave ni iKalawa Vua na Karisito, ka sa tabaki tale e dua na ikarua ni itabaki e tautauvata na kena levu. Ena vulaikatakata ni 1894-95, ena loma ni va na vula, era ciqoma kina e 4,000 na kerekere me voli na ivola e dau otataki taumada.

GSAM 423Na Talatala o Prescott e Ositerelia

GSAM 423.3Ena 1895, na Talatala o W. W. Prescott, na Vunivola ni Vuli ni lotu, a tiko me vica na vula ena koniferedi ni soqosoqo lotu oqo, ka solia vakalevu na nona gauna kei na nona vakasama ki na tabana ni cakacaka oqo. Ena gauna vata oya a liutaka e dua na soqoni ni veivakavulici me baleta na vuli, ka yaga vakalevu vei ira.

GSAM 424.1Na itukutuku ni cakacaka ena yabaki oya a soli ki na Koniferedi Raraba mai vua na Talatala o W. C. White, ka vaka oqo:

GSAM 424.1“Na Koniferedi Cokovata ni Ositerelia e tiko kina e 17 na soqosoqo lotu ka 1074 na lewena, ka ra a solia ena yabaki sa oti e $9,810.10 na ikatini. Ena koniferedi ni soqosoqo lotu oqo era tiko kina e 12 na italatala sa tabaki, e rua na dauvunau sa soli vei rau na veivakadonui, e tolu na dauveivakavulici ena iVolatabu, kei na 50 na daukaulotu ena volitaki ivola. Era volitaka ena loma ni yabaki na ivola e $28,731.11 na kedra isau. Ena yabaki oqo, na koloni o New South Wales, ka ono na kena soqosoqo lotu kei na 321 na lewena, sa tawasei mai na Koniferedi ni Soqosoqo Lotu e Ositerelia, ka vakatokai me Koniferedi ni Soqosoqo Lotu e New South Wales.”

GSAM 424NA KAULOTU E SAUCA AFERIKA

GSAM 424.2Ena Koniferedi Raraba a caka e Battle Creek ena 1886, a veivosakitaki na tekivutaki ni dua na tabana ni kaulotu e Sauca Aferika. Ni sa vakadonui na cakacaka oqo, sa tekivu e dua na sasaga ena itekivu ni vulaikatakata ni 1887 me tauyavutaki na cakacaka ena vanua yawa oya. Era tiko kina e lewe vica era sa tekivu maroroya na siga ni vakacecegu, ka ra kerea tiko me ra talai yani na tamata cakacaka.

GSAM 424O Rau na Talatala o Boyd kei Robinson e Sauca Aferika

GSAM 424.3Ena vuku ni inaki oqo, ena Me 11, era soko mai na koro o New York na Talatala o C. L. Boyd kei na nona vuvale, na Talatala o D. A. Robinson kei na watina, kei na so tale na tamata cakacaka. Era gole ki Aferika, ka lako yani ena Liverpool kei Lodoni. Ni oti e tolu na yabaki, ena Koniferedi Raraba, a kaya na Turaga P. W. B. Wessels ni gauna era yaco kina na tamata cakacaka oqo ki Aferika, era sa tiko kina e rauta ni 40 na tamata era sa maroroya tiko na siga ni vakacecegu ni ikava ni vunau. Era cakava oqo ena vuku ni nodra wilika na ivola tabaki me baleta na ka oqo kei na nodra vulica na iVolatabu.

GSAM 424.4Erau tekivuna na cakacaka ni kaulotu e Cape Town na Talatala o Robinson kei Boyd. Mai kea sa tete yani ki na vualikuicake, voleka ni 800 na maile, ki Kimberley, ena vanua e dau keli kina na taimani.

GSAM 424.5Me yacova na yabaki 1889, e rua ga na italatala, dua na dauvunau sa soli vua na veivakadonui, va na soqosoqo lotu, kei na 80 na lewena; era solia e $2,798.36 na ikatini. Ena yabaki oqo a cakacaka e Cape Town na Talatala o Ira J. Hankins, mai Amerika, ka vuavuaivinaka na nona cakacaka. Erau lako mai Nebraska na Turaga Druillard kei na Marama Druillard me rau mai cakacaka vata e kea, ka vakaivotavota ena cakacaka kei na veileqa e dau sotavi ira era kacivi me ra tekivuna na cakacaka ena dua na yalava vou. Na cakacaka ni Marama Druillard a levu ga ena vale ni maroroi kei na veisoliyaki ni ivola, ka soli vua me lewa na veika vakabisinisi ni tabana oqo; ia na Turaga Druillard a gumatua ena cakacaka raraba ni kaulotu. Ena loma ni yabaki, a volitaka kina na ivola e $750 na kedra isau ena veiwaqa era kele ena ikelekele oqo.

GSAM 425Na Talatala o Haskell e Aferika

GSAM 425.1Ena Okosita ni yabaki vata oqo a yaco kina ki Cape Town na Talatala o Haskell. E lima na vula a vakayagataki vakavinaka ena veisiko kei na cakacaka vata kei ira na veisoqosoqo e Sauca Aferika. Ena veisiko oqo sa vakaukauwataki ka vakatorocaketaki na cakacaka, ka vakayaloqaqataki tale ga na lomana ni sa raica na vua ni nona cakacaka. Sa vakayadrati na nodra taleitaka na cakacaka ni vuli, ka lewe 12 na gonevuli mai Aferika era lako ki Amerika me ra vuli ena noda veikoronivuli ni lotu.

GSAM 425.2Ena gauna vata oya sa soli tale ga na kauwai e ganita na cakacaka ni volitaki ivola. A caka e Cape Town e dua na soqoni ni veivakavulici me baleta na cakacaka oqo, ka liutaka na Turaga E. M. Morrison. Oqo a vakavoui na bula kei na gugumatua ena tabana bibi oqo ni itukutuku. Ni oti sara na veivakavulici ena soqoni oqo, ena loma ni ono na vula era volitaka ka kauta vei ira na dauvolivoli e 13 na daukaulotu ena volitaki ivola na ivola e $5,621.28 na kedra isau. Sa rui levu sara na ivola e otataki, ka sa “uasivia sara na ka e rawa ni qarava” na valenivolavola e Lodoni, ni sega ni rawa ni vakarautaki vakatotolo na ivola me sotava na ka era gadreva na tamata.

GSAM 425.3Ena yabaki 1892, a mai lewena na cakacaka e Sauca Aferika na Talatala o A. T. Robinson. Ena gauna oya sa tubu vakalevu na cakacaka, ka gadrevi kina e dua na vale vou ni maroroi kei na veisoliyaki ni ivola me sosomitaka na kena makawa. O koya gona, sa tara e dua na vale vou ka levu me rawa ni vakarautaki tale ga kina e dua na vanua ni soqoni ni soqosoqo lotu.

