Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
28 / 31
28 / 31

Essuula 25 — Ebitongole by'Ebyenjigiriza

John Norton Loughborough

GSAM 391.1Funa amagezi, funa okutegeera; togeerabiranga, so tovanga ku bigambo eby'akamwa kange. Tomulekanga, naye anaakukuumanga; mwagalanga, naye anaakukuumanga. Amagezi kye kintu ekikulu; noolwekyo funa amagezi: era mu byonna by'ofuna, funa okutegeera.1

GSAM 391Essomero lya Pulofeesa G. H. Bell

GSAM 391.2Omulimu gw'okuyigiriza ogw'ekibiina kino kati gutuuse ku kigero kinene ennyo. Nga bwe kyali ku matabi amalala ag'omulimu gwe twogeddeko, gwatandika nga mutono nnyo. Mu 1868 Pulofeesa G. H. Bell yaggulawo essomero mu kizimbe ky'ofiiisi eky'edda, ku nsonda ey'obukiikakkono obw'ebuvanjuba obw'enguudo Kalamazoo ne Washington, e Battle Creek. Okugatta ku ekyo, mu ttoggo lya 1871, olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna bwe lwaggwa, waakolebwa emisomo gy'abasumba egya wiiki nnya, nga gigendereddwa okuyamba abo abakola omulimu gw'obusumba n'ogw'ekkanisa.

GSAM 391Okuyitibwa kw'Essomero ly'Ekibiina

GSAM 391.3Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi okw'April 16, 1872, mwalabikamu ekiwandiiko ekyatuumibwa nti, “Tulina Okuba n'Essomero ly'Ekibiina?” ekyalaga bulungi obwetaavu bw'essomero eryo. Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi okw'July 16 kyalangirirwa nti essomero lyaggulwawo n'abayizi kkumi na babiri; oluvannyuma lwa wiiki bbiri baali bawedde okutuuka ku makumi abiri mu ttaano, era nga batandise n'ekibiina ky'ekiro eky'ensomesa y'olulimi eky'abantu amakumi ataano. Ekisanja eky'okubiri ky'essomero kyaggulwawo September 16, 1872, n'abayizi amakumi ana. Okutuuka December 16 essomero lyali likuze nnyo ne lyeetaaga okusimbulibwa mu nnyumba y'okusinzizibwamu, nga ku ntebe z'ekkanisa kwasibiddwa amadesiki agafundikika. Ekitundu eky'abatandisi eky'abayizi amakumi mukaaga mu basatu nakyo kyayigirizibwa mu kisenge ekya waggulu eky'ekkanisa.

GSAM 392Ssente Ezassibwaamu Okuzimba Kkolesi

GSAM 392.1Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olw'omwezi gwa March, 1873, lwamala ekiseera kinene nga lukubaganya ebirowoozo ku ngeri entuufu ey'okunoonya ssente ez'okuzimba ebizimbe ebisaana eby'essomero ly'ekibiina, omwo abakozi mwe banditegekeddwa okuyingira mu nnimiro ez'enjawulo. Olw'okuba ensonga eyo yakkirizibwa, waalondebwa akakiiko okukwata ku kunoonya ssente ezeetaagisa. Mu kiseera ekyo, mu Okwekenneenya n'Omulangirizi mwalabikanga buli luvannyuma lw'ekiseera ebiwandiiko eby'amaanyi era eby'omugaso ku nsonga eno, okuva eri abasumba Butler, White, n'abalala; era olw'okufuba kw'abasumba Butler ne Haskell mu nkuŋŋaana z'enkambi ez'enjawulo ssente nnyingi zaakunganyizibwa olw'essomero eryategekebwa.

GSAM 392.2Olukiiko olulala lwakolebwa November 16, 1873, era kyategeezebwa nti $52,000 baali bamaze okusuubiza mu nsawo y'ebyenjigiriza ey'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu, okukozesebwa okugula ettaka n'okuzimba ebizimbe ebisaana mu kiseera ekyaddirira. Mu lukuŋŋaana olwo, akakiiko ak’abantu musanvu kaalondebwa okukola ekibiina ky'ebyenjigiriza n'okunoonya ekifo eky'ebizimbe.

