Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Essuula 4 — Ekiseera eky'Enkomerero

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Awo ne ŋŋamba nti, Ai Mukama wange, ebintu bino biriggwa wa? N’angamba nti, Genda, Danyeri: kubanga ebigambo biggale era bisibiddwa okutuusa ku kiseera eky’enkomerero. ... Ababi balikola ebibi; era tewali n’omu ku babi alitegeera; naye abagezi balitegeera.”1

GSAM 77.1“N’angamba nti, Tegeera, ggwe omwana w’omuntu: kubanga okwolesebwa kulibaawo mu kiseera eky’enkomerero.”2

GSAM 77.1“Naye ggwe, Ai Danyeri, ggalawo ebigambo, era osibe ekitabo, okutuusa ku kiseera eky’enkomerero; bangi balidduka nga bagenda n’okuva, era okumanya kulyeyongera.”3

GSAM 77.1Kiki ekitegeezebwa wano n’ebigambo “ekiseera eky’enkomerero”? Tekiyinza kuba nkomerero yennyini, kubanga bwe kyali bwe kityo, ekitundu ky’obunnabbi bwa Danyeri ekyali “kiggale” tekyandibadde na mugaso eri abantu. Kubanga “ebintu ebyoleseddwa bya ffe”4 ekitundu kino kirina okuba eky’omugaso mu kiseera ekimu. N’olwekyo, ekigambo “ekiseera eky’enkomerero” kiteekwa okutegeeza ekiseera ekiri kumpi n’enkomerero yennyini, nga ebintu ebyayogerwa eri Danyeri biritegeerwa.

GSAM 77Olunaku lw’Okuteekateeka Kwe

GSAM 77.2Awatali kubuusabuusa kitegeeza ekiseera nnabbi Nahumu kye yayita “olunaku lw’okuteekateeka kwe.” Wano nnabbi yali ayogera ku kuzikirizibwa kwa Nineeve n’“eddoboozi ly’embooko, n’eddoboozi ly’okukalakata kw’ennamuziga, n’okwesunda kw’embalaasi, n’okubuuka kw’amagaali.”5 Ebirowoozo bya nnabbi byasooka kukwata ku kabi akasinga obunene akagenda okujja ku nsi yonna, ng’“ensozi zikankana olw’okuba we, n’obusozi busaanuuka, n’ensi eyokebwa mu maaso ge, ddala n’ensi n’abo bonna abagibeeramu. Ani ayinza okuyimirira mu busungu bwe? Ani ayinza okugumira obukambwe bw’obusungu bwe? Obusungu bwe buyiibwa ng’omuliro, n’amayinja gamenyebwa ye.... Alimalirawo ddala; akabi tekaliddamu kuteekwa omulundi ogw’okubiri.”6

GSAM 78Amagaali nga Galina Emimuli Egyaka

GSAM 78.1Nate nnabbi ayogera ebisingawo ku lunaku luno olw’okuteekateeka: “Amagaali galiba n’emimuli egyaka ku lunaku lw’okuteekateeka kwe, era emiti gya firi girikankana nnyo. Amagaali galijuga mu nguudo, galisembera gakwataneko mu makubo amanene; galifaanana ng’emimuli, galidduka ng’okumyansa. Alibala abazira be; balisittala nga batambula; balifuluma mangu okutuuka ku bbugwe waakyo, era obukuumi buliteekebwawo.”7

GSAM 78.2Nga kuno kunnyonnyola kutuufu nnyo okw’eggaali y’omukka ey’omu kiseera kino, nga kondakita abala era addamu okubala abasaabaze be buli kiseera, okuva ku siteesheni emu okutuuka ku ndala, era nga basittala nga batambula eggaali bwe liba nga litambula. Ate waliwo n’okukozesa ennyo emiti gya firi okukola emiti egisiba eggaali, ebikondo by’ebitanda by’eggaali, ebisenge ebikuuma omuzira, n’ebirala. Kigambibwa nti oluguudo lumu oluyita ku nsozi za Sierra Nevada lulina ebisenge ebikuuma omuzira eby’emiti gya firi eby’obuwanvu bwa mayiro amakumi ana mu musanvu. Era nnabbi yayogera nti bino byandibadde mu “lunaku lw’okuteekateeka kwe.”

