Essuula 26 — Emirimu Gyaffe egy'Obuminsani mu Nsi Endala
GSAM 403.1“Kyawandiikibwa nti, Abo abataabuulirwa bimukwatako baliraba: n'abo abataawulira balitegeera.”1
GSAM 403.2Omulimu gwaffe ogw'obuminsani ogwasooka ebweru w'Amassaza ga Amerika Amagatte gwatandikibwawo mu 1874, Omusumba J. N. Andrews bwe yasindikibwa e Switzerland, n'atandikirayo okukola.
GSAM 403EKITUNDU KYA BULAAYA EYA WAKATI
GSAM 403.3Mu kiseera ekyo amawanga munaana ge gaali mu kitundu kino eky'obuminsani; nga ge gano: Switzerland, Bufalansa, Buyitale, Butuluuki, Bubirigi, Busipeyini, Bupotugo ne Buyonaani, ekitundu ekyalimu abantu 140,000,000.
GSAM 403.4Wano kiyinza okuba eky'omugaso okwogera ku mbeera ezaaleetera abantu baffe okutandika omulimu gw'obuminsani mu kitundu ekigazi bwe kityo, mu kiseera ekkanisa we yali ekyalimu abantu batono.
GSAM 403Omusumba Czechowski
GSAM 403.5Mu mwaka 1865, Omusumba M. B. Czechowski, eyali kabona Omukatuliki ow'e Poland n'akyuka n'akkiriza amazima ag'ekiseera kino, yayagala abantu baffe bamutume ng'omuminsani mu Bulaaya eya Wakati. Ekyo bwe kyali tekisoboka mu kiseera ekyo, yategeeza Abadiventi ab'olunaku olusooka mu wiiki ab'e Boston, Mass., ekyetaago kye; oboolyawo bo baali bamulowooza nga taliiko nkolagana yonna n'abantu baffe. Ka kibe nga bwe kyali, baafuna ebyetaagisa ne bamusindika mu mulimu gw'obuminsani gwe yali ayagala.
GSAM 404Abakuumi ba Ssabbiiti mu Switzerland
GSAM 404.1Mu 1866, yayigiriza amazima ga Ssabbiiti n'obubaka bwa malayika ow'okusatu e Tramelan, mu Switzerland, era okufuba okwo kwavaamu ekibiina ky'abakuumi ba Ssabbiiti. Waayita akaseera katono n'abavaamu okugenda okuyigiriza obubaka mu Hungary. Teyabuulira kibiina eky'e Tramelan kintu kyonna ku mulimu gwaffe mu Amerika, naye Albert Vuilleumier, omu ku bo, yali asobola okusoma Olungereza. Lumu yatuuka okulaba olupapula lw'Okwekenneenya ku Kujja kwa Kristo. Bwe batyo baatandika okuwandiikiragana ebbaluwa wakati w'amawanga ago gombi.
GSAM 404Omusumba Erzenberger Asindikibwa mu Amerika
GSAM 404.2Mu 1869 James Erzenberger, ow'e Tramelan, yasindikibwa mu Amerika okuyiga Olungereza n'okweyongera okutegeera enjigiriza n'empisa z'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Yatuuka e Battle Creek nga Jjuuni 18, n'amala mu Amerika omwaka gumu n'ekitundu. Yava e New York ng'addayo, nga Ssebutemba 9, 1870. Mu Jjuuni w'omwaka ogwo gwe gumu, Ademar Vuilleumier yakyalira ensi eno, n'agibeeramu emyaka nga ena. Bwe yali addayo ewaabwe, yagendera wamu n'Omusumba Andrews. Baatuuka e Neuchatel nga Okitobba 16, 1874.
GSAM 404.3Mu 1875, Omusumba D. T. Bourdeau n'ab'omu maka ge baava mu Amerika ne bagenda e Bufalansa, olukiiko gye lwali lubalondedde okukolera.
GSAM 404Olupapula olw'Olufalansa Lutandikibwa
GSAM 404.4Mu mwaka ogwaddako, mu Jjulaayi 1876, e Basel, Switzerland, baatandika okufulumya olupapula mu Lufalansa oluyitibwa Les Signes des Temps (Obubonero bw'Ebiseera). Nga Maayi 13, 1882, nga wayise emyaka mukaaga, Omusumba Haskell yasaabala okuva mu kibuga New York okugenda e Bulaaya. Mu lugendo luno olw'obuminsani, yamala ekiseera ekitakka wansi mu Switzerland.
GSAM 405Omusumba Whitney Agenda e Basel—Okufa kw'Omusumba Andrews
GSAM 405.1Nga Jjulaayi 26, 1883, Omusumba B. L. Whitney n'ab'omu maka ge baatuuka e Basel, nga yalondeddwa Akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna okukulembera omulimu ogwo ogw'obuminsani, okukendeeza ku mugugu gw'Omusumba Andrews, eyali agenda anafuwa mangu mu bulamu. Nga wayise emyezi mitono, mu Okitobba w'omwaka ogwo, Omusumba Andrews yafa.
GSAM 405.2Omusumba Andrews mu buto bwe teyafuna mikisa gya kusomera mu masomero aga waggulu ne mu matendekero ag'ekika ekyo, naye yali muyivu nnyo, nga ye muntu ensi gw'eyita eyeeyigiriza oba eyeekulaakulanya yekka. Olw'okunyiikira okusoma, yakuguka mu Lulatini, Oluyonaani n'Oluhebbulaniya, era mu myaka egyaddako ne mu Lufalansa. Yayiga Olufalansa lumuyambe okutandika n'okugenda mu maaso n'omulimu mu Kitundu ky'Obuminsani ekya Bulaaya eya Wakati, gye yakolera emyaka mukaaga egyasembayo mu bulamu bwe, ng'awandiikira era ng'afulumya Obubonero bw'Ebiseera mu Lufalansa, ate era ng'abuulira mu lulimi olwo. Yali akyakola bw'atyo okufa ne kumutuukako.
GSAM 405Omusawo Kellogg mu Bulaaya
GSAM 405.3Mu kiseera ky'omwaka ebimera we byongera okutojjera mu 1883, Omusawo J. H. Kellogg yakyalira Bulaaya olw'okunoonyereza mu by'obusawo. Yamala ennaku ntono ku buli kimu ku bifo byaffe eby'obuminsani, era okukyala kwe kwazzaamu nnyo abakozi amaanyi; naddala amagezi ge yawa ku mulimu gw'e Basel gaasiimibwa nnyo Omusumba Andrews.
GSAM 405Omusumba Butler Akyalira Bulaaya
GSAM 405.4Mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olwatuula mu Okitobba 1883, kyasalibwawo nti okutandika okufulumya olupapula mu Bungereza kwali kusaana kukolebwa amangu nga bwe kyali kisoboka. Olw'okusalawo okulala okw'akalulu okw'omu lukiiko luno, Abasumba Geo. I. Butler, M. C. Wilcox ne A. C. Bourdeau baagenda okuyamba mu mulimu mu Bulaaya ne mu Bungereza. Omusumba Butler yatuuka e Glasgow, mu Scotland, nga Febwali 27, 1884. Ekimu ku bigendererwa by'okukyala kw'Omusumba Butler mu bifo by'obuminsani mu nsi endala kwali kulaba ye kennyini ebizibu ebyali mu kugenda mu maaso n'omulimu mu nsi ezo, n'engeri y'okubivvuunuka. Naye yamala ekiseera ekitakka wansi e Basel ne mu kitundu kya Bulaaya eya Wakati. A. C. Bourdeau yakolera mu Bafalansa abaali mu biwonvu by'ensozi Alps, mu Bawalidensi; ate M. C. Wilcox ne yeenyigira mu mulimu gw'okukuba ebitabo n'okusunsula eby'okufulumya mu Bungereza, n'abeerayo okutuusa ku nkomerero ya 1886.
GSAM 406Ekizimbe ky'Ekitongole Ekifulumya Ebitabo Kizimbibwa e Basel
GSAM 406.1Mu 1884, ekizimbe ky'ekitongole ekifulumya ebitabo, Imprimerie Polyglotte (erinnya eritegeeza okukuba ebitabo mu nnimi nnyingi), kyazimbibwa e Basel. Mu Maaki 1885, H. W. Kellogg yaweebwa olukusa Akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna okugenda e Basel agule ebyuma ebyali byetaagisa mu kakubiro k'ebitabo. Kino yakikola, era bwe katyo akakubiro k'ebitabo akalina ebyuma ebimala, akaali ak'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu, ne kateekebwawo mu kibuga eky'edda Basel.
GSAM 406.2Mu kiseera Omusumba Butler we yakyalira Bulaaya, olupapula olw'Oludaaki oluyitibwa Omulangirizi w'Amazima lwakubibwanga mu kitongole ky'e Basel. Mu mwaka ogwo gwe gumu, olupapula olw'Olurumaaniya, Adevărulu Prezentu (Amazima ag'Ekiseera Kino), nalwo lwafulumizibwa mu kitongole kino. Ate waaliwo n'olulala mu Luyitale, oluyitibwa L’Ultimo Messagio (Obubaka Obusembayo). Empapula zombi ezisembyeyo okwogerwako zaabanga za mpapula kkumi na mukaaga buli emu, nga zifuluma buli luvannyuma lwa myezi esatu. Mu lukiiko lw'ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kya Switzerland, mu Okitobba 1884, kyategeezebwa nti mu mwaka ogwo, empapula ezo ennya zaakubibwamu era ne zisaasaanyizibwa kkopi 146,000. Okutuusa mu 1895, akakubiro k'ebitabo bwe kaggibwa mu kibuga ekyo (olw'okuyigganyizibwa mu Basel) ne katwalibwa e Hamburg, mu Budaaki, ebitabo n'obupapula bw'enjiri byafulumizibwanga mu nnimi kkumi na lumu ez'enjawulo; nga ze zino: Olufalansa, Oludaaki, Oluyitale, Olurumaaniya, Olusipeyini, Olubohemiya, Olurussia, Oluholandi, Oluhangariya, Oluarimeniya, Olutuluuki n'Olutuluuki-Oluyonaani. Bwe kityo, nga erinnya lyakyo bwe lyategeeza, kyali kitongole “ekikuba ebitabo mu nnimi nnyingi.”
GSAM 407Mukyala White Akyalira Bulaaya
GSAM 407.1Nga Ssebutemba 3, 1885, Mukyala White, mutabani we W. C. White n'ab'omu maka ge baatuuka e Basel. Baamala omwaka gumu n'ekitundu mu nsi ez'edda, nga bakyalira ebifo by'obuminsani ebyali mu kitundu kya Bulaaya eya Wakati, era baakolera emirimu egy'omugaso ennyo mu bifo ebyo eby'enjawulo.
GSAM 407Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya Switzerland Kiteekebwawo
GSAM 407.2Nga Ssebutemba 10, 1885, ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kya Switzerland kyateekebwawo. Mu alipoota eyaweebwa mu kiseera ekyo, kyategeezebwa nti ekibiina ky'ekitundu kyalimu omusumba eyayawulibwa omu, ababuulizi abaaweebwa olukusa musanvu, amakkanisa kkumi n'abakkiriza 224. Mu mwaka ogwayita bano baawa ekimu eky'ekkumi kya $1,645.11. Ate era, baali bawaddeyo ebirabo eby'obwereere eby'omuwendo gwa $2,041.22 eri omulimu.
GSAM 407Omusumba Waggoner mu Bulaaya
GSAM 407.3Mukyala White, ne W. C. White n'ab'omu maka ge, baddayo mu Amerika mu 1887. Mu mwaka ogwo gwe gumu Omusumba J. H. Waggoner yayitibwa okwegatta ku Kitundu ky'Obuminsani ekya Bulaaya eya Wakati. Yamala emyaka egisukka mu ebiri mu kitundu kino, ng'abeera e Basel mu kiseera ekyo. Mu kibuga kino mwe yafiira nga Apuli 20, 1889, nga bwe kyamala okwogerwako.
GSAM 407.4Okunafuwa kw'obulamu bw'Omusumba Whitney, n'okufa kwe okwaddirira (Apuli 9, 1889), byali nnaku ndala ey'amaanyi eri ekitundu kino eky'obuminsani.
GSAM 407Omusumba Robinson mu Bulaaya
GSAM 407.5Omusumba D. A. Robinson, eyali akolera mu Bungereza, yalondebwa okudda mu kifo ky'Omusumba Whitney. Yakola bulungi mu kitundu kino okumala emyaka nga mukaaga, awo Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ne lumuyita okugenda e Buyindi, n'agenda mu mwaka 1895. Okuvaawo kwe kyaleeta obwetaavu bw'okulonda omulabirizi omulala.
GSAM 408Omusumba Holser Omulabirizi w'Ekitundu
GSAM 408.1Omusumba H. P. Holser ye yalondebwa mu kifo ekyo, era ng'oggyeko obuvunaanyizibwa obwo, yalondebwa okukulembera Ekitundu ky'Obuminsani ekya Bulaaya eya Wakati kyonna. Wano yakola awatali kukoowa era bulungi okutuusa mu 1901, naye obulwadde bwe bwamuwangula. Yafiira e Canyon City, Colorado, nga Ssebutemba 11, 1901.
GSAM 408.2Wadde nga waaliwo embeera zino enzibu, ekitundu ky'obuminsani kyakula n'omulimu ne gugenda mu maaso, nga bwe kiragibwa mu alipoota eyaweebwa Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1895, eyategeeza nti ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kya Bulaaya eya Wakati kyalimu amakkanisa kkumi na mwenda n'abakkiriza 484, abaawa ekimu eky'ekkumi kya $4,378.18 mu mwaka ogwayita. Mu kiseera ekyo baalina abasumba abaayawulibwa bana n'ababuulizi abaaweebwa olukusa bataano.