GSAM 392.3Mu lukuŋŋaana olwo olwogerwako, George I. Butler yalondebwa okuba Pulezidenti w'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, ate Sidney Brownsberger n'alondebwa okuba omuwandiisi. Abalondebwa mu kakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna baali George I. Butler, S. N. Haskell, ne Harmon Lindsay. Amannya ga James White, Ira Abbey, J. N. Andrews, ne Uriah Smith gaayongerwako, okukolera awamu n'akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ng'akakiiko ak’abantu musanvu, akaakola n’okuwandiisibwa ng'“Ekibiina ky'Ebyenjigiriza eky'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu.” Okuva mu kiseera kino, Pulofeesa Brownsberger yakolera ku Battle Creek College okutuusa lwe yayitibwa okutwala obuyinza bw'ekkolesi eyali egenda okuggulwawo e Healdsburg, California.

GSAM 393Akaresii k’Ettaka kkumi na bbiri Kagulibwa ku lwa Kkolesi

GSAM 393.1December 31, 1873, akakiiko kano kaagula akaresii k'ettaka kkumi na bbiri mu kitundu eky'ebugwanjuba bwa Battle Creek, nga akaresii musanvu ku go ke kaali ekifo kya Battle Creek College.

GSAM 393.2Essomero ly'ekibiina e Battle Creek lyaggulawo ekisanja ky'obutiti mu bisenge by'ekizimbe eky'okusatu eky'ofiiisi, December 15, 1873, nga bawandiisizza abayizi kikumi mu kkumi.

GSAM 393Obwetaavu bw'Amassomero g'Ekibiina

GSAM 393.3Ku nsonga y'obwetaavu bwaffe, nga kibiina, obw'amassomero amatuufu ag'ebyenjigiriza, Mukyala White yawandiika mu 1873 bw'ati:—

GSAM 393.4“Amaanyi gonna ag'amagezi galina okukozesebwa n'okukuzibwa, abasajja n'abakazi babe n'amagezi ag'enkanyankanya. Ensi ejjudde abasajja n'abakazi abali ku ludda lumu, kubanga ekitundu kimu eky'obusobozi bwabwe kyakulizibwa, ate obulala ne bukendeera olw'obutakola. Ebyenjigiriza by'abavubuka abasinga obungi biggwaamu. Basoma nnyo ne balagajjalira ebikwata ku bulamu bw'emirimu egy'omugaso....

GSAM 393Ebyenjigiriza Ebyetaaga Enkanyankanya

GSAM 393.5“Okwewaayo buli kiseera mu kusoma, ng'amassomero bwe gategekeddwa kati, kulemesa abavubuka okubeera n'obulamu obw'omugaso. Ebirowoozo by'omuntu byetaaga okukola. Bwe bitakola mu kkubo ettuufu, birikola mu kkubo ettali lituufu. Okukuuma enkanyankanya y'amagezi, emirimu n'okusoma birina okugattibwa mu masomero.

GSAM 393.6“Mu mirembe egyayita, kyandibadde kitegekebwa okuyigiriza ku kigero ekigazi. Awali amassomero wandibaddewo ebifo eby'obulimi n'okukola ebintu. Wandibaddewo abayigiriza emirimu gy'omu maka, era ekitundu ky'obudde buli lunaku kyandibadde kiweebwayo eri omulimu, amaanyi g'omubiri n'amagezi bikole kyenkanyi. Amassomero singa gaali gatandikiddwa ku nteekateeka gye twogeddeko, kati tewandibaddewo magezi mangi agatali g'enkanyankanya.”2

