Essuula 5 — Obubaka bw'Okujja kwa Kristo Omulundi ogw'Okubiri
GSAM 93.1“Kaakano muyigire ku mutiini olugero: ettabi lyagwo bwe liba nga likyali ggonda, ne litojjera amalagala, mutegeera ng'omusana gunaatera okutuuka; nammwe bwe mutyo, bwe muliraba ebyo byonna, mutegeere nti kiri kumpi [ku mabbali, ye ali kumpi], ku nzigi ddala. Ddala mbagamba nti omulembe guno teguliggwaawo okutuusa ebyo byonna lwe birituukirira. Eggulu n'ensi biriggwaawo, naye ebigambo byange tebiriggwaawo.”1
GSAM 93.2Mu kyawandiikibwa kino tulagibwa ekiseera lwe kiyinzika okutegeera nti okujja kwa Kristo kuli “ku nzigi,” nga tuli bakakafu okufaanana bwe tutegeera ng'omusana gunaatera okutuuka bwe tulaba amalagala agasooka amato era amagonvu nga gatojjera. Era tuyinza okutegeera nti tutuuse ku mulembe ogutaliggwaawo okutuusa Kristo yennyini lw'alijja. Ekiseera bwe kituuka okuyiga olugero, kiba kya mazima ddala nti kye kiseera kya Mukama okuyimusa abayigiriza baluyigirize. Ekibuuzo omutume kye yabuuza ku mulundi omulala kituukira ddala ne wano nti, “Baliwulira batya awatali abuulira? Era balibuulira batya nga tebatumiddwa?”2
GSAM 93Ekiseera ky'Obubonero
GSAM 93.3Mu ssuula eyayita twalaba engeri okumanya gye kwafunibwamu ku nkomerero y'ekiseera ky'ennaku 2300, era nti kyatuuka ku “ssaawa ey'omusango gwe.” Mu lugero oluleeteddwa wano tutuuka ku kiseera kya Mukama olugero luno n'obubaka bw'“omusango” lwe byali birina okulangirirwa eri ensi. Oluvannyuma lw'okwogera ku “kubonaabona” okunene okwali okw'okutuuka ku bantu be, okwali “okw'okusalibwako,” Omulokozi yagamba nti, “Amangu ago oluvannyuma lw'okubonaabona okw'ennaku ezo enjuba erizikizibwa, n'omwezi tegulyaka, n'emmunyeenye zirigwa okuva mu ggulu, n'amaanyi ag'omu ggulu galinyeenyezebwa: awo akabonero k'Omwana w'omuntu kalirabika mu ggulu.”3
GSAM 94.1Mwetegereze nti ku kabonero akasembayo okwogerwako tekigamba nti kabonero k'okujja kwe; wabula kabonero akalaga nti Omwana w'omuntu ali awo, alabibwa ng'ajja. Ebintu ebiri mu lunyiriri luno ebiweereddwa ng'obubonero obw'okwesigamako mu kukkiriza nti okujja kwe kuli kumpi, bwe bubonero mu njuba, mu mwezi ne mu mmunyeenye. Ebintu ebirala ebiddirira bibaawo mu kujja kwe kwennyini mu bire eby'eggulu. Noolwekyo amangu ddala oluvannyuma lw'akabonero ak'okusatu ku buno—ako ak'omu mmunyeenye—kye kiseera kya Mukama okuyimusa abayigiriza be okuyigiriza nti okujja kwa Kristo kuli ku nzigi.
GSAM 94.2Kaakano ku kiseera obubonero buno we bwali obw'okulabikira: enjuba yali ya kuzikizibwa amangu ago oluvannyuma lw'okubonaabona.4 Nga Makko bwe yawandiika, kyali kya kubaawo “mu nnaku ezo, oluvannyuma lw'okubonaabona okwo.”5 Omulokozi waffe yali agambye nti ennaku zaali za kusalibwako. Olw'ekiragiro kya Maria Theresa, n'amateeka agakkiriza eddiini endala okuva mu 1773 okutuuka mu 1776, obukambwe bw'okuyigganya ekkanisa bwakendeezebwa. Newakubadde ng'obuyinza obwayigganyanga bwasigala nga bufuga obuyinza bwa gavumenti okutuusa mu 1798, okuyigganya kwabwo kwakoma awo nga mu 1773. Okugeraageranya ebigambo by'Omulokozi kyanditeese akabonero akasooka ku buno wakati wa 1773 ne 1798.
GSAM 94Olunaku n'Ekiro eby'Ekizikiza
GSAM 94.3Nga 19 Maayi 1780, enjuba yazikizibwa mu ngeri esukka ku ya bulijjo. Tekwali kusiikirizibwa kwa njuba okuleetebwa omwezi, kubanga omwezi gwali gujjuvu ku lunaku olwasooka. Wadde kyali kityo, ekizikiza kyabikka ekitundu kyonna eky'obukiikakkono n'ebuvanjuba eky'Amawanga Amagatte aga Amerika okuva ku ssaawa ttaano ez'enkya okutuuka ku ssaawa ttaano ez'ekiro. Ku olwo enjuba si ye yokka eyazikizibwa, naye n'omwezi gwagaana okuzza ekitangaala ky'enjuba. Ekizikiza ekyo kyalemesa enjuba okwakira ku maaso g'omwezi. Era nga Noah Webster bwe yagamba oluvannyuma lw'emyaka mingi, “Tewali nsonga ematiza eraze ekyaleeta ekizikiza kino.”