GSAM 426Na Vale ni Koliji e Aferika

GSAM 426.1Sa vakaoqo na toso ni cakacaka ena veikalawa yadua, me yacova ni sa tara e dua na vale ni koliji e Claremont, e dua na yasayasa ena bati ni koro o Cape Town, ka $35,000 na kena isau. Na veivuke duadua ga era gadreva vei ira na tacida mai Amerika, me ra talai yani e dua na ilawalawa qasenivuli era sa vakarautaki vinaka me ra vakavulica na vuli ni koliji, ka ra na sauma ga vakataki ira na kena ilavo. Ni sa vakayacori na kerekere oqo, sa dolavi na koronivuli ena Feperueri 1, 1893.

GSAM 426Na Koniferedi ni Soqosoqo Lotu e Sauca Aferika

GSAM 426.2A tauyavutaki na Koniferedi ni Soqosoqo Lotu e Sauca Aferika ena 1892. Ena Koniferedi Raraba ni 1893, a vakadonui ena veidigidigi me lewena na Koniferedi Raraba. Ena gauna oya e lima na kena soqosoqo lotu, ka 138 na lewena, ka ra a solia ena yabaki sa oti e $34,077.32 na ikatini. Ena koniferedi oqo a matataka na Koniferedi ni Soqosoqo Lotu e Sauca Aferika o Peter Wessels, ka solia vakayalololoma ki na Koniferedi Raraba e $16,000. Oqo e levu cake mai na ilavo a vakayagataka na Koniferedi Raraba me tekivutaki kina na cakacaka e Sauca Aferika. Me ikuri ni isolisoli oqo, o koya kei na dua na tacina erau solia e $40,000 me tekivutaki kina na veiqaravi sega ni saumi ni vale ni veiqaravi vakavuniwai ena koro o Chicago.

GSAM 426.3Ena Koniferedi Raraba ni 1895, a kaya na Vunivola ni Kaulotu ena Veivanua Tani me baleta na yalava e Aferika:

GSAM 426.3“Sa rua ga na yabaki na kena tauyavutaki na koniferedi ni soqosoqo lotu e Sauca Aferika, ia ena gauna oya sa tala oti kina na Koniferedi Raraba e 12 na tamata cakacaka ki na yalava oya. E rua vei ira oqo erau sa lako ki na loma ni vanua me rau daukaulotu ka rau qarava ga vakataki rau na kedrau bula, ia o ira na kena vo era sa tekivu cakacaka ena veitabana eso. Na koniferedi ni soqosoqo lotu oya e tiko kina e dua na koronivuli e toso vinaka, e dua na nodra vale na luveniyali, kei na dua na vale ni qaravi ni bula e se tara tiko. Na itukutuku ni kedra iwiliwili e vakaraitaka ni 184 na lewena.”

GSAM 426Na Veipepa e Tabaki e Sauca Aferika

GSAM 426.4Ena veivula sa oti, na ka e baleta na galala ni lotu e Sauca Aferika sa uqeti ira na noda tamata me ra tabaka e rua na pepa. E dua ena vosa vakaoladi, ka vakatokai De Wachter; na kena ikarua ena vosa vakavalagi, ka vakatokai The South African Sentinel and Gospel Echo. Na ikarua oqo e dau veisoliyaki kina e 4,000 na ilavelave.

GSAM 427Na Koniferedi Cokovata ni Sauca Aferika

GSAM 427.1Ena Janueri, 1903, sa tauyavutaki na Koniferedi Cokovata ni Sauca Aferika. E cokovata kina na koniferedi ni soqosoqo lotu e Cape Colony kei Natal-Transvaal, kei na tabana ni kaulotu e Basutoland kei Matabeleland, ka ra tiko ena ruku ni veiliutaki ni Koniferedi Cokovata. Ena koniferedi oqo e tiko kina e 15 na soqosoqo lotu sa tauyavutaki, ka 595 na lewena; e ciwa na ilawalawa ka ra se bera ni tauyavutaki me soqosoqo lotu, ka 90 na lewena; kei na 30 na daumaroroya na siga ni vakacecegu era tu taudua,—ka ra lewe 715 taucoko. Era solia e $7,850 na ikatini. E 39 na tamata cakacaka, ka 21 vei ira era saumi mai na veikoniferedi ni soqosoqo lotu.

GSAM 427NA YALAVA E POLINESIA

GSAM 427.2Ena yabaki 1876, na Talatala o James White kei au na dauvolavola keirau vakauta e dua na ivola ni itabaki cokovata ni Na iVakatakilakila ni Gauna kei na so na ivola lalai, ka salavata kei na dua na ivola volai, ki na yanuyanu o Pitcairn. Na ivola oqo era vakavodoki ena dua na waqa e soko wavokita na Cape Horn me gole ki New York. A vakadeitaki vei keirau ni na kele na waqa e Pitcairn, ka na soli kina na iyaya oya. E sega ni dua na tamata ena yanuyanu keirau kila, ka keirau sega tale ga ni kila e dua na ka me baleta na yanuyanu, na kena irogorogo ga ni ra vakaitikotiko kina e dua na mata tamata era yalodina ka daulotu. A vakau na veipepa ena vakanuinui ga ni na yaga.

GSAM 427Na Veisiko ki Pitcairn

GSAM 427.3Keirau sega ni rogoca e dua na itukutuku mai vei ira na tamata se me baleta na neirau ivola, me yacova ni sa sikova na yanuyanu na Turaga John I. Tay ena yabaki 1886, ni oti e tini na yabaki. Ena gauna oya keirau sa qai kila ni vuku ni nodra wilika na ivola ni itabaki cokovata ni Na iVakatakilakila ni Gauna kei na ivola lalai, ena dua na gauna voleka ni ra sa vakatulewataka na lewe ni yanuyanu taucoko me ra veisautaka na nodra siga ni sokalou mai na imatai ni siga ni macawa ki na ikavitu ni siga, ka maroroya na siga ni vakacecegu ni Turaga. Ia era sega ni cakava oqo me yacova na gauna e sikovi ira kina na Turaga Tay. Sa balavu na gauna e uqeti vakaukauwa tiko na lomana me sikova na yanuyanu, ia e sega ni kilai ira yadua na tamata e kea, se kila ni ra sa tekivu taleitaka tiko na dina.