GSAM 408EKITUNDU KY'OBUMINSANI EKYA BUDAAKI NE RUSSIA
GSAM 408.3Mu 1870, J. H. Linderman, omusumba w'ekkanisa eyali okumpi ne Elberfeld, mu Prussia, n'abakkiriza baayo amakumi ana, baatandika okukuuma Ssabbiiti ey'olunaku olw'omusanvu olw'okusoma Baibuli, nga tebamanyi nti waliwo ekibiina ekirala eky'Abakristaayo mu nsi ekyali kikuuma olunaku olwo nga Ssabbiiti. Abantu baffe baategeezebwa ku kibiina kino mu ngeri ey'enjawulo. Omusabirizi yajja ku maka g'obuminsani e Basel ku Ssabbiiti. Ab'omu maka baali basoma essomo ly'Essomero lya Ssabbiiti, nga Baibuli zaabwe zibikkuddwa mu maaso gaabwe. Omusajja bye yalaba byamukwatako, ne bimuleetera okubuuza ebibuuzo.
GSAM 408Ekibiina ky'e Elberfeld
GSAM 408.4Bwe yategeera nti tebaali Bayudaaya naye nga Bakristaayo abakuuma Ssabbiiti ey'olunaku olw'omusanvu, yababuulira ku kibiina kino eky'e Elberfeld. Omusumba Andrews yalaba nga kyali kya magezi okunoonyereza ku bigambo ebyo; kyeyava agenda ne Musumba Erzenberger e Prussia mu ntandikwa ya 1875, gye baasanga ekibiina nga bwe kyali kibategeezeddwa. Omusumba Erzenberger yasigala ng'akolera mu kitundu ekyo eky'e Budaaki okumala ekiseera, era nga Janwali 8, 1876, abantu munaana baabatizibwa e Elberfeld; okwo kwe kwali okubatiza okwasooka okukolebwa Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu mu Budaaki.
GSAM 409.1Amazima gaali gatandise okusimba amakanda mu Russia okuva mu 1882, okuyita mu biwandiiko ab'oluganda Abadaaki mu Amerika bye baasindikira mikwano gyabwe mu bitundu by'e Russia ebyali bisengeddwamu Abadaaki.
GSAM 409Omusumba Conradi mu Bulaaya
GSAM 409.2Mu 1885 Omusumba L. R. Conradi yava mu Amerika n'agenda mu kitundu kya Bulaaya eya Wakati okukolera mu Badaaki. Nga Jjuuni 28, 1886, yava e Basel n'agenda e Crimea, mu Russia. Eyo, ng'ali ne Musumba Perk, yagenda e Berdebulat, bannyinaffe babiri gye baabatizibwa, era ekkanisa ey'abakkiriza kkumi na mwenda n'eteekebwawo; eno ye yali ekkanisa y'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu eyasooka mu Russia.
GSAM 409Abasumba Conradi ne Perk Basibibwa mu Kkomera
GSAM 409.3Amangu ddala oluvannyuma lw'ekyo, Abasumba Conradi ne Perk baakwatibwa olw'okuyigiriza ebikontana n'okukkiriza kw'Abasodokisi, ne basibibwa mu kkomera e Perekop okumala wiiki ttaano. Oluvannyuma lw'okuteebwa kwe (olw'okuyingirira kw'omubaka w'Amassaza ga Amerika Amagatte), Omusumba Conradi yakyalira Russia ey'ebuvanjuba, oluvannyuma n'addayo e Switzerland.
GSAM 409Omulimu ku Volga, mu Russia
GSAM 409.4Mu mwaka ogwo gwe gumu Omusumba Laubhan mwe yatandikira okukola mu Russia, okumpi n'amaka ge agaali ku Mugga Volga. Mu mwaka 1880, Omusumba Klein, ow'e Kansas, yatandika okukola mu kitundu ky'e Russia omuli Abadaaki; bwe batyo abakozi ne bayimusibwa olw'ekitundu kino ekikaluba era ekizibu, era wadde ng'abakkiriza baawaŋŋangusibwa ne basibibwa mu makomera, Mukama yawa omulimu omukisa mu ngeri ey'ekitalo.
GSAM 409Obuwanguzi bw'Ababuulizi b'Enjiri ey'Ebitabo mu Budaaki
GSAM 409.5Mu mwaka 1888, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo baatandika okukola mu Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden ne Alsace. Abakozi abo munaana oba kkumi abaali abanyiikivu era abeesigwa baafuna obuwanguzi bungi nnyo, ne kiba nti mu mwaka gumu ebitabo eby'omuwendo guno byatundibwa: Obulamu bwa Kristo, 3,000; Okuva mu Edeni okutuuka mu Edeni, 2,000; n'obutabo 12,000. Olw'omulimu guno, kumpi mu buli kifo ebitabo gye byatundibwa ne bisomebwa, waaliwo omuntu omu oba abasukka ku omu abaakkiriza amazima.
GSAM 410Omulimu gw'Obuminsani Gutandikibwa e Hamburg
GSAM 410.1Mu Maayi 1889, Omusumba Conradi yatandika omulimu gw'obuminsani e Hamburg, mu Budaaki, era mu kaseera katono nnyo essomero ery'okutendeka abakozi ne liteekebwawo. Mu Okitobba eyaddako, Essomero lya Ssabbiiti ery'abakkiriza amakumi abiri mu munaana lyateekebwawo. Mu mwaka guno Omusumba Haskell mwe yakyalira omulimu gw'obuminsani, era ekkanisa ey'abakkiriza amakumi abiri n'eteekebwawo, n'etterekero ly'ebitabo ne lissibwawo.
GSAM 410.2Omusumba J. T. Boettcher mu kiseera kino yali akola omulimu mu Badaaki e Barmen. Mu 1890, Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna lwaweebwa alipoota eyategeeza nti mu Kitundu ky'Obuminsani ekya Budaaki ne Russia mwalimu amakkanisa mwenda agaali gategekeddwa, nga awamu galina abakkiriza 422, awamu n'abakuumi ba Ssabbiiti abalala nsanvu mu bataano abaali tebannategekebwa mu makkanisa. Nga Apuli 7, mu mwaka ogwo gwe gumu, abalala kkumi na babiri baabatizibwa ne beegatta ku kkanisa y'e Hamburg. Mu Desemba abakkiriza b'ekkanisa eno baali beeyongedde ne batuuka ku makumi ana. Ensimbi ezaafunibwa mu kutunda ebitabo okuva mu tterekero ly'e Hamburg, mu Buholandi, mu Russia ne mu bitundu bya Budaaki eby'enjawulo, zaali $5,000.
GSAM 410Obuwanguzi mu Bulaaya
GSAM 410.3Mpola naye nga tegudda mabega, omulimu gwagenda mu maaso mu Kitundu ky'Obuminsani ekya Bulaaya eya Wakati, nga bwe kyalagibwa mu alipoota eyaweebwa mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1891. Mu kiseera ekyo mu Budaaki mwalimu amakkanisa gataano, nga galina abakkiriza kikumi mu amakumi ana, ku bo nkaaga mu bana nga ba mu kkanisa y'e Hamburg. Ekimu eky'ekkumi ekyaweebwa kyali $1,000. Ebitabo omuminsani w'ebyombo e Hamburg bye yatundira ku byombo byali bya muwendo gwa $500, ate ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo mu kitundu kyonna baatunda eby'omuwendo gwa $6,000 mu mwaka ogwo. Abantu kikumi mu amakumi ataano baali bakkirizza amazima mu Austria, era mu Russia mwalimu amakkanisa kkumi na asatu, nga galina abakkiriza ebikumi bina.
GSAM 411Abakuumi ba Ssabbiiti Bataano mu Russia Bawaŋŋangusibwa
GSAM 411.1Mu kiseera kino (1891), abakkiriza bataano ab'ekkanisa emu mu Russia, nga mw'otwalidde n'omukulembeze, baali bakwatiddwa olw'okuyigiriza enjigiriza ezikontana n'ekkanisa eyali etongozeddwa gavumenti, ne basalirwa ekibonerezo eky'okuwaŋŋangusibwa mu Trans-Caucasus okumala emyaka etaano. Baali baakusibibwa wamu n'enjegere, era baalina okutambula n'ebigere mayiro ebikumi bitaano. Mu kugezesebwa kuno okukkiriza kwabwe kwabawanirira, era baasanyukira mu Mukama. Mu mwaka ogwo akatabo kaali kategekeddwa mu ngeri y'amasomo ga Baibuli mu Lurussia, ku kubonaabona kwa Kristo, otulo tw'abafu, lunaku ki era lwaki, ne tuyinza okumanya?
GSAM 411.2Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna lwe lwatuula mu 1895, abakkiriza mu Budaaki baali beeyongedde ne batuuka ku 368, era ekimu eky'ekkumi eky'omwaka ogwayita kyali $2,327.43.
GSAM 411Abakuumi ba Ssabbiiti Beeyongera mu Russia
GSAM 411.3Mu Russia, wadde nga bangi nnyo baali basengukidde mu nsi endala, abakkiriza baali beeyongedde ne batuuka ku 467, abaawa ekimu eky'ekkumi kya $841.60.
GSAM 411.4Mu bigambo omuwandiisi w'omulimu gw'obuminsani mu nsi endala bye yawandiika mu by'okusoma ebya wiiki ey'okusaba eya 1896, tuyiga nti
GSAM 411.4“mu kitundu kya Budaaki ne Russia mu mwaka ogwayita omuwendo gwabwe gwali gweyongedde kumpi emirundi ebiri; nga ku muwendo gwabwe kwali kwongeddwako abasukka mu bikumi bina. E Berlin, mu Budaaki, nkaaga baagendanga mu kusinza okwabulijjo okwa Ssabbiiti. Okuzimba ekkanisa entono ey'obuminsani e Hamburg kwali kunywezezza omulimu eyo. E Munich, mu Bavaria, abantu abawerako baali balindirira okubatizibwa. Waaliwo abakkiriza e Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart ne mu bibuga ebirala ebikulu eby'e Budaaki. Era waaliwo n'ekibiina e Rotterdam, mu Buholandi.
GSAM 412.1“Mu Russia, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo baali bafunye olukusa okuva eri gavumenti. Ebiwandiiko byali bivvuunuddwa mu nnimi Olulatviya n'Oluesitoniya. Olupapula olw'Oludaaki lwali luggiddwa e Basel ne lutwalibwa e Hamburg, era mu kitongole ekyo baali bakuba ebiwandiiko eby'amazima mu nnimi kkumi na nnya.”
GSAM 412Okubatiza mu Hungary
GSAM 412.2Mu mwaka ogwo okubatiza okwasooka kwali kubaddewo mu Hungary, n'olukuŋŋaana olwasooka olw'emikolo gy'ekkanisa mu Bohemia. Omulimu gw'obuminsani ku byombo gwali guteekeddwawo e Galatz, mu Roumania, olw'ebyombo eby'oku Mugga Danube ne ku Nnyanja Enzirugavu.
GSAM 412Okubuulira Enjiri ey'Ebitabo mu Budaaki
GSAM 412.3Mu Muminsani w'Awaka owa Desemba 1895, Omusumba Spies yayogera ku mulimu gw'okubuulira enjiri ey'ebitabo mu kitundu ky'e Budaaki nti,
GSAM 412.3“Abaali bakulembera omulimu gw'okubuulira enjiri ey'ebitabo, bwe gwatandikibwa mu kitundu kino, tebaalekayo kugukubiriza, wadde ng'abamu ku baali abasaale mu kufulumya ebitabo n'abamanyi eby'ebitabo e Leipsic baali babakakasizza nti ‘okutunda ebitabo nga abantu basooka kubisaba kwali kwa kulemererwa.’
GSAM 412.4“Mu Agusito wa 1887 enkyusa eyasooka ey'Obulamu bwa Kristo yafulumizibwa mu Ludaaki. Ekiseera ekitabo ekyo we kyali kyetegese okusaasaanyizibwa, olukuŋŋaana olw'okutendeka ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo lwakolebwa e Basel; kino kye kyali entandikwa y'omulimu gw'okubuulira enjiri ey'ebitabo mu Budaaki ne mu Bulaaya yonna. Enkyusa ey'omusanvu ey'ekitabo kino mu Ludaaki kaakano emaze okuva mu kakubiro.
GSAM 412.5“Okuva nga Janwali 1, 1895, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo abapya kkumi na babiri bayingidde mu mulimu. Mu Jjuuni 1895, alipoota yalaga nti okutunda kwali kweyongedde ebitundu amakumi ataano ku buli kikumi. Kaakano waliwo okufuba okw'enjawulo ku Mulangirizi w'Amazima, olupapula lwaffe olw'Oludaaki. Amakkanisa agamu, agatali manene nnyo, gatwala kkopi okuva ku makumi ataano okutuuka ku bikumi bibiri, ze gatunda. Era bafuna ebibanyumira ennyo nga bakolagana n'abaguzi. Mu Kwekenneenya n'Omulangirizi owa Febwali 18, 1896, Omusumba Conradi yagamba nti, ‘Tumaliriza 1895 nga tulina abakuumi ba Ssabbiiti lukumi mu bikumi bitaano mu kitundu kya Budaaki ne Russia.’”