GSAM 95.1Ku lunaku luno olw'ekizikiza, Herschel, omukugu mu by'emmunyeenye, yagamba nti: “Olunaku olw'Ekizikiza mu Amerika ey'Obukiikakkono kyali kimu ku bintu ebyewuunyisa eby'obutonde abantu bye banaasomanga n'okwagala, naye amagezi g'abantu galemereddwa okukinnyonnyola.”
GSAM 95.2Abo abaannyonnyola ekizikiza ky'ekiro kya 19 Maayi 1780 baagamba nti, wadde ng'omwezi gwali gujjuvu, “singa buli kintu ekimasamasa mu bwengula kyali kisaaniziddwawo, ekizikiza tekyandiyinzizza kusingawo awo.”
GSAM 95Emmunyeenye Ezigwa
GSAM 95.3Akabonero ak'okusatu ku buno, okugwa kw'emmunyeenye, katuukirira nga 13 Novemba 1833. Mu kiro ekyo, oba okugamba obulungi, okuva ku ssaawa ttaano ezasooka obudde okukya, waaliwo enkuba y'emmunyeenye ezigwa abamu gye baageraageranya n'emigga gy'omuliro egikka okuva mu ggulu; abalala ne bagigeraageranya n'ensasi z'omuliro ezibuuka okuva ku kyokya eky'omuliro ekinene eky'okwolesebwa. Ekintu kino kyabikka Amerika ey'Obukiikakkono yonna, okuva ku kikono ky'ennyanja ekya Mexico mu bukiikaddyo okutuuka ku kikono ky'ennyanja ekya Hudson mu bukiikakkono, era okuva ku Bizinga bya Sandwich mu bugwanjuba okutuuka awali mayiro bikumi bitono okuva e Liverpool mu buvanjuba. Buli we kyalabibwa, kyali enkuba y'emmunyeenye y'emu etaggwawo, nga zigwa mu bungi ng'obutundutundu bw'omuzira mu kibuyaga ky'omuzira.
GSAM 95.4Ku nkuba eno ey'emmunyeenye mu 1833, twongera okujuliza olupapula Omwetegereza wa Connecticut olwa 25 Novemba 1833 nti:—
GSAM 95.5“Omukung'aanya w'olupapula Omunnansi ow'Edda atwala ‘emmunyeenye ezigwa’ ng'ensonga nkulu nnyo. Agamba nti, ‘Tulangirira nti enkuba y'omuliro gye twalaba ku makya g'Olwokusatu olwayita kifaananyi ekitiisa, ekikulembera ekitabuusibwabuusibwa, era akabonero ak'ekisa, ak'olunaku olwo olukulu era olw'entiisa abatuula ku nsi lwe baliraba ng'envumbo ey'omukaaga egguliddwa. Ekiseera kiri kumpi ddala, ekyogerwako si mu Ndagaano Empya yokka, naye ne mu Ndagaano Enkadde; era tekyali kisoboka kulaba kifaananyi kituufu okusingawo eky'omutiini ogukunkumula ebibala byagwo nga gukuntiddwa empewo ey'amaanyi.’”
GSAM 96Ebyo Thomas Burnett bye Yalagula
GSAM 96.1Abantu baali bayigiriziddwa abo abaaliwo mu biseera eby'edda okusuubira okutuukirira kw'akabonero kano nga bwe kaayogerwako ddala. Thomas Burnett, mu kitabo kye Endowooza ku Nsi, ekyakubibwa e London mu mwaka gwa Mukama waffe 1697, yayogera ku Matayo 24:29 nti:—
GSAM 96.2“Tewali kubuusabuusa nti walibaawo emmunyeenye ezigwa ez'omuliro eza buli kika mu kiseera ekyo; era mu zo muliba ezo eziyitibwa emmunyeenye ezigwa, ezitakola kinene bwe ziba emu emu, naye singa zaayongera obungi ennyo, nga zigwa, nga nnabbi bw'agamba, ng'amalagala agava ku muzabbibu oba ebibala ebiva ku mutiini, zaandibadde ekintu ekyewuunyisa okulaba.... Tetwetaaga kutwala bintu bino ng'ebigambo eby'okutumbuliza n'ebitontome, wabula ng'obunnabbi obw'ekyere era ebintu ebirituukirira nga bwe byayogerwa ddala.”
GSAM 96Obujulizi bwa Pulofeesa Olmstead
GSAM 96.3Pulofeesa Olmstead, ow'ettendekero lya Yale e Mass., eyayitibwa “omukugu mu mbeera y'obudde asinga bonna mu Amerika,” yayogera ku mmunyeenye ezaagwa nga 13 Novemba 1833 nti:—
GSAM 96.4“Enkuba y'emmunyeenye eya 1833 yabikka ekitundu ky'ensi ekinene, okuva wakati w'ennyanja Atlantic mu buvanjuba okutuuka ku nnyanja Pacific mu bugwanjuba; era okuva ku lubalama olw'obukiikakkono olwa Amerika ey'Obukiikaddyo okutuuka mu bitundu ebitalambikiddwa eby'amatwale ga Bungereza mu bukiikakkono. Okwolesebwa kw'emmunyeenye ezigwa tekwakoma ku kulabibwa bulabibwa, naye buli wamu kwalabika mu ngeri y'emu.”
