Essuula 7 — Okubuna kw'Obubaka mu Bwangu
GSAM 126.1“Ne ndaba malayika omulala ow'amaanyi ng'akka okuva mu ggulu, ng'ayambadde ekire: n'omusoke gwali ku mutwe gwe, n'amaaso ge gaali ng'enjuba, n'ebigere bye ng'empagi ez'omuliro; era yalina mu mukono gwe akatabo akabikkuddwa: n'assa ekigere kye ekya ddyo ku nnyanja, n'ekigere kye ekya kkono ku nsi, n'ayogerera mu ddoboozi ddene, ng'empologoma bw'ewuluguma: bwe yamala okwogera, okubwatuka kw'eggulu omusanvu ne kwogera n'amaloboozi gaakwo.... Ne malayika gwe nnalaba ng'ayimiridde ku nnyanja ne ku nsi n'awanika omukono gwe eri eggulu, n'alayira oyo abeera omulamu emirembe n'emirembe, eyatonda eggulu n'ebiririmu, n'ensi n'ebigirimu, n'ennyanja n'ebigirimu, nga tewaliba kiseera nate: naye mu nnaku z'eddoboozi lya malayika ow'omusanvu, bw'alitandika okufuuwa ekkondeere, ekyama kya Katonda kiriba kituukiriziddwa, nga bwe yabuulira abaddu be bannabbi.”1
GSAM 126Malayika nga Kabonero k'Ababaka Abantu
GSAM 126.2Nga bwe kyamala okulagibwa, omulimu gw'okubuulira enjiri gwakwasibwa abantu, era Mukama yasuubiza okuwa omukisa enkola eyo okutuusa ku “nkomerero y'ensi.”2 Noolwekyo malayika atwala obubaka buno ateekwa okuba akabonero k'obubaka obukwata ku kiseera obulina okubuulirwa abatuuze b'ensi. Obubaka bulangirirwa okuva mu kitabo “ekibikkuddwa,” ekitegeeza obulungi nti lumu kyali kibikkiddwa. Ababaka bano ba muwendo eri Katonda; kubanga “omusoke,” akabonero k'endagaano ya Katonda, guli waggulu waabwe, era bayimiridde nga bambadde ekitangaala eky'ekitiibwa kya Katonda, ne balangirira obubaka nga basinziira ku buyinza bw'Omutonzi w'ebintu byonna. Ekyo ekilangirirwa wano bwe bubaka obukwata ku kiseera, obwali “busibiddwa n'envumbo,” naye kaakano ne bulangirirwa okuva mu kitabo “ekibikkuddwa.”
GSAM 127.1Mu ssuula ezaayita kyakakasibwa nti Mukama yalaga ekiseera ekitangaala ekikwata ku nkomerero y'ekiseera ekinene eky'obunnabbi—ennaku 2300—ekituusa ku kusala omusango okw'okunoonyereza lwe kyali kigenda okuweebwa; nti obunnabbi obwagamba nti okumanya kulyeyongera bwatuukirira ddala bwe yayimusa abantu bangi be yabikkulira ekitangaala ekyo; era nti yalaga n'ekiseera “olugero lw'omutiini” lwe lwali lulina okuyigibwa, bwe yayimusa abayigiriza be mu kiseera ekyo ne mu kifo ekyo bagende balangirire olugero olwo eri ensi. Mu ngeri y'emu yalaga ddala ekiseera obubaka obukwata ku kiseera lwe bwali bugenda okweyongera okutuusa ku kukoowoola kwabwo okw'eddoboozi eddene, era bwe kityo kyatuukirira ddala.
GSAM 127Okukoowoola okw'Eddoboozi Eddene okw'Obubaka Obusooka
GSAM 127.2Ekiseera obubaka buno lwe bwali bulina okulangirirwa mu ddoboozi eddene nsonga esikiriza. Wano kiteekebwa wakati w'okuvuga kw'ekkondeere ery'omukaaga n'ery'omusanvu, nga bwe tuyinza okulaba okuva ku kifo kyakyo mu Byawandiikibwa, era ne mu bubaka bwennyini, obugamba nti: “Mu nnaku z'eddoboozi lya malayika ow'omusanvu, bw'alitandika okufuuwa ekkondeere, ekyama kya Katonda kiriba kituukiriziddwa, nga bwe yabuulira abaddu be bannabbi.” Buno bujulizi obukakasa ddala nti ekiseera ekilangirirwa mu bubaka buno kituuka ku kuvuga kw'ekkondeere ery'omusanvu.
