Essuula 21 — Omukono Oguluŋŋamya mu Mulimu
GSAM 322.1“Nnaakubuuliriranga ne nkuyigirizanga mu kkubo ly'olina okutambuliramu.”1
GSAM 322.2Oyo eyeesiga Mukama, bulijjo alaba okulabirira kwe. Kyokka waliwo ebiseera okulabirira kuno lwe kutegeerekeka naddala, gamba ng'okuwonyezebwa okw'enjawulo okuva mu bibi ne mu kabi, ebirabika n'ebitalabika, n'okuggulwawo kw'amakubo obutereevu olw'okulabirira kwa Katonda, amazima ge geeyongere okubuna. Essuula eno eyogera ku bintu bino.
GSAM 322Okwolesebwa Okusooka mu Michigan
GSAM 322.3Mu mwezi gwa Maayi, 1853, Omusumba White ne mukyala we baakyalira Michigan. Gwe gwali omulundi gwabwe ogwasooka okugenda ebugwanjuba bwa Buffalo, N.Y. Ku Ssabbiiti esembayo mu Maayi baali e Tyrone, era mu kifo ekyo Mukyala White yalagibwa mu kwolesebwa ebibiina eby'enjawulo eby'abakuumi ba Ssabbiiti mu ssaza eryo, n'okulabulwa ku bintu ebyali biyinza okubakolako obubi. Nga Juuni 2, e Jackson, yawandiika empapula munaana ez'obunene obwa fulusikapu, ng'ategeeza ebimu ku bintu ebyali bimulagiddwa. Yampa enkyusa y'okwolesebwa eyawandiikibwa n'ekkalaamu enkalu, nga tukkaanyizza nti mmuwandiikire enkyusa etegeerekeka obulungi n'ekkalaamu n'obwino.
GSAM 322Omukazi Eyeeyogerangako ng'Omutukuvu
GSAM 322.4Mu bintu ebirala ebyalagibwa, mwannyonnyolwa embeera y'omukazi eyali agezaako okwesogga mu bantu baffe. Yagamba nti omukazi oyo yeeyogerangako ng'alina obutukuvu bungi. Mukyala White yali tamusisinkanangako, era nga tamumanyiiko kintu kirala okuggyako ekyo ekyamutegeezebwa mu kwolesebwa kuno. Teyategeeza ngeri yokka omukazi oyo gye yali yeeyisaamu, wabula n'okuba nti bwe yandinenyeddwa, yandiraze ekifaananyi eky'obutukuvu obw'obunnanfuusi, n'agamba nti, “Mukama—amanyi—omutima—gwange.” Yagamba nti omukazi oyo yali atambula mu nsi n'omuvubuka, nga bba, omusajja omukadde, ali waka ng'akola okubayimirizaawo mu kkubo lyabwe ebbi. Mukyala White yagamba nti Mukama yali amulaze nti “newakubadde omukazi oyo yeeyogerako ng'omutukuvu, ye n'omuvubuka oyo balina omusango ogw'okumenya ekiragiro eky'omusanvu.” Nga nnina ennyonnyola eyawandiikibwa ey'ensonga eno mu nsawo yange, nnalindirira n'okweraliikirira okulaba engeri ebintu gye byandigenzeemu.
GSAM 323Olukuŋŋaana mu Vergennes, Michigan
GSAM 323.1Twakuŋŋaana e Jackson, Battle Creek, Bedford, ne Hastings, oluvannyuma ne tujja e Vergennes, mu kitundu kya Kent, era ne kizuulibwa nti kye kyali ekifo omukazi oyo mwe yali abeera. Twatuuka mu kifo mwe twali tugenda okusula, nga Juuni 11, ng'ebulayo akaseera katono Ssabbiiti etuuke. Ekifo we twasula kyali maka g'Omusumba White omulala, eyali aweerezanga mu kibiina ky'eddiini eky'Abakristaayo. Kubanga ensi eno yali yaakatandika okusengwamu, enkuŋŋaana zaffe zaali zitegekeddwa mu tterekero ly'ebirime eddene eryaali lyakazimbibwa, mayiro ssatu mu maaso, era nga bwe kyazuulibwa, omukazi eyalabibwa mu kwolesebwa yali abeera mayiro ndala bbiri okusukka ekifo eky'enkuŋŋaana.
GSAM 323Obujulizi eri Omuntu Eyali Atwaliriziddwa Eddiini
GSAM 323.2Nga Juuni 12, ku ssaawa nnya n'ekitundu ez'enkya, twakuŋŋaanira mu tterekero ly'ebirime. Mukyala White yatuula ku ludda olwa kkono olw'ekituuti, nange ne ntuula okumpi naye, Omusumba Cornell n'atuula okumpi nange, ate Omusumba White yali ku ludda olwa ddyo olw'ekituuti ng'ayogera. Bwe yali yaakayogera okumala eddakiika nga kkumi na ttaano, omusajja omukadde n'omuvubuka baayingirira wamu, ne batuula ku ntebe ey'omu maaso okumpi n'ekituuti. Baali bajjidde wamu n'omukazi omuwanvu, omutono omubiri, ow'eddiba eriddugavu, eyatuula okumpi n'oluggi. Oluvannyuma lw'okubuulira kwa Omusumba White okumpi, Mukyala White yayimirira n'atandika okwogera kwe ng'ayogera ku ngeri abaweereza gye balina okwegenderezamu baleme kwonoona mulimu ogwabakwasibwa, ng'akozesa ekyawandiikibwa nti, “Mubeerenga balongoofu, mmwe abasitulanga ebintu bya Mukama.” Yagamba nti tekyali kiragiro kya Katonda okuyita omukazi okutambula mu nsi n'omusajja omulala yenna atali bba. Eky'enkomerero yayogera lwatu nti,
GSAM 323.2“Omukazi oyo eyatudde okumpi n'oluggi emabegako katono agamba nti Katonda yamuyita okubuulira. Atambula n'omuvubuka ono eyaakatuula mu maaso g'emmeeza, nga omusajja ono omukadde, bba—Katonda amusaasire!—ategana ng'akola waka okufuna eby'obugagga bye bakozesa okweyongera mu bubi bwabwe. Yeeyogerako ng'omutukuvu ennyo—ng'eyatukuzibwa—naye, wadde nga yeefuula mutukuvu bw'atyo, Katonda andaze nti ye n'omuvubuka ono balina omusango ogw'okumenya ekiragiro eky'omusanvu.”
GSAM 324.1Bonna abaaliwo baali bamanyi nti Mukyala White yali talabangako bantu bano okutuusa lwe baayingira mu tterekero ly'ebirime. Okubalondamu n'okunnyonnyola empisa zaabwe mu ngeri gye yakikolamu kyakola ku birowoozo by'abaaliwo, ne kyongera obwesige bwabwe era ne kinyweza okukkiriza kwabwe mu kwolesebwa.