GSAM 96.5Ku kwolesebwa kuno, okwatandika awo nga ku ssaawa ttaano ez'ekiro nga 12 Novemba, ne kugenda mu maaso okutuusa awo nga ku ssaawa kkumi ez'ekiro nga 13, pulofeesa agamba nti:—
GSAM 96.6“Abo abaafuna omukisa gw'okulaba okwolesebwa kw'emmunyeenye ezigwa ku makya ga 13 Novemba 1833, kirabika baalaba okwolesebwa kw'omuliro mu ggulu okusinga byonna ebibadde birabiddwa okuva ensi lwe yatondebwa, oba waakiri mu byafaayo ebyawandiikibwa mu bitabo.”
GSAM 97Enkuba y'Emmunyeenye Yalabibwa ne mu Bulaaya
GSAM 97.1Mu kitabo ekyafulumizibwa Leonard Heinrich Kelber, e Stuttgart mu Bugirimaani mu mwaka 1835, tuyiga nti akabonero kano kaddamu okulabika ku ludda olwo olw'ennyanja Atlantic, mu mwezi gwe gumu, naye ng'ennaku ntono ziyiseewo. Agamba nti:—
GSAM 97.2“Nga 25 Novemba 1833, waaliwo okwolesebwa okulungi okw'emmunyeenye ezigwa ku lukalu lwa Bulaaya,” era “mu Minsterburg, Silesia, emmunyeenye zaagwa ng'enkuba y'omuliro. Wamu nazo waagwa emipiira gy'omuliro, ekyaleetera ekiro okutangaala ennyo abantu ne balowooza nti ennyumba ezaali okumpi nabo zaali zikwatiddwa omuliro.
GSAM 97.3“Mu kiseera kye kimu e Prin, Austria, waaliwo okugwa kw'emmunyeenye okwabikka ekitundu ekisukka mayiro ez'ekyebiriga 500. Abamu baakunnyonnyola ng'emigga gy'omuliro egikka okuva mu ggulu. Abamu baakuyita enkuba y'omuliro. Embalaasi zaatiisibwa ne zigwa wansi. Abantu bangi baalwala olw'okutya.”
GSAM 97Okutegeera Amakulu g'Olugero
GSAM 97.4Bwe tugoberera obunnabbi buno ne tuyita ku kutuukirira kw'akabonero ak'okusatu,—okugwa kw'emmunyeenye,—Omulokozi waffe agamba nti, “Kaakano muyigire ku mutiini olugero.” Ebigambo bino tebikwata ku mulembe ogwaliwo Mukama waffe bwe yayogera ebigambo bino, wabula ku mulembe ogwali ogw'okulaba ebintu bino nga bituukiridde—si nga bituukirira, naye nga bimaze okutuukirira. Ebintu eby'okutuukirira ng'obubonero nti Kristo ali ku luggi tebizingiramu kunyeenyezebwa kw'eggulu nga bw'alirabibwa ng'ajja ddala. Obubonero buno obw'okujja kwe okuli kumpi buzingiramu n'akabonero kano ak'okusatu, ako ak'omu mmunyeenye. Ekiseera Mukama kye yateekawo abantu okuyiga olugero olw'omutiini kiri oluvannyuma lwa 1833. Kino kye kiseera kya Mukama ensi okuzuukusibwa etegeere amazima amakulu nti okujja kwe kuli ku nzigi, era nti alijja ng'omulembe oguwulira olugero olwo tegunnaggwaawo. Noolwekyo tulaba engeri ekiseera gye kirambikiddwa mu bunnabbi buno, okulaga okulangirira okunene okw'okujja kwa Kristo lwe kwali okw'okuweebwa ensi.
GSAM 98Okulangirira mu Nsi Yonna
GSAM 98.1Mu kutuukirira kw'obunnabbi buno, tusanga nti mu kiseera ekyo kyennyini mu 1833, Mukama yali ayimusa ababaka be oba abasumba be mu bitundu eby'enjawulo eby'ensi, abaava mu 1833 okutuuka mu 1844 nga bakoowoola nti okujja kwa Kristo kuli kumpi, “ku nzigi ddala;” era bano baayigiriza olugero olw'omutiini, nga basonga ku bubonero buno obw'okujja kwe, nga bwe yali abalagidde okukola. Obubaka buno, okuyitira mu muyigiriza eyaliwo yennyini oba mu biwandiiko ebyakubibwa, bwatuuka ku buli kifo ky'obuminsani mu nsi, era ku buli mwalo gw'ennyanja ku nsi.
