Essuula 17 — Amazima Geeyongera Okubuna Wakati mu Bizibu
GSAM 265.1Ng’omusumba bwanoonya ekisibo kye ku lunaku lw’abeera mu ndiga ze ezisaasaanye; nange bwe ntyo ndinoonya endiga zange, ne nzitaasa mu bifo byonna gye zasaasaanyizibwa ku lunaku olw’ekire n’ekizikiza.1
GSAM 265.2Abantu abo, okutuusa ku kiseera kino (1847), abaali bakkirizza obubaka bwa malayika ow’okusatu, baali baavu mu bintu by’ensi eno, era olw’ensonga eyo baali basobola okukola katono nnyo mu by’ensimbi okusasaanya obubaka. Omusumba White ne mukyala we, awamu n’Omusumba Bates, baalaba obukulu bw’okukolera kinnoomu mu baganda abaali basaasaanye, era n’obwetaavu bw’okuteekateeka ebintu eby’okusoma okuteeka mu mikono gy’abantu, okubayamba okubaluŋŋamya mu kumanya amazima. Omusumba Bates yayambibwa nnyo mu kunnyonnyola ensonga ya Ssabbiiti olw’akatabo ke ku nsonga eyo, bwe yagendanga mu bitundu eby’enjawulo, era n’okubunyisa akatabo ako mu bbaluwa. Yakola n’obugumiikiriza obusinga obungi.
GSAM 265Ssaddaaka ya Mwannyinaffe Omuto olw’Amazima
GSAM 265.3Lumu, olw’obutaba na ssente za kusasula ntambula ye, yali anaagenda n’ebigere okuva e Massachusetts okugenda e New Hampshire. Mu kiseera ekyo yafuna ebbaluwa okuva eri mwannyinaffe omuto eyali yeeyamye okukola emirimu gy’omu nnyumba ku ddoola emu buli wiiki, alyoke abe n’eky’ayinza okuyambisa omulimu. Bwe yamala okukola wiiki emu, yakkwatibwako nnyo ekiteeso nti Omusumba Bates yali yeetaaga ssente, n’agenda eri omukama we n’asaba asasulwe nga bukyali, alyoke asobole okumuweereza amangu ddoola ttaano. Na zino n’asasula entambula ye okugenda e New Hampshire ng’akozesa entambula ya lukale. Mu buli kifo yafunayo enkuŋŋaana ennungi, era emyoyo mingi ne gikkiriza amazima.
GSAM 266Okutegeka Ennyumba n’Ebintu Ebyawolebwa
GSAM 266.1Okulaga omwoyo gw’okwefiiriza ogwali gukulembera abakulembeze abasooka mu bubaka buno, tukwata ku bigambo bino okuva mu kunnyonnyola kwa Mukyala White ku mbeera yaabwe mu kiseera eky’obutiti bwa 1847–48, bwe baabeeranga mu bisenge eby’ennyumba ennene eya S. Howland, e Topsham, Maine, era ne bategeka ennyumba nga bakozesa ebintu ebyawolebwa:—
GSAM 266.2“Twali baavu, era twali mu kiseera kizibu. Omwami wange yakolanga okusomba amayinja ku luguudo lwa ggaali, ekyo ne kiyisa olususu ku ngalo ze ne luyitamu, n’omusaayi ne gutandika okuva mu bifo bingi. Twali twasalawo obutabeera ba kwesigama ku balala, wabula okweyimirizaawo, era n’okuba n’ekintu eky’okuyambisa abalala. Naye tetwafuna mukisa. Omwami wange yakolanga nnyo, naye teyafunanga bye yali ababanja olw’omulimu gwe.
GSAM 266Omusumba White Asala Enku
GSAM 266.3“Omwami wange yaleka omulimu gw’oku luguudo lwa ggaali, n’agenda mu nsiko n’embazzi ye okusala enku. Ng’alina obulumi obutakoma mu mbiriizi ye, yakolanga okuva ku makya okutuusa mu kyejulo, alyoke afune ssente nga senti amakumi ataano buli lunaku. Obulumi obw’amaanyi bwamulemesanga okwebaka ekiro. Mangu ddala twafunanga amabaluwa okuva eri baganda mu ssaza ez’enjawulo, nga batuyita okujja okubakyalira; naye olw’obutaba na ky’okusasulira okutufulumya mu ssaza, eky’okuddamu kwaffe kyali nti ekkubo terituggulwanga.
GSAM 266.4“Twafuna ebbaluwa okuva eri Ow’oluganda Chamberlain ow’e Connecticut, ng’atukubiriza okwetaba mu lukuŋŋaana mu ssaza eyo. Twasalawo okugenda bwe twandifunye ssente. Omwami wange yamaliragana n’omukama we, n’akizuula nti waliwo ddoola kkumi ze yali ababanja. N’ekitundu kyazo nagula engoye ezaali zeetaagisa nnyo, ate oluvannyuma ne nteeka obupande ku kooti y’omwami wange, nga nteeka n’obupande ku bubwe, ne kifuuka ekizibu okumanya olugoye olw’olubereberye mu mikono. Twasigalawo ne ddoola ttaano okututuusa e Dorchester, Mass. Ekisanduku kyaffe kyali kirimu kumpi buli kintu kye twalina ku nsi. Naye twali n’emirembe mu birowoozo n’omuntu ow’omunda omuyonjo, era kino twakitwala ng’eky’omuwendo okusinga obuweerero bw’ensi.