GSAM 428.1Ni sa lesu ki Amerika, a vakamasuta vagumatua me tara e dua na waqa me rawa ni ra kau kina na daukaulotu mai na dua na yanuyanu ki na dua tale ena Wasa Pasifika. A tiko ena Koniferedi Raraba a caka ena yabaki 1889, ka sa liu duadua tiko ena nona vakasama na ka oqo, ka vakamasuta kina me tokoni na cakacaka ena Yatu Polinesia. Ni sa raica na koniferedi ni yaga na sasaga oqo, sa vakatulewataka ena veidigidigi me kumuni ena isolisoli e $12,000 me tara se voli kina e dua na waqa me cakacaka ena veiyanuyanu ni Wasa Pasifika.

GSAM 428Sa Tara na Pitcairn

GSAM 428.2Me vaka na vakatulewa oqo, sa tara na waqa na Pitcairn ena vulaikatakata ni 1890, volekati Benicia, e rauta ni 30 na maile mai Oakland, California, ka $12,035.22 na kena isau. Ena loma ni tolu na ikava ni dua na yabaki sa kumuni kina na ilavo oqo, ka solia na veiwilivola vakasigatabu me baleta duadua ga na inaki oqo. E sega vakadua ni dua na isolisoli sa caka ena marau kei na gugumatua me vakaoqo. Sa vakatabui na waqa e Oakland, California, ena Seviteba 25, 1890. Era soqoni e rauta ni 1,500 na tamata ena waqa kei na wavu me ra vakadinadinataka na solevu oqo.

GSAM 428Na iMatai ni iLakolako ni Pitcairn

GSAM 428.3A soko na waqa ena nona imatai ni ilakolako mai San Francisco ki na nona yalava ni cakacaka yawa, ena Okotova 20. Era vodo kina me ra daukaulotu na Talatala o E. H. Gates kei na watina, na Talatala o A. J. Read kei na watina, o John I. Tay kei na watina, kei na dua na ilawalawa kaiwaqa daukaulotu ena veiliutaki nei Kavetani Marsh. A gole taumada na waqa oqo ki na yanuyanu o Pitcairn, e 4,000 na maile ena ceva kei San Francisco, ka yaco kina ena Noveba 25. Ni biuta na yanuyanu na waqa ena Tiseba 17, e 82 na uabula era sa papitaisotaki, ka ra sa tauyavutaki me dua na soqosoqo lotu ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Sa qai gole na waqa ki na Yatu Society, Hervey, Samoa, Toga, kei Viti, ka biuta vei ira na tamata era vosa vakavalagi na ivola ni lotu kei na ivola lalai me baleta na bula kei na ivalavala vakarau. Ena loma ni walu na vula, me yacova na Seviteba, 1891, era volitaka na daukaulotu na ivola e $1,900 na kedra isau, ka ra veisoliyaka tale ga wale e levu na ivola kei na pepa ni wiliwili.

GSAM 429.1Era lesi na daukaulotu me vaka oqo: na Talatala o Read e Tahiti; na Talatala o Gates a tiko ga e Pitcairn me vakaotia na cakacaka sa tekivu oti e kea; ia na Turaga Tay a digitaka me cakacaka ena yanuyanu o Viti. Ena Na Railesu kei na iTalai ni Epereli 14, 1904, a kaya na Talatala o Fulton me baleta na cakacaka e Viti: “Sa tiko ena gauna oqo e sivia na 150 na daumaroroya na siga ni vakacecegu ena yalava ni kaulotu oqo.” Mai Viti, a soko na waqa ki Auckland, Niusiladi, me caka kina na veivakavinakataki kei na veisau e gadrevi, ka me kau tale ga kina eso na ivola.

GSAM 429Na Nodrau Mate na Daukaulotu e Rua

GSAM 429.2Ni sa yali tu me dua na yabaki, 11 na vula, kei na 18 na siga, sa lesu na Pitcairn ki San Francisco, ka yaco kina ena Okotova 9, 1892. Ena gauna oqo sa takali kina o Kavetani Marsh, ka sa bulu ena yanuyanu o Niusiladi. A tauvi na Turaga Tay na mate ni yatevuso, ka sega ni bula tale mai kina. Sa takali tale ga ena vakacegu, ka vakotori me vakacegu ena vanua yawa o Viti; a vakaoqo na nodrau soli totolo na bula talei e rua ki na Kaulotu e Polinesia.

GSAM 429.3O ira na daukaulotu era tiko ena yanuyanu o Tahiti, e Papeete, era marau ni oti ga e dua na gauna lekaleka era sa raica na vua ni nodra cakacaka. Ena gauna oqo era sa rawa ni vakauta ki na nodra vanua na itukutuku veivakayaloqaqataki ni 40 na tamata era sa saumaki mai ka tauyavutaki me dua na soqosoqo lotu ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai.

GSAM 429Na iKarua ni iLakolako ni Pitcairn

GSAM 429.4A soko na waqa mai San Francisco ena nona ikarua ni ilakolako, ena Janueri 17, 1893, ka ra vodo kina na daukaulotu oqo: o B. J. Cady kei na watina, o J. M. Cole kei na watina, o E. C. Chapman kei na watina, kei M. G. Kellogg, M.D. A lako vata kei ira na Goneyalewa Hattie Andre, mai Ohio, me qasenivuli ena yanuyanu o Pitcairn. Ena vula ni lutu ni draunikau ni 1893, a dolava na Turaga Cady e dua na koronivuli e Raiatea, ena Yatu Society, ka 60 na gonevuli. Ni sa cava na imatai ni wase ni yabaki ni vuli, sa tubu na iwiliwili ki na 105. Ena itekivu ni ikarua ni wase ni yabaki ni vuli, era sa tiko kina e 120 na gonevuli.

GSAM 430Na iKatolu ni iLakolako ni Pitcairn

GSAM 430.1Na ikatolu ni ilakolako ni waqa a caka ena 1893-94. Na daukaulotu ena ilakolako oqo o G. O. Wellman kei na watina, kei Lillian White, ka ratou lako kece mai Michigan. Eratou sa lesi me ratou gole ki Raiatea, me ratou vukea kina na Talatala o Cady ena nona cakacaka. Na Turaga Stringer kei na watina erau lako me rau daukaulotu ka rau qarava ga vakataki rau na kedrau bula. Erau tiko e Rurutu. E Rarotonga (na vanua era dau maroroya kina na Vakarauwai me Sigatabu na tamata), erau lesi kina na Vuniwai o Caldwell kei na watina; ia na Talatala o Buckner kei na watina, mai California, erau biu e Pitcairn. Ena gauna a tiko kina kei ira na tamata oqo, sa vakatekivutaki e vuqa na cakacaka vou ni buli iyaya, ka sa yaga vei ira na lewenivanua ena vuqa na sala. Taumada, sa tara e dua na misini e vakayagataki kina na kaukauwa ni cagi me qaqia na sila e sa teivaki tiko ena yanuyanu; ia ena kaukauwa vata ga ni cagi era cicivaki kina na misini lalai, ka sa vakavuna me tekivu kina eso tale na cakacaka ni buli iyaya era se bera ni kila na lewe ni yanuyanu.

