Wase 5 — Na itukutuku ni lesu vakarua mai i Karisito
GSAM 93.1“Ia dou vulica na vosa vakatautauvata ni lolo: Ni sa se malumu na tabana, ka sa tubu mai na drauna, dou sa kila ni sa voleka na vulaikatakata; sa vakakina koi kemudou, ni dou sa raica na ka kecega oqo, dou kila ni sa voleka [ena bati ni draunipepa, o koya], io, sa tu ena katuba. Au sa kaya vakaidina vei kemudou, Ena sega ni takali na itabatamata oqo, me vakayacori mada eliu na ka kecega oqo. Ena takali ko lomalagi kei vuravura, ia na noqu vosa ena sega ni takali.”1
GSAM 93.2Ena tikina ni iVolatabu oqo sa vagolei kina na noda vakasama ki na gauna sa rawa ni da kila kina ni sa “tu ena katuba” na lako mai i Karisito, ena vakadeitaki vata ga kei na noda kila ni sa voleka na vulaikatakata ni da sa raica na imatai ni draunikau vou sa qai tubu mai. Sa rawa talega ni kilai ni da sa yacova na itabatamata ena sega ni takali mai na vuravura oqo me lako mada mai ko Karisito vakataki koya. Ni sa yaco na gauna me vulici kina na vosa vakatautauvata, sa dina sara ni sa gauna ni Turaga me vakatubura kina na dauveivakavulici me ra vakatavulica na vosa vakatautauvata. Na taro ni yapositolo ena dua tale na gauna e ganita talega eke, “Era na rogoca vakacava ni sa sega na dauvunau? Ia era na vunau vakacava, kevaka era sa sega ni talai?”2
GSAM 93Na Gauna ni Veivakatakilakila
GSAM 93.3Ena wase sa oti eda a raica na kena kilai na icavacava ni gauna ni 2300 na siga, kei na kena yacova na “auwa ni nona veilewai.” Ena vosa vakatautauvata sa tukuni eke, eda sa vagolei kina ki na gauna ni Turaga me kacivaki kina ki vuravura na vosa vakatautauvata oqo kei na itukutuku ni “veilewai.” Ni sa vosa oti na iVakabula ena vuku ni “veivakararawataki” levu ena yacovi ira na nona tamata, ka na “vakalekalekataki,” sa kaya ko koya, “Ia ni sa oti sara na veivakararawataki ni veisiga ko ya, ena vakabutobutotaki na matanisiga, ka na sega ni solia na kena rarama na vula, ena lutu mai lomalagi na kalokalo, ka na yavala na veika kaukauwa ni lomalagi: ia ena qai rairai mai lomalagi na ivakatakilakila ni Luve ni tamata.”3
GSAM 94.1Mo ni kila, e sega ni tukuni ni ivakatakilakila ni nona lako mai na ivakatakilakila sa tukuni e muri; ia e ivakatakilakila ni sa tiko kina na Luve ni tamata, sa laurai ni sa lako mai. Na veika sa tukuni ena tikina oqo me ivakatakilakila me yavutaki kina na vakabauta ni sa voleka na nona lako mai, sai koya na veivakatakilakila ena matanisiga, na vula, kei na kalokalo. Na veika tale eso sa tarava e na yaco vata kei na nona lako dina mai ena o ni lomalagi. O koya gona, ni sa oti sara na ikatolu ni veivakatakilakila oqo—na kena ena kalokalo—sa qai yaco na gauna ni Turaga me vakatubura kina na nona dauveivakavulici me ra vakatavulica ni sa tu ena katuba na lako mai i Karisito.
GSAM 94.2Ia oqo me baleta na gauna me rairai kina na veivakatakilakila oqo: Ena vakabutobutotaki na matanisiga ni sa oti sara na veivakararawataki.4 Me vaka sa vola ko Marika, ena yaco “ena veisiga ko ya, ni sa oti na veivakararawataki ko ya.”5 Sa kaya na noda iVakabula ni na vakalekalekataki na veisiga. Ena ivakaro nei Maria Theresa, kei na lawa ni soli ni galala ni lotu mai na 1773 ki na 1776, sa vakalekalekataki na katakata ni veivakacacani ki na soqosoqo lotu. E dina ni a se lewa tiko na kaukauwa ni matanitu vakavuravura na kaukauwa dauveivakacacani me yacova na 1798, sa oti na nona veivakacacani ena rauta na 1773. Ni vakatauvatani na veivosa ni iVakabula, sa laurai ni imatai ni veivakatakilakila oqo e na yaco ena maliwa ni 1773 kei na 1798.
GSAM 94Na Siga kei na Bogi Butobuto
GSAM 94.3Ena 19 ni Me, 1780, sa vakabutobutotaki vakacakacaka mana na matanisiga. E sega ni butoleka ni matanisiga, ni a sa vula taucoko ena siga e liu. Ia, sa robota na yasana taucoko ena vuaicake ni Matanitu Cokovata kei Amerika na butobuto, mai na tinikadua na kaloko ena mataka me yacova na tinikadua na kaloko ena bogi. Ena gauna ko ya, e sega ni vakabutobutotaki wale ga na matanisiga, ia sa sega talega ni vakaraitaka na rarama ni matanisiga na vula. Na butobuto sa tarova na rarama ni matanisiga me cilava na mata ni vula. Ka me vaka sa kaya ko Noah Webster ni sa oti e vuqa na yabaki, “E se sega ni tukuni e dua na vuna me vakamacalataka vinaka na butobuto oqo.”