GSAM 394Battle Creek College

GSAM 394.1Mu kiseera ky'obudde obw'ebbugumu n'omulembe gw'amakungula 1874, ekizimbe kya Battle Creek College kyazimbibwa. Kyali kizimbe kya matofaali, nga kirina emyaliiro esatu waggulu w'ekisenge eky'ansi, obugazi bwa ffuuti 75 ku 75, nga kifaanana omusalaba gw'Abayonaani. Kyaggwa ne kiweebwayo n'emikolo egisaana January 4, 1875. Essomero lyaggulwawo mu kizimbe kino nga lirina abayizi abasukka mu kikumi n'abayigiriza musanvu abalina obusobozi mu bitundu eby'enjawulo. Kkolesi bwe yaggulwawo mu mwaka gw'essomero 1877, kyategeezebwa nti abayizi ebikumi bibiri baaliwo. Lipoota y'Ekibiina ky'Ebyenjigiriza, eyakolebwa mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu October, 1880, yalaga nti abayizi 1400 baali bawandiisiddwa mu Battle Creek College okuva mu 1873 okutuuka mu December, 1880.

GSAM 394Amassomero Amalala Abiri Gaggulwawo

GSAM 394.2Mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, December, 1882, kyategeezebwa nti amassomero g'ekibiina abiri gaali gaggulwawo wansi w'obuyinza bw'olukiiko mu mwaka ogwo; erimu nga ye Healdsburg College, eryali e Healdsburg, California, eryaggulwawo April 11; n'eddala South Lancaster Academy, eryali e South Lancaster, Massachusetts, eryaggulwawo April 19.

GSAM 394Healdsburg College

GSAM 394.3Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi okw'January 15, 1884, mwalabikamu ebigambo bino ebisanyusa ebikwata ku ssomero ly'ekibiina ery'oku lubalama lw'Pacific:—

GSAM 394.4“Mu September, 1881, ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu ekya California kyasalawo okuggulawo essomero ly'ekibiina, era ne kironda akakiiko okukola omulimu ogwo. Mu April, 1882, ettaka erimala nga liriko ekizimbe ekisaana eky'ebisenge kkumi byali bimaze okugulibwa, abayigiriza babiri baali bakozeseddwa, era essomero ly'abayizi amakumi asatu mu basatu nga lyatandise. Mu mwaka gwa kkolesi (ogwatandika July 29, 1882), essomero lyawandiisibwa mu mateeka nga kkolesi, ne hagulwa ettaka eddala lya akaresii ttaano, ne kizimbibwa ekisenge ekigazi [eky'ennyumba y'abayizi], ne bafuna abayigiriza mukaaga, era abayizi 152 ne bawandiisibwa. Okuva lwe lyaggulwawo, kumpi $27,000 zaasuubizibwa olw'omulimu, era ekitundu kinene ku zo kyasasulwa abantu ba California.”

GSAM 395South Lancaster Academy

GSAM 395.1Abantu b'e New England baatandikira essomero lyabwe mu nnyumba y'okusinzizibwamu e South Lancaster, Massachusetts. Olw'okufuba okutaggwaawo okw'Omusumba S. N. Haskell n'okuwaayo kw'abantu baffe mu New England, ekibinja ky'ebizimbe by'essomero kyali kyetegefu okuweebwayo mu mulembe gw'amakungula 1884. Ebizimbe ekibiina kya South Lancaster Academy bye kyalina mu kiseera ekyo byali bitaano, nga bibiri byali bipya ddala. Ekizimbe ky'essomero kyali ffuuti 60 ku 65, ate ekizimbe ekipya ekyalala, ennyumba y'abayizi, kyali ffuuti 36 ku 88. Bino byawerebwayo October 19, 1884.

GSAM 395.2Ekifo kino, oluvannyuma lw'okuweereza obulungi okumala emyaka amakumi abiri mu gumu, kikyali kikulaakulana, era kifulumizza abakozi abanyiikivu mu mulimu gwa Mukama mu bitundu eby'enjawulo eby'ensi. Omukulu w'essomero kati ye Frederick Griggs, era aweereza ng'omuwandiisi w'Ekitundu ky'Ebyenjigiriza mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna.