GSAM 324Ebigambo Byayogerwa nga Bwe Byali Bitegeezeddwa Edda
GSAM 324.2Mukyala White bwe yali awa obujulizi bwe, abantu baatunuuliranga n'okweraliikirira Mukyala Alcott, omukazi eyali anenyezebwa, okulaba engeri gy'akkirizzaamu ebyali byogeddwa, n'ekyo kye yali agenda okukola n'okwogera. Singa teyaliiko musango ogwo ogwamuvunaanibwa, kyandisuubiddwa nti ayimirire agaane byonna. Singa yaliiko omusango, era nga mwonoonefu nnyo, yandibadde akyayinza okugaana byonna, newakubadde ng'amanyi nti bya mazima. Mu kifo ky'ekyo, yakola kyennyini obujulizi kye bwali bugambye nti yandikoze ng'anenyezeddwa. Yasituka mpola n'ayimirira, ng'amaaso ga bonna gamutunuulidde, era ne yeefuula omutukuvu n'agamba mpola nti, “Mukama—amanyi—omutima—gwange,” n'atuula nga tayogedde kigambo kirala. Yayogera kyennyini obujulizi kye bwali bugambye nti yandyogedde, era n'akyogera mu ngeri y'emu.
GSAM 325Omusango Gwakkirizibwa
GSAM 325.1Mazima, Katonda yali amanyi emitima gyabwe, era nabo baali bamanyi nti balina omusango ogwo; kubanga oluvannyuma omuvubuka yagamba Ssebo Gardner, eyali abeera mu kifo kye kimu, eyamubuuza n'obwegendereza ku nsonga eyo nti, “Ssebo Gardner, Mukyala White bye yatwogerako byali bya mazima ddala;” era n'omukazi, oluvannyuma lw'okugamba Mukyala Wilson e Greenville, mu 1862, nti “teyandigumye kwogera kigambo kyonna ekivumirira Mwannyinaffe White aleme kusangibwa ng'alwana ne Katonda,” yakkiriza nti ebyalagibwa ku ye n'omuvubuka byali bya mazima.
GSAM 325Ekibiina ky'Omubaka
GSAM 325.2Mu kiseera eky'ebikoola okugwa mu 1853, abantu abatono abaali batali basanyufu mu Michigan beegatta ne batandika okufulumya akatabo k'amawulire akaayitibwa Omubaka w'Amazima. Omulimu gw'akatabo kano n'abaakatwalanga gwalabika okuba ogw'okumenya n'okwonoona amannya g'abantu mu kifo ky'okuzimba. Obulimba bungi bwateekebwanga mu mpapula zaakyo, ne bututawaanya mu mulimu gwaffe ogw'obubaka; era kubanga gwe gwali omulundi gwaffe ogwasooka okwolekagana n'obulumbaganyi obw'olwaatu ng'obwo, twalowooza nti gwali mulimu gwaffe okuwakanya eby'obulimba bye baali batwogerako. Okukola kino kwatwaala ekiseera ekyandibadde kikozesebwa okuteeka mu maaso amazima agaali gatukwasiddwa, era kyatuukana bulungi n'ebigendererwa bya Sitaani, awatali kubuusabuusa eyali asendasenda okuziyiza kuno. Era embeera y'ebintu yasigala bw'etyo okutuusa akawungeezi ka Juuni 20, 1855, Omusumba White ne mukyala we, Omusumba Cottrell, nange, bwe twali twakamaliriza olukuŋŋaana e Oswego, N.Y. Mu lukuŋŋaana lwaffe twali tutawaanyiziddwa omusajja eyayitibwa Lillis, eyayingira n'asaasaanya ebiwandiiko ebyo eby'okutuwaayiriza mu bantu. Nate ensonga y'ekyo kye twalina okukola ku nsonga eno n'eddamu. Okufuba kwonna okwasooka okuddamu obulimba bwabwe kwali kuviiriddemu bo okuyiiya obulala obusingawo.
GSAM 325Okubuulirira n'Okutegeeza Eby'omu Maaso
GSAM 325.3Mu lukuŋŋaana lw'okusaba olwaliwo akawungeezi ako mu maka ga John Place, mu kibuga Oswego, Mukyala White yaweebwa okwolesebwa mwe yalagibwa nti singa twandinyweredde ku mulimu gwaffe, nga tubuulira amazima, awatali kufa ku bantu ng'abo ab'“ekibiina ky'Omubaka,” banditandise okulwanagana bokka na bokka n'akatabo kaabwe ne kagwa, era ekyo bwe kyandibaddewo, twandisanze ng'omuwendo gw'abantu baffe gukubisiddwamu emirundi ebiri. Nga tukkiriza nti obujulizi buno bwali buva eri Mukama, twatandika mangu okukolera ku bwo.
GSAM 326Okugwa kw'Ekibiina n'Akatabo k'Omubaka
GSAM 326.1Omulimu gw'amazima gwagenda mu maaso mangu, ate “ekibiina ky'Omubaka” ne kifuna emitawaana wakati waabwe. Mu kaseera katono ekibiina kyasaasaana, ng'abakulembeze baabwe bangi balese Ssabbiiti. Akatabo kaabwe tewaayita bbanga ne kalekera awo okufuluma olw'obutaba na buyambi, era oyo eyali amaze ekiseera ng'omusunsuzi yakyukira okusomesa mu ssomero; naye kubanga yali tannayiga kwefuga ye kennyini, yalemererwa ddala okufuga abayizi be. Bwe yali agezaako okukangavvula omu ku balenzi mu ssomero lye, yasowolayo emmundu ey'omu ngalo, n'evuga akakokko, naye n'etakuba ssasi. Okudduka okuttibwa ekibinja ky'abantu abaasunguwala, yawalirizibwa okuddukira e Canada ekiro.
GSAM 326Engeri Kino Gye Kyakola ku Mulimu gw'Okujja kwa Kristo
GSAM 326.2Mu kiseera kino waaliwo okukkaanya n'obumu mu bantu baffe okusinga ekiseera kyonna ekyasooka; era bwe twafuba okusaasaanya obubaka, ekkubo lyagguka mu buli ludda.
GSAM 326.3Mu Nnamba 10, Omuzingo 11, ogw'Okwekenneenya n'Omulangirizi, ogwa Jjanwali 14, 1858, omusunsuzi, bwe yali ayogera ku ebyava mu mulimu gw'Omubaka, yagamba nti: “Mu kiseera ky'obutali bumativu, bwe baafuba okumenya Okwekenneenya n'Omulangirizi, eby'obugagga by'ekkanisa ebyali ku ofiisi byali bibalirirwa ku $700 zokka. Okuva olwo byeyongedde okutuuka ku $5,000. Mu kiseera ekyo waaliwo abasomi abaasasulanga nga lukumi, kaakano waliwo enkumi bbiri, nga kw'ogasse n'olukalala olunene olw'abo abakiweebwa ‘ku bwereere.’”
GSAM 326.4Kubanga kaakano twali tutuuse mu kiseera (1858) “ekibiina ky'Omubaka” we kyayawukanira ne kisaasaana, n'Omubaka n'alekera awo okubaawo, emiwendo egyo waggulu girina amakulu mangi. Ng'omuwendo gw'abasomi abaasasulanga Okwekenneenya n'Omulangirizi bwe gwali gukubisiddwamu emirundi ebiri ddala, n'omuwendo gw'abakkiriza gwali gusinga emirundi ebiri ogwasooka. Bwe kityo okutegeeza eby'omu maaso okwayita mu Mukyala White mu Juuni, 1855, kwatuukirira.