GSAM 430Na iKava ni iLakolako ni Pitcairn

GSAM 430.2Ena Tiseba 15, 1895, a kaya na Vunivola ni Kaulotu ena Veivanua Tani:—

GSAM 430.3“Sa tiko ena ikelekele ena gauna oqo na Pitcairn, ni sa lesu mai na kena ikava ni ilakolako.... Sa tekivutaki na cakacaka ena ciwa na yatu yanuyanu duidui, ka ra cakacaka kina na tamata cakacaka oqo:—

GSAM 430.4“Ena yanuyanu o Pitcairn, na qasenivuli, o E. S. Butz kei na watina, kei Hattie Andre. Ena yanuyanu o Norfolk, era cakacaka tiko kina eso na daukaulotu mai Ositerelia, ka ra qarava ga vakataki ira na kedra bula. Ena Yatu Society, na italatala, o B. J. Cady; na daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai, na Turaga R. A. Prickett kei na Marama R. A. Prickett. E Rarotonga, na daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai, na Vuniwai o J. E. Caldwell kei na watina, o rau na Goneyalewa Lillian White kei Maude Young; na qasenivuli, o G. O. Wellman kei na watina, na Talatala o J. D. Rice kei na watina. E Viti, na Talatala o J. M. Cole kei na watina. Ena Yatu Toga, na Talatala o E. Hilliard kei na watina. E Rurutu, na Turaga Stringer kei na Marama Stringer, na daukaulotu ka rau qarava ga vakataki rau na kedrau bula. E Hawaii, na Talatala o E. H. Gates kei na watina; na qasenivuli, o H. H. Brand kei na watina. E Samoa, na Vuniwai o F. E. Braucht kei na watina. Na Talatala o D. A. Owen kei na luvena tagane kei na luvena yalewa, na daukaulotu ka ratou qarava ga vakataki ratou na kedratou bula.

GSAM 431.1“Na Pitcairn sa volitaka ka veisoliyaka wale e levu na ivola kei na pepa ena kena va na ilakolako. Ena vuku ni ka oqo, era sa tubu cake ena vuqa na vanua na daumaroroya na siga ni vakacecegu. Era sa tauyavutaki na soqosoqo lotu ena yanuyanu o Pitcairn, e Norfolk, kei Tahiti.”

GSAM 431Sa volitaki na Pitcairn

GSAM 431.2Ni sa tu oqo na sala rawarawa ni lako ki na vanua ni cakacaka e Polinisia, ka a sega ni tu ena gauna a tara kina na waqa, sa volitaki kina na waqa, ka sa vakayagataki na sala tale eso me vakayacori kina na cakacaka. Sa liutaka tiko oqo na vanua ni cakacaka e Polinisia ko Talatala E. H. Gates, ka sa tukutukutaka na toso ni cakacaka ena veiqali yanuyanu.

GSAM 431NA VEIYANUYANU O IDIA KI NA RA

GSAM 431.3Ena vula i liliwa ni 1889, a tekivuna kina ko Turaga Wm. Arnold, mai Amerika, na cakacaka ni dauveisoliyaki ivola ena veiyanuyanu o Idia ki na Ra. Ni cakacaka tiko vakaoqo, a rawa ni soqona na yacadra kei na nodra itikotiko e le dua na udolu rua na drau na tamata; a qai vakau na veika oqo ki na iSoqosoqo ni Veisoliyaki iVola Lalai e Vuravura, me vakayagataka ena cakacaka ni kaulotu. Ena veivolavolai kei na vakau ni veivola ni wiliwili ki na veitikotiko oqo, a vakayadrati kina na nodra kauai ki na dina, ka sa dolavi kina na sala me tete na kosipeli ena vunautaki ni Vosa.

GSAM 431.4Me saumi na kerekere ni cakacaka vakaitalatala, a lako kina ko Talatala D. A. Ball, ena Noveba, 1890, ki Barbados kei na veivanua tale eso me cakacaka kina. E lewe vica na tamata era a ciqoma na dina ena vuku ni nona sasaga. Ena 1892, a lako voli ena veiyanuyanu ko Turaga Patterson, mai California, me volitaka na iVola ni Wili iVolatabu, ka vuavuaivinaka na nona cakacaka. Ena 1893, a lako ko B. B. Newman mai Florida ki Jameika me liutaka na cakacaka ni volitaki ivola ena gauna e yali kina ko Turaga Arnold. Erau a lako tale ga ki Idia ki na Ra ko Turaga Evans kei Turaga Hackett ena yabaki vata ga oqori, me rau vakaitavi ena tabana ni cakacaka oqo. Ena vula o Me, erau a curuma na vanua ni cakacaka oqo ko Talatala Haysmer kei na watina, me rau cakacaka me vaka sa dolavi vei rau na sala. Ni oti vakalailai oqo, a lesu mai ko Turaga Arnold, ena gauna oqo me volitaka na ivola e baleta na bula vinaka. Me yacova na Julai, 1895, sa volitaki oti e Jameika duadua ga na ivola vakaoqo ka kena isau e $8,200, ka $7,654 na isau ni ivola vakalotu sa volitaki, se $15,854 ni soqoni vata. Na kena veisoliyaki na ivola e vuqa vakaoqo a veivuke vakalevu ena kena tauyavutaki e Kingston e dua na soqosoqo lotu e tuvai vinaka ka lewe vitusagavulu ka lima, kei na kena dolavi na sala ni cakacaka vakaitalatala ena veiyasana tale eso ni yanuyanu.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1A tekivu eke na cakacaka ena dua na ivakarau e tautauvata kei na kena e Jameika. Ena yabaki 1889, erau a sureti ko Turaga F. B. Grant kei na watina me rau sikova na yanuyanu me rau vakatakila kina na ivola ni noda lotu; ni oti vakalailai, ena veisureti tale ga, erau a muri rau ko Talatala Flowers kei na watina me rau cakacaka me vaka sa dolavi na sala. A vuavuaivinaka na nodratou cakacaka, me yacova ni a tauvi Talatala Flowers na katakata, ka mate kina ena ika29 ni Jiune, 1894. A digitaki ko Talatala E. W. Webster me sosomitaki koya, ka a soko yani mai New York ena Okosita, 1895.