GSAM 267.1“Twakyalira ku nnyumba ya Ow’oluganda Nichols, era nga tetunnavaawo, Mwannyinaffe Nichols yawa omwami wange ddoola ttaano, ezaasasula entambula yaffe okutuuka e Middletown, Conn. Twali bagenyi mu kibuga ekyo, era twali tetunnaba kulabako n’omuntu n’omu ku baganda mu ssaza eyo. Twalina kusigalawo senti amakumi ataano. Omwami wange teyayaŋŋanga kuzikozesa okupangisa eggaali, n’asuula ekisanduku ku ntuumu y’embaawo, ne tutambula nga tunoonya omuntu ow’okukkiriza okumu naffe. Mangu ddala twazuula Ow’oluganda Chamberlain, n’atwala mu nnyumba ye.”
GSAM 267Olukuŋŋaana e Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Olukuŋŋaana luno lwakolebwa e Rocky Hill, ng’ekisenge mwe baakuŋŋaaniranga kyali kinene naye nga tekinnamalirizibwa mu nnyumba ya Ow’oluganda Belden. Ekitundu kino ekiggiddwa mu bbaluwa Omusumba White gye yawandiikira S. Howland, kiwa ebikwata ku lukuŋŋaana olwo ebirina amakulu:—
GSAM 267.3“Nga 20 Epreli [1848], Ow’oluganda Belden yatuma eggaali ye e Middletown okutuleeta ffe n’baganda abaali basaasaanye mu kibuga ekyo. Twatuuka mu kifo kye [Rocky Hill] nga essaawa nga kkumi ez’olweggulo, era mu ddakiika ntono ne bayingira Baganda Bates ne Gurney. Ekiro ekyo twakola olukuŋŋaana lw’abantu nga kkumi na bataano. Ku makya ga Lwakutaano baganda ne bajja okutuusa lwe twali nga amakumi ataano. Ku bano si bonna abaali mu mazima mu bujjuvu. Olukuŋŋaana lwaffe ku lunaku olwo lwali lwa makulu nnyo. Ow’oluganda Bates yannyonnyola ebiragiro bya Katonda mu kitangaala ekitegeerekeka, era obukulu bwabyo ne bukakasibwa obujulizi obw’amaanyi. Ekigambo kyakola okubanyweza abaali bamaze okukkiriza amazima, n’okuzuukusa abaali tebannaba kusalawo mu bujjuvu.”2
GSAM 267Babayita mu Disitulikiti ya Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Olw’okubunyisa akatabo ka Omusumba Bates mu Badiventi, abantu mu ssaza endala baatandika okukwata Ssabbiiti. Hiram Edson ow’e Port Gibson, N.Y., yawandiika ng’ayita Omusumba ne Mukyala White n’abalala okwetaba mu lukuŋŋaana lw’abakuumi ba Ssabbiiti e Volney, mu Disitulikiti ya Oswego, mu Agusito 1848. Yagamba nti baganda baali baavu okutwalira awamu, era nti teyandisobodde kusuubiza nti bandiyambye nnyo mu kusasula ensaasaanya. Omusumba White yali afunye ddoola amakumi ana olw’omulimu gwe yakola mu nnimiro y’omuddo ogwasalibwa. Ekimu ku ssente ezo kyakozesebwa okugula engoye ezaali zeetaagisa nnyo, ate ezasigalawo ne zisaliramu entambula yaabwe okugenda e Volney n’okudda.
GSAM 268.1Olukuŋŋaana luno mu bugwanjuba bwa New York lwakolebwa mu nnyumba omwateekebwanga amagaali eya Ssebo Arnold. Waaliwo abantu nga amakumi asatu mu bataano, bonna abaali basobola okuŋŋaanyizibwa mu kitundu ekyo ekya ssaza, naye kumpi tewaali babiri abaali bakkiriziganya. Buli muntu yakakatirizanga endowooza ye, ng’agamba nti zikwatagana ne Baibuli. Bonna baali banoonya engeri y’okutwalira ensonga zaabwe mu maaso n’okuzibuulira abantu. Baabagamba nti Omusumba White ne mukyala we baali tebajja okuva wala nnyo okubawuliriza, wabula baali bazze okubayigiriza amazima. Ssebo Arnold yakkirizanga nti emyaka olukumi egya Okubikkulirwa 20 gyali gyayita dda, era nti abantu 144,000 aboogerebwako mu Okubikkulirwa baali abo abaazuukizibwa Yesu bwe yazuukira.
GSAM 268Ssebo Arnold Awakanya Emikolo
GSAM 268.2Obubonero obwali bukozesebwa okukiikirira Mukama waffe eyafa bwe bwali mu maaso g’ekibiina kino, era nga baali banaajjukira okubonaabona kwe, Ssebo Arnold yayimirira n’agamba nti talina kukkiriza mu kye baali banaakola,—nti eky’eggulo kya Mukama kyali kugenda mu maaso kw’Embaga ey’Okuyitako, era nti kyandibadde kijjukirwa omulundi gumu gwokka buli mwaka.