GSAM 127Ekiseera ky'Okukoowoola okw'Eddoboozi Eddene
GSAM 127.3Malayika ow'omusanvu bw'afuuwa ekkondeere, tusoma nti “yeekaalu ya Katonda n'eggulwawo mu ggulu, ne mulabika mu yeekaalu ye essanduuko y'endagaano ye.”3 Mu kuweereza okw'omu watukuvu aw'oku nsi, ekisenge omwali essanduuko—ekifo ekisinga obutukuvu—kyaggulwangawo omulundi gumu gwokka buli mwaka; kyali ku lunaku olw'okutangirira ebibi, olw'okubisangula—okulongoosa awatukuvu. Ekiseera bannabbi kye baayogerako, omulimu guno ogw'okulongoosa nga gukolebwa Kristo lwe gwali gulina okubaawo, kiri ku nkomerero y'ennaku 2300.4 Era kyogerwa nti malayika ow'omusanvu bw'afuuwa ekkondeere, amaloboozi mu ggulu gagamba nti ekiseera kituuse abafu basalirwe omusango.5
GSAM 128.1Akabonero kano ak'obunnabbi ak'omu Okubikkulirwa 10 kalaga ekiseera obubaka buno lwe bulina okubuna “mu ddoboozi eddene,” era ku nkomerero, “ng'empologoma bw'ewuluguma.” Okusinziira ku bunnabbi buno, ekiseera obubaka lwe bwali bulina okweyongera okutuusa ku “kukoowoola kwabwo okw'eddoboozi eddene” kiva ku nkomerero y'ekkondeere ery'omukaaga okutuuka ku nkomerero y'ekiseera ekyo eky'obunnabbi ekituusa ku kulongoosa awatukuvu; mu bigambo ebirala, ku nkomerero y'ennaku 2300. Amakondeere ana agaasooka gaatuukirira mu ntalo z'Abagoth, Abavandal, Abahun, n'abalala, ezaayawulamu Rooma ey'ebugwanjuba ebitundu oba obwakabaka kkumi.
GSAM 128Ekkondeere ery'Okutaano
GSAM 128.2Ekkondeere ery'okutaano liraga okusituka kw'Obusiraamu n'ekire kyabwo eky'ensobi, naye naddala ekiseera kya “myezi etaano,” oba emyaka 150 egyennyini okuva lwe “baalina kabaka abafuga.” Nga 27 Jjulaayi, 1299, Othman, eyatandikawo obwakabaka bwa Ottoman, yalumba ekitundu kya Nicomedia. Okuva mu kiseera ekyo Abottoman baataataaganya ne “babonyaabonya” obwakabaka bwa Rooma obw'ebuvanjuba okutuusa nga 27 Jjulaayi, 1449, emyaka 150 egy'okuvuga kw'ekkondeere ery'okutaano. Mu kiseera ekyo Abatuluuki bajja n'amagye gaabwe okulumba ekibuga kya Constantinople kyennyini, nga bakozesa obuwunga bw'emmundu mu lutalo lwabwe; era okuva mu muzinga omunene ennyo, munnabyafaayo Gibbon gw'agamba nti gwali gwetaaga ente 60 okugusika, baakuba amayinja amanene ku bisenge bya Constantinople.
GSAM 128Enkomerero y'Ekkondeere ery'Omukaaga
GSAM 128.3Nga mu kiseera ekyo John Palleologus, bannabyafaayo gwe bawandiika nga kabaka w'Abayonaani eyasembayo, yafa. Constantine Decozes ye yali omusika w'entebe ey'obwakabaka mu mateeka, naye kigambibwa nti olw'okutya Amurath, sulutaani w'Abatuluuki eyali amulwanyisa mu lutalo luno, yasaba Amurath amukkirize okulya obwakabaka. Ekikolwa ng'ekyo kyandifaananye kumpi n'okuwaayo entebe ey'obwakabaka eri Abatuluuki. Era ddala, nga wayise ekiseera kitono nnyo, Abottoman baalina ekibuga kya Constantinople n'obwakabaka bwa Rooma obw'ebuvanjuba mu mikono gyabwe. Bwe batyo “batta” obwakabaka obwo mu by'obufuzi, bwe baali bamaze “okubonyaabonya.” Baali ba “kubutta” okumala “essaawa emu, n'olunaku lumu, n'omwezi gumu, n'omwaka gumu.”