GSAM 432.2Ena 1896, era sa cakacaka ena veiyanuyanu o Idia ki na Ra ko ira oqo: e Jameika, ko Talatala A. J. Haysmer kei W. W. Eastman, ka so na daukaulotu ena volitaki ivola era tiko ena veiyanuyanu o Bahamas. Ena veiyanuyanu lalai o Antilles, erau tiko kina ko Talatala E. Van Deusen kei na watina, kei rau ko C. F. Parmlee kei na watina me rau dauveivakavulici ena iVolatabu, ka ko Turaga Bean kei Turaga Hackett me rau daukaulotu ena volitaki ivola. E Trinidad, erau tiko ko Talatala E. W. Webster kei na watina, kei Goneyalewa Stella Colvin me daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai. Oqo na kena vuana: e dua na drau tini na daumaroroya na siga ni vakacecegu e Jameika, ka limasagavulu na daumaroroya na siga ni vakacecegu e Trinidad, era vakasoqoni volekati Couva; e dua na soqosoqo lotu e Barbados, ka dua na ilawalawa e Antigua, ena veiyanuyanu lalai o Antilles.

GSAM 432AMERIKA E LOMA

GSAM 432.3Erau a biuta na Matanitu Cokovata ko Talatala F. J. Hutchins kei na watina me rau lako ki na veiyanuyanu o Bay, ena ika16 ni Noveba, 1891. Ena gauna oqo, e rauta ni ruasagavulu na tamata, vakalevu ga e Ruatan, era sa maroroya tiko na siga ni vakacecegu ni ikava ni vunau me vaka na Vunau e Tini; a vakavuna taumada na nodra kauai ki na dina oqo na ivola ni wiliwili sa vakau vei ira ena meli. Ni oti e tolu na yabaki, ena 1894, erau a biuti California ko W. A. Miller kei na watina me rau lako ki Bonacca, ka rau a vakaitavi kina ena cakacaka ni vuli me rau qasenivuli ena dua na koronivuli a dolavi ena ika4 ni Julai, 1894, ena dua na vale ni vuli era a tara na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Ena imatai ni wase ni yabaki ni vuli, na kedra iwiliwili na dau tiko ena vuli e rauta ni tolusagavulu ka va. Ena 1895, a tukuni ni sa rawa ni qaravi koya ga vakailavo na koronivuli, ni sa tubu na kedra iwiliwili na gonevuli me vasagavulu ka lima.

GSAM 433.1Ena Koniferedi Raraba a vakayacori ena 1895, a tukutukutaka ko Talatala Hutchins ni ra sa dua na drau na tamata ena veiyanuyanu era talairawarawa tiko ki na itukutuku; a kaya tale ga ni sa tara oti e rua na vale ni soqoni ka nodratou na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Ni lailai na qele, ka sa talei vakalevu kina me teivaki, a tara e wai e dua vei rau na vale ni sokalou oqo. Na rua na vale oqo kei na vale ni vuli sa soli vakalawa ki na iSoqosoqo ni Koniferedi Raraba. A nanumi ni $1,789.60 na isau ni iyau ni Koniferedi ena yanuyanu. Na isau ni ivola sa volitaki me yacova na 1895 e $2,243.

GSAM 433E dua na waqa lailai me baleti Amerika e Loma

GSAM 433.2Ni sa vakamacalataki ki na Koniferedi na kena veivakarawarawataki kei na kena yaga me dua na waqa lailai me kauti ira na daukaulotu mai na dua na yanuyanu ki na dua tale, a vakadonui me tara e dua na waqa vakaoqo me baleta na cakacaka ena veiyanuyanu o Bay, me kakua ni sivia na $3,000 na kena isau.

GSAM 433.3Ena 1896, e le va wale ga na tamata cakacaka e Amerika e Loma: ko Talatala F. J. Hutchins kei na watina, kei rau ko Talatala J. A. Morrow kei na watina e Honduras vakaSipeni. E Belize, na koroturaga kei Honduras vakaPeritania, sa tiko kina e dua na ilawalawa vakabauta era maroroya tiko na ikavitu ni siga me vaka na ikava ni vunau. Na iwase levu ni cakacaka ena vanua oqo sa vakayacori ena veiyanuyanu ni Wasawasa o Caribbean. Eke sa volitaki oti kina na ivola e vica vata na udolu na dola na kena isau, ka le onosagavulu na tamata era marau tiko ena dina ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi.

GSAM 434Na mate nei Talatala Hutchins

GSAM 434.1E rauta ni tinikarua na yabaki a cakacaka kina ko Talatala F. J. Hutchins ena yalodina kei na gugumatua sara ena vanua ni cakacaka e Amerika e Loma. E muri sa malumalumu mai na yagona, ka sa mate ena tauvimate. Sa vakacegu tiko oqo ena moce, ka waraka na veikacivi ni Turaga—na veikacivi ena vakayadrati ira na yalodina.

GSAM 434AMERIKA KI NA CEVA

GSAM 434.2Ena veivola sa tabaki a vakatakilai taumada kina e Amerika ki na Ceva na nodra vakabauta na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Ena Okotova, 1891, eratou a tekivuna kina na turaga ko Snyder, Stauffer, kei Nowlin na nodratou cakacaka vakadaukaulotu ena volitaki ivola e Argentina. Ena 1893, ena vakatulewa ni Koniferedi Raraba, a vakaitavi ena cakacaka ni kaulotu ena vanua oqo ko Talatala F. H. Westphal, mai Illinois, e dua na italatala ni Jamani; ena 1894, a lako ko Frank Kelley, mai California, ki na Matanitu Cokovata kei Kolomupia me dua na daukaulotu e qaravi koya ga vakailavo. Ni oti e vica na vula, era a muri ira yani e so tale na tamata cakacaka, ka sa tekivu vakaoqo na kaulotu vou oqo. Ena 1896, a soli na itukutuku oqo me baleta na cakacaka ena vanua oqo: E dua na italatala e Chile, ko Talatala G. H. Baber, ka a yaco yani ena ika19 ni Okotova, 1895; ka rua na daukaulotu ena volitaki ivola, ko F. W. Richards kei F. H. Davis. E rua tale ga na italatala e Argentina, ko F. H. Westphal kei Jean Vuilleumier; ka rua na daukaulotu ena volitaki ivola, ko O. Oppegard kei C. A. Nowlin. Me ikuri ni veika oqo, e le va na dauveivakavulici ena iVolatabu, ko Lucy Post, ko Turaga Snyder kei na watina, kei John McCarthy. E rua na italatala e Brazil, ko Talatala W. H. Thurston kei H. F. Graf; ka tolu na daukaulotu ena volitaki ivola, ko A. B. Stauffer, J. F. Berger kei J. A. Berger. E rua na italatala e Guiana vakaPeritania, ko Talatala W. G. Kneeland kei Talatala P. Giddings; ka rua na daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai, ko Vuniwai B. J. Fercoit kei na watina.