GSAM 395Essomero ly'Okutendekebwa ery'e London (England)

GSAM 395.3Omulimu e London, England, bwe gwagenda mu maaso n'okweyongera amaanyi, mu kiseera ky'obudde obw'ebbugumu 1887 kyayisibwa nti kirungi okuggulawo essomero ly'okutendeka abakozi ba Bayibuli, nga mulimu n'omulimu gwa Bayibuli ogw'amaanyi. Okuva mu ssomero lino abakozi baatumibwa okukola mu bitundu ebirala eby'Obwakabaka obw'Awamu n'amakoloni. Kati essomero erikulaakulana likolebwa e Duncombe Hall, North London, nga Pulofeesa H. R. Salisbury y'alirabirira; ye yasooka kuyigirizibwa mu kkolesi e Battle Creek, Michigan.

GSAM 396Battle Creek College Yagaziyizibwa

GSAM 396.1Obwetaavu bw'ebifo ebisingawo mu Battle Creek College bwali bunene nnyo ne kiba kyetaagisa mu kiseera ky'obudde obw'ebbugumu 1886 okugaziya ennyo ekizimbe kya kkolesi, ate mu mwaka ogwaddirira (1887) ne bazimba ennyumba y'abayizi abakazi (eyamanyiddwa nga West Hall). West Hall erina ebisenge eby'abayizi 150, era mu kisenge ky'okuliramu muyinza okutuulamu 225; ate South Hall, eyazimbibwa mu 1884 ku luuyi olw'obukiikaddyo olw'ekifo kya kkolesi, yaweerezanga ng'ennyumba y'abayizi abasajja. Kkolesi bwe yaggulwawo ku kisanja ky'obutiti, 1886-87, waaliwo abayizi 568.

GSAM 396.2Mu 1885 Pulofeesa W. W. Prescott yateekebwa ku mutwe gwa Battle Creek College, era oluvannyuma lw'akaseera katono n'alondebwa okuba Omuwandiisi w'Ebyenjigiriza ow'ekibiina. Kino kyakakasibwa okuba enkola ey'amagezi. Si Battle Creek College yokka eyaganyulwa, naye okuyita mu mirimu gy'omuwandiisi ng'oyo, n'omukisa gwa Katonda, obumu obusingawo n'obukugu obusingawo byaleetebwa mu mulimu gw'amassomero gaffe gonna ag'ekibiina.

GSAM 396Emmanuel Missionary College

GSAM 396.3Battle Creek College yaweereza n'obukugu okutuusa mu 1901, ettaka n'ebizimbe bwe byatundibwa eri American Medical Missionary College Association, era ekibiina ky'ebyenjigiriza ne kiggwaawo. Amangu ago hatandikibwawo ekibiina ekipya ekya kkolesi, ekyatuumibwa Emmanuel Missionary College. Farmu yagulibwa okumpi ne Berrien Springs, mu bugwanjuba obw'obukiikaddyo bwa Michigan, awazimbibwa ebizimbe abayizi; era essomero erikulaakulana likolebwa. Ekigendererwa ekitakyuka eky'essomero lino kwe kuwa “ebyenjigiriza ebikwata ku buli ludda,” nga bituukagana n'okuyigiriza okwaletebwa mu kitundu ekyasooka eky'essuula eno. Okutegeka abakozi abalina obusobozi obujjuvu okukola mu kitundu kyonna eky'ensi Katonda ky'anaabayitamu mu bulagirizi bwe, kye kwegomba n'ekigendererwa ekikulu eky'abayigiriza ba Emmanuel Missionary College.