GSAM 413OBUMINSANI MU SCANDINAVIA
GSAM 413.1Obuminsani eri abantu b'e Scandinavia bwatandikibwa Omusumba John Matteson mu mwaka 1877. Ku lunaku olw'omukaaga olwa June yatuuka e Vejle, mu Jyeland, Denmark. Bwe yagenda mu nsi eyo, waaliwo abatono abaali batandise okukuuma Ssabbiiti olw'okusoma empapula n'obupapula obwatumibwanga gye bali okuva eri mikwano gyabwe mu America.
GSAM 413.2Nga tugoberera engeri omulimu guno gye gwatandikamu, tuyiga nti mu 1850 abantu bana abaali bavudde e Norway ne basengukira mu America, baatandika okukuuma Ssabbiiti ya Mukama. Baabeeranga e Oakland, Wisconsin. Babiri ku bo baali kitaawe ne nnyina Omusumba O. A. Olsen. Mu 1863 Omusumba John Matteson yatandika okukuuma Ssabbiiti ey'olunaku olw'omusanvu. Yabeeranga e Poysippi, Wisconsin. Mu myezi mukaaga egyaddirira, olw'okukola kwe, Abadanes ne Bannnorway nga amakumi ana baakkiriza enjigiriza z'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Omubuulizi eyasooka okukola ennyo eyamwegattako mu buweereza yali Omusumba J. F. Hanson ow'e Minnesota.
GSAM 413EKITABO EKISOOKA OKUFULUMIZIBWA MU LUDANESI N'OLUNORWAY
GSAM 413.3Mu mwaka 1866, Omusumba John Matteson yasaba abakulembeze b'ofiisi y'Okwekenneenya n'Omulangirizi okumanya oba bandifulumizza obupapula n'ebitabo ebitono mu lulimi lwabwe, bikozesebwe Abascandinavia. Yamanyisibwa nti obutaba na nsimbi mu ofiisi bwabagaana okukikola; naye waaliwo abantu ab'eggwanga lye mu Wisconsin ne Minnesota abaayagalanga nnyo amazima gafulumizibwe mu lulimi lwabwe oluzaaliranwa, ne bwe baali nga balina ebyenfuna eby'ekigero, era nga tebaawera makumi ataano, baasonda $1,000 mu ssente enkalu ne bazimuwa okukikola. Ng'akozesa ssente ezo n'omukusanyi gw'ebiwandiiko ogwali gutegekeddwa obulungi, Omusumba Matteson yajja e Battle Creek, era n'asaba nate ebitabo ebifulumizibwe. Olw'okuba yali yeetegekedde okuvvuunuka ebizibu ebyali bisookeddewo, kye yayagala kyakkirizibwa, era ku March 18, 1867, yatandika okusomera Omusumba J. N. Andrews nange omukusanyi gwe yali awandiise ogw'ekitabo kye, Liv og Død (Obulamu n'Okufa); twali bammemba ba kakiiko akavunaanyizibwa okufulumya ebitabo. Mu bigambo ebirala, yatutegeeza mu Lungereza ebyali mu mukusanyi gwe ogw'Oludanes n'Olunorway.
GSAM 414OMUSUMBA MATTESON AFUUKA OMUKUBA EBIWANDIIKO
GSAM 414.1Mu kiseera ekyo tewaali mukuba biwandiiko ayinza okuweebwa okukuba ennukuta ze, n'olwekyo yeegayirira aweebwe omukisa okuyiga okuzikuba yennyini. Yagenda mu maaso n'omulimu guno okutuusa lwe yali amaze okufulumya empapula n'obupapula obuweza empapula nga lukumi mu lulimi lwe.
GSAM 414.2Ng'alina ekikozesebwa kino ekipya okubunyisa amazima mu bantu be, yagenda n'obuvumu obupya, ng'akuba enkuŋŋaana mu bitundu eby'enjawulo. Okuva ku lunaku olwo omulimu gwakula mangu nnyo mu Bascandinavia.
GSAM 414OLUPAPULA OLUSOOKA OLW'ABANTU B'ENSI ENDALA
GSAM 414.3Omulimu mu Badanes n'Abanorway gwali gukuze nnyo ne kiba nti abantu baagala olupapula olufulumizibwa buli mwezi, abantu b'eggwanga eryo mwe bandifuna okuyigiriza n'okuzirizibwa mu lulimi lwabwe. N'olwekyo, ku January 1, 1872, mu ofiisi y'Okwekenneenya n'Omulangirizi mwavaamu olupapula olw'Oludanes olw'omwezi, olupapula lw'empapula 24 mu ngeri y'olupapula, nga luyitibwa Advent Tidende (Amawulire g'Okujja kwa Kristo). Mu mwaka ogwaddirira obunene bw'olupapula luno bwagaziya ne lutuuka ku mpapula 32. Lwali lupapula olwasooka Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu okufulumya mu lulimi lw'abantu b'ensi endala.
GSAM 414.4Mu 1874 okwagala kwali kungi nnyo mu bakkiriza abaayogeranga Oluswedeni ne batandika olupapula olw'omwezi olw'empapula 16 mu lulimi olwo, nga luyitibwa Omulangirizi w'Oluswedeni.
GSAM 414.5Mu kiseera Omusumba Matteson lwe yatandika obuminsani eri abantu b'e Scandinavia (June, 1877) mu nsi yaabwe, kopi 266 eza Tidende zaali zisindikibwa buli mwezi okuva mu America okugenda e Denmark, ne 60 okugenda e Norway. Olw'okusoma empapula zino, abantu abawerako baali bamaze okukuuma Ssabbiiti mu Scandinavia. N'ekiva mu mirimu gye okumala omwaka gumu mu Denmark, ebibiina by'abakkiriza byateekebwawo mu bifo bingi eby'enjawulo.
GSAM 415OFIISI EY'OKUFULUMYAMU EBIWANDIIKO MU NORWAY
GSAM 415.1Oluvannyuma lw'ekyo Omusumba Matteson yagenda e Norway, era ku June 7, 1879, n'ategeka ekkanisa eyali n'abammemba 38, ng'ekiva mu mirimu gye e Christiana. Omusumba J. P. Jasperson, eyava mu America, yamwegattako mu buweereza mu kiseera ekyo. Mu mwaka ogwo era ekibiina ekifulumya ebitabo kyatandikibwa mu Norway, ne bagula ettaka n'ennyumba e Christiana ey'ofiisi y'okufulumyamu ebitabo, ekisenge ky'enkuŋŋaana z'okusinza, n'ebisenge eby'okubeeramu, ku mugatte gwa $14,580. Mu kiseera ekimu, olupapula olutono Obubonero bw'Ebiseera lwafulumizibwanga buli wiiki okuva mu ofiisi y'e Christiana.
GSAM 415.2Ku ntandikwa y'ekiseera ekiri wakati w'eky'ebbugumu n'eky'obutiti mu 1880, Omusumba Matteson yajja mu America okunoonya obuyambi okugaziya omulimu gw'Abascandinavia. Yabeerawo mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olw'omwaka ogwo, n'addayo mu Bulaaya mu April, 1881, ng'aziddwa nnyo amaanyi. Amangu ddala ng'amaze okudda, baagula ekyuma ekikuba ebiwandiiko eky'enkulungo ne bakiteeka mu ofiisi y'e Christiana.
GSAM 415EMPAPULA Z'EBY'OBULAMU MU LUDANES N'OLUSWEDENI
GSAM 415.3Amangu ago baatandika okufulumya olupapula olw'eby'obulamu mu Ludanese, nga luyitibwa Olupapula lw'Eby'obulamu. Mu 1883 yafulumya olupapula olufaanana nalwo mu Luswedeni, n'olupapula olw'eddiini oluyitibwa Omulangirizi w'Amazima. Mu 1884 baalina ebikozesebwa by'ofiisi ebyali bibalirwamu $2,563. Mu mwaka ogwo empapula 115,000 zonna awamu zaali zikubiddwa ne zigabanyizibwa, ng'oggyeko obupapula obutonotono enkumi n'enkumi, n'ebitabo ebimu.
GSAM 415OMUSUMBA HASKELL MU SCANDINAVIA
GSAM 415.4Omulimu mu nsi za Scandinavia gwafuna obuyambi bungi olw'okukyalira kw'Omusumba Haskell mu 1882, era mu 1884 baayambibwa nnyo olw'emirimu gy'Abasumba Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, ne E. G. Olsen.
GSAM 416MUKYALA WHITE AYAMBA NNYO SCANDINAVIA
GSAM 416.1Mu 1885, Mukyala E. G. White ne mutabani we W. C. White baakyalira Scandinavia, era okukyalira okwo kwali kwa mugaso ogutayinza kupimibwa eri omulimu mu kitundu ekyo. Abamu baali bafunye endowooza nti ekimu eky'ekkumi tekyayinza kusasulwa abaavu mu nsi eyo, era nti tekyali kya mugaso okugezaako okutunda ebitabo. Obujulizi obwawaebwa Mukyala White bwatuuka mu kiseera ekituufu, ne bukkirizibwa abantu, nga bwe kwalagibwa okuddamu okwali mu bigambo bino, “Byonna Mukama bye yagambye tujja kubikola, era tujja kuwulira.” Mu kukyalira kuno enkyukakyuka ennene yakolebwa mu mulimu gw'Abascandinavia, okusinga olw'emirimu gya Mukyala White egitaggwaamu maanyi.
GSAM 416ENNYUMBA EMPYA EY'OFIISI EZIMBIBWA MU NORWAY
GSAM 416.2Mu 1886 Abasumba O. A. Olsen ne N. Clausen baakyalira ensi za Scandinavia, ng'ow'oluvannyuma abeera eyo okumala ekiseera ekiwanvu. Mu 1885 ennyumba empya ey'ofiisi yazimbibwa e Christiana, era ku mwaka ogwakomekkerezebwa ku September 1, 1886, ofiisi yafuna okuva mu kutunda ebitabo n'obupapula obutonotono byokka, omugatte gwa $5,386.68, ate ssente ezaafunibwa mu kusasula obuwandiike bw'empapula zaali $3,146.03.
GSAM 416AMAKKANISA AMAKUMI ABIRI N'ATANO MU SCANDINAVIA
GSAM 416.3Lipoota eyawereddwa eri Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1889 yagamba nti mu mulimu gw'Abascandinavia mwalimu amakkanisa 25, nga galina abammemba 926, abaawasulanga ekimu eky'ekkumi kya $2,548.75; era waaliwo abasumba mukaaga, abali mu mitendera gy'obuweereza bana, n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo 52. Okutunda ebitabo mu Norway ne Sweden mu myezi esatu kwali $2,161.26.
GSAM 416ESSOMERO MU CHRISTIANA
GSAM 416.4Mu kiseera kino essomero lyali likola e Christiana, nga lirina abayizi 50. Mu 1891 essomero ly'okuyiga Bayibuli lyakolebwa e Christiana, Abasumba O. A. Olsen ne E. J. Waggoner nga be balikulira, nga abayizi 100 be baaliwo. Mu ssomero lino baawa okuyigiriza okw'amaanyi ku mulimu gw'okubuulira enjiri ey'ebitabo.
GSAM 417AMAKKANISA AMAKUMI ANA MU SCANDINAVIA MU 1895
GSAM 417.1Nga wayise emyaka mukaaga, mu 1895, tulaba lipoota eyawereddwa Omusumba D. A. Robinson, eyali akulira ekitundu ky'omulimu gw'abantu b'ensi endala, eraga bulungi okukula okw'amaanyi okw'omulimu mu kiseera kino, era tugijuliza bwe eti: “Scandinavia erina amakkanisa amakumi ana, n'abammemba 1,458. Ekimu eky'ekkumi eky'omwaka kyali $5,585.55. Waliwo abasumba abayayawulibwa 15, abali mu mitendera gy'obuweereza 11, era okutunda ebitabo mu mwaka kuli $40,000. Omugatte guno omunene okusinga guvudde ku mirimu gy'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo, era n'ekyo mu nsi omwaka 1885 abatunzi b'ebitabo, n'abasumba b'okukkiriza kwaffe nabo, mwe baagambanga nti okutunda ebitabo nga obibuulira nnyumba ku nnyumba tekuyinza kukolebwa.”
GSAM 417EBIBIINA BY'AMAKKANISA EBISATU MU SCANDINAVIA
GSAM 417.2Mu mulimu gw'Abascandinavia kaakano mulimu ebibiina by'amakkanisa eby'ekitundu bisatu, nga ennaku kwe byategekebwa zino: Denmark, May 30, 1880; Sweden, March 12, 1882; Norway, June 10, 1887. Omusumba John Matteson, eyasooka okutandika Obuminsani mu Scandinavia n'akulembera omulimu ne gukula obulungi, era eyakola n'obunyiikivu n'okwefiiriza olw'obugagga bw'abantu abo, yakubwa obulwadde obw'okufa, obwa kifuba, n'afa e El Monte, Cal., ku March 30, 1896, ng'alina emyaka 61.