GSAM 327Enkuŋŋaana z'Omu Weema Zisooka Okuteesebwako
GSAM 327.1Mu nnaku ezasooka ez'obubaka, twalina empisa ey'okukuŋŋaanira mu mayumba g'amasomero bwe twabanga tetufunye kifo kisingawo. Olumu mu nnyumba ey'ekika ekyo, ekibiina ky'abantu ekinene bwe kityo kyakuŋŋaana nga n'amayumba g'amasomero abiri ag'obunene obwo tegandibasobodde. Bonna okusobola okuwulira, omwogezi yayimirira mu ddirisa eriggule n'ayogera eri abaali mu nnyumba n'eri ekibiina ekisingawo obunene ekyali kitudde mu bigaali byabwe ne ku muddo. Okulaba ekibiina kino ekinene kye kyaviirako okulowooza ku kukuŋŋaana mu nkuŋŋaana z'omu weema.
GSAM 327Olukuŋŋaana lw'Omu Weema Olusooka mu Battle Creek, Michigan
GSAM 327.2Noolwekyo nga Maayi 22, 1854, Omusumba James White n'abalala abaali mu lukiiko baasalawo nti okukozesa weema mu nkuŋŋaana kwali kuteekateeka okusoboka. Mu kiseera ekyo weema ennene zaali tezikozesebwa nnyo okuggyako mu mizannyo gy'abazannyi ab'ebyewuunyo, okwolesa ensolo, n'ebyolesebwa eby'ebika eby'enjawulo. Michigan lye lyali essaza eryasooka Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu mwe baagezesa enkola eyo ey'okukola. Olukuŋŋaana lw'omu weema olusooka lwatandika mu Battle Creek, nga Juuni 10, 1854. Mu kiseera kino enkola eno ey'okukuŋŋaana mu kiseera ky'omusana egaziye nnyo.
GSAM 327Enkuŋŋaana z'Enkambi Ziteesebwako
GSAM 327.3Mu mwaka gwa 1868 waatwalibwa ekkubo eddala ery'okwongera okugaziya omulimu. Ensonga y'okuba n'enkuŋŋaana z'enkambi yalowoozebwako n'obwegendereza, ne basalawo nti eno yandibadde ngeri nnungi nnyo ey'okufuna ebifo by'ebibiina ebinene eby'abantu baffe mu nkuŋŋaana ez'awamu. Nga waliwo weema ennene ey'okusinza okw'awamu ne weema entono ez'amaka, abantu bandibadde bulungi, era bwe kityo ennaku eziwerako ne zisobola okumala nga bafuna omugaso mu kuteesa ne mu kusinza.
GSAM 328Olukuŋŋaana lw'Enkambi Olusooka e Wright, Michigan
GSAM 328.1Olukuŋŋaana lw'enkambi olusooka lwali e Wright, Michigan, nga Ssebutemba 1-7, 1868. Enkuŋŋaana zino ez'awamu enkulu ez'abantu baffe zeeyongedde nnyo, nga buli mwaka wabaawo enkuŋŋaana z'enkambi ezisukka ataano mu bitundu eby'enjawulo eby'omulimu. Enkuŋŋaana z'enkambi zino tezibeera mu Amerika mwokka, wabula ne mu Bulaaya, Australia, New Zealand, ne South Africa.
GSAM 328.2Olukuŋŋaana olw'ekika kino olusinga obunene abantu baffe lwe baali bakoze lwali mu mwaka gwa 1893, e Lansing, Michigan. Mu lukuŋŋaana olwo olunene mwalimu abantu 3,400 abaali babeera mu weema z'amaka ezisukka 500. Olugoye olugumu olwasukka yaadi 150,000 lwe lwakozesebwa okukola weema ez'enjawulo ez'omu nkambi.
GSAM 328Okuwonyezebwa mu Kabenje k'Eggaali y'Omukka
GSAM 328.3Ku lunaku olwaddirira okusalawo okugula weema yaffe esooka eya futi 60 (Maayi 23, 1854), Omusumba White ne mukyala we, abaali mu kiseera ekyo e Jackson, Michigan, baali bagenda okutandika olugendo lwabwe okugenda e Wisconsin, gye baali bagenda okukolera okumala ekiseera. Ekiseera ky'olweggulo twakimala mu maka ga D. R. Palmer, agaali okumpi n'ekitebe ky'eggaali y'omukka. Emirundi egiwerako emisana egyo Omusumba White yayogera ng'agamba nti, “Mpulira ekintu ekyewuunyo ku kutandika olugendo luno; naye, Ellen, waliwo abantu abatusuubira, era tulina okugenda. Singa tewaaliwo batusuubira, ssandigenze kiro kino.”
GSAM 328.4Obudde bwe bwawungeera, ng'ekiseera ky'okutuuka kw'eggaali y'omukka kinaatera okutuuka, twafuna ekiseera eky'okusaba. Bonna baalabika ng'abakubiriziddwa okusabira obukuumi bw'Omusumba White ne mukyala we mu lugendo luno. Bwe twayimirira, Omusumba White yayogera ku kukkiriza kwe nti Mukama yandibalabiridde era n'abakuuma.
GSAM 328.5Ku ssaawa bbiri ez'ekiro nnagenda nabo ku ggaali y'omukka okubayamba okufuna entebe n'okutegeka emigugu gyabwe. Twayingira mu kimu ku biyumba by'eggaali y'omukka ekyalimu entebe ez'emigongo emiwanvu, ekyayitibwanga mu nnaku ezo “ekiyumba eky'okusulamu.” Mukyala White yagamba nti, “James, siyinza kusigala mu kiyumba kino, nnina okuva wano.” Nnabayamba okufuna entebe wakati mu kiyumba ekyaddako. Mukyala White yatuula ng'emigugu gye giri ku bibero bye, naye n'agamba nti, “Siwulira mirembe ku ggaali y'omukka eno.” Ekide kyalira, era bwe nnabasiibula mangu nti “Mweraba,” ne ŋŋenda ewa Cyrenius Smith okusulayo ekiro ekyo.
GSAM 329.1Ku ssaawa nga nnya ez'ekiro ffenna tweewuunya nnyo okuwulira Omusumba White, gwe twalowooza nti yali atuuse wala mu lugendo okugenda e Chicago, ng'akonkona bamuggulire. Yagamba nti eggaali y'omukka yali evudde ku byuma mayiro ssatu ebugwanjuba bwa Jackson; nti ebitundu byayo ebisinga obungi, n'ekyuma ekigisika, byali byonoonese ddala; naye newakubadde ng'abantu abawerako baali battiddwa, ye ne Mukyala White baali bawonye nga tebafunye biwundu. Mangu yafuna embalaasi n'ekigaali, era n'agenda ne Abram Dodge okunona Mukyala White, Omusumba gwe yali asitudde mu mikono gye ebbanga eriwera, ng'ayita mu ttaka ettobisi ery'ekisenyi n'asomoka akagga akatono, okutuuka mu kifo eky'obukuumi, ewala n'ekifo ky'akabenje.