GSAM 397Essomero lya Bayibuli ery'omu makkati, Chicago, Illinois

GSAM 397.1Mu Okwekenneenya n'Omulangirizi okw'omwezi gwa March, 1887, Omusumba George I. Butler yawaayo ekirowoozo nti ekizimbe ky'obuminsani kizimbibwe e Chicago, Illinois, ekyandikozeseddwa ng'essomero lya Bayibuli ery'omu makkati okutendeka abakozi ba Bayibuli, era mu kiseera kye kimu kikozesebwe ng'ekkanisa entono n'ennyumba y'obuminsani eri abantu baffe mu kibuga. Mu mulembe gw'amakungula n'obutiti bwa 1888-89 ekizimbe kyazimbibwa. Omuwendo, nga mulimu ettaka, ennyumba, ebintu ebikozesebwa, n'ebirala, gwali nga $28,000. Kyaggulwawo mu butongole April 4, 1889, n'ekibiina ky'okutendeka ababuliizi b'ebitabo. Mu kiseera ky'okukiweebwayo, kyayogerwa nti abantu baffe baali bamanyi abantu abatakka wansi wa lukumi abaali bamaze okukkiriza amazima ag'ekiseera kino mu bitundu eby'enjawulo eby'eggwanga olw'emirimu gy'abakozi ba Bayibuli.

GSAM 397.2Essomero lino lyakulirwa n'obukugu Omusumba Geo. B. Starr okutuusa mu ttoggo lya 1891. Oluvannyuma, abayigiriza nga balondebwa akakiiko k'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, lyeyongeranga n'omulimu okutuusa mu 1893, bwe kyazuulibwa nti ekizimbe tekyali kimala kukola ku bwetaavu obwali bweyongera obw'okuyigiriza Bayibuli. Enteekateeka bwe zaakolebwa okugatta essomero lya Bayibuli ku Battle Creek College, ekizimbe ekya Chicago kyatundibwa eri Medical Missionary and Benevolent Association. Ekizimbe kyagaziyizibwa ne kiteekebwamu ebikozesebwa okuba ekifo ekitono eky'obujjanjabi, era kati kiyitibwa ekitundu kya Chicago ekya Battle Creek Sanitarium.

GSAM 397Union College, Nebraska

GSAM 397.3Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olw'omwaka 1889 lwali lukubaganya ebirowoozo ku kigambo ky'okuzimba kkolesi mu kifo ekirungi eri ebibiina by'amakkanisa eby'ekitundu mwenda bino: Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado, ne Arkansas. N'olwekyo olukiiko lwalonda akakiiko, omulimu gwako nga kwe kulonda ekifo ekisaana essomero. Abantu b'ebifo nga Des Moines, Iowa, Fremont ne Lincoln, Nebraska, n'ebifo ebirala bwe baamanya kye twali tugenda okukola, baavuganya mu kuwaayo ebirabo eri omulimu, kubanga buli kifo kyayagalanga ebizimbe biteekebwe mu kibuga kyakyo. Olw'okuba Lincoln, Nebraska, yawaayo ebirabo ebisinga obungi, era nga kye kifo ekyalabika okusinga okusaana, essomero lyateekebwa eyo.

GSAM 398.1Ekizimbe ekikulu, Union College yennyini, kizimbe kya ffuuti 141 ku 84. Obugulumivu okuva ku ttaka okutuuka ku ntikko y'ekisenge eky'ekikome kyali ffuuti 100. Okugatta ku kizimbe kino waaliwo ennyumba z'abayizi bbiri, buli emu ffuuti 104 ku 104, nga zirina emyaliiro esatu. Kyasuubirwa nti ensimbi ezandiva mu ttaka eryaweebwayo zandisasula waakiri ekitundu kimu kya kubiri eky'ebbeeyi y'okuteekateeka kkolesi eno enkulu ey'ekibiina, omwo abakozi mwe bandiyigiriziddwa mu bitundu eby'enjawulo mu Lungereza, mu Lunnasikandinaviya, ne mu Ludaaki, nga abayigiriza bakozesa ennimi zaabwe ez'obuzaale.

GSAM 398.2Ebizimbe byawerebwayo September 24, 1891, era essomero ne liggulwawo September 30. Abayizi abaasooka baali 301. Mu 1892 essomero lyaggulwawo n'abayizi 222, era omuwendo gw'abawandiise mu mwaka gwali 553. Mu abo, amakumi musanvu mu gumu baali mu kitundu ky'Oludaaki, ate amakumi munaana mu bataano mu kitundu ky'Olunnasikandinaviya.