GSAM 98.2Obunene bw'ekitundu obubaka kye bwabuna bwannyonnyolwa bulungi omukung'aanya w'olupapula Eddoboozi ly'Amazima, olw'e Rochester, N.Y., mu lupapula olwafuluma mu Jjanwali 1845 nti:—
GSAM 98.3“Enjiri ey'olubeerera, nga bw'ennyonnyolwa mu Okubikkulirwa 14:6, 7, ebuuliddwa eri buli ggwanga, ekika, olulimi n'abantu; ng'egamba n'eddoboozi ery'omwanguka nti, ‘Mutye Katonda, mumuwe ekitiibwa; kubanga ekiseera eky'omusango gwe kituuse: era mumusinze oyo eyakola eggulu, n'ensi, n'ennyanja, n'ensulo z'amazzi.’ Tewali nsonga eyinza kukakasibwa na bintu ebyabaawo okusinga eno nti obubaka buno butwaliddwa eri buli ggwanga n'olulimi wansi w'eggulu, mu myaka mitono nnyo egiyise, mu kubuulira okujja kwa Kristo mu 1843 [1843, mu kubala kw'Abayudaaya—mu kubala kwaffe, 1844], oba nti kuli kumpi. Okuyitira mu misomo n'ebiwandiiko ebifulumiziddwa, eddoboozi libunye ensi yonna, n'ebigambo bituuse ku nkomerero y'ensi.”
GSAM 98.4Abantu abamu abatamanyi byabaawo batunuulidde ekisinde ky'okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri ng'ekyakoma mu kitundu ekimu, nga balowooza nti gwali mulimu ogwakwata ku William Miller n'abasumba ebikumi ebitono abaakolanga naye mu kitundu eky'obukiikakkono eky'Amawanga Amagatte aga Amerika. Abali bwe batyo bayinza okwewuunya okumanya nti ekisinde mu Amerika, Abasumba Miller ne Himes mwe baali abakulembeze abamanyifu, kyali kitundu kitono kyokka eky'ekisinde ekinene, nga bwe kyogeddwa waggulu, ekyatuuka “ku nkomerero z'ensi.”
GSAM 99ENGERI EKISINDE GYE KYATANDIKA MU MAWANGA AG'ENJAWULO
GSAM 99.1Ekiseera kya Mukama kyatuuka okulangirira kuno okubuna ensi, era mu bitundu by'ensi eby'enjawulo amakumi abiri oba okusingawo, kumpi mu kiseera kye kimu, abantu baayimusibwa, abagenda okulangirira obubaka buno mu bitundu by'ensi byonna nga tebamanyi mirimu gya bannaabwe. Abo abaayogerwako mu ssuula 4, abaafuna ekitangaala ku nkomerero y'ennaku 2300, okuggyako omu,—A. Campbell,—baaluŋŋamizibwa okwenyigira mu kulangirira obubaka bwa malayika asooka obw'omu Okubikkulirwa 14; era kino kyaliwo olw'okukola kw'Omwoyo wa Katonda yennyini, awatali kuyigirizagana kitangaala ekyo.
GSAM 99Okukigeraageranya n'Ennongoosereza mu Ddiini
GSAM 99.2Singa tukozesa ku kisinde kino omusingi gwe gumu D’Aubigné gwe yakozesa ku ntandikwa y'Ennongoosereza Ennene mu Ddiini ey'omu kyasa eky'ekkumi n'omukaaga, kiteekwa ddala okubalibwa ng'obubaka bwa Mukama era obwajja mu kiseera kya Mukama. Ku Nnongoosereza eyo yonna awamu, omuwandiisi w'ebyafaayo yagamba nti:—
GSAM 99.3“Bugirimaani teyawa Buswisi mazima, wadde Buswisi okugawa Bufalansa, oba Bufalansa okugawa Bungereza. Amawanga gano gonna gaagafuna okuva eri Katonda, nga ekitundu ekimu eky'ensi bwe kitatambuza kitangaala eri kitundu kirala; naye enjuba y'emu eyaka ewa ensi yonna ekitangaala butereevu. Kristo, emmambya eva waggulu, agulumizibwa waggulu ennyo okusinga abantu bonna, mu kiseera eky'Ennongoosereza mu Ddiini, nga bwe kyali ku kutandikibwawo kw'Obukristaayo, ye yali omuliro gwa Katonda ogwawa ensi obulamu. Mu kyasa eky'ekkumi n'omukaaga, enjigiriza y'emu yanywezebwa mu kiseera kye kimu mu maka ne mu makkanisa ag'amawanga agasinga okuba ewala okuva ku gannaago era ag'enjawulo ennyo. Ensonga eri nti Omwoyo y'omu yali akola buli wamu ng'aleeta okukkiriza kwe kumu.