GSAM 329.2Enkeera ku makya ennyo nnagenda ne Ssebo Dodge okulaba ebyali byonoonese. Mu kifo ekkubo we lisala ebyuma by'eggaali y'omukka nga lyewunzise, ente ennume yali egalamidde okuwummula wakati wennyini mu byuma. Ekyuma ekyasikanga eggaali kyali tekirina kintu kya kuggyawo nte mu maaso gaakyo, kale bwe kyatomera ensolo kyasuulibwa okuva ku byuma ne kidda ku kkono. Mu kukankana okwasooka ekyuma ekisika bwe kyakuba ku ttaka, ekiyumba ky'emigugu, ekyalimu essanduuko y'ebitabo by'Omusumba White, kyabuuka kyonna okuva ku byuma era ne kitayonooneka; mu kiseera kye kimu ekiyumba ky'abasaabaze ekyali emabega w'eggaali kyasumululwa okuva ku ggaali endala awatali kuyambibwa muntu, ne kiyimirira bulungi ku byuma. Ekyuma ekisika n'ekigaali kyakyo eky'amazzi n'enku byeyongerayo ku ttaka ebbali w'ebyuma rodi nga mukaaga oba munaana, ekyuma ekisika ne kitomera ekikonge ky'omuti ogwa ooki ekyali kya bugazi bwa futi nga ssatu okuyita wakati waakyo. Amaanyi g'eggaali gaali mangi nnyo, ekyuma ekisika ne kivuunika wansi ne wadda waggulu, ate emabega w'ekigaali ky'amazzi n'enku ne kyetooloola ne kisala ebyuma. Ekitundu ekikulu eky'eggaali, ekyali kijja n'amaanyi gonna, kyatomera ekyuma kino ekyali kyonoonese, ne kireeta okukankana okw'okubiri. Ekiyumba ekyasooka okutomerera ekyuma ekisika kyali kya bintu ebisindikibwa amangu, era kyamenyekamenyeka ne kifuuka ng'enku ez'okukuma omuliro. Ekyo n'ebintu ebyakirimu byafuuka ekifunvu ky'ebisasiro ebyatuumibwa ku kigaali ky'amazzi n'enku n'okukyebungulula. Ekyaddako kyali kiyumba kya mutendera gwa kubiri, nga kirimu abasaabaze kkumi na munaana, omu ku bo n'attibwa, n'abalala bonna ne bafuna ebiwundu eby'amaanyi ag'enjawulo. Ekiyumba kino kyayuzibwamu ebitundu bibiri ekiyumba eky'okusulamu bwe kyakiyitamu. Ekitundu eky'omu maaso eky'ekiyumba eky'okusulamu kyamenyekamenyeka, era entebe Mukyala White gye yali tawulira ddembe kusigalamu yabetentebwa ddala.
GSAM 330Obukakafu bw'Okuwonyezebwa kwa Katonda
GSAM 330.1Bwe twalaba ebyali byonoonese, oluvannyuma ne tulaba ekiyumba Omusumba White ne mukyala we mwe baali batambulira akabenje we kaabeererawo, nga kiyimiridde bulungi kyokka, rodi nga kkumi na ttaano okuva ku byali byonoonese, twawulira mu mitima gyaffe okugamba nti Katonda yawulira okusaba, era ani amanyi obanga teyatuma malayika we okusumulula ekiyumba ekyo, abaweereza be bawone nga tebafunye kabi? Naddala ekirowoozo kino kyatukwatako nnyo omukozi afuga bbuliki bwe yagamba nti si ye yakisumulula, era nti tewaali muntu yenna ku katuuti ak'ebbali w'ekiyumba bwe kyabaawo, era nti ye n'abakozi b'eggaali bonna baali tebategeera engeri gye kyakolebwamu; ate ekyasinga okubeewuunyisa, empeta eyagattanga ebiyumba n'ekisuma byombi byali tebimenyese, era ekisuma n'olujegere lwakyo byali bigalamidde ku katuuti k'ekiyumba ekyali kyonoonese ng'ebyateekebwawo omukono ogwegendereza.
GSAM 330.2We bwazibira ku lunaku lwa 24, ebisasiro byali biggyiddwa ku byuma ekimala eggaali z'omukka okuddamu okutambula nga bulijjo, era Omusumba ne Mukyala White ne baddamu okusaabala ne batuuka mirembe eri abaali babasuubira e Wisconsin.
GSAM 330Abawakanya Banenyezebwa
GSAM 330.3Ebintu byonna tebyagenderanga bulungi Isirayiri ey'edda. Baalina abalabe ebweru abaali bagezaako okuziyiza okugenda kwabwe mu maaso ku buli ddaala. “Ekibiina eky'abantu abatabule” n'abo abaali tebeewaddeyo eri Katonda mu nkambi baali bikozesebwa ebyali byetegefu, Sitaani mwe yagezaako okuyita okusitula obutali bumativu, okuyomba, okwemulugunya, n'obujeemu. Okuba nti omukono gwa Katonda oguwa omukisa gwali n'abo abaamwesiganga, era nti baawangulanga mu kufuba kwabwe, kyali bukakafu nti abantu bano baali bafunye ekisa mu maaso ge—nti omukono gwa Mukama gwali gubakulembera.
GSAM 331.1Bwe kityo ne mu kusituka n'okugenda mu maaso kw'obubaka bwa malayika ow'okusatu; tebwagenze mu maaso kubanga amazima agabuuliddwa gabadde gasanyusa omutima gw'omuntu ogw'obuzaale. Wabula amazima agali ddala wakati mu bubaka—Ssabbiiti ya Mukama—gawakanya eby'okwegomba eby'ensi eby'okwerowoozaako, nga gaawula abo abagagondera ku mirimu gy'ensi ennaku bbiri mu wiiki. Omulimu gw'amazima ag'ekiseera kino gubadde n'abalabe baagwo ab'ebweru, abamalirivu era abatalekera awo mu kufuba kwabwe okusuula omulimu. Ku bo kiyinza okwogerwa, mu bigambo by'omuwandiisi wa zabbuli nti, “Singa Mukama teyali ku ludda lwaffe, Isirayiri agambe kaakano; singa Mukama teyali ku ludda lwaffe, abantu bwe baatusitukirako; kale banditumize nga tuli balamu, obusungu bwabwe bwe bwatubuubuukirako.”2
GSAM 331.2Abantu abeefaako bokka era abatali bamativu mu bantu baffe bagolokose oluusi n'oluusi, nga bategeeza ebintu ebikulu ebyandikoleddwa singa ebigendererwa byabwe bituukirizibwa; naye ng'ekitangaala ekibuza abantu, ebitangaala byabwe byazikira dda nnyo. Mu kiseera ekyo, omulimu gw'amazima ag'ekiseera kino gwali gweyongera okubuna ensi yonna n'obukakafu era obutasalako, nga buli kutwala ddaala mu maaso kugwongera obunywevu n'amaanyi.
GSAM 331Abasumba Stephenson ne Hall
GSAM 331.3Mu kyeya kya 1855, Abasumba Stephenson ne Hall baagezaako okuleeta obujeemu mu kitundu kya Wisconsin. Ab'oluganda abakulembeze baali bamanyi bulungi nti baali baagala okugezesa ensonga endala zonna ez'okukkiriza kwaffe nga bakozesa enjigiriza yaabwe ey'“Emyaka Egijja”, era baali baagala nnyo Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu okuyigirizibwa enjigiriza nti ekiseera ky'okugezesebwa kw'aboonoonyi kinaabaawo oluvannyuma lw'okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri.
GSAM 331Obunnabbi Obubakwatako
GSAM 331.4Ku Novemba 20, 1855, Mukyala White yaweebwa okwolesebwa ku mpisa yaabwe, nga kulimu n'obunnabbi ku nkomerero yaakyo, mu bigambo bino: “Muntu omunafu, olowooza nti oyinza okuziyiza omulimu gwa Katonda? Muntu omunafu, okukwata kwokka kw'engalo ye kuyinza okukugwisa wansi. Anaakuleka okumala akaseera katono.”