GSAM 417OBUMINSANI MU BRITAIN
GSAM 417.3William Ings, eyazaalibwa e Hampshire, England, naye nga mu mwoyo ne mu kuyigirizibwa Mumerika, kubanga yali abeera mu United States okuva mu buto, yatuuka e Southampton ng'ava e Basel, Switzerland, ku May 23, 1878. Mu kiseera kino yamala eyo akaseera katono, wiiki bbiri zokka, n'addayo ku lukalu okumala akaseera. Kyokka oluvannyuma lw'ekiseera katono yaddayo e Southampton, era bwe yamala emyezi ena ng'akola omulimu gw'okubuulira nnyumba ku nnyumba, ng'agaba obupapula n'akola omulimu gw'obuminsani gwonna ogwajja, yalanga nti abantu 10 baali bakuuma Ssabbiiti. Ku December 30 ow'omwaka ogwo, nange ne mukyala wange twatuuka e Southampton, ne tugatta emirimu gyaffe n'egya Omusumba Ings, nga tukuba enkuŋŋaana mu kiseera eky'obutiti mu Shirley Hall ne mu nnyumba gye twapangisa. Mu kiseera eky'ebbugumu mu 1879, twakuba enkuŋŋaana mu weema e Southampton. Mu kiseera kino n'ekifo kino Muwala Maud Sisley (kaakano Mukyala Boyd) yeegatta ku mulimu, ng'awa okusoma Bayibuli era ng'akola omulimu gw'okubuulira nnyumba ku nnyumba. N'ekiva mu kufuba kuno, abawerako baakkiriza amazima. Mu butiti obwaddirira twakuba enkuŋŋaana mu kisenge e Ravenswood Villa, ennyumba mwe twabeeranga era mwe twalina etterekero lyaffe.
GSAM 418OLUKUŊŊAANA LW'OMU WEEMA MU ENGLAND
GSAM 418.1Mu kiseera eky'ebbugumu mu 1880, Omusumba Andrews, wadde nga yali munafu mu bulamu, yava e Switzerland okuyamba mu lukuŋŋaana lw'omu weema e Romsey, abantu abalala ne bakkiriza obubaka.
GSAM 418.2Ku January 11, 1880, Ekibiina ky'Obupapula bw'Enjiri n'Obuminsani kyategekebwa. Mu mulimu guno abammemba baali bawagidde nnyo, era ebiwandiiko bingi ne bigabanyizibwa.
GSAM 418.3Ku February 8, 1880, omubatizo gwaffe ogwasooka gwabaawo ne babatiza abantu mukaaga abaali beesabye. Okutuusa ku July 2, 1881, abantu 29 baali bamaze okubatizibwa mu mazzi e Southampton.
GSAM 418ABAKOLA OMULIMU BEYONGERA MU ENGLAND
GSAM 418.4Olw'okusalawo kw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olwakubibwa mu kiseera ekiri wakati w'eky'ebbugumu n'eky'obutiti mu 1881, Omusumba A. A. John ne mukyala we, Geo. R. Drew, ne Muwala Jennie Thayer baagenda e England, ne beegatta ku mulimu mu kitundu ekyo eky'obuminsani. Mu mwaka 1882, Omusumba Haskell yakyalira ekitundu ky'e Bulaaya, n'amala ennaku eziwerako n'abakozi mu buminsani bw'e England, ng'abawa obuyambi obw'omugaso mu kubawa amagezi n'okubasomesa.
GSAM 418.5Mu March, 1882, ekyongerezeddwako eky'Abongereza eky'empapula bbiri ku lupapula Obubonero bw'Ebiseera kyatandika okukubibwa, ne kinywezebwa ku kopi 1,000 eza Obubonero obwasindikibwa okuva mu America. Byakozesebwa mu mulimu gw'obuminsani mu Britain Ennene. Lipoota y'omulimu, eya October 1, 1883, eraga nti ku lunaku olwo waaliwo abakuumi ba Ssabbiiti 100. Ekimu eky'ekkumi ekyasasulwa okuva obuminsani lwe bwatandikibwa kyali $2,078.71.
GSAM 419OMULIMU GW'OBUMINSANI KU MMEERI
GSAM 419.1Olw'ekisa ky'abakuumi b'emmeeri, Omusumba Ings yakkirizibwa okusindika obupapula n'empapula mu bisanduuko nga talina kusasula, okubituusa ku myalo 80 emikulu egya “Kkampuni y'Emmeeri eya Peninsular ne Oriental,” mu South Africa, East ne West Indies, Central America, ne Bay Islands. Olw'obuyinza bw'ebiwandiiko ebyasindikibwa bwe bityo, okwagala kw'amazima kwasooka okuzuukuka ku kizinga Demarara. Amawulire gano twagafuna mu bbaluwa ezaava ku kizinga ekyo.
GSAM 419“EBYAFAAYO BYA SSABBIITI” BITEEKEBWA MU MATEREKERO G'EBITABO MU BUNGEREZA
GSAM 419.2Kopi y'ekitabo kya Omusumba Andrews Ebyafaayo bya Ssabbiiti nayo yali eteekeddwa mu materekero g'ebitabo ag'olw'abantu ne mu bisenge eby'okusomeramu eby'obwereere 60 mu Britain Ennene yonna, era ebitabo ebyo bikyali eyo, nga bitegeeza ebyafaayo eri abo abaagala okusoma.
GSAM 419.3Mu 1884 Omusumba Butler yakyalira England, ng'awerekerwa abakozi abalala ab'omulimu guno. Abasumba S. H. Lane ne Robert Andrews baava e Boston okugenda okwegatta ku buminsani mu Britain Ennene ku May 9, 1885. Okukyalira kwa Mukyala White e England kwali nsibuko ya maanyi n'okuzza abakozi amaanyi. Mukyala White ne mutabani we baamalaayo wiiki ntono nga tebannaddayo mu America nga bava mu kitundu ky'e Bulaaya.
GSAM 419“AMAZIMA AG'EKISEERA KINO” GATANDIKIBWA
GSAM 419.4Ku ntandikwa ya 1884, amangu ddala ng'Omusumba Butler amaze okutuuka e England, baasalawo okutandikira e Grimsby olupapula olw'empapula munaana, olufulumizibwa emirundi ebiri buli mwezi, nga M. C. Wilcox ye mukulu w'okuwandiika, nga luyitibwa Amazima ag'Ekiseera Kino. Kaakano lufulumizibwa e London, England, buli wiiki nga luli n'empapula 16, nga kopi nga 18,000 zifuluma buli wiiki.
GSAM 420.1Mu 1889, Omusumba Holser yalaga nti Obuminsani bwa Britain bwalimu amakkanisa 8, n'abakuumi ba Ssabbiiti 200, nga 65 ku bo baali mu London. Ekimu eky'ekkumi eky'omwaka ogwayita kyali $1,244.58. Waaliwo abasumba abayayawulibwa babiri, abali mu mitendera gy'obuweereza babiri, ababaka b'obuminsani ku mmeeri babiri, n'abakozi ba Bayibuli musanvu. Mu kiseera ekyo Abasumba Wm. Hutchinson ne Francis Hope beegatta ku buminsani bw'e England.
GSAM 420EKITONGOLE EKIFULUMYA EBITABO PACIFIC PRESS MU LONDON
GSAM 420.2Mu mwaka 1890 Kkampuni Pacific Press Efulumya Ebitabo, ey'e Oakland, California, yateekawo ofiisi y'ettabi ku 48 Paternoster Row, London, n'ofiisi y'okukuba ebiwandiiko ku 451 Holloway Road, London, N. Ebitabo ebyatundibwa ofiisi mu mwaka gwayo ogwasooka, ku miwendo gy'abatunzi abangi, byali $9,556.89.
GSAM 420.3Mu February, 1895, Omusumba Robinson yawa lipoota eno wammanga:
GSAM 420.3“Mu Britain Ennene mulimu amakkanisa 11, abammemba 363, abasumba bataano, n'omusumba ali ku mutendera gw'obuweereza omu. Ekimu eky'ekkumi eky'omwaka oguwedde kyali $5,077.20, oba nga ku buli mmemba waaliwo ekigero kya $13.98. Eby'obugagga by'ofiisi efulumya ebitabo kaakano bya International Tract Society, Limited, kkampuni y'e Bungereza, era ekibiina ekyo kye kibiddukanya.”
GSAM 420.4Mu December, 1895, Omuwandiisi w'Obuminsani bw'Abantu b'Ensi Endala yalaga nti Britain Ennene yalina abammemba 560. Ekimu eky'ekkumi kyali kyeyongeddeko $1,000 mu mwaka. Mu kiseera ekyo ebibiina munaana byali bikuŋŋaana ku Ssabbiiti mu bifo eby'enjawulo mu London.
GSAM 420.5Bwe kityo omulimu mu kitundu kino eky'obuminsani gwakula, oluusi nga tekitegeerekeka mangu. Ensigo tezimeruka mu bika by'ettaka ebimu mangu nga mu birala. Okumera kwabyo kukyuka mpola, naye okukula kwabyo kuba kwa kukakasa era kwa maanyi. Bwe kityo bwe kiri n'amazima ag'obubaka obw'okusatu mu bwakabaka buno. Ensigo yaago yasigibwa, n'ekola emirandira, n'ekula mpola okutuusa kaakano lwe gatuuse ku kigero ekinene ekigerageranywa.
GSAM 421OBUMINSANI MU AUSTRALASIA
GSAM 421.1Ku May 10, 1885, Abasumba S. N. Haskell, J. O. Corliss n'ab'omu maka ge, M. C. Israel n'ab'omu maka ge, Wm. E. Arnold, ne Henry Scott baava e San Francisco okutandika obuminsani mu kitundu ky'e Australia. Emyaka 11 nga kino tekinnabaawo, mu 1874, mu lukuŋŋaana olwategekebwa e Battle Creek, Mukyala White yagamba nti amawanga mangi gandikkirizza amazima, era nti yali alabye ebyuma ebikuba ebiwandiiko nga bikola, n'ebitabo n'empapula nga bikubibwa mu nsi ez'enjawulo. Bwe baamubuuza amawanga ge yali ategeeza, yaddamu nti Australia lye linnya lyokka lye yali asobola okujjukira.
GSAM 421BIBLE ECHO
GSAM 421.2Mu mirimu gya maanyi era egy'obuwanguzi egya Omusumba Haskell ne banne, obubaka bwakula mangu nnyo ne kiba nti kyategeerekeka nti kyali kyetaagisa okufulumya olupapula mu Australia. N'olwekyo, enteekateeka zakolebwa okufulumya, era ku January 1, 1886, olupapula olw'omwezi olw'empapula 16 lwafulumizibwa e Melbourne, nga luyitibwa Bible Echo and Signs of the Times (Eddoboozi eriddamu erya Bayibuli n'Obubonero bw'Ebiseera). Ku kopi eyasooka baafulumya 6,000, ate okufulumya okwa bulijjo kwali kopi 3,000 zokka.
GSAM 421EKKANISA ESOOKA ETEGEKEBWA MU AUSTRALIA
GSAM 421.3Ku Ssande, April 10, 1886, ekkanisa esooka ey'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu mu Australia yategekebwa. Waaliwo abantu 18 abaaliwo abaali bateeredde emikono ku ndagaano, n'abalala 7 abaali basabye okuyingizibwa nga bayita mu kubatizibwa. Baabatizibwa ku Ssabbiiti eyaddirira, era buli Ssabbiiti okumala wiiki eziwerako abammemba beeyongeranga, okutuusa ekkanisa lwe yatuuka ku 55. Okutuusa ku May, 1886, omuwendo gwonna ogwali mu nkalala gwali 90. Ng'oggyeko abo, waaliwo abalala nga 35 mu bifo ebirala abaali bakuuma Ssabbiiti.
GSAM 421.4Mu ofiisi y'okukuba ebiwandiiko mwalimu ebyuma bibiri ebirungi eby'okukuba ebiwandiiko ne yingini, byonna nga byasasulwa era nga bya Badiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu ababeera mu nsi eyo ey'ewala—nga bali mayiro nga 7,000 okuva ku ofiisi yaffe ennene eri e Oakland, Cal.
GSAM 422.1Mu 1886 obubaka bwatuuka e New Zealand. Lipoota eyava mu kitundu ky'e Australia egamba nti waaliwo abakuumi ba Ssabbiiti 50 e New Zealand. Ssente ezaafunibwa mu kutunda ebitabo ku ofiisi zaali $700. Ng'oggyeko ekyo, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo baali batunze kopi 400 eza Olutalo Olunene e New Zealand, ne kopi 1,000 eza Ebirowoozo ku Danyeri mu Australia.
GSAM 422Ekizimbe ky'Ofiisi mu Australia
GSAM 422.2Mu lipoota eyaweebwayo nga 19 Jjulaayi 1889, tuggyaamu bino: Ekizimbe ky'ekifo ekikubirwamu ebitabo mu Melbourne kiwedde, era kirimu ekisenge eky'okusinzizamu okw'ekkanisa.
GSAM 422Omulimu Gutandika mu Tasmania
GSAM 422.3Ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kitegekeddwa mu Australia ne mu New Zealand, era Abasumba Israel ne Steed babunyizza omulimu ne mu Tasmania. Mu kifo ekyo eky'oluvannyuma, amakkanisa asatu gaategekebwa dda, nga galina awamu abakkiriza 136. Ng'oggyeeko bano, waliwo n'abakuumi ba Ssabbiiti abalala abasaasaanye abatannategekebwa mu kibiina.
GSAM 422.4Ekimu eky'ekkumi eky'omwaka mu kitundu ky'omulimu ekya Australia kyali $9,371. Mu kitundu ekyo mwalimu ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo 15, abaatunda ebitabo ebyali biweza $19,500.
GSAM 422.5Mu lugendo lw'Omusumba Haskell olw'okubiri okwetooloola ensi, yaddamu okukyala mu Australia, n'abaawo mu lukuŋŋaana lwabwe olwatuuzibwa mu Agusito 1889, n'awa obuyambi obulungi mu ngeri nnyingi. Ekibiina ekyo ekyali kyakategekebwa kyabusiima nnyo. Abakozi ab'enjawulo okuva mu Amerika bazze bakyala mu Australia ebiseera ebitali bimu olw'ekigendererwa ekikulu ekimu: okuzimba n'okunyweza omulimu gwa Katonda.