GSAM 268.3Enjawukana zino ezitali za bulijjo mu ndowooza zaabateekako obuzito obw’amaanyi ku Mukyala White. Yali amanyi bulungi nti Ssebo Arnold yali akyamu, era ennaku nnyingi ne zimuyingira, kubanga kyali kifaanana nti Katonda yali avumiddwa. Abamu baatya nti yali afa; naye Abasumba Bates, White, Chamberlain, Gurney ne Edson ne bamusabira, era Mukama n’awulira n’ekisa okusaba kw’abaddu be, n’addamu amaanyi. Ekitangaala eky’omu ggulu ne kimutuulako, era mangu n’aba nga takyategeera ebintu eby’ensi ebyali bimwetoolodde. Bwe yali mu mbeera eyo, yalagibwa ensobi ezimu ez’abo abaaliwo, era n’amazima mu kukontana n’ensobi ezo, nga kiraga nti endowooza ezo ez’enjawulo, ze baagambanga nti zikwatagana ne Baibuli, zaali zikwatagana na ndowooza zaabwe ku Baibuli zokka, era nti baalina okuleka ensobi zaabwe, ne beegatta ku bubaka bwa malayika ow’okusatu. Olukuŋŋaana lwaggwa mu kitiibwa; amazima ne gawangula. Abo abaali bakutte endowooza ezo ez’enjawulo ne baatula ensobi zaabwe, ne beegatta ku mazima ag’ekiseera kino ag’obubaka bwa malayika ow’okusatu, era Katonda n’abawa omukisa nnyo.
GSAM 269Okwolesebwa okwakozesa Baibuli mu Ngeri ey’Ekyamagero
GSAM 269.1Ekyawandiikibwa wammanga ku lukuŋŋaana luno kyawandiikibwa Ssebo Alexander Ross nga 4 Janwali 1884; ye yali omu ku bantu amakumi asatu mu bataano abaali bakuŋŋaanidde awo. Yagamba nti:—
GSAM 269.2“Mwannyinaffe White, bwe yali mu kwolesebwa, yayimirira ku bigere bye n’akwata Baibuli ey’omu maka ku mukono gwe ogwa kkono; ekitabo kyali kya sayizi eya bulijjo. Bwe yali akiggudde n’akikwata waggulu, nga takitunuulidde, n’omukono gwe ogwa ddyo yakyusanga okuva ku kyawandiikibwa ekimu okudda ku kirala, n’assa olugalo lwe ku kyawandiikibwa, n’addamu ebigambo byakyo. Natunuulira ebyawandiikibwa bingi okulaba oba yali addamu ekyo kye yalaganga. Nze oba omu ku kibiina twabitunuuliranga byonna. Mu buli mbeera, teyakoma ku kuddamu kyawandiikibwa kye yalaganga, wabula yakikolanga ng’amaaso ge gatunuulira waggulu era mu ludda olulala okuva ku Baibuli. Ebyawandiikibwa ebyo bye yaddamu byamenya endowooza ez’obulimba ez’abakuumi ba Ssabbiiti abaali bakuŋŋaanidde e Volney mu Agusito 1848, ne bituleetera okwegatta ku mazima.”
GSAM 269.3Mazima ddala, omuntu yalina okuba omukakanyavu nnyo obutasuula nsobi y’enjigiriza eyali etereezeddwa mu mbeera ng’ezo, ng’akozesa ebyawandiikibwa ebyangu ebyaggibwa mu Baibuli, era mu ngeri eno eyeewuunyisa. Ekibiina kino eky’abakuumi ba Ssabbiiti mu Disitulikiti ya Oswego, bwe baamala okutereezebwa ensobi zaabwe mu ngeri eyo, ne beegatta ku mazima, baava mu lukuŋŋaana olwo okubunyisa ekitangaala eri abalala. Ebyavaamu byalaga ddala nti kyali kikolwa kya Katonda. Setaani bulijjo abeera mwetegefu okwawula, okutabula n’okusaasaanya abantu ng’akozesa buli ngeri gy’asobola. Katonda si wa kusasamala, wabula wa mirembe, nga bwe kiri mu makanisa gonna ag’abatukuvu.3
GSAM 270Eby’okuwona eby’Amagero
GSAM 270.1Oluvannyuma lw’olukuŋŋaana olwayogerwako waggulu, enkuŋŋaana zakolebwa mu Disitulikiti ya Madison, e Port Gibson, e Port Byron, ne mu kibuga New York. Oluvannyuma lw’ezo ne wabaawo olukuŋŋaana olw’awamu mu Connecticut. Mu bimu ku bifo ebyo Mukama yajja kumpi nnyo n’abaddu be, era amaanyi g’Omusawo Omukulu agawonya ne gajja ku balwadde ng’addamu okusaba kw’abantu be okw’amaanyi, bwe baagobereranga etteeka eryateekebwawo mu bbaluwa ya Yakobo.4 N’abantu abaali bagambiddwa abasawo nti tebaali na ssuubi baawonyezebwa obulwadde bwabwe. Ebintu eby’engeri eno bibadde bifunibwa emirundi mingi mu biseera eby’enjawulo okuva mu 1845.