GSAM 95.1Ena vuku ni siga butobuto oqo sa kaya ko Herschel, na dauvuli ni veika ni lomalagi: “Na Siga Butobuto mai Amerika Vualiku e dua vei ira na veika veivakurabuitaki ni veibuli ena dau taleitaki tu ga na wiliki ni kena itukutuku, ia sa lecava na vuku vakatamata na kena ivakamacala.”
GSAM 95.2Ko ira era vakamacalataka na butobuto ni bogi ni 19 ni Me, 1780, era kaya ni dina ni a vula taucoko, “kevaka me sa vakawabokotaki na veika kecega sa vakararamataka na lomalagi taucoko, e na sega ni rawa me butobuto cake mai na butobuto ko ya.”
GSAM 95Na Lutu ni Kalokalo
GSAM 95.3Na ikatolu ni veivakatakilakila oqo, na lutu ni kalokalo, sa vakayacori ena 13 ni Noveba, 1833. Ena bogi ko ya, se me tukuni vakadodonu, mai na lima na auwa ni bera ni kida na mataka, sa tau mai na kalokalo lutu, ka so era vakatauvatana kei na uciwai bukawaqa sa lako sobu mai lomalagi; ka so tale, kei na lidi ni bukawaqa sa vuka mai na dua na ka levu e vakacabotei me vakaraitaki kina na rarama ni bukawaqa. Na ka oqo sa roboti Amerika Vualiku taucoko, mai na Toba o Mexico ena ceva ki na Toba o Hudson ena vualiku, ka mai na Yatu Sandwich ena ra ki na dua na vanua e vo ga kina e vica na drau na maile me yaco ki Liverpool ena tokalau. Ena veivanua kecega e laurai kina, sa tautauvata na kena tau tiko ga na kalokalo, ka sa levu sara na kena lutu me vaka na ucacevata ena gauna ni cagilaba ni ucacevata.
GSAM 95.4Ena vuku ni tau ni kalokalo oqo ena 1833, eda cavuta tale mai na niusiveva Na Dauvakaraici ni Connecticut ni 25 ni Noveba, 1833:—
GSAM 95.5“Na daunivakatonutonu ni Na Kai Vanua Makawa sa raica na ‘kalokalo lutu’ me dua na ka bibi sara. Sa kaya ko koya, ‘Keimami sa kaya ni uca bukawaqa keimami a raica ena mataka ni Vukelulu sa oti e dua na ivakatakarakara rerevaki, e dua na italai liu dina, e dua na ivakatakilakila ni loloma, ni siga levu ka rerevaki ko ya era na raica na lewe i vuravura ni sa cereki na drega ikaono. Sa voleka sara na gauna sa vakamacalataki ena Veiyalayalati Vou kei na Veiyalayalati Makawa talega; a sa sega ni rawa ni raici e dua na iyaloyalo e dodonu cake ni dua na lolo sa biuta na vuana ni sa liwava e dua na cagi kaukauwa.’”
GSAM 96Na Ka sa Tukuna Taumada ko Thomas Burnett
GSAM 96.1Era a sa vakavulici na tamata mai vei ira ena gauna e liu me ra namaka ni na vakayacori dina na ivakatakilakila oqo me vaka ga e tukuni. Ko Thomas Burnett, ena nona ivola Na iVakamacala ni Vuravura, ka tabaki mai London, ena yabaki ni Turaga 1697, sa kaya ena vuku ni Maciu 24:29:—
GSAM 96.2“E sega ni vakatitiqataki ni na tu na veimataqali kalokalo bukawaqa lutu ena gauna ko ya; ia ena kedra maliwa ko ira sa vakatokai me kalokalo lutu, ka dina ni ra sega ni ka levu ni ra yadudua, kevaka era sa vakalevutaki me ra lewe vuqa sara, ka lutu, me vaka sa kaya na parofita, me vaka na drau ni vaini se na vua ni lolo, era na dua na ka veivakurabuitaki me raici.... Me da kakua ni raica na veika oqo me vosa ni vakalevulevui kei na vosa ni serekali, ia me parofisai matata, kei na veika ena yaco dina me vaka ga e tukuni.”
GSAM 96Na iVakadinadina nei Parofesa Olmstead
GSAM 96.3Ko Parofesa Olmstead, mai na Koliji o Yale, Mass., o koya sa vakatokai me “dauvakadidike ni draki levu duadua e Amerika,” sa kaya ena vuku ni kalokalo lutu ena 13 ni Noveba, 1833:—
GSAM 96.4“Na kena rabailevu na tau ni kalokalo ena 1833 sa robota e dua na iwase levu ni dela i vuravura, mai na loma ni Wasa Atalanitika ena tokalau ki na Wasa Pasifika ena ra; ka mai na baravi ni vualiku kei Amerika Ceva ki na veiyasana sa sega ni kilai na kedra iyalayala ena loma ni veivanua nei Peritania ena vualiku. E sega ni laurai wale ga na kalokalo lutu, ia sa tautauvata na kedra irairai ena veivanua kecega.”