GSAM 422Mukyala White mu Australia
GSAM 422.6Mu kiseera eky'amalagala okugwa mu 1891, Mukyala E. G. White, mutabani we W. C. White, Omusumba Geo. B. Starr n'abalala baava mu California okugenda mu Australia. Baatuukayo mu Desemba, wakati mu kiseera ky'omusana ku ssemazinga oyo. Obujulizi bwa Mukyala White, newakubadde ng'omubiri gwe gwali munafu mu myaka omwenda gye yamala mu nsi eyo, bwayamba nnyo okutereeza omulimu gukwatagane n'omwoyo n'omulamwa gw'obubaka bwa malayika ow'okusatu. Mu kiseera kye baali mu Australia, Omusumba J. O. Corliss yaddamu okwegatta ku mulimu wano, era W. A. Colcord n'abalala ne bayingira mu mulimu ng'abasumba, abasomesa n'ebirala.
GSAM 423Omusumba Olsen mu Australia
GSAM 423.1Mu kiseera Omusumba O. A. Olsen kye yaweereza nga pulezidenti w'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, yakyala mu bitongole byaffe byonna ebikulu mu nsonda zonna ez'ensi. Kino kyamwetaagisa okutambula ennyo, olugendo okwetooloola ensi yonna. Yakola olugendo luno asobole okutegeera obulungi ebyetaago byabwe n'embeera y'ebifo eby'enjawulo eby'obuminsani, alyoke abe nga yeeteeseteese okubaweereza awatali kusosola. Ku lugendo luno, mu 1893, yamala wiiki eziwerako mu Australia.
GSAM 423Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu mu Australasia
GSAM 423.2Mu kiseera kino Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu mu Australasia kyategekebwa. Kyalimu ebibiina by'amakkanisa eby'ebitundu bya Australia ne New Zealand, n'ebitundu eby'obuminsani ebya Australia. Ekibiina kino kituula omulundi gumu buli myaka ebiri, era kiddukanyizibwa ng'ebibiina ebigatta ebibiina by'amakkanisa eby'ebitundu mu nsi endala. Mu mwaka 1893, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo abatono abaali mu kitundu kino baatunda enkyusa y'ekitabo Amadaala Agatuusa eri Kristo, eyafulumizibwa mu bitabo 5,000, era enkyusa ey'okubiri ey'omuwendo gwe gumu n'ekubibwa. Mu kiseera ky'omusana ekya 1894-95, mu myezi ena baafuna okusaba emirundi 4,000 okw'ebitabo ebyali bitundibwa ng'abaguzi basooka kubisaba.
GSAM 423Omusumba Prescott mu Australia
GSAM 423.3Mu 1895 Omusumba W. W. Prescott, eyali Omuwandiisi w'Ebyenjigiriza ow'ekkanisa, yamala emyezi egiwerako mu kibiina kino eky'amakkanisa eky'ekitundu, ng'awaayo ekiseera kingi n'okufumiitiriza ku ttabi lino ery'omulimu. Mu kiseera ekyo yakulembera olusirika lw'ebyenjigiriza olwabagasa ennyo.
GSAM 424.1Lipoota y'omulimu ogw'omwaka eyaweebwayo eri Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna yaleetebwa Omusumba W. C. White, era egamba bw'eti:
GSAM 424.1“Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu mu Australia kirimu amakkanisa 17 agalina abakkiriza 1074, abaasasula ekimu eky'ekkumi ekya $9,810.10 mu mwaka ogwayita. Ekibiina kino kirina abasumba abaayawulibwa 12, ababiri abaweereddwa olukusa okubuulira, abakozi ba Bayibuli basatu, n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo 50, abaatunda ebitabo eby'omuwendo gwa $28,731.11 mu mwaka. Mu mwaka ogwo, ettwale lya New South Wales, eryalina amakkanisa mukaaga n'abakkiriza 321, lyayawulibwa ku Kibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya Australia, ne lituumibwa Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya New South Wales.”
GSAM 424OMULIMU GW'OBUMINSANI MU AFIRIKA EY'OMU BUKIIKADDYO
GSAM 424.2Mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olwatuuzibwa mu Battle Creek mu 1886, baalowooza ku nsonga y'okutandika omulimu gw'obuminsani mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo. Bwe baasalawo okuwagira enteekateeka eno, ku ntandikwa y'ekiseera ky'omusana mu 1887, baagezaako okutandikawo omulimu mu nsi eyo ey'ewala. Eyo abantu abatono, abaali baatandika dda okukuuma Ssabbiiti, baali basaba abaweereza.
GSAM 424Abasumba Boyd ne Robinson mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo
GSAM 424.3Olw'ekigendererwa kino, nga 11 Maayi, Omusumba C. L. Boyd n'ab'omu maka ge, Omusumba D. A. Robinson ne mukyala we, awamu n'abakozi abalala, baasaabala okuva mu kibuga New York okugenda mu Afirika, nga bayita mu Liverpool ne London. Nga wayiseewo emyaka esatu, mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, Ssebo P. W. B. Wessels yagamba nti abakozi bano bwe baatuuka mu Afirika, waaliwo abantu nga 40 abaali bamaze okutandika okukuuma Ssabbiiti ey'ekiragiro eky'okuna, olw'okusoma ebiwandiiko ku nsonga eyo n'okuyiga Ekigambo kya Katonda.
GSAM 424.4Abasumba Robinson ne Boyd baatandika omulimu gw'obuminsani mu Cape Town. Okuva awo gwabuna ng'ogenda ebukiikakkono obw'ebuvanjuba, mayiro kumpi 800, okutuuka mu Kimberley, mu bitundu ebisimwamu dayimanda.
GSAM 424.5Okutuuka mu mwaka 1889, waaliwo abasumba babiri bokka, omu eyalina olukusa okubuulira, amakkanisa ana, n'abakkiriza 80; bano baasasula ekimu eky'ekkumi ekya $2,798.36. Mu mwaka guno Omusumba Ira J. Hankins, ow'omu Amerika, yakolera mu Cape Town n'afuna ebibala ebirungi. Ssebo Druillard ne mukyala we baava mu Nebraska okwegatta ku mulimu mu kifo kino, n'okugabana ku kutegana n'okubulwa ebyetaago okutuuka ku abo abayitibwa okutandika omulimu mu kitundu ekipya. Omulimu gwa Mukyala Druillard gwasinga kuba mu tterekero ly'ebitabo, nga y'akuuma n'okuddukanya emirimu gy'ettabi lino; ate Ssebo Druillard yeenyigira mu mulimu gw'obuminsani ogw'awamu. Mu mwaka ogwo, yatundira ku byombo ebyali bisimba ku mwalo guno ebitabo ebyali biweza $750.
GSAM 425Omusumba Haskell mu Afirika
GSAM 425.1Mu Agusito w'omwaka guno gwe gumu, Omusumba Haskell yatuuka mu Cape Town. Yamala emyezi etaano mu ngeri ey'omugaso, ng'akyala era ng'akolera wamu n'ebibiina eby'enjawulo mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo. Okukyala kuno kwanyweza era ne kuzimba omulimu, n'omutima gwe ne guzzibwamu amaanyi kubanga yalaba ebibala by'okutegana kwe. Abantu baatandika okufaayo ku mulimu gw'ebyenjigiriza, ne kiba nti abayizi 12 okuva mu Afirika bajja mu Amerika okuyiga mu masomero g'ekkanisa yaffe.
GSAM 425.2Mu kiseera kye kimu, omulimu gw'okubuulira enjiri ey'ebitabo gwafiibwako nga bwe gwali gugwanidde. Olusirika olw'okutumbula omulimu guno lwatuuzibwa mu Cape Town, nga lukulemberwa Ssebo E. M. Morrison. Lwazza obulamu n'amaanyi mu ttabi lino ekkulu ery'obubaka. Amangu ddala oluvannyuma lw'okuyigirizibwa okwaweebwa mu lusirika luno, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo 13, mu myezi mukaaga, baatunda era ne batuusa eri abaguzi ebitabo eby'omuwendo gwa $5,621.28. Ddala, ebitabo ebyasabibwa byali bingi nnyo ne “bisukkirira” ofiisi ya London, kubanga tebaasobola kutegeka bitabo mangu nga bwe byali bisabibwa.
GSAM 425.3Mu mwaka 1892, Omusumba A. T. Robinson yeegatta ku mulimu mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo. Mu kiseera ekyo omulimu gwali gukule nnyo ne kiba nti baali beetaaga etterekero ly'ebitabo eriggya okudda mu kifo ky'ery'edda. N'olwekyo, baazimba ekizimbe ekiggya ekinene ekimala okubaamu ekifo eky'enkuŋŋaana z'ekkanisa.
GSAM 426Ekizimbe ky'Ettendekero mu Afirika
GSAM 426.1Bwe kityo omulimu gugenze gweyongera okukula mpola mpola, okutuusa lwe baazimba ekizimbe ky'ettendekero mu Claremont, ekitundu ekiri ku mabbali ga Cape Town, ekyamalawo $35,000. Obuyambi bwokka bwe baasaba ab'oluganda ab'omu Amerika bwali kubasindikira ekibinja ky'abasomesa abalina obusobozi okusomesa amasomo g'ettendekero erya waggulu, ate bo bennyini bandisasudde ebisaale byonna. Okusaba kuno bwe kwatuukirizibwa, essomero lyaggulwawo nga 1 Febwali 1893.
GSAM 426Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya Afirika ey'omu Bukiikaddyo
GSAM 426.2Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya Afirika ey'omu Bukiikaddyo kyategekebwa mu 1892. Mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1893, baakisalirawo mu kalulu ne kikkirizibwa okwegatta ku Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna. Mu kiseera ekyo kyalina amakkanisa 5 n'abakkiriza 138, abaasasula ekimu eky'ekkumi ekya $34,077.32 mu mwaka ogwayita. Mu lukuŋŋaana luno, Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Ekitundu kya Afirika ey'omu Bukiikaddyo kyakiikirirwa Peter Wessels, eyagabira Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna $16,000 n'omutima omugabi. Omuwendo guno gwasukka ku ssente Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ze lwali lusaasaanyizza okutandika omulimu mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo. Ng'oggyeeko ekirabo kino, ye ne muganda we omu baagaba $40,000 okutandika omulimu gw'ekifo ekiwa eddagala n'obujjanjabi ku bwereere mu kibuga Chicago.
GSAM 426.3Mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1895, Omuwandiisi w'Obuminsani mu Nsi Endala yayogera ku kitundu ky'omulimu ekya Afirika nti:
GSAM 426.3“Ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo kyakategekebwa emyaka ebiri gyokka, naye mu kiseera ekyo Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna lusindiseeyo abakozi 12. Babiri ku bano bagenze mu bitundu eby'omunda ng'abaminsani abeeyimirizaawo, ate abalala bayingidde mu mulimu mu matabi ag'enjawulo. Ekibiina ekyo kirina essomero erikulaakulana, amaka g'abaana bamulekwa, n'eddwaliro ly'okuwummuliramu n'okujjanjabirwamu erizimbibwa. Ebibalo biraga nti balina abakkiriza 184.”
GSAM 426Empapula z'Amawulire Ezifulumizibwa mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo
GSAM 426.4Ensonga y'eddembe ly'okusinza mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo ereetedde abantu baffe mu myezi emitono egiyise okufulumya empapula z'amawulire bbiri. Olumu lwa mu Luholandi, nga luyitibwa De Wachter (Omukuumi); olulala lwa mu Lungereza, nga luyitibwa The South African Sentinel and Gospel Echo (Omukuumi wa Afirika ey'omu Bukiikaddyo n'Eddoboozi ly'Enjiri Eriddamu). Olwo olw'okubiri lubunyizibwa mu mpapula 4,000.
GSAM 427Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo
GSAM 427.1Mu Janwali 1903, Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu mu Afirika ey'omu Bukiikaddyo kyategekebwa. Kyalimu ebibiina by'amakkanisa eby'ebitundu bya Cape Colony ne Natal-Transvaal, n'emirimu gy'obuminsani mu Basutoland ne Matabeleland, egyali wansi w'obuyinza bw'Ekibiina Ekigatta Ebibiina by'Amakkanisa eby'Ebitundu. Mu kibiina kino mulimu amakkanisa 15 agategekeddwa, agalina abakkiriza 595, ebibinja mwenda ebitannategekebwa mu makkanisa, ebirina abakkiriza 90, n'abakuumi ba Ssabbiiti 30 abali bokka mu bifo ebyesudde; awamu 715, abaasasula ekimu eky'ekkumi ekya $7,850. Waaliwo abakozi 39, nga ku bo 21 baali bafuna empeera okuva mu bibiina by'amakkanisa eby'ebitundu eby'enjawulo.
GSAM 427EKITUNDU KY'OMULIMU EKYA POLYNESIA
GSAM 427.2Mu mwaka 1876, Omusumba James White n'omuwandiisi w'ekitabo kino twasindikira Ekizinga Pitcairn omuzingo gw'empapula ez'Obubonero bw'Ebiseera n'obupapula bw'enjiri obumu, nga biriko n'ebbaluwa. Ebiwandiiko bino byateekebwa ku kyombo ekyali kigenda mu New York nga kyetooloola Cape Horn. Baatukakasa nti ekyombo kyandiyimiridde ku Pitcairn, era awo omugugu ne guweebwayo. Tetwalina muntu n'omu gwe twali tumanyi ku kizinga ekyo, era tetwalina kye twali tumanyi ku kizinga kyennyini, okuggyako ettutumu lyakyo nti abalimu bantu abeewaddeyo era abatya Katonda. Twasindika empapula ezo nga tetumanyi binaavaamu.