GSAM 270Abakulembeze Abasooka Bagumira Ebizibu
GSAM 270.2Omusumba White, bwe yali ayogera ku nnaku ezo ez’obukulembeze abasooka mu Okwekenneenya n’Omulangirizi nga 5 Febwali 1880, yagamba nti:—
GSAM 270.3“Mu mirimu gyaffe egyasooka twabonaabona enjala olw’obutaba na mmere etuukirawo, n’obunnyogovu olw’obutaba na ngoye zimala. Tweyeggya ne ku byetaago by’obulamu byokka, tusobole okukekkereza ssente olw’omulimu gwa Katonda. Mu kiseera kye kimu twali twekooya nnyo, okusobola okukola omulimu omungi ogwali gulabika nga gwetaagisa okukolebwa mu kuwandiika, mu kulongoosa ebitabo, mu kutambula, ne mu kubuulira okuva mu ssaza emu okudda mu ndala.”
GSAM 270.4Omwaka 1848 gwali gwa kujjukirwa, si mu byafaayo by’okujja kwa Kristo byokka, wabula ne mu by’obufuzi. Amazima g’obubaka bwa malayika ow’okusatu gaali gategerekeka bulungi nnyo, era ekkubo ne litandika okugguka mu njuyi ez’enjawulo olw’okutwala omulimu mu maaso. Mu kiseera kino ebintu mu nsi ey’empisa n’eby’obufuzi byali bitandika okufuna endabika eyali esobola okuzuukiza nate okufaayo kw’abayizi b’obunnabbi. Si kusasamala kwokka okw’amaanyi okwaliwo mu mawanga g’Ensi Enkadde, wabula ne e Hydesville, mu Disitulikiti ya Wayne, N.Y., ne watandika okulabika kw’Obusamize obw’omulembe guno, abayizi ba Baibuli bwe baagamba nti bulina okuba “emyoyo gya badayimoni, egigenda okuŋŋaanya amawanga g’ensi ku lutalo olw’olunaku lwa Mukama.”
GSAM 271Okusasamala kw’Amawanga mu 1848
GSAM 271.1Ku lunaku olwa 21 mu mwezi gwa Febwali 1848, abakungu b’omu lubiri lwa Louis Phillippe ow’e Bufalansa bwe baali bamwetoolodde, yagamba nti: “Sinnaba kubeera munywevu nnyo ku ntebe y’obwakabaka nga bwe ndi ekiro kino.” Akawungeezi k’olunaku olwaddirira, ng’obudde butandise okuziba, ng’ayambadde “ekooti ennyimpi enzito ey’ebyoya by’endiga,” era yeefudde ng’omuvuzi w’ekigaali ekyapangisibwa, yadduka n’afuluma ebweru w’ebisenge by’ekibuga Paris, ng’anoonya obuddukiro olw’obukuumi bw’obulamu bwe. Ekiva ku nkyukakyuka eno ennene era ey’amangu kigambibwa nti kyava ku kikolwa kye ekyali kiwagira okwewamba kw’obwapapa, ekyo ne kinyiiza abantu be n’abasirikale be. Ku lunaku olwo yali amaze okukola mu kibuga Paris okulambula okw’amaanyi okw’eggye ly’AbBufalansa; era bwe baamaliriza okuteeka ebyokulwanyisa byabwe, n’addayo mu lubiri, mangu ddala omwana omuto n’abuukira ku muzinga, ng’awuuba bendera ey’amabala asatu, ng’ayogera nti, “PAAPA AGGIBWENGAWO! PAAPA AGGIBWENGAWO!!” Abasirikale ne batandika okuddamu okukoowoola okwo, ne kubuna amangu mu nnyiriri, nga kweyongera amaanyi we kwagenda, okutuusa lwe kwagattibwako okukoowoola nti, “N’OMUKAMA W’ENSI AGGIBWENGA!” Mu ssaawa ntono Paris yonna n’efuuka ekifo eky’okusasamala okw’entiisa. Abasirikale, nga bakutte emmundu, nga bawerekeddwa ekibiina ky’abantu, ne badduka okugenda ku lubiri lw’omukama. Bwe baamutegeeza okutabulwa okwaliwo, n’ayanguwa okudduka ng’akweekeddwa.
GSAM 271Amawanga Agaali mu Kulwanagana
GSAM 271.2Akavuyo n'obutabanguko obwali mu Bufalansa byasaasaana mangu ne bituuka mu nsi endala. Prussia, Hanover, Sardinia, Sisili, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany ne Rooma byakwatibwa omwoyo gwe gumu ogw'ebibiina by'abantu abakola effujjo. Mu myezi esatu Bulaaya yonna yali yeetabudde, era obwakabaka obw'amatwale n'obwakabaka obulala obusukka amakumi asatu byali mu kavuyo akanene ennyo. Entebe z'obwakabaka zaayokebwanga mu nguudo, bakabaka n'abafuzi b'obwakabaka obw'amatwale ne badduka ne beekweka nga batya okuttibwa. Bannabyabufuzi baateebereza nti waali wagenda kubaawo okwewaggula okw'awamu ku gavumenti z'ensi yonna.