GSAM 96.5Ena vuku ni ka sa laurai oqo, ka tekivu ena rauta na 11 na kaloko ena bogi ni 12 ni Noveba, ka toso tiko me yacova na rauta na 4 na kaloko ena mataka ni ika13, sa kaya na parofesa:—
GSAM 96.6“Ko ira sa kalougata me ra raica na kalokalo lutu ena mataka ni 13 ni Noveba, 1833, e rairai ni ra a raica na vakaraitaki levu duadua ni bukawaqa ni lomalagi sa bau raici me tekivu mai na buli ni vuravura, se me tukuni mada, ena loma ni gauna kecega sa volai ena veidraunipepa ni itukutuku makawa.”
GSAM 97Sa Raici Talega Mai Urope na Tau ni Kalokalo
GSAM 97.1Ena dua na ivola sa tabaka ko Leonard Heinrich Kelber, mai Stuttgart, Jamani, ena yabaki 1835, eda sa kila kina ni sa yaco tale na ivakatakilakila oqo ena tai kadua ni Wasa Atalanitika, ena vula vata ga, ia ni sa oti e vica na siga. Sa kaya ko koya:—
GSAM 97.2“Ena 25 ni Noveba, 1833, sa laurai e dua na lutu totoka ni kalokalo ena vanua levu o Urope,” ka “mai Minsterburg, Silesia, sa lutu na kalokalo me vaka na uca bukawaqa. Sa lutu vata kei ira na polo bukawaqa, ka vakararamataka vakalevu na bogi, me ra nanuma kina na tamata ni sa kama dina na veivale voleka vei ira.
GSAM 97.3“Ena gauna vata ko ya mai Prin, Austria, sa lutu na kalokalo ka robota e dua na vanua e sivia na lima na drau na maile vakarivirivi. Eso era vakamacalataka ni sa vaka na uciwai bukawaqa sa lako sobu mai lomalagi. Eso era vakatoka me uca bukawaqa. Era sa rere na ose ena vuku ni ka oqo, ka bale ki na qele. E vuqa na tamata era tauvimate ena vuku ni rere.”
GSAM 97Na Kena Vakayagataki na Vosa Vakatautauvata
GSAM 97.4Ni da sa muria sobu na ituvatuva ni parofisai oqo me sivita na vakayacori ni ikatolu ni ivakatakilakila,—na lutu ni kalokalo,—sa kaya na noda iVakabula, “Ia dou vulica na vosa vakatautauvata ni lolo.” Na vosa oqo e sega ni baleta na itabatamata sa bula tiko ni sa cavuta na noda Turaga na ivunau oqo, ia e baleta na itabatamata ena raica ni sa vakayacori na veika oqo—e sega ni se vakayacori tiko, ia sa vakayacori oti. Na veika me vakayacori me ivakatakilakila ni sa tu ena katuba ko Karisito e sega ni oka kina na yavala ni lomalagi ni na laurai ni sa lako dina mai. Na veivakatakilakila ni sa voleka na nona lako mai sa oka kina na ikatolu ni ivakatakilakila oqo, na kena ena kalokalo. Na gauna sa lokuca na Turaga me ra vulica kina na tamata na vosa vakatautauvata ni lolo e tekivu ni sa oti na 1833. Oqo na gauna ni Turaga me vakayadrati kina ko vuravura ki na dina levu ni sa tu ena katuba na nona lako mai, ka ni na lako mai ni se bera ni takali na itabatamata era rogoca na vosa vakatautauvata ko ya. Sa da raica kina na kena sa vakatakilai ena parofisai oqo na gauna me kacivaki kina ki vuravura na itukutuku levu ni nona lesu mai.
GSAM 98Na Kacivaki ki Vuravura Taucoko
GSAM 98.1Ena vakayacori ni ka sa tukuni taumada oqo, eda sa raica ni ena gauna sara ga ko ya ena 1833, sa vakatubura tiko na Turaga na nona italai se italatala ena veiyasai vuravura, o ira sa kacivaka mai na 1833 ki na 1844 ni sa voleka na lako mai i Karisito, “io, sa tu ena katuba;” ka ra sa vakatavulica na vosa vakatautauvata ni lolo, ka dusia na veivakatakilakila oqo ni nona lako mai, me vaka sara ga sa vakaroti ira kina. Na itukutuku oqo, mai vua na dauveivakavulici bula se ena vuku ni draunipepa sa tabaki, sa yaco ki na veitikotiko kecega ni kaulotu e vuravura, kei na veikelekele kecega ni waqa e vuravura.
GSAM 98.2Na kena sa tete na itukutuku sa vakamacalataka vakamatata na daunivakatonutonu ni Na Domo ni Dina, mai Rochester, N.Y., ena dua na itabaki ni Janueri, 1845:—
GSAM 98.3“Na kosipeli e sega ni mudu, me vaka sa vakamacalataki ena Vakatakila 14:6, 7, sa vunautaki ki na veimatanitu kecega, kei na veimataqali, kei na duivosavosa, kei na tamata; ka kaya ena domo levu, ‘Dou rerevaka na Kalou, ka vakarokorokotaki koya; ni sa yaco na auwa ni nona veilewai: ka dou vakarokoroko vua sa bulia na lomalagi, kei na vuravura, kei na wasawasa, kei na veivurevure ni wai.’ E sega ni dua na ka e rawa ni vakadeitaki vakamatata cake ena veika dina mai na kena sa kau na itukutuku oqo ki na veimatanitu kei na duivosavosa kecega e ruku i lomalagi, ena vica wale ga na yabaki sa oti, ena vunautaki ni lako mai i Karisito ena 1843 [1843, ena nodra wiligauna na Jiu—ena noda wiligauna, 1844], se ni sa voleka. Ena vuku ni veivosa vakatavuvuli kei na veivola sa tabaki, sa lako yani na domo ki vuravura taucoko, kei na vosa ki na iyalayala kei vuravura.”