GSAM 427Okukyala ku Pitcairn
GSAM 427.3Tetwawulira kintu kyonna ku bantu abo oba ku biwandiiko byaffe okutuusa Ssebo John I. Tay lwe yakyala ku kizinga ekyo mu mwaka 1886, nga wayise emyaka kkumi. Awo ne tutegeera nti olw'okusoma omuzingo gw'Obubonero bw'Ebiseera n'obupapula bw'enjiri, lumu abantu b'ekizinga kyonna baali kumpi okusalawo okukyusa olunaku lwabwe olw'okusinza okuva ku lunaku olusooka mu wiiki okudda ku lunaku olw'omusanvu, bakuume Ssabbiiti ya Mukama. Naye tebaakikola okutuusa Ssebo Tay lwe yabakyala. Yali amaze ebbanga ddene ng'awulira mu mutima gwe ekimukubiriza ennyo okukyala ku kizinga ekyo, naye yali tamanyi bantu baayo yennyini, era yali tamanyi nti baali baatandika dda okwagala amazima.
GSAM 428.1Oluvannyuma lw'okudda mu Amerika, yeegayirira nnyo bazimbe ekyombo abaminsani kye bandisaabalirangamu okuva ku kizinga ekimu okudda ku kirala mu Nnyanja Pacific. Yabaawo mu lukuŋŋaana lw'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olwatuuzibwa mu mwaka 1889, ng'ekirowoozo kino kye kisinga okumujjira mu mutima. Eyo yeegayirira ku lw'omulimu mu Bizinga bya Polynesia. Olukuŋŋaana bwe lwalaba omugaso gw'enteekateeka eno, lwasalawo mu kalulu okukuŋŋaanya $12,000 mu birabo, bazimbe oba bagule ekyombo ekinaakolera mu bizinga by'Ennyanja Pacific.
GSAM 428Ekyombo Pitcairn Kizimbibwa
GSAM 428.2Okugoberera okusalawo kuno, ekyombo Pitcairn kyazimbibwa mu kiseera ky'omusana ekya 1890 okumpi ne Benicia, nga mayiro 30 okuva mu Oakland, California, ne kimalawo $12,035.22. Mu bitundu bisatu ku bina eby'omwaka, ssente zino zaakuŋŋaanyizibwa era ne ziweebwayo Amasomero ga Ssabbiiti olw'ekigendererwa kino kyokka. Tewali kirabo ekyali kiweereddwayo na ssanyu n'obunyiikivu ebisinga ku bino. Ekyombo kyawulibwa eri Katonda mu Oakland, California, nga 25 Ssebutemba 1890. Abantu nga 1,500 baakuŋŋaanira ku kyombo ne ku mwalo okulaba omukolo ogwo.
GSAM 428Olugendo lwa Pitcairn Olusooka ku Nnyanja
GSAM 428.3Ekyombo kyasaabala ku lugendo lwakyo olusooka okuva mu San Francisco nga 20 Okitobba, nga kigenda mu kitundu kyakyo eky'omulimu eky'ewala. Ku kyombo kwaliko abaminsani bano: Omusumba E. H. Gates ne mukyala we, Omusumba A. J. Read ne mukyala we, John I. Tay ne mukyala we, awamu n'abakozi b'ekyombo abaakolanga n'omulimu gw'obuminsani, nga bakulemberwa Omugoba w'Ekyombo Marsh. Ekyombo kino kyasooka kugenda ku Kizinga Pitcairn, mayiro 4,000 ebukiikaddyo bwa San Francisco, ne kituukayo nga 25 Novemba. Ekyombo we kyaviira ku kizinga nga 17 Desemba, abantu abakulu 82 baali bamaze okubatizibwa ne bategekebwa mu kkanisa y'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Oluvannyuma ekyombo kyagenda mu bibinja by'ebizinga bya Society, Hervey, Samoa, Friendly ne Fiji, nga kirekera abantu aboogera Olungereza ebitabo by'eddiini n'obupapula obw'eby'obulamu n'okwewala ebitamiiza. Mu myezi munaana okutuuka mu Ssebutemba 1891, abaminsani baatunda ebitabo ebyali biweza $1,900, nga kw'otadde ebiwandiiko bingi bye baagaba ku bwereere.
GSAM 429.1Abaminsani baateekebwa mu bifo bino: Omusumba Read ku Tahiti; Omusumba Gates yasigala ku Pitcairn okumaliriza omulimu ogwali gutandikiddwa dda eyo; ate Ssebo Tay yalonda okukolera ku kizinga Fiji. Mu lupapula Okwekenneenya n'Omulangirizi olwa 14 Apuli 1904, Omusumba Fulton ayogera ku mulimu mu Fiji nti: “Mu kitundu kino eky'obuminsani kati mulimu abakuumi ba Ssabbiiti abasukka mu 150.” Okuva mu Fiji, ekyombo kyasaabala okugenda mu Aukland, New Zealand, okukolebwako ebyali byonoonese n'okulongoosebwa nga bwe kyali kyetaagisa, era n'okufuna ebitabo ebirala.
GSAM 429Okufa kw'Abaminsani
GSAM 429.2Oluvannyuma lw'obutabaawo okumala omwaka gumu, emyezi 11 n'ennaku 18, ekyombo Pitcairn kyakomawo mu San Francisco, ne kituukayo nga 9 Okitobba 1892. Mu kiseera kino Omugoba w'Ekyombo Marsh yali afudde era ng'aziikiddwa ku kizinga kya New Zealand. Ssebo Tay yakwatibwa obulwadde bw'amawuggwe, era teyawonanga. Naye yafa mu mirembe n'aziikibwa mu nsi ey'ewala eya Fiji; bwe kityo obulamu bubiri obw'omuwendo ne buweebwayo mangu bwe butyo mu mulimu gw'obuminsani mu Polynesia.
GSAM 429.3Abaminsani abaali ku kizinga Tahiti, mu Papaete, baasanyuka bwe baalaba ebibala by'omulimu gwabwe kumpi amangu ago. Mu kiseera kino baasobola okusindikira ab'ewaabwe lipoota esanyusa nti abantu 40 baali bakyuse ne bategekebwa mu kkanisa y'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu.
GSAM 429Olugendo lwa Pitcairn Olw'Okubiri
GSAM 429.4Ekyombo kyasaabala okuva mu San Francisco ku lugendo lwakyo olw'okubiri nga 17 Janwali 1893, n'abaminsani bano: B. J. Cady ne mukyala we, J. M. Cole ne mukyala we, E. C. Chapman ne mukyala we, ne M. G. Kellogg, omusawo. Nnyabo Hattie Andre, ow'omu Ohio, yagenda nabo ng'omusomesa ow'Ekizinga Pitcairn. Mu kiseera eky'amalagala okugwa mu 1893, Ssebo Cady yaggulawo essomero mu Raiatea, mu kibinja ky'ebizinga bya Society, nga lirina abayizi 60. Olusoma olusooka we lwaggweerako, omuwendo gwali gulinnye okutuuka ku 105. Ku ntandikwa y'olusoma olw'okubiri, abayizi abaali basoma baali 120.
GSAM 430Olugendo lwa Pitcairn Olw'Okusatu
GSAM 430.1Olugendo lw'ekyombo olw'okusatu lwali mu 1893-94. Abaminsani abaagenda ku lugendo luno baali G. O. Wellman ne mukyala we ne Lillian White, bonna okuva mu Michigan. Baali bateekeddwateekeddwa okugenda mu Raiatea okuyamba Omusumba Cady mu mulimu gwe. Ssebo Stringer ne mukyala we baagenda ng'abaminsani abeeyimirizaawo. Baasigala mu Rurutu. Mu Raratonga (abantu gye baakuumanga Olwomukaaga mu kifo ky'olunaku olusooka mu wiiki), Omusawo Caldwell ne mukyala we baateekebwayo; ate Omusumba Buckner ne mukyala we, ab'omu California, baasigazibwa ku Pitcairn. Mu kiseera kye yamala n'abantu bano, emirimu mingi emipya egy'okukola ebintu gyatandikibwawo, era gigasizza abatuuze mu ngeri nnyingi. Okusookera ddala, ekyuma ekikozesa empewo okusa kasooli kati alimibwa ku kizinga kyazimbibwa. Amaanyi g'empewo ge gamu gaddukanya n'ebyuma ebitono ebirala, ekyaleetawo emirimu emirala ab'oku kizinga gye baali batamanyi.
GSAM 430Olugendo lwa Pitcairn Olw'Okuna
GSAM 430.2Nga 15 Desemba 1895, Omuwandiisi w'Obuminsani mu Nsi Endala yagamba nti:—
GSAM 430.3“Ekyombo Pitcairn kati kiri ku mwalo nga kivudde ku lugendo lwakyo olw'okuna.... Omulimu gutandikiddwawo mu bibinja by'ebizinga mwenda eby'enjawulo, era abakozi bano be bakolerayo:—
GSAM 430.4“Ku Kizinga Pitcairn, abasomesa, E. S. Butz ne mukyala we, ne Hattie Andre. Ku Kizinga Norfolk, abaminsani abamu abeeyimirizaawo, abaava mu Australia, bakola omulimu wano. Mu Bizinga bya Society, omusumba, B. J. Cady; abaminsani abasawo, Ssebo R. A. Prickett ne mukyala we. Mu Raratonga, abaminsani abasawo, Omusawo J. E. Caldwell ne mukyala we, Nnyabo Lillian White ne Nnyabo Maude Young; abasomesa, G. O. Wellman ne mukyala we, Omusumba J. D. Rice ne mukyala we. Mu Fiji, Omusumba J. M. Cole ne mukyala we. Mu Bizinga bya Friendly, Omusumba E. Hilliard ne mukyala we. Mu Rurutu, Ssebo Stringer ne mukyala we, abaminsani abeeyimirizaawo. Mu Hawaii, Omusumba E. H. Gates ne mukyala we; abasomesa, H. H. Brand ne mukyala we. Mu Samoa, Omusawo F. E. Braucht ne mukyala we. Omusumba D. A. Owen, mutabani we ne muwala we, abaminsani abeeyimirizaawo.
GSAM 431.1“Mu ŋŋendo zaakyo ennya, ekyombo Pitcairn kitunze era ne kigaba ebiwandiiko bingi. N'olwekyo, abakuumi ba Ssabbiiti balabise mu bifo bingi. Amakkanisa gategekeddwa ku Kizinga Pitcairn, ku Norfolk ne ku Tahiti.”
GSAM 431Eryato Pitcairn Lyatundibwa
GSAM 431.2Kubanga kaakano waliwo engeri ez'okutuuka mu kitundu ky'omulimu ekya Polynesia ezitaaliwo eryato bwe lyazimbibwa, eryato eryo lyatundibwa, ne bakozesa engeri endala okugenda mu maaso n'omulimu. Omusumba E. H. Gates ye mulabirizi w'ekitundu kya Polynesia kaakano, era ategeeza ku nkulaakulana eri mu bibinja by'ebizinga eby'enjawulo.
GSAM 431EBIZINGA BYA WEST INDIES
GSAM 431.3Mu kiseera eky'obutiti ekya 1889, Ssebo Wm. Arnold, ow'e Amerika, yatandika omulimu gw'omubuulizi w'enjiri ey'ebitabo mu Bizinga bya West Indies. Bwe yali akola omulimu ogwo, yasobola okufuna amannya n'endagiriro z'abantu 1,200, ne biweerezebwa eri Ekibiina eky'Ensi Yonna eky'Obupapula bw'Enjiri kibikozese mu mulimu gw'obuminsani. Okubawandiikira amabaluwa n'okubaweereza eby'okusoma ku ndagiriro ezo kyabaleetera okwagala okumanya amazima, era bwe kityo ekkubo ne liggulwawo okubunyisa enjiri nga bayita mu kubuulira Ekigambo.
GSAM 431.4Ng'ayanukula okukoowoola okw'abasumba okugenda okukola, Omusumba D. A. Ball yagenda e Barbadoes n'omu bifo ebirala mu Novemba, 1890, okukolerayo. Abantu abawerako bakkiriza amazima olw'okufuba kwe. Mu 1892, Ssebo Patterson, okuva e California, yatambula mu bizinga ng'atunda ekitabo Okusoma Baibuli, era yafuna obuwanguzi bungi. Mu 1893, B. B. Newman yava e Florida n'agenda e Jamaica okulabirira omulimu gw'okutambuza ebitabo mu kiseera Ssebo Arnold kye yali taliiwo. Ssebo Evans ne Ssebo Hackett nabo baagenda mu Bizinga bya West Indies mu mwaka ogwo okukola mu ttabi eryo ery'omulimu. Mu mwezi gwa Maayi, Omusumba Haysmer ne mukyala we baayingira ekitundu kino okukola ng'amakubo bwe gandigguddwawo. Nga wayiseewo akaseera katono, Ssebo Arnold yakomawo, ku mulundi guno okutambuza ebitabo ebikwata ku by'obulamu. Okutuuka mu Jjulaayi, 1895, mu Jamaica yokka ebitabo ebyo byali bitundiddwa nga bya $8,200, ate ebitabo eby'eddiini byali bitundiddwa nga bya $7,654, byonna wamu ne biba $15,854. Okusaasaanya ebitabo ebingi bwe bityo kwayamba nnyo okutandikawo e Kingston ekkanisa eyali etegekeddwa obulungi ng'erina abakkiriza 75, n'okuggulawo amakubo g'omulimu gw'abasumba mu bitundu ebirala eby'ekizinga.