GSAM 129.1Bwe tutwala kino ng'ekiseera eky'obunnabbi, olunaku nga lukiikirira omwaka, kyandibadde kiseera kyenkana wa? Okubala kwangu: omwaka, ennaku 360, oba emyaka; omwezi, ennaku 30, oba emyaka; n'olunaku lumu, omwaka gumu,—byonna wamu ennaku 391, oba emyaka 391 egyennyini. Essaawa, nga kye kitundu kimu ku bitundu amakumi abiri mu bina eby'olunaku, ng'akabonero yandibadde kitundu kya mwezi, oba ennaku 15. Noolwekyo ekiseera kyonna eky'obufuzi bw'Abasiraamu obwetongodde ku kitundu kya Rooma eky'ebuvanjuba kyandibadde emyaka 391 n'ennaku 15. Bwe kyongerwa ku 27 Jjulaayi, 1449, kituusa ku 11 Agusito, 1840, ng'enkomerero y'ekiseera eky'obwetwaze bw'Abatuluuki, nga bwe kiragibwa wansi w'ekkondeere ery'omukaaga.
GSAM 129Ddokita Josiah Litch Alagula Okugwa kw'Obwakabaka bwa Ottoman
GSAM 129.2Mu 1838 Ddokita Josiah Litch, ow'e Philadelphia, Pa., bwe yamala okukkiriza amazima agaabuulirwa William Miller, yeegatta ku mulimu gw'okumanyisa obubaka abantu abangi. Yateekateeka ebiwandiiko ku makondeere omusanvu ag'omu Okubikkulirwa bifulumizibwe mu mpapula ezisomebwa abantu. Yayogera awatali kubuusabuusa nti ekkondeere ery'omukaaga lyandikomye okuvuga, n'obuyinza bwa Ottoman ne bugwa nga 11 Agusito, 1840, era nti ekyo kyandilaze ensi nti olunaku mu bunnabbi obw'obubonero lukiikirira omwaka ogw'ekiseera ekyennyini.
GSAM 129.3Abamu ku b'oluganda, wadde abo abaali bakkiriziganya naye ku nsonga eno, baakankana olw'okutya ebyandivuddemu “singa tekituukirira” nga bwe yagamba. Kyokka kino tekyamutiisa, naye yeeyongera okukola kyonna kye yali asobola okumanyisa abantu endowooza ze ku nsonga y'Abatuluuki. Empapula z'amawulire zaabunya kye yali ategeezezza ku nsonga eyo. Ebibiina by'abatakkiriza byakubaganya ebirowoozo ku nsonga eyo mu nkuŋŋaana zaabyo, ne bigamba nti, “Wuuno omuntu agumye n'agamba ekintu ekiyinza okugezebwa; era ensonga eno bw'eneetuukirira nga bw'agamba, kijja kukakasa awatali kubuusabuusa ky'agamba nti olunaku mu bunnabbi lukiikirira omwaka, era nti ennaku 2300 gye myaka egyenkanidde awo, era nti gijja kukoma mu 1844.”
GSAM 130.1Okufulumizibwa kw'okuyigiriza kwa Ddokita Litch mu buwandiike kwaleeta okwegugunga mu bantu, era bwe kutyo enkumi n'enkumi baakubirizibwa okulinda okulaba enkomerero y'obutakkaanya obwali buzzeewo wakati wa Mehemet Ali, paasa wa Misiri, ne sulutaani w'Abatuluuki. Bikumi na bikumi baagamba nti, “Ensonga eno bw'eneekoma nga ddokita bwe yakakasizza, ejja kukakasa omusingi ogwa ‘mwaka ku lunaku’ ogw'okuvvuunula ekiseera eky'obubonero, era tujja kuba Badiventi.”
GSAM 130Sulutaani w'Abatuluuki mu Lutalo ne Paasa wa Misiri
GSAM 130.2Okumala emyaka egiwerako nga 1840 tannatuuka, sulutaani yali asibiddwa mu lutalo ne Mehemet Ali, paasa wa Misiri. Mu 1838 obuzibu obwali wakati wa sulutaani n'omufuzi wa Misiri eyali afugibwa ye bwaziyizibwa okumala ekiseera olw'amaanyi g'ababaka b'amawanga amalala. Naye mu 1839 okulwana kwaddamu, ne kweyongera okutuusa lwe waabaawo olutalo olunene wakati w'amagye ga sulutaani n'aga Mehemet, amagye ga sulutaani ne gaawangulwa ne gazikirizibwa ddala, n'ekibinja ky'ebyombo bye eby'olutalo ne kiwambibwa Mehemet n'akitwala e Misiri. Sulutaani yali anaafuyiziddwa nnyo bw'atyo, nti olutalo bwe lwaddamu mu Agusito, yalina ebyombo bibiri byokka eby'olutalo eby'ekika ekisooka n'ebyombo bisatu eby'olutalo ebya wakati ebyanguwa, nga bye byali ebisigaddewo eby'ennaku ku kibinja ky'ebyombo by'Abatuluuki ekyali eky'amaanyi. Mehemet yagaana ddala okuwaayo ebyombo bino n'okubizza eri sulutaani, era n'alangirira nti singa amawanga ag'amaanyi gagezaako okubimuggyako, yandibyokezza. Ebyo bwe byali biyimiridde, mu 1840 Bungereza, Buluusi, Austria, ne Prussia ne byeyingiza mu nsonga, ne bisalawo okugonjoola obuzibu obwo; kubanga kyali kirabika nti, singa ensonga erekebwa bw'etyo, Mehemet yali ajja kutwala mangu entebe ya sulutaani.