GSAM 98.4Eso na tamata, era sega ni kila na veika dina, era nanuma ni isoqosoqo ni Lesu Vakarua Mai e yalani ki na dua ga na vanua, ka nanuma ni sa cakacaka e semati vei William Miller kei na vica na drau na italatala era cakacaka vata kei koya ena yasana vaka ki na vualiku ni Matanitu Cokovata kei Amerika. Era na rairai kurabui ko ira oqo ni ra kila ni isoqosoqo mai Amerika, ka rau kena iliuliu rogo na Talatala o Miller kei Himes, e dua wale ga na iwase lailai ni dua na isoqosoqo levu, me vaka sa tukuni oti, sa yaco “ki na iyalayala kei vuravura.”
GSAM 99NA KENA TEKIVU NA iSOQOSOQO ENA VEIMATANITU E SO
GSAM 99.1Sa yaco na gauna ni Turaga me kacivaki yani kina ki vuravura na itukutuku oqo, ia ena ruasagavulu se sivia na veivanua e vuravura, ena gauna sa voleka ni tautauvata, sa vakatuburi kina eso na tamata, era sega ni kila na nodra cakacaka na tani, ka ra lako yani me ra kacivaka na itukutuku oqo ki na veiyasai vuravura kecega. Ko ira sa cavuti ena wase 4, ka ra sa ciqoma na rarama me baleta na icavacava ni 2300 na siga, ka dua ga e sega ni oka kina,—ko A. Campbell,—sa uqeti me ra vakaitavi ena kacivaki ni itukutuku ni imatai ni agilosi ni Vakatakila 14; oqo talega ena cakacaka sara ga ni Yalo ni Kalou, ka sega ni nodra vakadewataka na rarama vei ira vakai ira.
GSAM 99Na Kena Vakatauvatani kei na Veivakavoui ni Lotu
GSAM 99.2Kevaka eda vakayagataka ki na isoqosoqo oqo na ivakarau vata ga sa vakayagataka ko D’Aubigné ki na tubu ni Veivakavoui levu ni Lotu ena ikatinikaono ni senitiuri, ena kilai dina ni sa itukutuku ni Turaga ka sa yaco ena gauna ni Turaga. Ena vuku ni Veivakavoui ni Lotu ko ya ena kena taucoko, sa kaya na dauvolaitukutuku makawa:—
GSAM 99.3“Ko Jamani e sega ni vakadewataka na dina ki Switzerland, se ko Switzerland ki Varanise, se ko Varanise ki Igiladi. Na veimatanitu kecega oqo era ciqoma mai vua na Kalou, me vaka ga ni sega ni vakadewataka na rarama e dua na yasai vuravura ki na dua tale na yasana; ia na matanisiga vata ga sa solia vakadodonu ki vuravura taucoko. Ko Karisito, na rarama ni mataka mai cake, o koya sa vakacerecerei me cecere sara vei ira kecega na tamata, ena gauna ni Veivakavoui ni Lotu, me vaka ena kena tauyavutaki na Lotu Vakarisito, sai koya na bukawaqa vakalou sa solia na bula ki vuravura. Ena ikatinikaono ni senitiuri, e dua ga na ivakavuvuli sa tauyavutaki ena gauna vata ga ena veivale kei na veisoqosoqo lotu ena veimatanitu era veiyawaki sara ka duidui sara. Na vuna, sai koya ni sa cakacaka ena veivanua kecega na Yalo vata ga me vakatubura na vakabauta vata ga.
GSAM 99.4“Na Veivakavoui ni Lotu mai Jamani kei na kena mai Switzerland sa vakaraitaka na dina oqo. E sega ni veitaratara ko Zwingle kei Luther. Sa sega ni vakatitiqataki ni a tu e dua na isema ena kedrau maliwa na tamata e rua oqo; ia me da vakasaqara mai cake kei vuravura. Ko koya sa solia mai lomalagi na dina vei Luther, sa solia talega vei Zwingle. Na Kalou sa kedrau isema ni veitaratara. ‘Au sa tekivu vunautaka na kosipeli,’ sa kaya ko Zwingle, ‘ena yabaki ni loloma soli wale 1516, me tukuni tale, ena gauna sa sega ni se rogoci kina na yaca i Luther ena neimami vanua. Au a sega ni vulica na ivakavuvuli i Karisito mai vei Luther, ia mai na vosa ni Kalou. Kevaka sa vunautaki Karisito ko Luther, sa cakava ko koya na ka au sa cakava; sa koya ga.’”6
GSAM 100.1Ni sa vosa ena vuku ni nodrau cakacaka ko Farel kei Lefèvre mai Varanise, sa kaya na dauvolaitukutuku makawa:—
GSAM 100.2“O koya gona, na Veivakavoui ni Lotu mai Varanise e sega ni kau mai na vanua tani. Sa sucu ena qele kei Varanise; sa kadre mai Paris; sa tekivu na wakana ena univesiti sara ga, o koya sa ikarua ni kaukauwa ena vuravura ni lotu ni Roma. Na Kalou sa biuta na yavu ni cakacaka ena yalodra na tamata yalodina mai Picardy kei Dauphiny ni se bera ni tekivu ena dua tale na vanua.