GSAM 432Trinidad
GSAM 432.1Omulimu wano gwatandikibwa mu ngeri efaananako n'ey'e Jamaica. Mu mwaka gwa 1889, Ssebo F. B. Grant ne mukyala we baayitibwa okukyalira ekizinga okutambuza ebitabo by'ekkanisa yaffe, era Omusumba Flowers ne mukyala we nabo baayitibwa, ne babagoberera nga wayiseewo akaseera katono okukola ng'ekkubo bwe lyaggulwawo. Baafuna obuwanguzi bungi, okutuusa Omusumba Flowers lwe yakwatibwa omusujja ogwamutta nga Jjuuni 29, 1894. Omusumba E. W. Webster yalondebwa okumuddira mu bigere, era yasaabala okuva e New York mu Agusito, 1895.
GSAM 432.2Mu 1896 abakozi mu Bizinga bya West Indies baali bwe bati: Mu Jamaica, Omusumba A. J. Haysmer ne W. W. Eastman, era ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo abawerako baali mu Bizinga bya Bahama. Mu Bizinga bya Antilles Ebitono mwalimu Omusumba E. Van Deusen ne mukyala we, wamu ne C. F. Parmlee ne mukyala we nga abakozi abayigiriza Baibuli, ne Ssebo Bean ne Ssebo Hackett nga ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo. Mu Trinidad mwalimu Omusumba E. W. Webster ne mukyala we, wamu ne Nnakyeyombekedde Stella Colvin ng'omuminsani w'eby'obujjanjabi. Ebibala byali bino: abakuumi ba Ssabbiiti 110 mu Jamaica, n'abakuumi ba Ssabbiiti 50 mu Trinidad, nga bakuŋŋaanira okwetooloola Couva; ekkanisa emu mu Barbadoes, n'ekibiina kimu mu Antigua, mu Bizinga bya Antilles Ebitono.
GSAM 432AMERIKA EYA WAKATI
GSAM 432.3Omusumba F. J. Hutchins ne mukyala we baava mu Amerika Ey'Obumu ne bagenda mu Bizinga bya Bay nga Novemba 16, 1891. Mu kiseera ekyo waaliwo abantu nga 20, okusingira ddala mu Ruatan, abaali bakuuma Ssabbiiti ow'ekiragiro eky'okuna nga bwe kiri mu biragiro ekkumi; baasooka okumanya amazima gano olw'eby'okusoma ebyabaweerezebwa mu posta. Nga wayise emyaka esatu, mu 1894, W. A. Miller ne mukyala we baava e California ne bagenda e Bonacca, gye beegatta ku mulimu gw'ebyenjigiriza ng'abasomesa mu ssomero eryaggulwawo nga Jjulaayi 4, 1894, mu kizimbe ky'essomero ekyazimbibwa Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Mu lusoma olwasooka, omuwendo gw'abayizi ogwa bulijjo gwali 34. Mu 1895 kyategeezebwa nti essomero lyali lyeyimirizaawo, kubanga omuwendo gw'abayizi gwali gweyongedde okutuuka ku 45.
GSAM 433.1Mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olwatuula mu 1895, Omusumba Hutchins yategeeza nti mu bizinga mwalimu abantu 100 abaali bagondera obubaka, era n'agamba nti amasinzizo abiri gaali gazimbiddwa era nga ga Badiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Olw'obutaka obutono, obwali n'omuwendo omunene olw'okulima, limu ku masinzizo gano lyazimbibwa waggulu w'amazzi. Ebizimbe bino ebibiri n'ekizimbe ky'essomero byaweebwa Ekibiina ky'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu buwandiike obw'obwannannyini. Eby'obugagga by'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ku kizinga byabalirirwamu $1,789.60. Ebitabo ebyali bitundiddwa okutuuka mu 1895 byali bya $2,243.
GSAM 433Eryato Ettono ery'Amerika eya Wakati
GSAM 433.2Olukiiko bwe lwategeezebwa ku bwangu n'emiganyulo egy'okuba n'eryato ettono ery'okutambuza abaminsani okuva ku kizinga ekimu okudda ku kirala, baasala nga bayita mu kulonda nti eryato eryo lizimbibwe olw'omulimu mu Bizinga bya Bay, ku ssente ezitasukka $3,000.
GSAM 433.3Mu 1896, mu Amerika eya Wakati mwalimu abakozi bana bokka: Omusumba F. J. Hutchins ne mukyala we, n'Omusumba J. A. Morrow ne mukyala we mu Honduras eyogera Olusipanya. Mu Belize, ekibuga ekikulu ekya Honduras eyali efugibwa Bungereza, mwalimu ekibiina ky'abakkiriza abaali bakuuma olunaku olw'omusanvu ng'ekiragiro eky'okuna bwe kigamba. Omulimu ogusinga obunene mu kitundu kino gukoleddwa mu bizinga by'Ennyanja Caribbean. Wano ebitabo eby'omuwendo gw'enkumi za ddoola eziwerako byali bitundiddwa, era abantu 60 baali basanyukira amazima g'obubaka bwa malayika ow'okusatu.
GSAM 434Okufa kw'Omusumba Hutchins
GSAM 434.1Omusumba F. J. Hutchins yakolera mu kitundu kya Amerika eya Wakati mu bwesigwa obungi n'obunyiikivu okumala emyaka nga 12. Oluvannyuma amaanyi ge gaamuggwaamu, n'afa olw'obulwadde. Kaakano awummulidde mu tulo, ng'alindirira okukoowoola kw'Omukama, okukoowoola okulizuukusa abeesigwa.
GSAM 434AMERIKA EY'OBUKIIKADDYO
GSAM 434.2Okuyigiriza kw'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu kwasooka okuyingira mu Amerika ey'Obukiikaddyo okuyita mu biwandiiko ebikubiddwa mu kyapa. Mu Okitobba, 1891, Bassebo Snyder, Stauffer ne Nowlin baatandika omulimu gwabwe ng'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo mu Argentina. Mu 1893, ng'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna bwe lwasalawo nga luyita mu kulonda, Omusumba F. H. Westphal, ow'e Illinois, omusumba Omugirimaani, yeegatta ku mulimu mu kitundu kino eky'obuminsani, era mu 1894, Frank Kelley, ow'e California, yagenda mu Masaza Amagatte aga Colombia ng'omuminsani eyeeyimirizaawo. Nga wayise emyezi mitono, abakozi abalala baabagoberera, era bwe kityo omulimu gwatandika mu kitundu kino ekipya eky'obuminsani. Mu 1896, lipoota eno yaweebwa ku mulimu mu kitundu kino: Chile erina omusumba omu, Omusumba G. H. Baber, eyatuuka nga Okitobba 19, 1895; n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo babiri, F. W. Richards ne F. H. Davis. Argentina nayo erina abasumba babiri, F. H. Westphal ne Jean Vuilleumier; n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo babiri, O. Oppegard ne C. A. Nowlin. Ng'oggyeeko abo waliwo abakozi bana abayigiriza Baibuli, Lucy Post, Ssebo Snyder ne Mukyala Snyder, ne John McCarthy. Brazil erina abasumba babiri, Omusumba W. H. Thurston ne H. F. Graf; n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo basatu, A. B. Stauffer, J. F. Berger ne J. A. Berger. Guiana eyali efugibwa Bungereza erina abasumba babiri, Omusumba W. G. Kneeland n'Omusumba P. Giddings; n'abaminsani b'eby'obujjanjabi babiri, Omusawo B. J. Fercoit ne mukyala we.
GSAM 435.1Mu 1896, ebitabo eby'omuwendo gwa ddoola 1,000 byali bitundiddwa mu Chile, era abakuumi ba Ssabbiiti 30 baali bakkirizza Ssabbiiti n'amazima agagukwatako olw'okusoma ebitabo bye baagula ku babuulizi b'enjiri ey'ebitabo. Mu Brazil ne Argentina ebitabo byali bitundiddwa nga bya ddoola 10,000; ate ekyali kisinga obulungi, waaliwo abantu 100 abaali bakuuma Ssabbiiti. Ekkanisa emu n'Amasomero ga Ssabbiiti ataano byali bitegekeddwa. Mu Argentina mwalimu amakkanisa asatu agaali gategekeddwa, mu Buenos Ayres, Crespo ne San Cristobal, buli limu mu kibuga kyalyo. Era waaliwo ekkanisa emu eyali etegekeddwa mu Guiana eyali efugibwa Bungereza, n'abakuumi ba Ssabbiiti 50, ne baba Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu 150 bonna awamu mu Amerika ey'Obukiikaddyo.
GSAM 435EKIBIINA KY'OBUMINSANI EKY'OBUKIIKADDYO
GSAM 435.2Bwe twogera nga twegendereza amakulu g'ebigambo, ekibiina kino tekiyinza kuyitibwa kya mu nsi ndala, newakubadde kikola omulimu gw'okubuulira enjiri eri abantu abava mu nsi endala (Abafirika) mu nsi yaffe. Okufuba okutalekera awo okw'Omusumba J. E. White, wansi w'omukisa gwa Katonda, kusaana okusiimibwa ennyo olw'ebibala ebyakafunibwa.
GSAM 435.3Mu kiseera eky'obutiti ekya 1893, bwe nnali nkola nga pulezidenti w'ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kya Illinois, Omusumba White yajja gye ndi ng'omutima gwe gujjudde okweraliikirira abantu abaddugavu mu masaza ag'Obukiikaddyo. Kubanga yali amala wiiki ntono mu Chicago, yasaba okukkirizibwa okukolera abantu abaddugavu abaali babeera mu kibuga ekyo. Ekyo kye yasaba kyakkirizibwa n'essanyu lingi, era awo we yatandikira ddala omulimu gwe eri abantu bano abaali mu nnaku.
GSAM 435Eryato ly'Omusumba White ery'Obuminsani ery'Omukka
GSAM 435.4Okuva mu kiseera ekyo yali asaba era ng'ategekera ekitundu eky'Obukiikaddyo. Bwe yeeyongera okulowooza, enteekateeka ze zeeyongera okukula, okutuusa lwe yazimbisa eryato ery'omukka okumpi n'Ennyanja Michigan, eryayitibwa Emmunyeenye y'Enkya. Bwe yafuna «Beseri» eno eyali etengejja ku mazzi, yagenda e Chicago, okuva eyo n'aserengeta Emigga Illinois ne Mississippi, n'atuuka e Vicksburg, Miss., nga Jjanwali 10, 1895. Wano, ng'ali n'abakozi banne batono, yatandika emirimu gye mu kifo ekyali tekinnakolebwamu.
GSAM 436Omulimu gw'Ekibiina ky'Obuminsani eky'Obukiikaddyo
GSAM 436.1Tujuliza ebigambo okuva mu lipoota Omusumba White gye yawa mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna nga Apuli 9, 1903, eraga ebibala by'omulimu, era n'eraga embeera y'omulimu gw'obuminsani mu Bukiikaddyo ku lunaku olwo:—
GSAM 436.2“Ekibiina kyaffe kitandisewo amasomero ataano mu Mississippi, era kaakano ge kiddukanya.... Amasomero gano gali mu Vicksburg, Yazoo City, Columbus ne Jackson.... Abakozi baffe era bagenda mu maaso n'okufuba mu Nashville, Memphis ne Edgefield Junction, mu Tennessee, ne mu Louisville ne Bowling Green, mu Kentucky.
GSAM 436Abakozi mu Bukiikaddyo
GSAM 436.3“Mu kiseera kino waliwo abakozi 27 mu matabi ag'enjawulo ag'Ekibiina. Abasumba abataano abaayawulibwa bakuziddwa mu mulimu gw'Ekibiina ky'Obuminsani eky'Obukiikaddyo.... Abasomesa b'amasomero 13 bategekeddwa mu ngeri ez'enjawulo okusobola okukola omulimu gwabwe.... Omuvubuka omu asomesebwa Ekibiina okufuuka omusawo mu Ttendekero ly'Obusawo erya Meharry, ery'e Nashville, era omulala ayambibwa mu misomo gye mu ssomero eryo lyennyini.... Abakozi abalungi abamu abayigiriza Baibuli bakuziddwa. Abamu ku basomesa nabo bafuuka abakozi abakugu mu ttabi lino.
GSAM 436Eryato ery'Omukka “Emmunyeenye y'Enkya”
GSAM 436.4“Emmunyeenye y'Enkya kya bugagga bwange ku bwange, ekyazimbibwa ne ssente zange. Ate era, ensaasaanya yonna ey'okutambuza eryato lino esasuddwa okuva mu ssente ze nfunye ku bwange. Era ŋŋamba nti ensaasaanya y'okubeezaawo abantu ku lyato bulijjo nze nnagisasulanga. Emirundi mingi abaalibeerangako baalinga wakati wa 10 ne 18.... N'emisaala gy'abakozi bonna abaakozesebwanga Ekibiina okumala emyaka tegyaavanga mu birabo, wabula mu ssente ze nfunye ku bwange.
GSAM 437Engeri Ssente gye Zaafunibwamu olw'Omulimu gw'Obuminsani mu Bukiikaddyo
GSAM 437.1“Omuntu ayinza okubuuza nti, ‘Ssente zino waziggya wa?’ Mukama ye yaziwa ffe. Ebitabo ebitono ebimu byafulumizibwa. Ekisooka kyali Ekitabo eky'Entandikwa eky'Enjiri, ekyasooka okutegekebwa okukozesebwa mu kuyigiriza abantu abaddugavu. Twasuubira okutunda enkumi ntono ez'ebitabo bino, naye ekyatwewuunyisa, omuwendo gw'ebitabo ebyatundibwa gutuuse kumpi ku 1,000,000.