GSAM 398.3Farmu ekwatagana ne kkolesi, ng'ewa emirimu eri abayizi abaagala okukola mu by'obulimi. Kkolesi era erina ekifo eky'okufumbiramu emigaati, omwo emmere y'obulamu ekolebwa ku kigero ekimu. Mu 1903 ekibiina kyategekebwa olw'okufulumya empapula n'ebitabo mu nnimi z'Oludaaki, Oluswedi, n'olulimi lwa Denmark ne Norway. Ekibiina kino kirina ennyumba yaakyo ey'okufulumyamu ebitabo, era n'omulimu gwonna ogw'okufulumya ebitabo mu Amerika ogw'ekibiina eri amawanga ago. Omulimu gusinga kukolebwa bayizi. Tebayigirizibwa mulimu gwakufulumya bitabo gwokka, naye wano bafuna obumanyirivu nga bakola obuminsani mu butuufu.

GSAM 398.4Omulimu gw'eby'obujjanjabi nagwo gukolerwa awamu ne kkolesi eno. Olw'okukendeeza ebifo, kyazuulibwa nti essomero lyali liyinza okulekera awo emu ku nnyumba zaalyo ennene ez'abayizi; bwe kityo, n'ensimbi entono, ekifo eky'obujjanjabi ne kitandika okukola, era ekola omulimu omulungi nnyo.

GSAM 399Walla Walla College

GSAM 399.1Essomero lino liri okumpi ne Walla Walla, mu kitundu kya Washington, era lyawerebwayo December 8, 1892. Essomero lyaggulwawo olunaku olwasooka nga lirina abayizi 101. Omuwendo guno gweyongera mu mwaka okutuuka ku 185. Farmu entono n'emirimu emirala egy'amakolero gikolerwa awamu n'essomero lino. Liri mu mbeera ya nkulaakulana, era likola omulimu omulungi. Pulofeesa J. L. Kay kati ye mukulu w'abayigiriza.

GSAM 399Essomero ery'e Australia

GSAM 399.2August 24, 1892, essomero lyaggulwawo e Melbourne, Australia, mu kizimbe ekyapangisibwa, nga lirina abayigiriza bataano. L. J. Rousseau, eyava mu Kkolesi e Battle Creek, Michigan, ye yali omukulu w'essomero eyasooka. Mu 1894 essomero lino lyali liwandiisizza abayizi 89.

GSAM 399Okusimbulibwa e Avondale

GSAM 399.3Abatandisi b'essomero bwe baayagala okugatta omulimu n'okusoma, kyayisibwa nti kirungi okukyusa ekifo; n'olwekyo lyasimbulwa okuva mu kibuga ekinene Melbourne ne litwalibwa e Avondale, Cooranbong, New South Wales, mu kitundu eky'ebyalo, awagulwa farmu ne bazimba ebizimbe ebisaana. Kati essomero likolerwa bulungi ku nteekateeka y'okugatta omulimu n'okusoma.

GSAM 399Obunnabbi obukwata ku Avondale Butuukirizibwa

GSAM 399.4Mu kutandikibwa n'okuddukanyizibwa kwalyo, kyali kigendererwa ky'akakiiko okuleeta essomero lino nga likolagana okusinga bwe kisoboka n'ebiragiro ebyayogerwa ku masomero agagatta omulimu n'okusoma. Lino lyali “ssomero eky'okulabirako,” era emirundi mingi kyakakasibwanga nti bwe liddukanyizibwa obulungi lyandibadde buwanguzi, si nga ssomero lyokka, naye n'ettaka lyennyini, eryali litwalibwa okuba eritazala, lyandibadde livaamu ebibala. Ekiseera, awamu n'omukisa gwa Mukama, kiraze amazima g'obunnabbi. Wadde nga waaliwo ekyeya eky'amaanyi okumala emyaka egiwerako egiddirira, ne kireeta akabi mu by'obulimi n'okulemererwa kw'ebikungulwa wonna okwetooloola, farmu ya Avondale yali nnantakera era ng'ekola. Kino kyali kintu kya kwewuunyisa nnyo, ne kiba nti abakungu ba gavumenti bajja okubuuza ku nkola ezaakozesebwa mu bulimi okuzaala obuwanguzi buno obw'ekitalo.