GSAM 100.3“Eda sa raica ni Veivakavoui ni Lotu mai Switzerland e sega ni vakatau ki na Veivakavoui ni Lotu mai Jamani. Sa vakakina na Veivakavoui ni Lotu mai Varanise, e sega ni vakatau vei rau ruarua. Sa tekivu vata na cakacaka ena veivanua duidui oqo, ka sega ni dua na veitaratara ena kedra maliwa; me vaka, ena dua na ivalu, era toso ena tiki ni gauna vata ga na veimataivalu duidui kecega sa lewena na mataivalu, e dina ni sega ni tukuna e dua vua na kena ikarua me lako, baleta ni sa rogoca ko ira kecega na ivakaro vata ga, sa lako mai vua na Turaga Levu ni Valu vata ga. Sa yaco na gauna, sa vakarautaki na tamata, ka sa tekivuna na Kalou na Veivakavoui ni nona soqosoqo lotu ena veivanua kecega ena gauna vata ga. Na veika dina vakaoqo sa vakaraitaka ni Veivakavoui levu ni Lotu ena ikatinikaono ni senitiuri sa cakacaka vakalou.”7
GSAM 100.4Ena vuku ni Veivakavoui ni Lotu mai Igiladi, ena nodra veiliutaki ko Thomas Bilney, Fryth, Tyndale, kei na so tale, sa kaya tale ko D’Aubigné:—
GSAM 100.5“O koya gona, sa tekivu na Veivakavoui ni Lotu mai Igiladi ka sega ni vakatau vei Luther kei Zwingle, ia sa vu ga mai vua na Kalou. Ena veimatanitu kecega oqo ni vuravura Vakarisito sa cakacaka ena gauna vata ga na vosa vakalou. Na ivurevure ni Veivakavoui ni Lotu mai Oxford, Cambridge, London, sai koya na Veiyalayalati Vou ena vosa Vakirisi sa tabaka ko Erasmus. [Ko Tyndale kei Thomas Bilney erau biuti Cambridge ena yabaki 1519.] Sa yaco mai e dua na siga sa dokadokataka kina ko Igiladi na ivurevure cecere oqo ni Veivakavoui ni Lotu.”8
GSAM 101.1Na kacivaki ni nona lesu mai sa tubu ena ivakarau e tautauvata kei na ka sa vakamacalataki e cake ena Veivakavoui ni Lotu. Sa uqeti na tamata me ra lako yani ena gauna vata ga, ena veiyasai vuravura e sivia vakava na kedra iwiliwili, ka sega ni dua na nodra kila na nodra cakacaka na tani, se veiwasei ni vakasama vei ira vakai ira, ka ra tekivuna na kacivaki ni veidina vata ga ni iVolatabu, e sega ni ki na va ga na matanitu e vuravura, ia ki na vuravura taucoko sa tu kina na bula vakavanua torocake.
GSAM 101Na cakacaka nei Joseph Wolff
GSAM 101.2E vinaka beka ena tikina oqo me da raica na veika e vakaraitaka na kena sa tete na vunautaki ni lesu mai i Karisito:—
GSAM 101.3“Ena 1831 a talai kina ko Joseph Wolff, D.D., mai Peritania Levu me dua na daukaulotu ka cakacaka ena kedra maliwa na Jiu mai Palesitaina. Me vaka na nona ivola ni veisiga, me yacova na yabaki 1845, a vunautaka ko koya na nona sa voleka ni lesu mai na Turaga mai Palesitaina, Ijipita, ena baravi ni Wasa Damudamu, Mesopotamia, Crimea, Perisia, Georgia, ena veiyasana kece ni Matanitu Ottoman, mai Kirisi, Arapea, Taki, Bokhara, Afghanistan, Kashmir, Hindostan, Tibet, mai Holland, Sikotiladi, Ailadi, mai Constantinople, Jerusalemi, St. Helena, ena waqa tale ga ena Wasa Mediterranean, kei na koro ko New York, vei ira na veimata lotu kece. E tukuna ko koya ni a vunau vei ira na Jiu, na kai Taki, na Musulimi, na Parsees, na Idu, na kai Kalitia, na Yesedes, na kai Siria, na Sabeans, vei ira na kovana, na turaga ni yavusa, na tui, na tui Organtsh kei na tui Bokhara, na ranadi ni Kirisi, kei na so tale.”9
GSAM 101.4Mai Yemen, na vanua era tiko kina na kawa i Opapi, na vugo i Mosese, a raica ko Joseph Wolff e dua na ivola ka tukuna kina vakaoqo: “Ko ira na kai Arapea ena vanua oqo e tu vei ira e dua na ivola na yacana ko ‘Seera,’ ka tukuna na ‘Lesu Vakarua Mai i Karisito, kei na Nona Lewa ena iUkuuku!’”10
GSAM 102.1Mai Yemen a tiko ko koya vei ira na kawa i Rikapi me ono na siga, ka tukuna vakaoqo na veika me baleti ira: “Era sega ni gunu waini, era sega ni tea na were ni vaini, era sega ni kaburaka na sorenikau, era tiko ena valelaca, ka nanuma na vosa i Jonatapi na luve i Rikapi. Era a tiko vata kei ira eso na luve i Isireli, ena yavusa i Tani, era tiko volekati Terim mai Hatramawt, ka ra namaka vata kei ira na luve i Rikapi na nona sa voleka ni lako mai na Mesaia ena o ni lomalagi.”