GSAM 437.2“Maama [Mukyala E. G. White] yatuyamba n'ekitabo Kristo Omulokozi Waffe, ekyatundibwako ebitabo 300,000 oba 400,000. Ebitabo 200,000 oba 300,000 eby'Engero Ezisinga Obulungi bitundiddwa. Kibalirirwa nti ebitabo Kabaka Ajja bimaze okusaasaanyizibwa mu muwendo ogwandikoze empagi eya mayiro 4 obuwanvu singa biteekebwa ekimu ku kirala. Nga tukozesa ssente ezaatuweebwanga olw'eddembe lyaffe ku bitabo bino, ng'oggyeeko okuddukanya emirimu emirala mingi n'amatabi g'omulimu, twazimba Emmunyeenye y'Enkya.”
GSAM 437MU NSI NNYINGI
GSAM 437Mexico
GSAM 437.3Omulimu gwaffe mu nsi eno gwatandika mu mwaka gwa 1894, bwe twatandikawo ekifo ky'obuminsani obw'eby'obujjanjabi mu Guadalajara. Mu 1896, abakozi baategeezebwa bwe bati: Omusumba D. T. Jones ne mukyala we, abaali balabirira omulimu gw'obuminsani. Abasomesa baali Ora A. Osborne, Mukyala A. Cooper, Kate Ross n'omuyambi enzaalwa y'ensi eyo. Abaminsani b'eby'obujjanjabi baali Omusawo J. A. Neal, A. Cooper, Mukyala A. J. Rice, Mukyala Bartlett ne Mukyala Rachel Flowers. Abalwadde 40 buli lunaku baali bajja mu kifo ky'obuminsani, era abayizi 40 baasomeranga mu ssomero ly'obuminsani. Mu kiseera ekyo eddwaliro eppya ery'okuzzaawo obulamu lyali lizimbibwa, ku ssente $12,000.
GSAM 437Afrika eya Wakati
GSAM 437.4Mu 1893, omulimu gw'obubaka bwa malayika ow'okusatu gwali gukulaakulanye nnyo, Akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ne kalaba nti kusaana okuwa amagezi omulimu gw'obuminsani gutandikibwe mu Afrika eya Wakati. N'olwekyo baasala nga bayita mu kulonda nti, “Amangu ddala nga kisobose, ekifo ky'obuminsani kitandikibwe mu Matabeleland.” Mu kugoberera ekisaliddwawo kino, ekibinja ky'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu kyayingira mu nsi eyo mu 1894, ne kironda ettaka ly'ennimiro erya yiika 12,000. Mu lukiiko olwa 1895, Omusumba C. B. Tripp ne mukyala we, W. H. Anderson ne mukyala we, n'Omusawo A. S. Carmichael baalondebwa okuba abaminsani mu kitundu kino eky'ewala. Amangu ago baatandika okwetegekera olugendo oluwanvu, era oluvannyuma lw'olugendo olw'oku nnyanja olwagenda obulungi baatuuka gye baali balaga nga Jjulaayi 26, 1895.
GSAM 438Olubalama lwa Zzaabu
GSAM 438.1Okumala emyaka egiwerako, Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu baali bawulidde okukoowoola okw'okubasaba obuyambi okwalinga okw'e Makedoniya, nga kuva ku Lubalama olw'Obugwanjuba olwa Afrika. Okusoma ebitabo by'Abadiventi kwali kuleetedde abantu okwagala okumanya amazima, naye obuyambi tebwaweerezebwa okutuusa mu mwaka gwa 1894 oba awo okumpi. Olwo Akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ne kayita Omusumba Sanford ne Ssebo Rudolph batandike omulimu ogwali gulindiridde ebbanga eddene bwe lityo. Baayingira mu kitundu kino n'obunyiikivu n'obuvumu. Naye nga tewayise kiseera kinene, Omusumba Sanford yakwatibwa omusujja, ogwajjanga ennyo mu nsi eyo n'etuuka n'okuyitibwa “entaana y'omuzungu.” Yalwala emirundi esatu, olwo, okusobola okusigala nga mulamu, n'awalirizibwa okuddayo e Amerika. Abalala baaweerezebwa ku Lubalama olw'Obugwanjuba, nga mu bo mwalimu Omusumba D. U. Hale, Geo. F. Kerr ne mukyala we, ne G. P. Riggs. Naye ono eyasembayo yannafuwa nnyo olw'obulwadde, essuubi ly'obulamu bwe ne liggwaawo, n'addukira e Bungereza ng'asuubira nti okukyusa embeera y'obudde kwandimuyambye; mu kino ye ne mikwano gye baaggwaamu essuubi, kubanga yeeyongera okunafuwa mpola mpola, ku nkomerero n'afa, era eyo gye yaziikibwa. Naye alindirira okujja kw'Oyo Agaba Obulamu.
GSAM 438Buyindi
GSAM 438.2Nga Jjanwali 12, 1890, Omusumba Haskell yasaabala okuva ku Mwalo gwa Durban, ku lubalama olw'ebuvanjuba n'obukiikaddyo olwa Afrika, ng'alaga e Calcutta mu Buyindi, e China ne Japani. Olunaku luno nga terunnatuuka, Percy T. Magan, omuwandiisi we, yali yeegasseko. Ekigendererwa ky'olugendo luno olw'e Buyindi kyali kya kwekenneenya n'okufuna okumanya okwandibasobozesezza okuwa amagezi n'okuluŋŋamya ng'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu batandise emirimu gy'obuminsani egy'amaanyi mu kitundu ekyo. Nga balowooza ku kutandikawo omulimu gw'obuminsani mu Buyindi, Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1893 lwawa amagezi Wm. Lenker agende mu nsi eyo ng'omubuulizi w'enjiri ey'ebitabo. Mu kugondera amagezi gano, yagenda e Buyindi n'atambuza ebitabo by'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu. Oluvannyuma Ssebo Lenker yategeeza nti ye n'abantu abalala bana, okutuuka mu 1896, baali batambuzizza ebitabo mu bitundu eby'enjawulo ebya Buyindi, era nga batunze ebitabo eby'omuwendo gwa $10,000. Okulaga okwagala okumanya okwava mu bitabo ebyatundibwa, yayongera okugamba nti bwe yali atambuza ebitabo okumpi ne Madras, ku lubalama olw'obugwanjuba olwa Buyindi, “omubuulizi enzaalwa y'ensi eyo yatambula mayiro 60 okugula ekitabo Ebirowoozo ku Danyeri n'Okubikkulirwa.”
GSAM 439Georgia Burrus mu Buyindi
GSAM 439.1Mu 1895, Nnakyeyombekedde Georgia Burrus yava e California n'agenda e Buyindi. Bwe yatuuka eyo, amangu ago yatandika okuyiga Olubengali, era nga tewayise kiseera kinene n'ayingira mu mulimu gw'obuminsani. Okutuuka mu 1896, abantu abawerako baali batandise okukuuma Ssabbiiti wa Mukama olw'okukolagana n'abakozi baffe.
GSAM 439.2Abakozi mu kitundu kino mu 1896 baali Omusumba D. A. Robinson ne mukyala we. Nnakyeyombekedde May Taylor ne Nnakyeyombekedde Georgia Burrus baali bakozi abayigiriza Baibuli. Ssebo Lenker ne Ssebo Masters baali babuulizi b'enjiri ey'ebitabo. Ekizimbe ekisaanira kyali kifuniddwa okuba amaka g'abaminsani, era baali basabye mu nsi yaffe abasawo, abajjanjabi n'obuyambi obulala okusobola okukola ku byetaago ebyali bibeetoolodde. Omusumba Brown, n'abalala, yayanukula okukoowoola kuno. Ye n'Omusumba D. A. Robinson bombi baafiira mu Karmatar, Bengal, Buyindi, ku nkomerero ya Ddesemba, 1899.
GSAM 439Hawaii, Ebizinga bya Sandwich
GSAM 439.3Mu mwaka gwa 1884, Ssebo La Rue ne Henry Scott, nga beesasulira ensaasaanya yaabwe, baagenda e Hawaii ng'abaminsani. Baatandika omulimu gwabwe nga babuulira abantu kinnoomu era nga batunda ebitabo. Kino kyaleetera abantu ku kizinga okwagala okumanya nnyo, Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ne lusalawo nga luyita mu kulonda, mu Novemba, 1885, nti Omusumba Wm. Healy agende e Hawaii okukola mu kiseera ekiddako, era nti ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kya California kisabibwe okubawola eweema olw'omulimu guno. Ng'ategekeddwa bw'atyo, Omusumba Healy n'abo abaali bamaze okubeera ku kizinga baakola olukuŋŋaana lw'omu weema mu kiseera eky'ebbugumu ekya 1886. Olw'okufuba kuno abantu abawerako bakkiriza obubaka. Ssebo La Rue yasigala e Honolulu okutuusa mu mwaka gwa 1889, lwe yasaabala okugenda e Hong Kong, China.
GSAM 440Omulimu mu Bachina mu Hawaii
GSAM 440.1Omulimu gw'abasumba mutono nnyo ogwakolebwa ku kizinga okutuusa Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna lwe lwatuula mu mwezi gwa Maaki, 1895; mu kiseera ekyo baasala nga bayita mu kulonda nti “Omusumba Gates ne mukyala we, wamu ne Ssebo Brand ne Mukyala Brand ng'abasomesa b'Abachina, bagende e Honolulu okukola omulimu gw'obuminsani.” Omulimu gw'okuyigiriza gwatandika amangu ago, era Omusumba Gates, newakubadde yali munafu mu bulamu, yakola kye yasobola okutwala omulimu mu maaso. Omusawo n'abajjanjabi baagoberera abaminsani nga wayiseewo akaseera katono, era omulimu mu ttabi eryo ery'obubaka gwatandika bulungi.
GSAM 440Mu Bufunze ku Mirimu gy'Obuminsani, Jjanwali 1, 1903
GSAM 440.2Lipoota y'Omuwandiisi w'Obuminsani mu Nsi Endala, eyaweebwa nga Ddesemba 31, 1902, eraga omulimu gw'obubaka ogukolebwa ebweru wa Amerika Ey'Obumu bw'eti:—
GSAM 440.3Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago gwa Australia, ekirimu ebibiina by'amakkanisa eby'ebitundu bya Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia ey'Obukiikaddyo, Tasmania ne Australia ey'Obugwanjuba.
GSAM 440.4Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa olw'e Bulaaya, olulimu Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago gwa Bugirimaani, Bugirimaani ey'Obugwanjuba, Bugirimaani ey'Ebuvanjuba, Bugirimaani ey'Obukiikaddyo, Buholandi ne Bubirigi obw'Abafulemi, Austria ne Hungary, n'Amawanga ga Balkan, Buswisi obw'Abagirimaani, Buluusi ey'Obukiikaddyo, Buluusi ey'Obukiikakkono ne Buluusi eya Wakati.
GSAM 440.5Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago gwa Scandinavia, ekirimu Denimaaka, Nowe, Suwedi, Finilandi ne Ayisirandi.
GSAM 441.1Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago gwa Bungereza, ekibumbatira Bungereza ey'Obukiikakkono, Bungereza ey'Obukiikaddyo, Ireland, Scotland ne Wales.
GSAM 441.2Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago ogw'Abafalansa n'Abalatini, ekirimu Buswisi obw'Abafalansa, Bufalansa ne Yitale.
GSAM 441.3Omulimu gw'Obuminsani ogw'Ebuvanjuba, ogulimu Misiri, Busuuli ne Butuluuki.
GSAM 441.4Ekibiina ky'Amakkanisa eky'Omukago gwa Afrika ey'Obukiikaddyo, ekirimu Ettwale lya Cape, Natal ne Transvaal, Basutoland ne Matabeleland.
GSAM 441.5Ebitundu ebirala eby'enjawulo: Bermuda, Brazil, Guiana eyali efugibwa Bungereza ne Guiana eyali efugibwa Buholandi, Amerika eya Wakati (Obukiikaddyo), China, Fiji, Buyindi, Jamaica, Japani, Ebizinga bya Antilles Ebitono, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, Omugga Plate, Raratonga, Samoa, Ebizinga bya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Olubalama olw'Obugwanjuba (Amerika ey'Obukiikaddyo), n'Olubalama olw'Obugwanjuba (Afrika).
GSAM 441.6Omuwendo gw'abakozi abakola mu bitundu bino eby'enjawulo, nga mw'otwalidde abasumba, abo abakkiriziddwa okukola ng'abasumba, abakozi abayigiriza Baibuli, ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo abagenda babitunda n'ababuulizi b'enjiri ey'ebitabo abagenda babinoonyeza abaguzi, guli 754.
GSAM 441Ebifo Ebikulu eby'Okubunyisa Obubaka Biteekeddwawo
GSAM 441.7Okuva mu bigambo bino ebifunze ebikwata ku mirimu gyaffe egy'obuminsani, tuyinza okwogera ng'Omuwandiisi w'Obuminsani mu Nsi Endala bwe yayogera mu mwaka gwa 1896 nti:
GSAM 441.7“Kubanga kaakano obubaka butuuse mu bifo bino ebikulu eby'okubunyisa obubaka kumpi mu buli kitundu ky'ensi, Katonda, olw'amaanyi ge agataliiko kkomo, ayinza okutuukiriza omulimu omunene era ogw'amaanyi mu kiseera kitono nnyo. Alikomekkereza omulimu gwe mu butuukirivu mu bwangu.”
Notes
- Abaruumi 15:21. ↩