GSAM 272.1Abasumba b'Abadiventi bangi abaali tebannawulira bubaka bwa malayika ow'okusatu baalaba akavuyo kano, ne balowooza nti kyali kukuŋŋaana kwa mawanga olw'“olutalo olw'olunaku olukulu olwa Katonda Omuyinza w'ebintu byonna.”5
GSAM 272Obubaka bw'Okuteekako Envumbo Butegeerwa
GSAM 272.2Mu kiseera kino kyennyini Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu baali bayiga mu Byawandiikibwa nti Ssabbiiti ey'ekiragiro eky'okuna ye kabonero, oba envumbo ya Katonda omulamu, era nti ekiseera kyali kituuse eky'okulangirira obubaka bw'okuteekako envumbo obuli mu Okubikkulirwa 7:1-4. Baali bateekateeka amakubo n'ebintu ebyetaagisa okutuusa obubaka buno ku bantu. Ab'olunaku olw'omusanvu bwe baali beetegekera omulimu guno, Abadiventi ab'olunaku olusooka mu wiiki baali bagamba nti, “Mukeereyeddwa n'obubaka bwammwe obw'okuteekako envumbo, kubanga olutalo olw'olunaku olukulu n'okujja kwa Mukama okwa ddala biri kumpi nnyo okututuukako.”
GSAM 272Obutabanguko Bukkakkana Amangu
GSAM 272.3Nga wayise emyezi nga esatu, obutabanguko obwali bubalukawo mu mawanga bwakkakkana; kyokka si lwa kugonjoola ebyali bibeemulugunyisa, wabula mu ngeri abawandiisi b'amawulire bennyini gye baali batasobola kunnyonnyola. Ku buzibu buno, Horace Greeley yawandiika mu lupapula New York Tribune nti: “Ffenna kyatwewuunyisa nnyo ekyaleeta amangu bwe kityo akavuyo ako mu mawanga; naye ekisingawo okutwewuunyisa kye kyakakomya.”
GSAM 272Omubaka wa Sseneti Choate ku Mbeera y'Ensi Enkadde
GSAM 272.4Bwe tutuuka mu 1851, tusanga Omubaka wa Sseneti Choate ng'ayogera mu Konguleesi ya Amerika ku mbeera eyali mu Nsi Enkadde, ng'agamba nti:
GSAM 272.4“Mutegeerera ddala embeera eyo n'endabika yaayo, ebirabika ng'ebibikkiddwako ebisiikirize, ebire n'ekizikiza; nga tewali kintu kinywevu n'akatono. Nze nnalaba ng'ebbeetu lya bakabaka, n'eddembe ly'abantu, n'obusungu obuterekeddwa okumala emyaka lukumi byali binaatera okusowola ekitala okutandika olutalo omusaayi mwe gulikulukutira, nga bwe kyali mu kwolesebwa okw'Okubikkulirwa, ‘okutuuka ku nkoba z'embalaasi,’ era olulyo lw'abantu lwonna mwe luliggweerawo; ekide ekinene eky'ebiseera mwe kirivuugira okulanga essaawa endala; abantu ng'ekibiina mwe baligezesebwa n'omuliro n'ekyuma, okulaba obanga ddala bava mu butonde ne mu Katonda w'obutonde oba nedda.”
GSAM 273“Obujulizi” obwa Novemba 18, 1848
GSAM 273.1Abo abaali bagamba nti okutabuka kw'amawanga kuno mu 1848 kwali kugenda kuleeta okujja kwa Mukama bwe baatuukibwako okuggwaamu essuubi okw'ennaku, ate kyali kitya eri Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu abaali bagamba nti ekiseera kyali kituuse eky'okutegeeza abantu “envumbo ya Katonda omulamu”? Mu kuddamu, tujuliza mu kapapula akaafulumizibwa Omusumba Joseph Bates mu mwezi gwa Jjanwali, 1849. Ng'ayogera ku kintu ekyaliwo nga Novemba 18, 1848, agamba nti:—
GSAM 273.2“Ekibiina ekitono eky'ab'oluganda ne bannyinaffe kyali kikuŋŋaanidde mu lukuŋŋaana e Dorchester, okumpi ne Boston, mu Massachusetts. Olukuŋŋaana bwe lwali terunnatandika, abamu ku ffe twali twekenneenya ensonga ezimu mu bubaka bw'okuteekako envumbo; twali tulina endowooza ez'enjawulo ku butuufu bw'okutegeera ekigambo ‘alinnya,’ n'ebirala. Ate nga mu lukuŋŋaana olw'e Topsham [Maine], olwali lubaddewo emabegako katono, twali tusabidde ensonga y'okufulumya obubaka, era nga ekkubo ly'okubufulumya terinnalabika bulungi, twasalawo fenna awamu ensonga yonna okugiteeka mu mikono gya Katonda. Bwe twamala ekiseera nga tusaba n'obunyiikivu okutuweebwa ekitangaala n'okuyigirizibwa, Katonda yawa Mwannyinaffe White bino mu kwolesebwa.”