GSAM 332.1Abalabe baffe baagambye nti wano waaliwo okwolesebwa okwategeeza nti abasajja abo baali bagenda kufa mangu, era kubanga baawangaala emyaka mingi, okwolesebwa okwo kwali tekutuukiridde. Tewali kintu mu kwolesebwa ekikwata ku kufa kwabwe. Baalabibwa nga basajja abaali bagezaako okuziyiza omulimu gw'obubaka bwa malayika ow'okusatu. Wadde nga baategeezebwa nti Katonda yali ayinza okubakomya mu ngeri ennyangu, kyagattibwako nti, “Anaakuleka okumala akaseera katono.” Baakola ki?—Mu kifo ky'okuwangula mu lutalo lwabwe nga bwe baali basuubira, baalabika ng'abaleekeddwa okuvumbagira mu kizikiza. Mu wiiki ntono baalekera ddala Ssabbiiti, ne bakyukira okugirwanyisa. Baali basuubira okutandikawo ekibiina ky'“Emyaka Egijja”, nga bo abakulembeze. Mu kifo ky'okuwangula ekyo, olw'okuleka Ssabbiiti baafiirwa ddala obuyinza bwabwe ku bantu baffe. Bwe batyo, olw'engeri gye baatambulamu, baalemesa ddala ekyo kye baali basooka okuteekateeka okukola. Abantu baffe baagamba nti, “Mazima Katonda ‘yabaleeka okumala akaseera katono.’”
GSAM 332Enkomerero Embi ey'Obulamu
GSAM 332.2Ku nkomerero y'abasajja bano ababiri, kirungi okuwa ebigambo ebimu ebikwata ku kabi kaabwe ak'ennaku, ebyayogerwa baganda baabwe bo, abakkiriza b'“Emyaka Egijja”, be baali beegasse nabo oluvannyuma lw'okuleka Ssabbiiti. Emyaka amakumi asatu mu musanvu egiyise, Mista Hall yafuuka ng'ataakyalina magezi makulu (olw'okugonda kw'obwongo), olw'okufiirwa ebintu bingi olw'obulimba bw'abantu abalala. Yali alina obulimba nti singa afuluma ebweru, yandigaziyidde oba n'agwa wansi ku ttaka. Talina kabi, naye, ddala, okumala emyaka gino gyonna abadde tasobola kukola mulimu gwa busumba mu ngeri yonna.3
GSAM 332.3Omusumba Stephenson amaze emyaka nga kkumi na mukaaga ng'afudde. Mu myaka mingi nga tannafa, yali talina magezi malamu (yali musiru), naye nga tali wa kabi eri abalala. Nga tannafuuka bw'atyo, mu ddembe lye yalowooza nti alina olw'enjigiriza etaliimu mateeka gye yali ayambye, yaleka mukyala we, omukazi atalina kibi kya mpisa kye baamuteekako (yali tasobola kusattulula bufumbo bwe okuggyako nga yeeyambisizza munnamateeka omukuusa), n'awasa omukazi omulala eyali akyali muto nnyo okusinga mukyala we eyasooka. Ekikolwa kino kyali kukyamu nnyo mu mpisa ne baganda be b'“Emyaka Egijja” bo ne batakkiriza nkola ye, era ne bataddamu kumukkiriza kubabuulira.
GSAM 333.1Ebigambo bya baganda baabwe ku nnaku ez'enkomerero ez'abasajja bano biraga okusaasira okungi ennyo; naye ebyo bye bintu eby'amazima ebitaliiko kintu kyongerwako, era biweereddwa awatali bukyayi oba kusalira musango. Kati tulese abasomi baffe okusalawo bo ku ngeri obujulizi buno gye bukwatamu omubiri.
GSAM 333Omusumba J. H. Waggoner Akkiriza Obubaka
GSAM 333.2Mu mwaka gwa 1852 Omusumba J. H. Waggoner, eyali akulembera olupapula lw'ekitundu mu Wisconsin, yakkiriza amazima ag'ekiseera kino, era mu mwaka ogwaddirira yeewaayo ddala eri omulimu gw'obusumba. Mu 1857 yawandiika obupapula bubiri obukulu ennyo, buli kamu nga kalina empapula nga ebikumi bibiri. Akasooka kaali kayitibwa, Enkula n'Obulagirizi bw'Obwomwoyo obw'omu Kiseera Kyaffe, ate ak'okubiri, Okwegaana Enjigiriza y'Emyaka Egijja. Akasooka tekaakoma ku kuba kigambo kya kuwonya bangi obutagwa mu mutego gwa Setaani, wabula, Katonda bwe yakawa omukisa, kaazibula amaaso g'abangi abaali tebamanyi ngeri y'okutegeeramu ebyolesebwa bino eby'omulembe.
GSAM 333.3Ekitabo kye Okwegaana Enjigiriza y'Emyaka Egijja kwe kunnyonnyola okusinga obujjuvu enjigiriza enkyaamu ez'ekiseera ky'okugezesebwa kw'aboonoonyi oluvannyuma lw'okujja kwa Mukama waffe omulundi ogw'okubiri. Kwe kwegaana okw'enjigiriza eyo okujjuvu nnyo, si kukoma ku kuba nti tekuddibwamu, naye tetunnalaba n'omuntu yenna agezaako okugiddamu. Ekitabo kino kiteeka mu lwatu, mu ngeri ennyonnyofu era ennyimpi, ekifo kya Kristo nga kabona ku ntebe ya Kitaawe (obwakabona bwe obwa Melukizeddeeki) mu kiseera kino, n'ekifo ky'anaabeera nakyo ku ntebe ye yennyini mu bwakabaka bwe obutaggwaawo obw'omu maaso,—entebe etaliba na bwakabona bwa mutabaganya obugigattibwako.
GSAM 334.1Oluvannyuma, Omusumba Waggoner yawandiika akapapula ka kusatu ak'obunene obw'omu ngeri y'emu, akayita, Okutangirira mu Kitangaala ky'Obwongo n'Okubikkulirwa. Okumpi n'omwaka gwa 1884, kaakyusibwa ne kagaziyizibwa ne kafuuka kitabo eky'empapula nga 400. Kye kitabo ekitegeerekeka era ekimpi ku nsonga eragibwa erinnya lyakyo.
GSAM 334.2Okuva mu kiseera kino n'addirira, yayingira nnyo mu mulimu gw'okufulumya ebitabo, ng'omuwandiisi era n'omukubiriza. Era yeeyongera okukola emirimu gy'obusumba, emyaka gye egy'enkomerero n'agimala mu Bulaaya.
GSAM 334.3Ku Apuli 17, 1889, yafa mangu mu Basel, Switzerland, nga yaakamala okufundikira ekitabo kye eky'enkomerero, Okuva mu Adeni okutuuka mu Adeni. Ku lunaku lwa 16 yakola omulimu omuzibu ogw'okuwandiika olunaku lwonna, n'awandiika mu dayali ye nti, “Nkoze omulimu omuzibu olunaku lwonna.” Mu lipoota y'embeera ye eyakolebwa baganda b'e Bulaaya, ebigambo bino ebiddirira byafunibwa:—
GSAM 334.4“Ku makya g'olunaku lwa 17, nga kumpi ssaawa kkumi n'emu n'ekitundu, yagwa n'afa mu ffumbiro lye, awatali kulabulwa kwonna, olw'okulemererwa kw'omutima. Yali akola nnyo okumaliriza ekitabo kye ekipya mu Lungereza, era yali asuubira okutandika olugendo okugenda e London ku Ssande eyaddirira, okukola awamu n'omulimu ogwali eyo, nga tannaddayo Amerika mu kyeya ekyali kijja.”