GSAM 435.1Me yacova na 1896, sa volitaki oti e Chile na ivola e dua na udolu na dola na kena isau, ka tolusagavulu na daumaroroya na siga ni vakacecegu era sa ciqoma na siga ni vakacecegu kei na veidina e sema vata kaya ena nodra wilika na ivola era a volia mai vei ira na daukaulotu ena volitaki ivola. E Brazil kei Argentina sa volitaki oti na ivola e tini na udolu na dola na kena isau; ka dua na ka e vinaka cake, e le dua na drau era sa maroroya tiko na siga ni vakacecegu. Sa tauyavutaki e dua na soqosoqo lotu kei na lima na wilivola vakasigatabu. E Argentina sa tiko kina e tolu na soqosoqo lotu sa tauyavutaki, e Buenos Ayres, Crespo, kei San Cristobal, e dua ena veivanua yadua oqori. Sa tiko tale ga e dua na soqosoqo lotu sa tauyavutaki e Guiana vakaPeritania, kei na limasagavulu na daumaroroya na siga ni vakacecegu, ka sa dua na drau limasagavulu kina na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai e Amerika ki na Ceva.

GSAM 435NA iSOQOSOQO NI KAULOTU KI NA CEVA

GSAM 435.2Kevaka eda cavuta vakadodonu, e sega ni rawa ni tukuni ni soqosoqo ni vanua tani na isoqosoqo oqo, e dina ga ni vunautaka tiko na kosipeli vei ira e dua na mata tamata tani (na kai Aferika) ena noda vanua. E dodonu me vakacaucautaki vakalevu na sasaga ni vosota nei Talatala J. E. White, ena veivakalougatataki ni Kalou, me baleta na veika sa rawati oti.

GSAM 435.3Ena vula i liliwa ni 1893, niu a veiqaravi tiko vakaperesitedi ni Koniferedi ni Illinois, a lako mai vei au ko Talatala White, ka bibi sara tiko e lomana na nodra bula na tamata kuliloaloa ena veimatanitu ki na Ceva. Ni a tiko voli e Chicago me vica na macawa, a kerea me vakadonui me cakacaka ena vukudra na tamata kuliloaloa era tiko ena koro levu. A vakadonui na nona kerekere ena marau levu, ka sa tekivu vakaidina eke na nona cakacaka ena vukudra na tamata vakaloloma oqo.

GSAM 435Na waqa sitima ni kaulotu nei Talatala White

GSAM 435.4Mai na gauna oqori sa dau masu ka tuvatuva tiko ko koya me baleta na vanua ni cakacaka ki na Ceva. Ni vakasamataka tiko na ka oqo, sa matua mai na nona ituvatuva, ka sa tara kina e dua na waqa sitima volekata na Drano o Michigan, ka vakatokai na Kalokalo ni Mataka. Ni sa vakarautaki tu vua na “Peceli” ciri oqo, a lako ki Chicago, mai kea a lako sobu ena Uciwai o Illinois kei Mississippi, ka yaco ki Vicksburg, Mississippi, ena ika10 ni Janueri, 1895. Eke, kei ira e vica na nona itokani, a tekivuna kina na nona cakacaka ena vanua e se bera ni caka kina na cakacaka oqo.

GSAM 436Na cakacaka ni iSoqosoqo ni Kaulotu ki na Ceva

GSAM 436.1Eda cavuta eke e so na vosa mai na itukutuku nei Talatala White ena Koniferedi Raraba, ena ika9 ni Epereli, 1903, ka vakaraitaka na vua ni cakacaka, kei na ituvaki ni cakacaka ni kaulotu ki na Ceva ena gauna oqori:—

GSAM 436.2“Na noda iSoqosoqo sa tauyavutaka oti, ka sa qarava tiko oqo, e lima na koronivuli e Mississippi.... Na veikoronivuli oqo era tiko e Vicksburg, Yazoo City, Columbus, kei Jackson.... O ira na noda tamata cakacaka era sa tosoya tale ga na sasaga e Nashville, Memphis, kei Edgefield Junction, e Tennessee, kei Louisville kei Bowling Green, e Kentucky.

GSAM 436O ira na tamata cakacaka ki na Ceva

GSAM 436.3“Ena gauna oqo sa ruasagavulu ka vitu na tamata cakacaka ena veitabana ni iSoqosoqo. E lima na italatala sa tabaki era sa tubu cake mai ena cakacaka ni iSoqosoqo ni Kaulotu ki na Ceva.... E tinikatolu na qasenivuli era sa vakarautaki ena sala duidui me ra qarava na nodra cakacaka.... E dua na cauravou sa vakavulica tiko na iSoqosoqo me vuniwai ena Koliji ni Vuli Vuniwai o Meharry, e Nashville, ka dua tale sa vukei tiko ena nona vuli ena koronivuli vata ga oqori.... Era sa tubu cake mai e so na dauveivakavulici vinaka ena iVolatabu. E so na qasenivuli era sa yaco tale ga me tamata cakacaka maqosa ena tabana oqo.

GSAM 436Na waqa sitima na “Kalokalo ni Mataka”

GSAM 436.4“Na Kalokalo ni Mataka e noqu iyau ga, ka tara ena noqu ilavo. Me ikuri ni ka oqo, na ilavo kece ni kena vakayagataki na waqa oqo sa saumi mai na noqu ilavo ni cakacaka. Au na kaya tale ga niu sa dau sauma ga koi au na veika ni bula ena waqa. E vuqa na gauna era lewe tini ki na tinikawalu na tamata ena waqa.... Na kedra isau mada ga na tamata cakacaka kece era cakacaka ena iSoqosoqo ena veiyabaki sa sega ni kau mai na ilavo e soli wale, ia mai na noqu ilavo ga.

GSAM 437Na sala a yaco mai kina na ilavo me baleta na kaulotu ki na Ceva

GSAM 437.1“Ena tarogi beka, ‘O rawata maivei na ilavo oqo?’ A solia vei keitou na Turaga. A tabaki e so na ivola lalai. Na kena imatai na iVola ni Vuli Taumada ena Kosipeli, ka a navuci taumada me vakayagataki ena nodra vakavulici na tamata kuliloaloa. A namaki me volitaki e vica na udolu na ilavelave, ia keitou sa kurabui ni sa voleka ni dua na milioni na ilavelave sa volitaki.