GSAM 273.2Tujuliza ebigambo nga bwe yabyogera ng'ali mu kwolesebwa:—
GSAM 274Ebigambo Ebyayogerwa mu Kwolesebwa
GSAM 274.1“Ekitangaala kyavaayo wa? Malayika wo atuyigirize ekitangaala gye kyavaayo. Kyatandikira ku kitono, bwe wawanga ekitangaala ekimu oluvannyuma lw'ekirala. Obujulizi n'ebiragiro bikwatagana, tebiyinza kwawulibwa; ekisooka kwe biragiro ekkumi, ebyava eri Katonda. Yasanyuka nnyo amateeka ge bwe gaatandika okuvaayo mu maanyi, n'ebifo ebyazika ne bitandika okuddamu okuzimbibwa. Nga kiyita mu kunoonyereza mu kigambo kye, ekyali ekinafu kifuuse kya maanyi. Ekigezo ku nsonga eno kibaddewo ekiseera kitono kyokka. Ye nvumbo! Egenda evaayo! Evaayo, ng'etandikira enjuba gy'eva. Nga enjuba, esooka nga nnyogovu, n'eyongera okubuguma n'esindika ebimyanso byayo. Amazima ago bwe gaavaayo, gaalimu ekitangaala kitono, naye ekitangaala ekyo kibadde kyeyongera. Ai amaanyi g'ebimyanso bino! Geeyongera amaanyi. Amazima ago ge galina obukulu n'ekitangaala ebisinga, kubanga gabaawo emirembe gyonna, ne mu kiseera Baibuli lw'etaliba yeetaagisa. Gaavaayo eyo ebuvanjuba; gaatandika n'ekitangaala kitono, naye ebimyanso byago biwonya. Ai amazima ago nga ga maanyi; ge gajja okusinga obukulu nga bamaze okuyingira mu nsi ennungi, naye gajja kweyongera okutuusa lwe balifuuka abatayinza kufa. Gaatandikira enjuba gy'eva, ne geeyongera okutambula nga enjuba, naye tegaligwanga.
GSAM 274.2“Bamalayika bakutte empewo ennya. Katonda y'aziyiza ab'obuyinza. Bamalayika tebannazita, kubanga abatukuvu bonna tebannateekebwako nvumbo. Mikayiri bw'aliyimirira, okubonaabona kuno kulibuna ensi yonna. Laba, zinaatera okukunta. Ziziyiziddwa kubanga abatukuvu tebannateekebwako nvumbo. Weewaawo, fulumya ebintu by'olabye ne by'owulidde, era omukisa gwa Katonda gulibeerako. Mulabe! Okuvaayo okwo kwa maanyi, era kweyongera okwaka.”6
GSAM 274.3Bwe yava mu kwolesebwa kuno, Mukyala White yagamba bba nti,
GSAM 274.3“Nnina obubaka gy'oli. Oteekwa okutandika okukuba akapapula k'amawulire akatono okawereze abantu. Kasooke kabeere katono; naye abantu bwe banaakasomanga banaakuwerezanga ensimbi ez'okukakuba, era kajja kulaba omukisa okuva ku ntandikwa. Nnalagibwa nti okuva mu ntandikwa eno entono kaliba ng'emigga gy'ekitangaala egyetooloola ensi yonna.”
GSAM 275Ekyali Kibuusibwabuusibwa mu Ndowooza y'Abantu
GSAM 275.1Obunnabbi buno bwayogerwa mu 1848 ku kutandika n'okubuna kw'amazima ga Ssabbiiti. Bwe baatunuliranga embeera ey'ekiseera ekyo n'endowooza y'abantu, amagezi gaabwe gaagambanga nti, “Obunnabbi obwo tebuyinza kutuukirira n'akatono.” Omusajja omu yagamba omu ku bakozi baffe, nga waakayita ekiseera kitono bukya obunnabbi obwo bwogerwa nti, “Kijja kubatwalira emyaka 144,000 okukola kye muteesa.” Baagambanga nti, “Kiki! Ababuulizi basatu—Omusumba White ne mukyala we, n'Omusumba Bates—bonna nga tebalina wadde akasente, nga balina abagoberezi abatatuuka na ku kikumi, nabo bonna nga tebalina ssente, okugenda n'ebikoppi ebikumi bitono eby'akapapula ak'empapula kinaana ku nsonga ya Ssabbiiti, okutuusa obubaka obulabula eri ensi yonna! Ekyo kya kwekuluntaza okutaliimu magezi!” Abo abaalowoozanga bwe batyo bwe baagambanga nti, “Tekisoboka!” okukkiriza obubaka n'obujulizi obwakakasa nti omulimu gulituuka ku buwanguzi kwagambanga nti, “Mu linnya lya Katonda wa Isiraeri kijja kukolebwa! Era nga twesiga amaanyi ge, kiteekwa okukolebwa!”