GSAM 334.5Okuva mu 1854, Omusumba Waggoner yali bulijjo era mu ngeri emanyiddwa mu maaso g'abantu ng'alwanirira amazima, mu kifo ky'okubuuliramu ne mu biwandiiko. Mu kiseera ky'okufa kwe yali anaatera okuba n'emyaka nkaaga mu mwenda. Yaziikibwa mu Basel ku Apuli 20. Bwe yatyo, omulimu gwe ng'akyali ku kifo kye, omu ku bakozi abaasooka mu nsonga eno n'awummula.
GSAM 334Okuwonya olw'Okukkiriza
GSAM 334.6Ku ntandikwa y'ekiseera kya ttoggo mu mwaka gwa 1858, Mukyala White yali alwadde nnyo okumala ennaku eziwerako, ng'asibiddwa ku kitanda era nga kumpi tasobola kukola kintu kyonna. Akawungeezi kamu, kumpi wakati mu ttumbi, yazirika; ab'omu maka ge ne bagezaako ebyo byonna bye baali bamanyi okumuzzawo, naye ne balemererwa. Yamala mu mbeera eno ekiseera ekisukka mu kitundu ky'essaawa, Omusumba Andrews nange ne tuyitibwa mangu Omusumba White okwegatta mu kusaba. Mu kuddamu okusaba okw'obunyiikivu okwayogerwa ku kitanda kye, Mukama yamuzzawo mu kisa eri okutegeera, n'amuzzawo eri obulamu bwe obwa bulijjo. Bwe yali awa Katonda ettendo, yatwalibwa mu okwolesebwa, ng'akyali ku kitanda. Ebimu ku ebyo bye yalaba mu kwolesebwa kuno bisobola okusomebwa mu Obujulizi eri Ekkanisa, Namba 5.
GSAM 335Ekyolesebwa eky'Omubiri ekyewuunyisa
GSAM 335.1Ekyolesebwa kino kyali kigattiddwa ku kintu eky'enjawulo eky'omubiri, era twagala okukissaako essira. Omusumba White nange twali tutudde ku ludda lumu olw'ekitanda, Omusumba Andrews ng'ali ku ludda olulala. Emikono gye gyali gigattibwa emirundi ku kifuba kye oba nga gigenda n'emikono gye mu mpisa ye eya bulijjo ey'eddembe n'obulungi eri ebyo eby'enjawulo bye yali alaba. Ekitundu eky'awaggulu eky'omubiri gwe kyayimusibwa okuva ku kitanda, ne wabaawo ekifo kya yiinci nga munaana oba mwenda wakati w'ebibegabega bye n'omutto. Mu bigambo ebirala, omubiri okuva mu biwato okudda waggulu gwali gukutamye ku nsonda nga amakumi asatu. Era mu mbeera eyo yamala okwolesebwa kwonna, okw'eddakiika amakumi asatu. Tewali muntu ayinza mu butonde okutuula mu mbeera eyo nga takwatiddwa mikono n'emikono, ate nga tasobola kugikwata okumala ebbanga eryo. Wano nate waaliwo obukakafu nti amaanyi agataali mu buyinza bwe gaali gakwatagana n'okwolesebwa.
GSAM 335Obunnabbi Obulala
GSAM 335.2Ku lunaku olusooka olw'Ogw'ekkumi, 1858, Omusumba ne Mukyala White n'omuwandiisi baakola olukuŋŋaana olw'awamu mu Rochester, New York. Okuva mu lukuŋŋaana luno, omuwandiisi yabawerekerako mu lugendo mu kitundu kya New York ne mu bitundu bya New England. Ku Ssabbiiti emu, Mukyala White yaweebwa okwolesebwa, mw'alagibwa, mu bintu ebirala, nti mu kifo ekimu ku lugendo lwe baali bateekateeka, Setaani yali agenda okumulumba n'amaanyi, era Omusumba White nange twalina okumunywererako mu kukkiriza, Mukama yandimuwonyezza.
GSAM 336Obulwadde bwa Mukyala White
GSAM 336.1Wano nate waaliwo obunnabbi obw'ekyo ekyali kigenda okubaawo. Ebyaddirira biraga obutuufu bwe bwatuukirira. Ku Ssabbiiti eyasooka oluvannyuma lw'olukuŋŋaana lw'e Rochester twali mu Roosevelt, ate ku Ssabbiiti eyaddirira ne tubeera mu Brookfield, mu kitundu kya Madison. Wiiki eyaddirira twakola enkuŋŋaana mu ffumbiro eddene erya Mista Ballou, mu Mannsville, mu kitundu kya Jefferson. Bwe twali tutambula ne ggaali y'omukka okuva e Brookfield okugenda e Mannsville, obwenyi bwa Mukyala White ne butandika okuzimba wansi w'amaaso. Kino kyali kimulumya nnyo ne bwe twatuuka e Mannsville n'alazibwa okugenda ku kitanda. Okuzimba ne kweyongera okumala ennaku bbiri, ne kumumemya otulo era ne kumulemesa okwenyigira mu nkuŋŋaana. Omutwe gwe gwazimba amaaso ge gombi ne gazibirira, era obwenyi bwe ne bukyusibwa nnyo ne butaddamu kufaanana bwa muntu. Mu bulumi obwo obw'amaanyi n'obweraliikirivu obw'ekitalo, obwava mu kubulwa otulo, omulabe yali akola nnyo okumuleetera okwemulugunya ku Katonda. Ebintu byeyongera bwe bityo okutuusa enkuŋŋaana ezaalagirwa lwezaakoma.
GSAM 336.2Enkuŋŋaana bwe zaakoma, Omusumba White n'aŋŋamba nti,
GSAM 336.2“Ow'oluganda John, kuno kwe kulumba kwa Setaani okwatuuka ku mukyala wange, kwe twalagirwa e Rochester. Ojjukira nti waaliwo ekisuubizo nti singa twenyweza wamu ne tumuyimusa mu kukkiriza, nga tetuleka na kaseera konna olutalo bwe lunajja, amaanyi g'omulabe gandimenyeddwa, n'awona. Ka tuyingire mangu tusabe.”
GSAM 336Okuwonyezebwa nga Bwe Kwategeezebwa
GSAM 336.3Amangu ago twayingira mu kisenge Mukyala White mwe yali asibiddwa ku kitanda, ne tumusabira n'obunyiikivu, ate baganda abaali mu kisenge mwe twali tukolera enkuŋŋaana ne basigala nga basaba mu kasirise. Nga wayise eddakiika nga kkumi bukya tutandika okusaba, amaanyi ga Mukama ne gajja ne gajjuza ekisenge. Mukyala White amangu ago yawona obulumi bwonna, n'ayita emmere. Kino kyali kumpi ssaawa kkumi n'emu ez'olweggulo. Nga ssaawa emu ey'ekiro, okuzimba kwonna kwali kuwedde ku bwenyi bwe, n'agenda mu lukuŋŋaana akawungeezi ako, ng'alabika omulamu nga bwe yali bulijjo.