GSAM 99.4“Ennongoosereza mu Ddiini eya Bugirimaani n'eya Buswisi zikakasa amazima gano. Zwingle teyalina kuwuliziganya na Luther. Tewali kubuusabuusa nti waaliwo ekyagatta abantu bano ababiri; naye tuteekwa okukinoonyeza waggulu w'ensi. Oyo eyawa Luther amazima ng'asinziira mu ggulu, ye yagawa ne Zwingle. Katonda ye yali omuyita w'okuwuliziganya wakati waabwe. Zwingle agamba nti, ‘Natandika okubuulira enjiri mu mwaka ogw'ekisa 1516, kwe kugamba, mu kiseera ng'erinnya lya Luther teriwulirwangako mu nsi yaffe. Enjigiriza ya Kristo saagiyigira ku Luther, wabula ku kigambo kya Katonda. Luther bw'abuulira Kristo, akola kye nkola; ekyo kyokka.’”6
GSAM 100.1Ng'ayogera ku mulimu gwa Farel ne Lefèvre mu Bufalansa, omuwandiisi w'ebyafaayo agamba nti:—
GSAM 100.2“Noolwekyo Ennongoosereza mu Ddiini mu Bufalansa teyali kintu ekyaleetebwa okuva ebweru. Yazaalibwa ku ttaka lya Bufalansa; yamerukira e Paris; yasooka okusimba emirandira gyayo mu yunivasite yennyini, eyali eyookubiri mu buyinza mu nsi ey'Obukristaayo eyagobereranga Rooma. Katonda yateeka emisingi gy'omulimu mu mitima egy'amazima egy'abantu b'e Picardy ne Dauphiny nga tegunnatandika mu ggwanga eddala lyonna.
GSAM 100.3“Tulabye nti Ennongoosereza mu Ddiini eya Buswisi yeetongola okuva ku ya Bugirimaani. N'Ennongoosereza eya Bufalansa nayo yeetongola okuva ku zombi. Omulimu gwatandika mu kiseera kye kimu mu mawanga gano ag'enjawulo, awatali kuwuliziganya wakati waago; nga mu lutalo, ebitongole byonna eby'enjawulo ebikola eggye bwe bisimbula mu kiseera kye kimu, wadde ng'ekimu tekigamba kirala kusimbula, kubanga ekiragiro kye kimu, ekiva eri Omuduumizi Omukulu y'omu, kiwulirwa bonna. Ekiseera kyali kituuse, abantu baali bategekeddwa, era Katonda yatandika Ennongoosereza y'ekkanisa ye mu mawanga gonna mu kiseera kye kimu. Ebintu bino bikakasa nti Ennongoosereza Ennene mu Ddiini ey'omu kyasa eky'ekkumi n'omukaaga gwali mulimu gwa Katonda.”7
GSAM 100.4Ku Nnongoosereza mu Ddiini mu Bungereza, eyali ekulemberwa Thos. Bilney, Fryth, Tyndale n'abalala, D’Aubigné ayongera okugamba nti:—
GSAM 100.5“Noolwekyo Ennongoosereza mu Ddiini mu Bungereza yatandika nga yeetongodde okuva ku Luther ne Zwingle, ng'eesigama ku Katonda yekka. Mu mawanga gano gonna ag'Obukristaayo, ekigambo kya Katonda kyakola omulimu mu kiseera kye kimu. Entandikwa y'Ennongoosereza mu Ddiini e Oxford, Cambridge ne London yali Ndagaano Empya ey'Oluyonaani eyafulumizibwa Erasmus. [Tyndale ne Thomas Bilney baava e Cambridge mu mwaka 1519.] Olunaku lwatuuka Bungereza n'enyumirirwa ensibuko eno ey'ekitiibwa ey'Ennongoosereza mu Ddiini.”8
GSAM 101.1Okulangirira okw'okujja kwa Kristo kwatandika mu ngeri efaanana n'eyo eragiddwa waggulu mu Nnongoosereza mu Ddiini. Abantu baasitulibwa mu kiseera kye kimu mu bitundu by'ensi ebyasukka emirundi ena obungi bw'ebyo, nga tebamanyiganye era nga tebawanyisiganyizza ndowooza, ne batandika okulangirira amazima ge gamu ag'omu Byawandiikibwa, si mu mawanga ana gokka ag'ensi, wabula eri ensi yonna eyali egenda mu maaso mu by'obuyigirize n'obulamu.
GSAM 101Emirimu gya Joseph Wolff
GSAM 101.2Kino kiyinza okuba ekirungi okukwata ku nsonga z’ebintu ebikwata ku bugazi bw’okulangirira okujja kwa Kristo:
GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., yatumwa ng’omumisani okuva mu Great Britain okukolera mu Bayudaaya ab’omu Palestine. Okusinziira ku mpapula ze, okutuusa mu mwaka gwa 1845 yalangirira okujja kwa Mukama okw’amangu mu Palestine, Egypt, ku lubalama lw’Ennyanja Emmyufu, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, mu bwakabaka bwonna obwa Ottoman, mu Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mu Holland, Scotland, Ireland, e Constantinople, e Yerusalemi, e St. Helena, era ne ku lyato mu nnyanja Mediterranean, ne mu New York City, eri amadiini gonna. Agamba nti yayigirizza mu Bayudaaya, Abaturuki, Abasiraamu, Abaparsee, Abahindu, Abakaludaaya, Abayesede, Abasiriya, Abasabea, eri ba-paasha, ba-sheikh, ba-shah, bakabaka ba Organtsh ne Bokhara, ne kabaka omukazi ow’e Greece, n’abalala.”9
GSAM 101.4Mu Yemen, ekitundu ekyabeeramu bazzukulu ba Hobab, ssezaala wa Musa, Joseph Wolff yalaba ekitabo kye yayogerako bw’ati: “Abawalabu b’omu kifo kino balina ekitabo ekiyitibwa ‘Seera,’ ekikwata ku ‘okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri n’Okufuga Kwe mu Kitiibwa!’”10
GSAM 102.1Mu Yemen yamala ennaku mukaaga n’Abarekabita, be yayogerako nti: “Tebanywa mwenge, tebassa nnimiro za mizabbibu, tebasiga nsigo, babeera mu weema, era bajjukira ebigambo bya Jonadabu mutabani wa Rekab. Wali wamu nabo waaliwo abaana ba Isirayiri, ab’omu kika kya Ddaani, ababeera okumpi ne Terim mu Hatramawt, abalindirira, nga bali wamu n’abaana ba Rekab, okutuuka amangu kwa Masiya mu bire eby’omu ggulu.”