GSAM 275Engeri Akapapula k'Amawulire Akasooka ak'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu Gye Kaakubibwamu
GSAM 275.2Okuva obujulizi lwe bwaweebwa ku mulimu gw'okufulumya ebitabo, abakuumanga olunaku olw'omusanvu baasaba nnyo Mukama aggulewo ekkubo ly'okukuba “akapapula k'amawulire akatono.” Ekyali kibulawo ennyo ze ssente ez'okufulumya ennamba esooka. Mu mwezi gwa Jjuuni, 1849, Omusumba White yafuna omukisa okusala omuddo gwa timosi ku yiika amakumi ana, ng'akozesa ekiwabyo ky'omu ngalo, ku senti nsanvu mu ttaano buli yiika; bw'atyo n'asobola okufulumya ennamba esooka ey'akapapula ako akatono. Kiyinza okuba ekituufu okussa wano ekifaananyi ky'olupapula olusooka olw'akapapula ako nga bwe lwali. Omusomi ajja kulaba mu lunyiriri olw'ebigambo olusooka ebigambo by'Omusumba White, w'agambira nti, “Ekkubo libadde terinnaggulwawo kutandika mulimu okutuusa kati.” Era musobola okulaba nti okwefiiriza kwe kwe “kwaggulawo ekkubo.”
GSAM 276Mukyala White Annyonnyola ku Bupapula bw'Amawulire Obwasooka
GSAM 276.1Mukyala White ayogera ku ntandikwa y'omulimu gw'okufulumya ebitabo nti:—
GSAM 276.2“Omwami wange yatandika okufulumya akapapula akatono e Middletown, mayiro munaana okuva e Rocky Hill, mu Connecticut, era emirundi mingi yatambulanga ebbanga eryo n'ebigere n'akomawo, newakubadde nga mu kiseera ekyo yali awenyera. Bwe yaleeta ennamba esooka okuva mu kifo eky'okukubiramu ebitabo, ffenna twakafukaamirirako, nga tusaba Mukama n'emitima emiwombeefu n'amaziga mangi, omukisa gwe gubeere ku kufuba okutono okw'omuddu we. Awo n'awandiika ku bupapula endagiriro z'abo bonna be yalowooza nti bandibusomye, n'abutwalira mu nsawo eyakolebwa mu lugoye lwa kapeti ku ofiisi y'amabaluwa. Buli nnamba yaleetebwanga okuva e Middletown okudda e Rocky Hill, era bulijjo nga tebunnategekebwa kutwalibwa ku ofiisi y'amabaluwa, obupapula bwayanjulwanga mu maaso ga Mukama. Essaala ez'obunyiikivu, ezitabuddwamu amaziga, zaasabibwanga eri Katonda omukisa gwe gubeere ku babaka abo abasirise. Amangu ddala amabaluwa gaatandika okujja nga galimu ensimbi ez'okufulumya akapapula, n'amawulire amalungi ag'abantu bangi abaali bakkiriza amazima.”7
GSAM 276Obunnabbi bw'Obuyambi eri Akapapula k'Amawulire Butuukirira
GSAM 276.3Twanjula olupapula luno olusooka olw'akapapula k'amawulire akasooka akaafulumizibwa Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu n'enneewulira esinga ennyo okwagala okumanya obumanya. Omuzingo gwonna ogw'Amazima ag'Ekiseera Kino gwalimu ennamba kkumi na emu ez'empapula munaana munaana, buli lupapula nga luliko ennyiriri bbiri ez'ebigambo. Ekitundu eky'okusomamu ku lupapula kyali kipima yinci nnya n'obutundutundu butaano ku munaana ku ludda olumu, ne yinci munaana ku ludda olulala. Ennamba 1 ne 4 zaakubibwa mu Jjulaayi, Agusito ne Ssebutemba, e Middletown, mu Connecticut. Ennamba 5 okutuuka ku 9 zaakubibwa e Oswego, mu New York, era ziriko ennaku ez'omu Desemba, 1849, ne Maaki, Apuli ne Maayi, 1850. Ennamba 11 eriko olunaku olw'omu Novemba, 1850, era yakubibwa e Paris, mu Maine. Mu Nnamba 6 Omusumba White yagamba nti, “Bwe twali tufulumya ennamba ennya ezisooka, ensimbi ezayingira zaasukka ku ezo ezaali zeetaagisa okusasulira obupapula. Zikozeseddwa okusasulira ebyetaago byaffe mu kugenda mu nkuŋŋaana ze tubaddemu.” Mu mwaka gwa 1849, olw'obupapula buno n'omulimu ogw'okutandikawo ogwakolebwa Omusumba Bates, abantu bangi bakkiriza obubaka mu Vermont, Michigan ne mu masaza amalala.
GSAM 278.1Nga tugeraageranya n'embeera y'omulimu eyali teraga ssuubi mu 1848, tujja kwetegereza ebintu ebitonotono nga bwe biri mu 1905. Bwe tutyo tujja kusobola okulamula obulungi ku nkomerero y'ensonga eno, obanga abawakanya entandikwa y'obubaka entono be baali abatuufu, oba Katonda w'eggulu eyayogera okuyita mu muzaana we ku maanyi “ageeyongera” ag'omulimu gw'“okuteekako envumbo.”