GSAM 337.1Ku kusaba kw'abatuuze, akawungeezi waayogerwa okubuulira ku “Obusika bw'Abatukuvu”, era bwe kwakoma Mukyala White n'awa okubuulirira. Omusumba White bwe yali ebweru n'omwana we omuto, W. C., Mukyala White yatwalibwa mu kwolesebwa mu maaso g'ekibiina ekinene ekyo. Ebimu ku ebyo bye yalagibwa mu kiseera ekyo bisobola okusomebwa mu kitundu eky'enkomerero eky'Obujulizi Namba 5, ekyawandiikibwa e Mannsville, New York, Okitobba 21, 1858.
GSAM 337.2Okuwonyezebwa Mukyala White kwe yafuna ku mukolo ogwayogerwako waggulu kwali kujjuvu ddala nga bwe kwali kubadde kwabunnabbi mu kwolesebwa okwaba e Rochester. Tewali kizibu kya ngeri eyo kyaddamu okubaawo ku lugendo olwo, era mu buli kifo twafunanga obuwanguzi obw'ekitiibwa olw'amazima.
GSAM 337Obunnabbi ku Lutalo lw'Abamerika olw'Obutabanguko
GSAM 337.3Ku Ssabbiiti, nga 12 Jjanwali, 1861, nga wayise emyezi esatu gyokka okutuuka ku lunaku ery'amasasi agaasooka okukubwa ku Fort Sumter (eyali entandikwa yennyini ey'olutalo olwaviirako abaddu Abakafirika ab'omu Amerika abali obukadde buna okusumululwa okuva mu buddu), ennyumba y'okusinzizaamu ey'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu mu Parkville, Michigan, yateekebwako ku Katonda. Omukolo gwetabwako Omusumba White ne mukyala we, Abasumba Waggoner, Smith, n'omuwandiisi. Omusumba White bwe yamala okubuulira, Mukyala White n'awa okubuulirira okw'amaanyi, oluvannyuma n'atuula ku ntebe. Mu mbeera eyo yatwalibwa mu kwolesebwa. Ennyumba yali ejjudde abantu, era ddala kyali kifo kya ntiisa. Bwe yava mu kwolesebwa n'agolokoka, n'atunula mpola mu nnyumba, n'agamba nti:—
GSAM 338.1“Tewali muntu n'omu mu nnyumba eno eyali alowoozezza n'akatono ku buzibu obugenda okujja ku nsi eno. Abantu basekerera etteeka ly'okweyawula erya South Carolina, naye kaakano ndagiddwa nti ebitundu by'eggwanga bingi bigenda kwegatta ku kitundu ekyo, era wajja kubaawo olutalo olw'entiisa ennyo. Mu kwolesebwa kuno ndabye amagye amanene ag'ebibinja byombi nga gakungaanidde ku kisaawe ky'olutalo. Nawulidde okubwatuka kw'amasasi g'emmundu, ne ndaba abafu n'abali okufa ku buli ludda. Oluvannyuma ne ndaba nga bagenda mu maaso nga balwana ng'omuntu n'omuntu [nga bayitaganako n'obwambe]. Ate ne ndaba ekisaawe olutalo bwe lwali lumaze, nga kyonna kibikkiddwa abafu n'abali okufa. Oluvannyuma natwalibwa mu makomera, ne ndaba okubonaabona kw'abo abaali mu bwetaavu, abaali baggwaawo amaanyi. Ate ne ntwalibwa mu maka g'abo abaali bafiiriddwa baami, abaana ab'obulenzi, oba baganda mu lutalo. Nnalaba ennaku n'okulumwa kwabwe.”
GSAM 338.2Awo n'atunula mpola okwetooloola ennyumba n'agamba nti, “Waliwo abantu mu nnyumba eno abagenda okufiirwa abaana ab'obulenzi mu lutalo olwo.”
GSAM 338Obujulizi bwa Mukyala Ensign ku Byolesebwa
GSAM 338.3Okukakasa ekintu ekyo ekyayogerebwa waggulu, n'obukakafu nti obunnabbi bwayogerwa ku lunaku olwayogerwako, era n'okulaga engeri ekibiina gye kyabutegeeramu ne kibusaasaanya, obujulizi buno obuddirira buweereddwa:—
GSAM 338.4“Kino kikakasa nti nnali mbeera mu St. Joseph County, Michigan, mu Jjanwali, 1861, mayiro nga mukaaga okuva e Parkville. Saali Mudiventi. Ku lunaku olw'ekkumi n'abubiri olw'omwezi ogwo, baliraanwa bange abawerako bagenda e Parkville okwetaba mu nkuŋŋaana. Bwe baakomawo eka baŋŋamba nti mu lukuŋŋaana mwalimu omukazi eyali mu kwolesebwa, era eyagamba nti waaliwo olutalo olw'entiisa olwali lujja ku United States; nti amagye amanene gaali gagenda okukunganyizibwa ku mpande zombi, mu Bukiika obwa ddyo ne mu Bukiika obwa kkono, era nti bangi bandibadde babonaabona mu makomera; era nti obwetaavu obw'amaanyi bwandibaddewo mu maka mangi olw'okufiirwa abaami, abaana ab'obulenzi, ne baganda mu lutalo; era nti waaliwo abasajja mu nnyumba abaali bagenda okufiirwa abaana ab'obulenzi mu lutalo olwo.” Kyassibwako omukono, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Jjanwali 30, 1891.”
GSAM 339.1Mu kukwatagana n'obunnabbi bw'olutalo olwo olw'entiisa, Mukyala White era yagamba nti Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu “bandireeteddwa mu bifo ebizibu olw'olutalo, era nti kyali buvunaanyizibwa bwa bonna okusaba n'obunyiikivu Katonda abawe amagezi okumanya eky'okukola mu biseera ebizibu ebyali bibali mu maaso.”
GSAM 339Obunene bw'Olutalo olw'Obutabanguko
GSAM 339.2Mu kiseera okwolesebwa lwe kwabaawo, abantu b'Obukiika obwa kkono okutwalira awamu tebaalina kutegeera kwonna, oba okutono nnyo, ku lutalo olwali lusemberera. Ne Pulezidenti Lincoln, nga wayise emyezi esatu (Apuli 12, 1861), ebitundu by'eggwanga ebiwerako nga bimaze okwegatta ku South Carolina mu tteeka lyayo ery'okweyawula, era n'amasasi agaasooka nga gakubiddwa ku Fort Sumter, yasaba basajja 75,000 bokka, era okumala emyezi esatu gyokka.