GSAM 102.2Mu ebyo ebyogeddwa waggulu, tulaba nti mu myaka ekkumi n’ena egyo, Wolff kennyini yalangirira amawulire nti okujja kwa Kristo kwali kusembedde, mu mawanga agasukka mu makumi abiri. Mu kiseera kye kimu enjigiriza eno yayogerwako nnyo mu Germany, naddala mu bukiikaddyo wakati mu Bamoravia.
GSAM 102Obubaka mu Germany ne Russia
GSAM 102.3Omuwandiisi Omungereza, Mourant Brock, atutegeeza nti “mu Württemberg mwali oluganda lw’Abakristaayo abaliranga ebikumi, abalindirira okujja kwa Kristo okw’amangu.” Enjigiriza eno yalangirirwa Hengstenberg mu bitundu ebirala ebya Germany, eyayitibwanga mu kiseera ekyo omuyigiriza w’eby’eddiini asinga obukugu mu Germany.
GSAM 102.4Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi, eya Desemba 13, 1892, Omusumba L. R. Conradi ow’e Germany agamba nti:
GSAM 102.5“Bengel, mu Germany, yakuma okwagala okw’okulabika kwa Mukama waffe mu mitima mingi, ne kuleetera enkumi n’enkumi okusoma ekigambo ky’obunnabbi nga tebannakikola bwe kityo.... Ekitangaala kyaka mu Germany, era ebitabo ebyalaga engeri ennaku 2300 gye zaatuukibwako ne bitambuzibwa eyo. Okuzuukuka kw’eddiini kwaddirira, naddala mu Württemberg, era okuziyizibwa bwe kwagenda kweyongera, amaka ebikumi ne gagenda mu bukiikaddyo bwa Russia, ne gaasaasaanya obubaka obwo mu bantu baabwe abaali basengukiddemu emyaka mingi emabega. Abasumba bwe baggalanga amakanisa gaabwe, okutwalira awamu, ng’oggyeeko abatono ennyo, baakoleranga ‘stunden,’ oba enkuŋŋaana ez’essaawa, mu mayumba g’abantu, era abantu ebikumi ne bakyuka. Ne mu kiseera ekyo Ssabbiiti yayogerwako wakati waabwe, naye olw’okuba tewaali muntu yatandika, ensonga eyo neesulibwa. Omulimi Omurusiyya yakkiriza mu ‘stunden,’ n’oluvannyuma n’atandika omulimu gwe gumu mu Barusiyya. Kino kyaviirako ekisinde ekinene eky’Abastundist eky’omu kiseera kino, ekikosa n’ekitundu ekisinga okuba ewala mu Siberia ne Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi eya Julaayi 31, 1891, mulimu ekiwandiiko okuva eri Omusumba Conradi ekikwata ku Ow’oluganda Schäche ow’e Australia, eyali mu kiseera ky’ayogerako abeera mu Silesia era n’akolera ekiseera ekimu mu buminsani bw’awaka obwa Taata Gosner, omubuulizi w’enjiri Omugermania ow’ettutumu. Okuva eri Ow’oluganda Schäche awa bino ebikwata ku kitabo kya Kelber:
GSAM 103.2“Oluvannyuma lwa 1836, oba ng’okubala kwa Bengel kuwedde, mu lupapula lw’ekitundu kya Schweidnitz mwalabikamu ekiwandiiko okuva mu dduuka ly’ebitabo lya Mista Sommerfeldt ery’eyo, ekikwata ku kitabo kya L. Henry Kelber ku bintu ebinene era eby’essanyu ebyali bigenda okubaawo mu myaka 1843 ne 1844. Omulamwa omutuufu ogw’ekitabo sigojjukira. Twafuna ekitabo ekyo, ne tukisoma n’abantu abawerako abaali bakwatiddwa omwoyo, nga tuggalidde enzigi, mu mwaka 1839-40. Ekitabo kyakiraga okuva mu Danyeri, Okubikkulirwa, ne Matayo 24, nti enkomerero yali eri kumpi, era kyalimu ekipande ky’okubala ekiraga engeri olunaku olwo gye lwatuukibwako.”