GSAM 102.2Eda raica mai na veika sa tukuni oti ni ena tinikava na yabaki oqori, ko Wolff vakataki koya a vunautaka na itukutuku ni sa voleka sara na lako mai i Karisito ena sivia e ruasagavulu na matanitu. Ena gauna vata oqori a veivosakitaki vakalevu na ivakavuvuli oqo mai Jamani, vakabibi ena ceva ena kedra maliwa na Moravia.
GSAM 102Na itukutuku mai Jamani kei Rusia
GSAM 102.3E dua na dauvolaivola ni Igiladi, ko Mourant Brock, e tukuna vei keda ni “mai Württemberg a tiko kina e dua na itikotiko ni lotu Vakarisito ka vica vata na drau na lewena, era waraka na nona sa voleka ni lesu mai ko Karisito.” A vunautaki na ivakavuvuli oqo ena so tale na yasana kei Jamani mai vei Hengstenberg, o koya e tukuni ena gauna o ya ni sa kenadau duadua ena vulici ni veika vakalou mai Jamani.
GSAM 102.4Ena Na Railesu kei na iTalai ni 13 ni Tiseba, 1892, e kaya kina ko Talatala L. R. Conradi mai Jamani:—
GSAM 102.5“Ko Bengel, mai Jamani, a vakawaqaca ena vuqa na yalo na loloma ki na nona rairai mai na noda Turaga, ka vakauqeti ira kina e udolu me ra vulica na vosa ni parofisai me vaka e sega ni bau caka e liu.... A cila na rarama mai Jamani, ka veisoliyaki kina na ivola e vakaraitaka na kena ibalebale na 2300 na siga. A tarava mai e dua na veivakabulabulataki vakayalo, vakabibi mai Württemberg; ia ni sa tubu na veivakacacani, era toki e vica vata na drau na vuvale ki na ceva kei Rusia, ka vakatetea kina na ivakavuvuli oqo vei ira na kai nodra era sa toki ki kea ena vuqa na yabaki e liu. Ni ra sa sogota na nodra veivale ni lotu na italatala, voleka ni o ira kece era dau vakayacora na nodra ‘stunden,’ se ‘aua’ ni soqoni, ena veivale, ka ra saumaki kina e vica vata na drau. Ena gauna sara mada ga o ya sa veivosakitaki ena kedra maliwa na siga ni vakacecegu, ia ni sega e dua me tekivuna na kena maroroi, sa sega ni tomani na kena veivosaki. E dua na dauteitei ni Rusia a saumaki ena ‘stunden,’ ka tekivuna sara na cakacaka vata oqori ena kedra maliwa na kai Rusia. Oqo e muri a vakavuna na isoqosoqo levu ni ‘Stundist’ ena gauna oqo, ka sa yacova na yasana yawa duadua kei Siberia kei na vanua mai tai ni veiulunivanua na Caucasus na kena kaukauwa.”
GSAM 103.1Ena Na Railesu kei na iTalai ni 31 ni Jiulai, 1891, e tiko kina e dua na ivakamacala nei Talatala Conradi me baleti Taciqu Schäche mai Ositerelia, o koya a tiko mai Silesia ena gauna e tukuna tiko, ka cakacaka ena dua na iwase ni gauna me tokona na cakacaka ni kaulotu e loma ni vanua nei Tama Gosner, e dua na italatala dauvunau ni kosipeli rogo ni Jamani. E taura mai vei Taciqu Schäche na veika oqo me baleta na ivola nei Kelber:—
GSAM 103.2“Ni sa oti na 1836, se ni sa oti na gauna a vakarautaka ko Bengel, a tabaki ena niusiveva ni yasana ko Schweidnitz e dua na itukutuku mai na sitoa ni ivola nei Turaga Sommerfeldt e kea, me baleta e dua na ivola nei L. Henry Kelber, ka tukuna na veika lelevu ka rekitaki ena yaco ena yabaki 1843 kei na 1844. Au sega ni nanuma na yaca dina ni ivola. Keitou a rawata na ivola o ya, ka wilika vata kei na so na tamata era taleitaka, ni sa lokataki tu na katuba, ena yabaki 1839-40. A vakaraitaka na ivola mai na Taniela, na Vakatakila, kei na Maciu 24, ni sa voleka na ivakataotioti, ka tu tale ga kina e dua na ituvatuva ni veika e wili, e vakaraitaka na kena rawati na yabaki sa cavuti oti.”
GSAM 103Na itukutuku mai Peritania Levu
GSAM 103.3Ena dua na ivola ni Igiladi na yacana Na Yabaki e Dua na Udolu, e tukuni kina ni “vitu na drau na italatala ni Lotu ni Igiladi era sa kaci tiko me baleta na nona lesu mai na iVakabula.” Eso na italatala kenadau duadua ena gauna o ya era maliwai ira era vunautaka na ivakavuvuli ni lesu mai i Karisito e Igiladi mai na 1840 ki na 1844. Vei ira oqo eda na cavuta na yaca i Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Doketa Nisbett, Talatala A. Dallas, M.A. [ena nona ivola, Rai ki Jerusalemi, tabana 114, e tukuna kina ni vosa vakatautauvata ena Maciu 24 e baleta na itabatamata oqo], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, kei na so tale.