GSAM 278Enkulaakulana y'Omulimu gw'Okufulumya Ebitabo
GSAM 278.2Amazima gano kati gabuulirwa era gakubibwa mu nnimi nga amakumi ana ku nnimi enkulu ez'ensi. Mu kifo ky'abasumba basatu, kati waliwo abasukka 600, bwe tubala abasumba abaayawulibwa n'abo abalina olukusa okubuulira, nga tetubaliddeemu bikumi n'ebikumi by'abalala abakola ng'abasawo, abayigiriza ba Baibuli, abasomesa n'abaminsani abajjanjaba. Mu biwandiiko by'ekkanisa mulimu empapula ezifuluma buli luvannyuma lw'ekiseera ez'enjawulo ezisukka amakumi ataano. Zikubibwa mu bitongole ebifulumya ebitabo ebiwera kumpi amakumi abiri, ebiri mu Bulaaya, Asiya, Afirika, Amerika ey'Obukiikakkono n'ey'Obukiikaddyo, ebizinga by'ennyanja Pasifiki, ne Australia. Mu bitongole bino ebifulumya ebitabo mukubibwamu ebitabo ebinene n'ebitono n'obupapula obw'enjawulo ebisukka mu lukumi mu kikumi. Okufuna ekikoppi kya buli kimu, awamu n'empapula ezifuluma buli luvannyuma lw'ekiseera ez'omwaka gumu, kyandyeetaagisizza nga $340. Mu kifo ky'abagoberezi ekikumi bokka, kati waliwo abawera kumpi 100,000 abasanyukira amazima gano. Ddala obubaka buno, ng'enjuba, “buvaayo,” era tuyinza okwogera mu bigambo by'obujulizi obwa 1848 nti, “Ai amaanyi g'ebimyanso bino!”
GSAM 278Embeera y'Amawanga
GSAM 278.3Obubaka bwe bubadde bugenda mu maaso bwe butyo, embeera y'amawanga ebadde etya? Okuva mu kiseera ekyo, tutera okusoma mu mpapula z'amawulire ebigambo ku lutalo olw'awamu olunaatera okubaawo mu Bulaaya. Newakubadde nga wabaddenga okulwanagana wano n'obutabanguko ne bubalukawo wali, “kibuyaga” ow'awamu aziyiziddwa,—“empewo ennya” tezikkirizibwa kukunta zonna omulundi gumu, “okutuusa abaddu ba Katonda lwe banaateekebwako envumbo.” Bonna bakiraba nti ebireeta okulwanagana n'entalo weebiri, naye tebibalukawo kubanga biziyizibwa.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, ng'ebula ekiseera kitono afe, yayita okukuumira amagye amanene bwe gatyo mu Bulaaya nti “kusooka kufuumuula musaayi oguwa obulamu, olw'okutya nti gunaayibwa.” Embeera y'amawanga, n'obukyayi n'obulabe bwe gaalina, n'engeri gye gaatitiisanga agalala, yagigeraageranya ku “kulemwa kuva mu kifo,” okuleetebwa ekibinja ky'abasajja abasongana obwambe mu bifuba, nga tewali n'omu aguma kufumita munne olw'okutya nti naye anaafumitibwa. Kyokka yagamba nti, “Omu ku bo ajja kulaba mangu ekiseera ekirungi eky'okufumita, awo okulwanagana okw'awamu kujja kutandika.”
GSAM 279Okugeraageranya Ebyokulwanyisa
GSAM 279.2Okuva mu 1848, ebyokulwanyisa bikoleddwa nga bwe bigeraageranyizibwa ku ebyo ebyasinga obulungi mu kiseera ekyo, ebyo eby'edda kati byandibaliddwa ng'eby'okuzannyisa obuzannyisa. “Ekibiina ky'Emirembe” ekya Amerika, bwe kyali kikoowoola abantu okuba n'okusinza okw'okusabira emirembe ku lunaku olusooka mu wiiki olw'Emirembe,—Desemba 15, 1895,—kyagamba nti: “Kaakano, newakubadde nga waliwo enkulaakulana eyeyoleka mu bulamu bw'abantu, ate ku ludda olulala amawanga geetegekera entalo okusinga bwe gaali geetegekeddeko.”
GSAM 279Jenerali Miles ku Kwetegekera Entalo
GSAM 279.3Jenerali Nelson A. Miles, mu kwogera kwe mu lukuŋŋaana olunene olw'abantu e Washington, D.C., nga Jjanwali 12, 1904, yagamba nti:—
GSAM 279.4“Mu mulembe guno ogw'ekitangaala n'enkulaakulana, ogw'obulamu bw'abantu obulina amagezi n'empisa ennungi, twandisanyuse okukkiriza nti emigugu n'akabi k'entalo bikendedde. Naye newakubadde nga kyewuunyisa, tewabangawo kiseera mu byafaayo by'ensi obugagga obungi bwe buti lwe bwonoonebwanga mu kwetegekera entalo, wadde ekiseera obukadde n'obukadde bw'abasajja bangi bwe bati, abatendeke, abalina obukugu n'empisa z'amagye, nga balina ebyokulwanyisa ebisinga okuzikiriza, lwe baggibwanga mu mirimu egy'emirembe, nga bwe kiri mu kiseera kino.”
GSAM 280.1Naye kibuyaga ow'olutalo akyalwawo, ng'omulimu gw'okuteekako envumbo gugenda mu maaso.