GSAM 131Amawanga ag'Amaanyi Ageegasse Geeyingiza mu Nsonga
GSAM 131.1“Sulutaani yakkiriza amawanga gano ag'amaanyi ageegasse okweyingiza mu nsonga, bw'atyo n'agiteeka mu mikono gyago mu kwagala kwe. Olukuŋŋaana lw'amawanga gano lwaliwo mu London, nga sseeka, Effendi Bey Likgis, aliwo ng'omubaka wa Ottoman aweereddwa obuyinza obujjuvu. Ekiwandiiko eky'ebisabwa eby'enkomerero kyategekebwa kiweebwe paasa wa Misiri, nga mu kyo sulutaani yali wa kumuwayo obufuzi bwa Misiri obusikirwa abaana be, n'ekitundu kyonna ekya Busuuli okuva ku kikono ky'ennyanja ekya Suez okutuuka ku nnyanja ya Tiberiya, wamu n'essaza lya Acre, abifuge obulamu bwe bwonna; ye ku ludda lwe, ave mu bitundu ebirala byonna eby'obwakabaka bwa sulutaani bye yali akutte mu kiseera ekyo, era azzeeyo ebyombo eby'olutalo ebya Ottoman. Singa agaana kino sulutaani kye yali amuwadde, amawanga ana ago gaali ga kuteeka ensonga mu mikono gyago gennyini, gakozese n'engeri endala gye gandirabye ng'esaanira okumuleetera okukkiriza ebisabwa.
GSAM 131.2“Kyali kirabika nti amangu ddala ng'ekiwandiiko kino eky'ebisabwa eby'enkomerero kiteekeddwa mu mikono gya Mehemet Ali, ensonga yali tejja kuddayo nate mu buyinza bw'oyo eyasooka okwogerwako [sulutaani], era okuva mu kiseera ekyo okusalawo ku nsonga ze kwandibadde mu mikono gy'amawanga ag'amaanyi ag'ebweru.
GSAM 131Obunnabbi Butuukirira—Enkomerero y'Obwetwaze bw'Abatuluuki
GSAM 131.3“Sulutaani yatuma Rifat Bey ku kyombo kya gavumenti ekitambulira ku maanyi g'omukka okugenda e Alexandria, amanyise paasa ebisabwa eby'enkomerero. Ekiwandiiko kyateekebwa mu mikono gya paasa, era n'akifuna, nga 11 Agusito, 1840! Ku lunaku olwo lwennyini sulutaani yaweereza ebbaluwa eri ababaka b'amawanga ana ag'amaanyi, ng'abuuza nteekateeka ki eyandigobereddwa singa paasa agaana okutuukiriza ebisabwa eby'enkomerero; ne bamuddamu nti enteekateeka yali ekoleddwa, era nga tekyali kyetaagisa ye kweraliikirira kyonna ekyandibaddewo. Ku lunaku luno ekiseera ky'emyaka 391 n'ennaku 15 ekyagerekebwa obuyinza bwa Ottoman okumala nga bukyaliwo kyakoma; kale obwetwaze bwa sulutaani bwali ludda wa?—Bwali buweddewo!”6
GSAM 132.1Okuva ku lunaku olwo okutuusa leero sulutaani abadde ateekwa okukola ng'amawanga ag'amaanyi bwe gamulagira, n'okutunuulira obwakabaka bwe nga bukutulwamu, nga buli kitundu kitwalibwa amawanga ago okukikozesa ku lwago.