GSAM 104Na itukutuku mai Holland
GSAM 104.1A vunautaki na ivakavuvuli ni lesu vakarua mai i Karisito mai Holland mai vei Hentzepeter, o koya e tukuni ni a italatala kenadau duadua ena vanua o ya ena gauna o ya. A ivakatawa ni Vale ni iYau Makawa Vakaturaga mai The Hague, ka a lesi koya na tui. E tukuna na veika me baleti koya, ena dua na ivola a volai vua na daunivola ni Na Kacikaci e Lomaloma ni Bogi, ena Jiune, 1844, ni dua na tadra e tara sara na yalona a vakauqeti koya taumada me kauwaitaka na ka oqo. A vakadikeva ko koya na iVolatabu me baleta na ka oqo, ka ena yabaki 1830 a tabaka kina e dua na ivola lailai e vakamacalataka na ivakavuvuli oqo. Ena 1841 a tabaka e dua tale na ivola lailai me baleta na ivakataotioti kei vuravura. Ena ivola vata oqori a volai vua na daunivola e tukuna kina ni a qai rogoca taumada na veika me baleti William Miller kei ira tale eso era vunautaka e matanalevu na ivakavuvuli ni sa voleka na lesu mai i Karisito ena 1842, ni rau veivosaki kei na dua na tamata a lako mai Amerika ki Holland.
GSAM 104Na itukutuku mai Tartary
GSAM 104.2Mai na 1821 sara sa vakabauti ka vakatavulici tiko mai Tartary na ivakavuvuli ni nona lako mai na Turaga. Ena gauna oqori e dua na daukaulotu ni Ailadi a talai ki na vanua o ya, ka tarogi koya e dua na bete ni Tatar, “Ena lesu vakarua mai ni naica ko Karisito?” A sauma ko koya ni sega sara ga ni kila e dua na ka me baleta; sa kurabui vakalevu kina na bete ena isau ni taro vakaoqo mai vua e dua na daukaulotu sa lako mai me vakatavulica vei ira na ivakavuvuli ni iVolatabu, ka kaya ni nanuma ko koya ni “o ira kece e tu na nodra iVolatabu e rawa me ra kila na ka oqori.” Sa qai vakamacalataka na bete na nona vakasama, ka tukuna ni nanuma ko koya ni na lako mai ko Karisito ena rauta na yabaki A.D. 1844. Na itukutuku oqo e tiko ena Na iVola ni Ailadi, 1821.
GSAM 104Na itukutuku mai Amerika, Idia, kei na vanua levu ko Urope
GSAM 104.3Ena Na iVola Lalai ni Lesu Vakarua Mai, iWase 2, tabana 135, 1844, e kaya kina ko Mourant Brock ni Igiladi:—
GSAM 105.1“E sega ni mai Peritania Levu duadua ga e namaki tiko kina na nona sa voleka ni lesu mai na iVakabula, ka rogo kina na domo ni veivakasalataki, ia mai Amerika tale ga, Idia, kei na vanua levu ko Urope. Mai Amerika, e rauta ni tolu na drau na italatala ni vosa era vunautaka vakaoqo ‘na itukutuku vinaka oqo ni matanitu;’ ia ena noda vanua oqo, e rauta ni vitu na drau ni Lotu ni Igiladi era sa tukuna tiko na kacikaci vata ga.”
GSAM 105Ki na veitauranga kecega e vuravura
GSAM 105.2Ko E. R. Pinney, mai Seneca Falls, N.Y., e dua na italatala yalodina ni Lotu Papitaiso ka solia na nona bula ki na vunautaki ni ivakavuvuli ni lesu mai i Karisito, e kaya ena nona iVakamacala ni Maciu 24, tabana 8, 9:—
GSAM 105.3“Mai na 1842 sara, sa vakau na ivola ni lesu vakarua mai i Karisito ki na veitikotiko kece ni kaulotu mai Urope, Esia, Aferika, kei Amerika, ena yasa ruarua ni veiulunivanua na Rocky.... Ko ira na kavetani ni noda waqa kei ira na kaiwaqa era tukuna vei keda ni sega na itauranga era kele kina me ra kunea ni se bera ni yaco yani na itukutuku oqo, ka ra dau tarogi vakavuqa me baleta.”
GSAM 105E tolu na udolu era vunautaka na itukutuku
GSAM 105.4Ko Talatala G. W. Mitchel, mai Zanesville, Ohio, e dua tale na italatala ka vunautaka vakataki koya na ivakavuvuli oqo, a tukuna vua na dauvolaivola ena dua na veivosaki mai Newark, Ohio, ena 8 ni Okosita, 1894, ni a tukuna vua ko Talatala William Miller, ena dua na veivosaki mai McConnellsville, Ohio, ena Seviteba, 1844, ni tiko vua na “yacadra kei na nodra itikotiko e tolu na udolu na italatala ena veiyasai vuravura era vunautaka tiko, ‘Dou rerevaka na Kalou, ka vakarokorokotaki koya; ni sa yaco na gauna ni nona lewa,’ ka na iwase levu cake vei ira oqo era tiko mai na Vualiku kei Amerika kei Peritania Levu.”