GSAM 400.1Lipoota y'emirimu gy'essomero mu 1903 eraga nti abayizi baayongera ebitundu amakumi ataano ku kikumi. Embeera y'ensimbi nayo yali nnungi—ensaasaanya zonna zaasasulwa, era waaliwo ekisigadde mu ggwanika kya $1,500 eky'okukozesebwa ku lw'essomero. Pulofeesa C. W. Irwin abadde omuddukanya n'omukulu w'essomero okumala kumpi emyaka ena.

GSAM 400Mt. Vernon Academy

GSAM 400.2Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu 1893 lwakkiriza ekiteeso eky'uggulawo essomero e Mt. Vernon, Ohio. Essomero lino lirina n'emirimu egimu egy'amakolero egikolagana nalyo, era litegeezebwa okukola omulimu omulungi. Abayizi abawandiise mu 1894 baali 140. Pulofeesa J. W. Loughhead yaweereza okumala emyaka mingi ng'omukulu w'essomero lino, okutuusa lwe yayitibwa e Washington, D.C. Endagiriro y'essomero ye Academia, Ohio.

GSAM 400Keene Industrial School

GSAM 400.3Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna olw'omwaka 1893 lwakkiriza okuggulawo essomero ly'amakolero e Keene, Texas. Farmu eyali esukka ku akaresii 130 yagulibwa, ebizimbe ne bizimbibwa, essomero ne luggulwawo wansi wa Pulofeesa C. B. Hughes n'abayambi be. Likolerwa nga ligoberera enteekateeka y'okugatta omulimu n'okusoma. Abayizi abawandiise mu 1894 baali 160. Essomero lino naryo libadde buwanguzi obw'amazima.

GSAM 400Claremont Union College

GSAM 400.4Essomero lino liri e Kenilworth, okumpi ne Cape Town, mu South Africa. Abayigiriza baalondebwa okusinga okuva mu Battle Creek College. Lyaggulwawo mu 1894, nga lirina abayizi 90. Ku nkomerero y'omwaka gw'essomero ogwasooka, omuwendo gw'abayizi gwali gweyongedde nnyo ne kiba kyetaagisa okwongera ebifo nga bagaziya ekizimbe ky'essomero. Kkolesi kati eri wansi w'obulabirizi bwa Pulofeesa C. H. Hayton.

GSAM 401.1Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu era baayigirizanga essomero ly'omu kyalo (ery'abatandisi) e Claremont nga lirina abayizi 70, n'essomero ly'ekkanisa e Beaconsfield, eryali liwandiisizza abayizi 30 mu 1894.

GSAM 401Mu Bufunze bw'Omulimu gw'Ebyenjigiriza, 1895

GSAM 401.2Lipoota eno yakolebwa omuwandiisi w'ebyenjigiriza eri Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna mu February, 1895:—

GSAM 401.3“Ebifo eby'okuyigiriza eby'ekibiina biyinza okunnyonnyolwa bwe biti: Waliwo amakkolesi ataano agali mu bifo bino: e Battle Creek, Michigan; College View, Nebraska; Healdsburg, California; College Place, Washington; ne Kenilworth, South Africa. Waliwo amassomero ag'omutendera ogwa waggulu nnya, oba amassomero agakola omulimu gw'emitendera gy'essomero mu nsi eno, e South Lancaster, Massachusetts; Mt. Vernon, Ohio; Keene, Texas; ne Graysville, Tennessee.... Okugatta ku bino waliwo Essomero lya Bayibuli ery'e Australia; essomero mu Mexico erikolerwa awamu n'obuminsani bw'eby'obujjanjabi; essomero ly'abaana bannansi ku kizinga Pitcairn; ku Raiatea, eky'ekibinja kya Society, mu nnyanja ya South Pacific; ku Bonacca ey'ebizinga bya Bay mu nnyanja Caribbean; amassomero g'ekkanisa nga kkumi na ttaano mu nsi eno n'ebweru; amassomero ga Bayibuli abiri aga Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna; n'amassomero mangi ag'ababuliizi b'ebitabo n'ag'ebibiina by'amakkanisa eby'ekitundu agatannategekebwa mu mateeka.”