GSAM 132Abantu Bakubirizibwa Okwagala Okumanya Obunnabbi
GSAM 132.2Okutuukirira kuno okw'obunnabbi okwewuunyisa kwakola nnyo ku birowoozo by'abantu. Kwayongera abantu okwagala okuwulira ku nsonga y'obunnabbi obwatuukirira n'obugenda butuukirira. Ddokita Litch yagamba nti mu myezi mitono oluvannyuma lwa 11 Agusito, 1840, yali afunye ebbaluwa okuva eri abatakkiriza abamanyifu abasoba mu 1000, ng'abamu ku bo bakulembeze b'ebibiina by'abatakkiriza; mu bbaluwa ezo baagamba nti baali balese okulwanyisa Bayibuli, era bagikkirizza ng'okubikkulirwa kwa Katonda eri omuntu. Abamu ku bano baakyukira ddala Katonda, era abawerako ku bo baafuuka aboogezi abalungi mu kisinde ekinene eky'okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri. Abamu baategeeza Ddokita Litch bwe bati nti: “Tubadde tugamba nti abannyonnyola obunnabbi bajuliza empapula ez'edda ez'ebyafaayo ezivunze olw'okukaddiwa okukakasa bye bagamba ku kutuukirira kw'obunnabbi; naye ku nsonga eno tulina ebintu ebituufu ebibaawo ddala mu maaso gaffe.”
GSAM 132.3Okulaga engeri obubaka bw'okujja kwa Kristo gye bwatandika okubuna “mu ddoboozi eddene,” ddala ku nkomerero y'ekkondeere ery'omukaaga, nja kwogera ku kyaliwo nga bwe kyambuulirwa omu ku beetaba mu mulimu gw'obubaka buno.
GSAM 132.4Mu mwaka 1840, E. C. Williams, eyalina omulimu omunene ogw'okukola eweema n'amatanga g'ebyombo, ow'e Rochester, New York, yakkiriza obubaka, n'ayita Abasumba Miller ne Himes bajje e Rochester boogere eri enkumi z'abantu ab'ekibuga ekyo. Baddamu nti tebaalina ssente ezaali zeetaagisa okufuna ekisenge ekinene ekimala okuyingiza abantu abo. N'addamu nti, “Nnina eweema eyeetooloovu erina obugazi bwa fuuti 120 nga oyita wakati waayo. Nja kugisimba, ngiteekemu entebe, era ngirabirire, ku bwereere. Mujje mulangirire obubaka.” Yaŋŋamba nti, “Bajja, era eweema teyali nnene kumala kuyingiza wadde ekitundu ky'abajja okuwulira; kale ne nnyungako ekitundu kya fuuti 40, ne nfuula eweema eya fuuti 160 x 120. Eweema eno yajjuwanga abantu buli lunaku, era ebikumi ne bakuŋŋaanira kumpi nayo wabweru, bonna nga bayaayaanira okuwulira ekigambo.”
GSAM 133Ebikumi Balangirira Obubaka
GSAM 133.1Olw'okutuukiriza okwagala kw'abantu okwabanga kweyongera, eweema ennene zaakozesebwa, era enkuŋŋaana ne zibeeranga mu bibira mu kiseera eky'ebbugumu. Ebimu ku bizimbe by'amakkanisa ebisinga obunene n'ebisenge by'enkuŋŋaana eby'olukale byakozesebwanga mu kiseera eky'obutiti, era byonna byajjuwanga ddala abawuliriza abaagala okumanya. Mu kiseera kino, Omusumba Miller, eyali ng'ayimiridde “kumpi yekka” mu kulangirira obubaka nga 1840 tannatuuka, yeegattibwako abantu nga 300 mu kulangirira mu lujjudde enkomerero y'ekiseera ky'ennaku 2300, ne mu kukoowoola nti, “Tewaliba kiseera nate,” era nti, “Essaawa ey'okusala omusango gwe etuuse.” Bwe tutyo tulaba ng'ekiseera kya Mukama kituuse obubaka bubune ensi yonna, ekigambo kye bwe kyatuukirira, n'obukadde bw'abantu ne bakwatibwa okwegomba okuwulira okukoowoola okwo.
GSAM 133.2Ebyaliwo mu kisinde mu Amerika byaliwo ne mu nsi endala. Okuva mu mwaka 1840, mu kifo ky'abantu abatono abaali basaasaanya ebiwandiiko byabwe, amakumi n'amakumi g'abantu baasitukiramu, nga bagenda mu maaso, okulangirira okukoowoola. Mu Bungereza waaliwo abasumba 700 ab'Ekkanisa ya Bungereza yokka nga balangirira obubaka, nga tetunnaba na kwogera ku makumi g'abalala abaali bakola omulimu gwe gumu. Mu mawanga amakulu ag'ensi agasukka mu makumi abiri, obubaka bwali bubuna n'obunyiikivu obwaleetera oyo eyali atunuulira okugamba nti, “Abantu bano bamaze ddala omwoyo ku kye bakola.”