GSAM 437.2“A vukei keitou ko Tinaqu [Marama E. G. White] ena ivola o Karisito na Noda iVakabula, ka sa volitaki e tolu se va na drau na udolu na ilavelave. E rua se tolu na drau na udolu na ilavelave ni iTalanoa Vinaka Duadua sa volitaki oti. E nanumi ni kevaka e binibini na ilavelave kece ni Tui sa Lako Mai sa veisoliyaki oti, ena va na maile na kena cere. Ena ilavo e rawati mai na dodonu ni tabaki ni veivola oqo, keitou a tara kina na Kalokalo ni Mataka, me ikuri ni neitou qarava e vuqa tale na sasaga kei na veitabana ni cakacaka.”

GSAM 437ENA VUQA NA VANUA

GSAM 437Mekisiko

GSAM 437.3A tekivu na noda cakacaka ena vanua oqo ena yabaki 1894, ena kena tauyavutaki e dua na kaulotu ni veiqaravi vakavuniwai e Guadalajara. Ena 1896, a tukuni vakaoqo na kedra iwiliwili na tamata cakacaka: Ko Talatala D. T. Jones kei na watina, erau liutaka na kaulotu. Na qasenivuli ko Ora A. Osborne, Marama A. Cooper, Kate Ross, kei na dua na dauveivuke e taukei ni vanua. Na daukaulotu ena veiqaravi vakavuniwai ko Vuniwai J. A. Neal, A. Cooper, Marama A. J. Rice, Marama Bartlett, kei Marama Rachel Flowers. E vasagavulu na tauvimate ena veisiga era a lako ki na vanua ni kaulotu me ra qaravi kina, ka vasagavulu na gonevuli era a tiko ena koronivuli ni kaulotu. Ena gauna oqo sa tara tiko e dua na vale vou ni veiqaravi kei na vakabulai ni tauvimate, ka $12,000 na kena isau.

GSAM 437Aferika e Loma

GSAM 437.4Ena 1893 sa toso sara na cakacaka ni itukutuku ni ikatolu ni agilosi, ka sa nanuma kina na Komiti ni Koniferedi Raraba ni sa dodonu me vakatututaka me tauyavutaki e dua na kaulotu e Aferika e Loma. A vakadonui kina, “Me dolavi e dua na kaulotu e Matabeleland ena gauna totolo duadua e rawa ni vakayacori kina.” Me vakayacori na vakatulewa oqo, a curuma na vanua oqori ena 1894 e dua na ilawalawa ni lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai, ka digitaka e dua na iteitei e 12,000 na eka. Ena koniferedi ena 1895, eratou a digitaki ko Talatala C. B. Tripp kei na watina, W. H. Anderson kei na watina, kei Vuniwai A. S. Carmichael me ratou daukaulotu ena vanua yawa oqo. Eratou a tekivu vakarautaki ratou sara ki na ilakolako balavu, ka ni oti e dua na soko vinaka, eratou a yaco ki na vanua eratou lako tiko kina ena ika26 ni Julai, 1895.

GSAM 438Na Matasawa ni Koula

GSAM 438.1Ena vica na yabaki sa dau yaco mai vei ira na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai na kaci ni kere veivuke, me vaka na kaci mai Masitonia, mai na Matasawa ki na Ra kei Aferika. Sa vakayadrati na nodra kauai ki na dina ena nodra wilika na veivola ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai, ia sa qai vakau na veivuke ena yabaki 1894, se dua na gauna voleka kina. Ena gauna oqori, erau a sureti ko Talatala Sanford kei Turaga Rudolph mai na Komiti ni Koniferedi Raraba me rau qarava na cakacaka sa wawa tu vakabalavu. Erau a curuma na vanua ni cakacaka ena yalogu kei na yaloqaqa. Ia ni oti vakalailai, a tauvi Talatala Sanford na katakata, e dua na mate e dau veitauvi vakalevu e kea ka sa vakatokai kina na vanua “na ibulubulu ni tamata kulivulavula.” A tauvi koya vakatolu, ka me bula kina, sa vakasaurarataki me lesu ki Amerika. Era a vakau e so tale ki na Matasawa ki na Ra, ka maliwai ira ko Talatala D. U. Hale, Geo. F. Kerr kei na watina, kei G. P. Riggs. Ia ko koya na kena iotioti oqo sa vakamalumalumutaki vakalevu ena mate ka sa sega kina ni namaki me bula, ka a dro ki Igiladi ena vakanuinui ni na vinaka cake na nona bula ena veisau ni draki; ia a sega ni yaco na nona inuinui kei na nodra inuinui na nona itokani, ni sa malumalumu sobu tikoga, ka sa qai mate, ka bulu e kea. Sa waraka tale ga ko koya na nona lesu mai na iVurevure ni Bula.

GSAM 438Idia

GSAM 438.2Ena ika12 ni Janueri, 1890, a soko ko Talatala Haskell mai na Wavu o Durban, ena matasawa ki na tokalau-ceva kei Aferika, ki Calcutta, Idia, Jaina, kei Japani. Ni bera na gauna oqo, sa lako mai me tomani koya ko Percy T. Magan, na nona vunivola. Na inaki ni ilakolako oqo ki Idia sai koya na vakaraici ni vanua me rawati kina na kila ka me rawa ni rau soli ivakasala kina ni sa tekivu na nodra cakacaka dina ni kaulotu na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai ena vanua oqori. Ni sa nanumi tiko me tauyavutaki e dua na kaulotu e Idia, a vakatututaka na Koniferedi Raraba ena 1893 me lako ko Wm. Lenker ki na vanua oqori me dauveisoliyaki ivola. Me vakayacora na vakatutu oqo, a lako ki Idia ka vakatakila na nodra veivola na lewe ni Lotu ni Kavitu ni Lesu Vakarua Mai. Ena dua na gauna e muri, a tukutukutaka ko Turaga Lenker ni o koya kei na le va tale, me yacova na 1896, eratou sa lako voli ena veiyasana duidui kei Idia me volitaki ivola, ka sa $10,000 na isau ni veivola eratou sa volitaka. Me vakaraitaka na kauai sa vakavuna na ivola sa volitaki, a kaya tale ni gauna e volitaki ivola tiko kina ena veivanua volekati Madras, ena matasawa ki na ra kei Idia, “a taubale e onosagavulu na maile e dua na dauvunau e taukei ni vanua me volia e dua na ilavelave ni Vakasama me Baleti Taniela kei na iVakatakila.”

GSAM 439Ko Georgia Burrus e Idia

GSAM 439.1Ena 1895, a biuti California ko Goneyalewa Georgia Burrus me lako ki Idia. Ni yaco yani, a tekivu vulica sara na vosa vakaBengali, ka sega ni dede a tekivuna na cakacaka ni kaulotu. Me yacova na 1896, e lewe vica na tamata era sa tekivu maroroya na siga ni vakacecegu ni Turaga ena vuku ni nodra veimaliwai kei ira na noda tamata cakacaka.