GSAM 103Obubaka mu Great Britain
GSAM 103.3Mu kitabo ky’Omungereza ekiyitibwa Emyaka Olukumi, kigambibwa nti “abasumba ebikumi musanvu ab’Ekkanisa ya Bungereza baali bakoowoola okudda kw’Omulokozi.” Mu basumba abasinga obukugu mu kiseera ekyo mwalimu abo abaayigiriza enjigiriza y’okujja kwa Kristo mu Bungereza okuva mu 1840 okutuuka mu 1844. Mu bo tujja kwogera amannya ga Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [mu kitabo kye, Tunula e Yerusalemi, olupapula 114, akozesa olugero lwa Matayo 24 ku mulembe guno], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n’abalala.
GSAM 104Obubaka mu Holland
GSAM 104.1Enjigiriza y’okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri yalangirirwa Hentzepeter mu Holland, eyayitibwanga mu kiseera ekyo omusumba asinga obukugu mu nsi eyo. Yali mukuumi w’Ekuumiro ly’Ebintu eby’Edda ery’Obwakabaka e The Hague, ng’alondeddwa kabaka. Mu bbaluwa gye yawandiikira omuwandiisi w’okukoowoola okw'omu ttumbi mu Juuni 1844, agamba nti yasooka kusikirizibwa ensonga eno olw’ekirooto ekyamukwatako ennyo. Yanoonyereza Ebyawandiikibwa ku nsonga eyo, era mu 1830 n’akuba akapapula akalaga enjigiriza eno. Mu 1841 n’akuba akapapula akalala ku nkomerero y’ensi. Mu bbaluwa ye y’emu agamba nti amawulire agasooka ge yafuna ku William Miller n’abalala abaali balangirira mu lujjudde enjigiriza y’okusemberera kwa Kristo, yagafuna mu 1842 ng’ayogera n’omusajja eyajja mu Holland ng’ava mu America.
GSAM 104Obubaka mu Tartary
GSAM 104.2Okuva dda mu 1821 enjigiriza y’okujja kwa Mukama yali ekkirizibwa era eyigirizibwa mu Tartary. Mu kiseera ekyo omumisani Omuirishi yatumwa mu nsi eyo, era kabona Omutataari n’amubuuza nti, “Kristo alijja ddi omulundi ogw’okubiri?” N’amuddamu nti tamanyi kigikwatako n’akatono, kabona n’alaga okwewuunya nnyo olw’okuddamu ng’okwo okuva eri omumisani eyali azze okubayigiriza enjigiriza za Bayibuli, n’agamba nti yali alowooza nti “buli muntu alina Bayibuli ayinza okukimanya.” Awo kabona n’awa endowooza ye, ng’agamba nti alowooza Kristo alijja nga mu mwaka gwa A.D. 1844. Ekintu kino kisangibwa mu Magazini y’e Ireland, 1821.
GSAM 104Obubaka mu America, India, ne ku Ssemazinga
GSAM 104.3Mu Bupapula bw’Okujja kwa Kristo, Omuzingo 2, olupapula 135, 1844, Mourant Brock ow’e Bungereza agamba nti:
GSAM 105.1“Si mu Great Britain mwokka abantu mwe balindirira okudda amangu okw’Omulokozi era n’eddoboozi ly’okulabula ne lyesitula, naye ne mu America, India, ne ku ssemazinga w’e Bulaaya. Mu America, abasumba b’ekigambo nga ebikumi bisatu be balangirira bwe batyo ‘enjiri eno ey’obwakabaka;’ ate mu nsi eno, abasumba nga ebikumi musanvu ab’Ekkanisa ya Bungereza be basitula okukoowoola kwe kumu.”
GSAM 105Eri buli mwalo gw’ebyombo ku nsi
GSAM 105.2E. R. Pinney ow’e Seneca Falls, N.Y., omusumba Omubatista eyali omwesigwa era eyawa obulamu bwe mu kulangirira enjigiriza y’okujja kwa Kristo, mu kitabo kye Okunnyonnyola Matayo 24, empapula 8, 9, yagamba nti:
GSAM 105.3“Okuva dda mu 1842, ebitabo ebikwata ku kujja kwa Kristo omulundi ogw’okubiri byali bimaze okusindikibwa ku buli kifo ky’obumisani mu Bulaaya, Asia, Africa, ne America, ku njuyi zombi ez’ensozi Rocky.... Abakulembeze b’ebyombo byaffe n’abalunnyanja batutegeeza nti tebakoma ku mwalo gwonna gye basanga obubaka buno nga tebubasookedde, era abantu bababuuza ebibukwatako enfunda nnyingi.”
GSAM 105Abalangirira obubaka enkumi ssatu
GSAM 105.4Omusumba G. W. Mitchel ow’e Zanesville, Ohio, omusumba omulala eyalangirira enjigiriza eno ku bubwe, yagamba omuwandiisi mu mboozi eyali e Newark, Ohio, nga Agusito 8, 1894, nti Omusumba William Miller yamugamba, mu mboozi eyali e McConnellsville, Ohio, mu Ssebutemba 1844, nti yalina “amannya n’endagiriro z’abasumba enkumi ssatu mu bitundu eby’enjawulo eby’ensi, abaali balangirira nti, ‘Mutye Katonda, mumuwe ekitiibwa; kubanga essaawa y’omusango gwe etuuse,’ era abasinga obungi baali mu North America ne Great Britain.”