GSAM 105.5Ko William Miller, ni tukuna na kena sa tete vakalevu na “kacikaci” oqo, a kaya:—
GSAM 105.6“E dua se rua ena veiyasai vuravura kece era sa vunautaka na itukutuku, ka ra duavata kece ena gauna,—ko Wolff mai Esia; ko Irving, ka a tiko mai Igiladi; ko Mason mai Sikotiladi; ko Davis mai South Carolina; kei na lewe vuqa ena yasana oqo, era sa tukuna tiko, se ra a tukuna, na kacikaci oqo.”11
GSAM 106Na Domo i Ilaija nei Hutchinson a vakau ki na veivanua kece
GSAM 106.1Ko Talatala R. Hutchinson, ena 1837, a talai mai Igiladi ki Kenada me dua na daukaulotu ni Lotu Wesele. Sa qai vakaitikotiko mai Montreal. A veikilai kei na lewe vuqa sara ena veivanua tani. Ena yabaki 1843 kei na 1844 a tabaka e dua na niusiveva na yacana Na Domo i Ilaija, ka vakamacalataka kina na ivakavuvuli ni lesu mai i Karisito. Ni rawarawa vua na vakau iyaya ena veiwaqa ki na veivanua tani, ka soli vua na galala me vakauta e levu na ibinibini ni nona niusiveva ka sega ni sauma na kena vakau ena meli, a vakauta vakalevu sara ki na veiyasai vuravura kece. E tukuna na veika me baleta na nona cakacaka ni a vakauta wale ki Nova Scotia, New Brunswick, Newfoundland, Igiladi, Ailadi, Sikotiladi, Wales, Varanise, Jamani, Constantinople, Roma, kei na veiyasana kece ni matanitu ko Peritania kei na kena veivanua qali.
GSAM 106Mai na Yatu Sandwich
GSAM 106.2Ena Na Kacikaci e Lomaloma ni Bogi ni 12 ni Okotova, 1843, a tiko kina e dua na ivola mai vua e dua na marama, ko Marama O. S. Burnham, mai Kaloa, ena yanuyanu ko Kaui, ena Yatu Sandwich. O koya kei na watina erau qasenivuli ena vanua o ya. Erau a ciqoma, ka vunautaka tiko e kea, na ivakavuvuli ni lesu mai i Karisito, ka dua na ilawalawa vakabauta era sokalou vata tiko kei rau ena veiyanuyanu.
GSAM 106Na vakatauvatani ni itukutuku kei na kena nei Joni na Dauveipapitaisotaki
GSAM 106.3Sa vakaoqo na noda raica ni a vunautaki na ivakavuvuli ni lesu mai i Karisito ena kena iyalayala e rauta vinaka me vakayacora na parofisai ni iVolatabu me baleta.
GSAM 106.4Na itukutuku me vakarogoya na imatai ni lako mai i Karisito a tukuna na parofita ko Aisea ena veivosa oqo: “Na domona e dua sa kaci ena lekutu, Dou vakarautaka na sala i Jiova, cakava me dodonu ena vanua dravuisiga na salatu ni noda Kalou. Ena vakaceceretaki na buca kecega, ka vakamalumalumutaki na ulunivanua kei na delana kecega; ena vakadodonutaki na ka sa veve, ka vakatautauvatataki na vanua sukusukura; ena vakatakilai na iukuuku i Jiova, ka na raica vata na tamata kecega; ni sa vosataka na gusu i Jiova.”12 A vakayacori na parofisai oqo ena cakacaka i “Joni na Dauveipapitaisotaki, ni vunau ena lekutu mai Jutia, ka kaya, Dou veivutuni: ni sa voleka na matanitu vakalomalagi.”13
GSAM 107.1Na tamata oqo duadua ga, ena ono na vula ni cakacaka ena dua ga na vanua ko Jutia, a vakayacora na parofisai veivakurabuitaki oqo. E dina ni parofisai oqo a yalana na cakacaka i Joni ena gauna kei na vanua, ia e sega ni vaka kina na veiparofisai e baleta na kena vakarogoi na lesu vakarua mai i Karisito, ni dodonu me vakayacori na cakacaka ena dua na “kacikaci levu,” ka yacovi vuravura taucoko.
GSAM 107.2Ena rarama ni veika sa vakaraitaki, sa laurai kina na kena vakayacori vakadodonu sara na parofisai me baleta na itukutuku ni lesu mai i Karisito. Sa yaco na gauna ni Kalou me vakatavulici kina na vosa vakatautauvata ni vu ni lolo, me rogoci kina na imatai ni kena kacivaki na itukutuku ni imatai ni agilosi, ka sa vakatubura ko koya na nona italai me ra vakarogoya na kacikaci ki na veimatanitu, na veimata tamata, kei na duivosavosa kecega.
Notes
- Maciu 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Maciu 24:29, 30. ↩
- Maciu 24:29. ↩
- Marika 13:24. ↩
- Na iTukutuku Makawa ni Veivakavoui ni Lotu, iVola 8, wase 1, parakaravu 2, 3. ↩
- Na ivola vata ga, iVola 12, wase 3, parakaravu 10. ↩
- Na ivola vata ga, iVola 18, wase 2, parakaravu 12. ↩
- Na Domo ni Lotu, t. 343. ↩
- Na Kaulotu nei Wolff ki Bokhara. ↩
- Na iVunau nei William Miller, t. 238, 1843. ↩
- Aisea 40:3-5. ↩
- Maciu 3:1, 2. ↩