GSAM 339.3Omuwendo gwonna ogw'amagye agaawandiikibwa ku ludda lw'Obumu mu lutalo lwonna gwali 2,859,132. Ensaayiklopediya Britannica egamba nti “amagye g'Abeyawudde gaali, ku ntandikwa ya 1863, nga basajja nga 700,000,” naye nti kizibu okumanya ddala omuwendo gwe baali bawandiise mu byonna. Ebalirira omuwendo gw'abafu baabwe nti “basajja nga 300,000.” Ensaayiklopediya ezimu ezafulumiziddwa mu kiseera kyaffe ziteeka okufiirwa ku ludda lw'Obumu (abo abaafiira mu lutalo, oba abaafa olw'ebiwundu oba endwadde ze baafuna ku kisaawe oba mu makomera) ku 359,528. Ku mabanja g'Obumu, Britannica egamba nti:—
GSAM 339.4“Ebbanga ly'amabanja lyatuuka ku ntikko yaalyo ku Agusito 31, 1865, nga liri ddoola $2,845,907,626.56. Era ensimbi nga $800,000,000 ez'omusolo zaali zimaze okukozesebwa, okusinga ku lutalo; ebitundu by'eggwanga, ebibuga, ebitundu ebitono, n'obubuga bwali bimaze okukozesa emisolo gyabyo ne beekunganyiza amabanja gaabyo olw'olutalo; okusasula pensoni kuyinza okutuuka ku $1,500,000,000 ku nkomerero. Ebisale by'ekibiina ky'Abeyawudde tebiyinza kumanyibwa; eby'obugagga ebyazikirizibwa amagye g'Obufuzi n'amagye g'Abeyawudde kumpi tebiyinza kubalirirwa; era omuwendo gw'ensimbi ($2,000,000,000) ogw'abaddu mu Bukiika obwa ddyo gwazikirizibwa olw'olutalo. Mu byonna, wadde ng'omuwendo gw'olutalo teguyinza kubalirirwa mu butuufu, $8,000,000,000 kwe kulowooza okutono.”4
GSAM 340Okukakasa Okulala okw'Okwolesebwa
GSAM 340.1Ku bunnabbi obw'abasajja abaali mu nnyumba y'okusinzizaamu e Parkville abaali bagenda okufiirwa abaana ab'obulenzi mu lutalo, nja kwogera kyokka nti mu kiseera kya ddumbi mu 1883 nasisinkana omusumba omukadde ow'ekkanisa y'e Parkville, eyali era omusumba mu Jjanwali, 1861, okwolesebwa bwe kwabaawo; ne mmubuuza oba ajjukira ebigambo Mukyala White bye yayogera ng'annyonnyola okwolesebwa ku lutalo. “Yee,” bwe yagamba, “mbijjukira.” “Oyinza okumbuulira abantu bameka b'omanyi abaali mu nnyumba ku lunaku olwo ne bafiirwa abaana ab'obulenzi mu lutalo?” Amangu ago yajjukira amannya g'abantu bataano, n'agamba nti, “Mmanyi nti bano baaliwo, era nti baafiirwa abaana ab'obulenzi mu lutalo; era singa mba waka, gye nandiyogeredde n'abantu bange, nandikuwadde amannya amalala. Ndowooza,” bwe yeeyongera, “nti waaliwo abalala bataano, nga tobalidde abo be njogeddeko.”
GSAM 340.2Emyaka ena n'okusingawo egy'okulwana obutaggwaawo ku ludda lw'Obukiika obwa ddyo, okutuusa kumpi ekitundu ky'amagye gonna agaali gakuŋŋaanyiziddwa lwe kyaafiira mu lutalo oba olw'obulwadde, kiraga nti obunnabbi obwo obwogerwako waggulu bwatuukirira mu ngeri eyewuunyisa.
GSAM 340Obuddu n'Olutalo
GSAM 340.3Mu kunnyonnyola okwolesebwa kwe yaweebwa nga 4 Jjanwali, 1862, Mukyala White yagamba nti:—
GSAM 340.4“Abantu enkumi n'enkumi baasendebwasendebwa okuwandiika amannya gaabwe mu magye nga bategeezeddwa nti olutalo luno lwali lwa kusaanyawo buddu; naye kaakano nga bamaze okunywezebwa, bazudde nti baabadde balimbiddwa, nti ekigendererwa ky'olutalo luno si kusaanyaawo buddu, wabula okugukuumira nga bwe buli.”
GSAM 341.1Ebigambo ebyo byayogerwa mu kiseera abaserikale lwe baalagirwa okuyamba mu mulimu gw'okuddiza baddu bonna abaali badduse ne bayingira mu nnyiriri z'Obumu eri bakama baabwe, era abaserikale ne balagibwa nga bagamba nti, “Singa tuwangula mu kukakkanya obujeemu buno, tuba tufuna ki?” Baddamu nga bennyamidde nti, “Tewali. Ekyaaleeta obujeemu tekiggiddwawo. Enkola y'obuddu, eyazikiriza eggwanga lyaffe, esigaddewo okubeerawo n'okuleeta obujeemu obulala.” Ebigambo bino, ebiggiddwa mu Bujulizi Namba 7, omuli ennyonnyola ennyingira ey'olutalo mu bujjuvu, wansi w'omutwe “Obuddu n'Olutalo,” tebitegeeza nti obuddu tebulijja kusaanyizibwawo, naye biraga embeera abaserikale gye baali balabamu mu kiseera ekyo. Wansi katono mu bujulizi obwo obumu, waliwo obunnabbi nga bwe buno:—
GSAM 341Obunnabbi bw'Obuwanguzi eri Obukiika obwa Kkono
GSAM 341.2“Naye ate okusiiba kw'eggwanga kulangiriddwa! Mukama agamba nti, ‘Kino si kye kusiiba kye nalonda, okusumulula enjegere ez'obubi, okuggyawo emigugu emizito, n'okuleka ababonyaabonyezebwa bagende mu ddembe, era n'okumenya buli kikoligo?’ Eggwanga lyaffe bwe linaasiiba okusiiba Katonda kwe yalonda, awo alikkiriza okusaba kwabwe ku nsonga y'olutalo; naye kaakano teziyingira mu kutu kwe.”
GSAM 341.3Abo abamanyi ebyafaayo by'olutalo bamanyi okufiirwa, obubenje, okulwawo, n'ebirala ebyakwatagana n'okugezaako kw'Obukiika obwa kkono okuwangula amagye g'Obukiika obwa ddyo okutuusa okulangirirwa kw'eddembe ly'abaddu—nga 1 Jjanwali, 1863. Oluvannyuma, obuwanguzi bwali bwangu nnyo okuva mu kiseera ekyo okutuusa olutalo lwe lwaggwa! Kyaali kyeyoleka nnyo eri abo abaali balaba enkulaakulana y'omulimu nti obunnabbi obw'oku 4 Jjanwali, 1862, bwali butuukiridde. Oluvannyuma lw'emigugu okuggyibwawo, obusibe ne busumululwa n'ekikoligo ne kimenyesebwa omuddu! Kyali kyeyoleka nnyo nti Katonda yawulira okusaba kw'abantu be, n'awagira okugezaako okumaliriza olutalo bwe baalonda okusiiba okumusanyusa!
GSAM 342Obujulizi bwa Gavana eyali John P. St. John
GSAM 342.1Mu kwogera kwa Gavana eyali John P. St. John, ow'e Kansas, mu Ottawa, Illinois, kwe nawuliriza akawungeezi ka Jjuuni 29, 1891, yayogera ebigambo bino:—
GSAM 342.2“Tewali mulundi gwe nnali mwennyamivu nnyo nga Abeyawudde bwe baatukuba e Bull Run. Naye byonna byali kitundu ku nteekateeka ya Katonda. Singa twakuba Abeyawudde, bannabyabufuzi banditegekedde emirembe, era Obumu bwandisigaddewo n'obuddu, era twandibulina n'okutuusa leero. Abeyawudde baalina obuwanguzi okumala emyaka ebiri; naye oluvannyuma lwa Lincoln okulangirira eddembe ly'abaddu eryamanyika ennyo, twakyukira ku ludda lwa Katonda, era tetwandisobodde kuwangulwa.”