GSAM 105.5William Miller bwe yayogera ku kusaasaana ennyo okw’“okukoowoola” kuno, yagamba nti:
GSAM 105.6“Omu oba babiri mu buli kitundu ky’ensi balangiridde amawulire gano, era bonna bakkaanya ku kiseera — Wolff ow’e Asia; Irving, eyali ow’e Bungereza; Mason ow’e Scotland; Davis ow’e South Carolina; n’abalala bangi mu kitundu kino, bali oba baali bakoowoola.”11
GSAM 106Eddoboozi lya Eriya erya Hutchinson Litumibwa Buli Wamu
GSAM 106.1Omusumba R. Hutchinson, mu 1837, yatumwa okuva mu Bungereza ng’omumisani ow’Abawesley eri Canada. Oluvannyuma yabeera mu Montreal. Yalina okumanyagana kungi nnyo mu mawanga g’ebweru. Mu myaka 1843 ne 1844 n’afulumya olupapula olwayitibwanga Eddoboozi lya Eriya, mwe yayogereranga ku njigiriza y’okujja kwa Kristo. Olw’okuba yali asobola okutuuka mangu ku byombo ebigenda mu mawanga g’ebweru, era nga yamukkirizibwa okusindika ebibinja ebinene eby’empapula ze awatali kusasula ssente za kusindika, yabisindika bungi nnyo mu bitundu byonna eby’ensi. Ku mulimu gwe kennyini yagamba nti yabisindika ku bwereere e Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, ne mu bitundu byonna eby’obwakabaka bwa Bungereza n’amakoloni gaabwo.
GSAM 106Mu Bizinga bya Sandwich
GSAM 106.2Mu okukoowoola okw'omu ttumbi okwa Okitobba 12, 1843, mwalimu ebbaluwa okuva eri Mukyala O. S. Burnham ow’e Kaloa, ku Kizinga Kaui, mu Bizinga bya Sandwich. Ye n’omwami we baali bayigiriza mu ssomero eyo. Baakkiriza era ne balangirira enjigiriza y’okujja kwa Kristo eyo, era ekibiina ky’abakkiriza kyali kisinziza wamu nabo ku bizinga ebyo.
GSAM 106Obubaka Bugeraageranyizibwa n’Obwa Yokaana Omubatiza
GSAM 106.3Bwe tutyo tulaba nti enjigiriza y’okujja kwa Kristo yalangirirwa mu kigero ekyamala ddala okutuukiriza obunnabbi bw’Ebyawandiikibwa obukwata ku yo.
GSAM 106.4Obubaka obwali bugenda okutegeeza okujja kwa Kristo okw’olubereberye bw’ayogerwako nnabbi Isaaya mu bigambo bino: “Eddoboozi ly’oyo akoowoola mu ddungu nti, Mutereeze ekkubo lya Mukama, mukolere Katonda waffe oluguudo olugolokofu mu ddungu. Buli kiwonvu kirigulumizibwa, na buli lusozi n’akasozi birikakkanyizibwa: ekikyamu kirigololwa, n’ebifo ebitasendeevu bifuuke omuseetwe: n’ekitiibwa kya Mukama kiribikkulibwa, n’omubiri gwonna gulikiraba wamu: kubanga akamwa ka Mukama ke kakyogedde.”12 Obunnabbi buno bwatuukirira mu mirimu gya “Yokaana Omubatiza, ng’ayigiriza mu ddungu lya Buyudaaya era ng’agamba nti, Mwenenye: kubanga obwakabaka obw’omu ggulu bunaatera okutuuka.”13
GSAM 107.1Omusajja ono, yekka, mu myezi mukaaga egy’okukolera mu nsi emu yokka eya Buyudaaya, yatuukiriza obunnabbi buno obw’ekitalo. Obunnabbi buno bwakomya omulimu gwa Yokaana ku kiseera n’ekifo, naye si bwe kiri ku bunnabbi obukwata ku kulangirira okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri, kubanga omulimu gwali gwa kukolebwa n’“okukoowoola okw’amaanyi,” ne gutuuka mu nsi yonna.
GSAM 107.2Bwe tutyo, nga tweyambisa ebintu ebiweereddwa, tulaba obunnabbi obukwata ku bubaka bw’okujja kwa Kristo bwe bwatuukirira mu butuufu. Ekiseera kya Katonda kyatuuka olugero lw’omutiini okuyigirizibwa, n’okulangirira okw’olubereberye okw’obubaka bwa malayika asooka okuweebwa, era n’ayimusa ababaka be okulangirira okukoowoola eri amawanga gonna, abantu bonna, n’ennimi zonna.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Abaruumi 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Makko 13:24. ↩
- Ebyafaayo by'Ennongoosereza mu Ddiini, Ekitabo 8, essuula 1, obutundu 2, 3. ↩
- Mu kitabo kye kimu, Ekitabo 12, essuula 3, akatundu 10. ↩
- Mu kitabo kye kimu, Ekitabo 18, essuula 2, akatundu 12. ↩
- Eddoboozi ly’Ekkanisa, olupapula 343. ↩
- Obuminsani bwa Wolff e Bokhara. ↩
- Ebyigiriza bya William Miller, olupapula 238, 1843. ↩
- Isaaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