GSAM 401.4Mu kuwa obufunze bw'omuwendo gw'abayizi mu makkolesi n'amassomero agategekeddwa ag'ekibiina, omuwandiisi agamba nti: “Bwe tutwala okubalirira okutali kwa kifeeke, waliwo abayizi abasukka 3,000 ab'emyaka gyonna abawandiise mu masomero g'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu kati.”

GSAM 402Mu Bufunze bw'Ebitongole by'Ebyenjigiriza, 1903

GSAM 402.1Omulimu n'ebitongole by'ebyenjigiriza mu Badiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu bikuze mu kigero kye kimu n'amataabi amalala ag'obubaka. Nga bwe kiragibwa mu Ekitabo ky'Omwaka eky'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna ey'omwaka 1904, ku lunaku luno waliwo amakkolesi n'amassomero ag'omutendera ogwa waggulu mwenda mu Amerika, n'ataano mu nsi endala. Ebyo eby'omu nsi endala biri mu bifo bino: Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, okumpi ne Cape Town, South Africa; Holloway, North London, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, okumpi ne Magdeburg, Germany.

GSAM 402.2Mu Amerika mulimu amassomero ag'omu makkati, kkumi na nnya; mu nsi endala, ataano. Ago ag'omu nsi endala gali e Copenhagen, Denmark; Honolulu, Hawaiian Territory; Diamante, Entre Rios, Argentine Republic, South America; Curityba, Brazil, South America; Brusque, Brazil, South America.

GSAM 402.3Okugatta ku bitongole eby'enjigiriza ebyogeddwako waggulu, waliwo amassomero g'ekkanisa ag'omu bitundu 357 agakolerwa ekibiina. Ku ago, 317 gali mu United States, ate amakumi ana gali mu nsi endala. Singa twalina ebibalo ebituufu eby'ekiseera kino, emiwendo gino gyandibadde gisinga nnyo. Amassomero mangi gagguddwawo okuva 1902 we yaggweerera. Okugeza, ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu ekya Nebraska kyategeeza nti kyali kirina amassomero g'ekkanisa kkumi. February 1, 1904, lipoota yaabwe yalaga “amassomero g'ekkanisa amakumi abiri mu nnya,” nga geeyongeddeko kkumi na nnya mu kibiina kimu eky'ekitundu.

GSAM 402.4Mazima ddala omukono gwa Mukama oguluŋŋamya gulungamizza era gugguddewo mu ngeri ey'ekitalo ekkubo ly'omulimu gw'ebyenjigiriza mu bantu bano. Ka awe amagezi abo abayitiddwa okuddukanya ettabi lino ery'omulimu gwe, amassomero ag'enjawulo gakolwe nga gatukagana n'enteekateeka gy'awadde. Olwo wajja kubeerawo ebibiina by'abakozi ab'obusobozi, abakulaakulanye bulungi, aba Mukama, so si basajja na bakazi “abali ku ludda lumu” mu byenjigiriza ne mu mpisa. Omuwandiisi wa Zabbuli agamba nti, “Mukama yawa ekigambo,” era “ekibiina ekinene [eggye, ku mabbali] ekyakifulumya kyali kinene.”

Notes

  1. Engero 4:5-7. ↩
  2. Obujulizi eri Ekkanisa, Omuzingo 3, mp. 152, 153. ↩

Note

Back