GSAM 439.2O ira na tamata cakacaka ena vanua oqo ena 1896 sai rau ko Talatala D. A. Robinson kei na watina. Erau dauveivakavulici ena iVolatabu ko Goneyalewa May Taylor kei Goneyalewa Georgia Burrus. Erau daukaulotu ena volitaki ivola ko Turaga Lenker kei Turaga Masters. Sa rawati e dua na vale e ganita me nodra itikotiko na daukaulotu, ka sa vakau na kerekere ki na noda vanua me so na vuniwai, nasi, kei na veivuke tale me sotava na gagadre bibi era sotava tiko. A sauma na kerekere oqo ko Talatala Brown, kei ira e so tale. O koya kei Talatala D. A. Robinson erau a mate ruarua e Karmatar, Bengal, Idia, ena icavacava ni Tiseba, 1899.

GSAM 439Hawaii, na Veiyanuyanu o Sandwich

GSAM 439.3Ena yabaki 1884, erau a lako kina ko Turaga La Rue kei Henry Scott me rau daukaulotu e Hawaii, ena nodrau ilavo ga. Erau a tekivuna na nodrau cakacaka ena nodrau kaulotu vei ira yadua na tamata kei na volitaki ivola. A vakayadrata na ka oqo na kauai levu ena yanuyanu, ka sa vakadonui kina ena Koniferedi Raraba, ena Noveba, 1885, me lako ko Talatala Wm. Healy ki Hawaii ena gauna ni cakacaka e tarava me cakacaka kina, ka me kerei na Koniferedi ni California me soli vakayagataki e dua na valelaca me baleta na inaki oqo. Ni sa vakarautaki vakaoqo, ko Talatala Healy kei ira sa tiko rawa ena yanuyanu era a vakayacora e dua na soqoni ena valelaca ena vula i katakata ni 1886. Ena vuku ni sasaga oqo e lewe vica na tamata era a ciqoma na itukutuku. A tiko ga e Honolulu ko Turaga La Rue me yacova na yabaki 1889, ka sa qai soko ki Hong Kong, Jaina.

GSAM 440Na cakacaka vei ira na kai Jaina e Hawaii

GSAM 440.1A lailai sara na cakacaka vakaitalatala sa vakarautaki ki na yanuyanu me yacova na soqoni ni Koniferedi Raraba ena vula o Maji, 1895; ena gauna oqori a vakadonui kina me “lako ki Honolulu ko Talatala Gates kei na watina, kei rau ko Turaga Brand kei na watina me rau qasenivuli vei ira na kai Jaina, me ratou vakaitavi ena cakacaka ni kaulotu.” A tekivu sara na cakacaka ni veivakavulici, ka ko Talatala Gates, e dina ga ni malumalumu na nona bula, a cakava na ka e rawata me tosoya na cakacaka. Ni oti vakalailai era a muri ira na daukaulotu e dua na vuniwai kei na so na nasi, ka sa tekivu vinaka na cakacaka ena tabana oqori ni itukutuku.

GSAM 440Na itukutuku lekaleka ni veikaulotu, ika1 ni Janueri, 1903

GSAM 440.2Na itukutuku ni Vunivola ni Kaulotu ki na Veivanua Tani, ka soli ena ika31 ni Tiseba, 1902, e vakaraitaka vakaoqo na cakacaka ni itukutuku e vakayacori e taudaku ni Matanitu Cokovata:—

GSAM 440.3Na Koniferedi ni Duavata ni Ositerelia, ka soqoni kina na veikoniferedi ni Victoria, New South Wales, Niusiladi, Queensland, Ositerelia ki na Ceva, Tasmania, kei Ositerelia ki na Ra.

GSAM 440.4Na Koniferedi Raraba ni Urope, ka soqoni kina na Koniferedi ni Duavata ni Jamani, Jamani ki na Ra, Jamani ki na Tokalau, Jamani ki na Ceva, Ooladi kei na yasana vakaFlemish kei Belgium, Austria-Hungary, kei na Veimatanitu o Balkan, Suwitisiladi vakaJamani, Rusia ki na Ceva, Rusia ki na Vualiku, kei Rusia e Loma.

GSAM 440.5Na Koniferedi ni Duavata ni Scandinavia, ka soqoni kina ko Denmark, Norway, Sweden, Finland, kei Iceland.

GSAM 441.1Na Koniferedi ni Duavata ni Peritania, ka okati kina ko Igiladi ki na Vualiku, Igiladi ki na Ceva, Ailadi, Sikoteladi, kei Wales.

GSAM 441.2Na Koniferedi ni Duavata ni Varani kei na Veivanua vakaLatina, ka soqoni kina ko Suwitisiladi vakaVarani, Varani, kei Itali.

GSAM 441.3Na Kaulotu ki na Tokalau, ka soqoni kina ko Ijipita, Siria, kei Taki.

GSAM 441.4Na Koniferedi ni Duavata ni Sauca Aferika, ka soqoni kina na vanua qali o Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, kei Matabeleland.

GSAM 441.5Na veivanua tale eso: Bermuda, Brazil, Guiana vakaPeritania kei na kena vakaOoladi, Amerika e Loma (Ceva), Jaina, Viti, Idia, Jameika, Japani, na veiyanuyanu lalai o Antilles, Mekisiko, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, na Veiyanuyanu o Society, Sumatra, Toga, Trinidad, na Matasawa ki na Ra (Amerika ki na Ceva), kei na Matasawa ki na Ra (Aferika).

GSAM 441.6Na kedra iwiliwili na tamata era cakacaka tiko ena veivanua duidui oqo, ka okati kina na italatala, o ira sa soli vei ira na ivola ni veivakadonui me ra vunau, na dauveivakavulici ena iVolatabu, na dauveisoliyaki ivola, kei ira na daukaulotu ena volitaki ivola, e 754.

GSAM 441Sa tauyavutaki na veivanua bibi ni cakacaka

GSAM 441.7Mai na veivakamacala lekaleka oqo me baleta na noda veikaulotu, eda rawa ni kaya, me vaka a kaya na Vunivola ni Kaulotu ki na Veivanua Tani ena yabaki 1896:

GSAM 441.7“Ni sa tiko oqo na itukutuku ena veivanua bibi ni cakacaka oqo ena voleka ni veiyasai vuravura kecega, sa rawa vua na Kalou, ena nona kaukauwa e sega ni vakaiyalayala, me vakayacora e dua na cakacaka levu ka kaukauwa ena dua na gauna lekaleka sara. Ena vakalekalekataka ko koya na nona cakacaka ena yalododonu.”

Notes

  1. Roma 15:21. ↩

Note

Back