GSAM 78.3Ekiseera kino eky’enkomerero kyayogerwako nate nnabbi Yoweeri, ekiragiro bwe kiweebwa abaddu ba Mukama nti, “Mufuuwe ekkondeere mu Sayuuni, mukube enduulu ku lusozi lwange olutukuvu: abatuuze bonna ab’ensi bakankane; kubanga olunaku lwa Mukama lujja, kubanga luli kumpi.”8

GSAM 78.4Era nate nnabbi Zefaniya agamba nti, “Mwekuŋŋaanye, weewaawo, mwekuŋŋaanye, mmwe eggwanga eritali lya kwagalibwa; nga etteeka tennazaala, nga olunaku terunnayita ng’ebisusunku, nga obusungu bwa Mukama obukambwe tebunnabajjira, nga olunaku lw’obusungu bwa Mukama terunnabajjira. Munoonye Mukama, mmwe mwenna abawombeefu ab’ensi, abakoleredde omusango gwe; munoonye obutuukirivu, munoonye obuwombeefu: mpozzi muligwekebwa ku lunaku lw’obusungu bwa Mukama.”9

GSAM 79.1Okusobola okumanya obulungi ekitegeezebwa “ekiseera eky’enkomerero,” n’ekiseera lwe kyatandika, ka twetegereze ekyokulabirako ekirala ekikozesa ekigambo kye kimu. Mu ssuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri, waliwo amaanyi agayigganya agateereddwa mu bigambo, agaalina okufuga okutuusa ku kiseera eky’enkomerero. Mukama yayogera ku maanyi ago agayigganya nti, “Abamu ku abo abalina okutegeera baligwa, okubagezesa, okubayonja, n’okubatukuza, okutuusa ku kiseera eky’enkomerero: kubanga [ekiseera eky’enkomerero] kikyali kya kiseera ekiteereddwa.”10

GSAM 79Omulimu gw’Ejjembe Ettono

GSAM 79.2Abannyonnyozi Abapolotesita okutwalira awamu bakkaanya nti amaanyi gano, n’“ejjembe ettono” erya Danyeri essuula ey’omusanvu, bitegeeza ekanisa y’e Rooma eyalina amaanyi g’obufuzi bw’ensi mu ngalo zaayo okumala ekiseera “ekiteereddwa.” Ekiseera ekyo ekyateereddwa kyali “ekiseera, ebiseera, n’ekitundu ky’ekiseera.”11 Ezo zaali nnaku 1260 ez’obunnabbi—emyaka 1260—egy’obufuzi bw’ensi obw’ejjembe ettono, okuva mu 538 okutuuka mu 1798 A.D. Ku mwaka ogw’oluvannyuma, amaanyi g’obufuzi bw’ensi obw’ejjembe ettono gaaggyibwawo, ku “kiseera ekiteereddwa.” N’olwekyo, mu kiseera ekyo abantu baali tebakyagwa mu mukono gw’amaanyi ago nga bwe baali bagwa edda. Omwaka guno, 1798, gulaga okutandika kw’ekiseera ekyo mu bunnabbi buno okuyitibwa “ekiseera eky’enkomerero.”

GSAM 79.3Omwaka 1798 gaggala “ennaku 1260”—emyaka 1260—nga “Abajulirwa babiri” ba Mukama (Endagaano Enkadde n’Empya) baali balina “okulagula... nga bambadde ebibukutu.”12 Mu Mirembe egy’Ekizikiza egy’okuyigganyizibwa, Ebyawandiikibwa byakuumibwa mu nnimi z’Oluyonaani n’Olulatini, era abantu aba bulijjo tebaazitegeeranga. Okukuumira Ebyawandiikibwa emabega kuno kwagerageranyizibwa n’okubambaza “ebibukutu.”

GSAM 80Abajulirwa Babiri Battibwa

GSAM 80.1“Bwe balimala obujulizi bwabwe [mu mbeera ey’okwambala ebibukutu], ensolo erinnya okuva mu bunnya obutaliiko nkomerero eribakola olutalo [Setaani ng’akubiriza era akolera mu bantu ab’ensi], era eribawangula n’ebatta. Emirambo gyabwe girigalamira ku luguudo lw’ekibuga ekinene, mu by’omwoyo ekiyitibwa Sodomu ne Misiri, era Mukama waffe gye yakomererwa [“akomererwa,” mu Nkyusa ya Denmark ne Nkyusa Ennuŋŋamu]. Abantu n’ebika n’ennimi n’amawanga balilaba emirambo gyabwe okumala ennaku ssatu n’ekitundu, era tebalikkiriza emirambo gyabwe kuteekebwa mu ntaana.”13

GSAM 80Obufuzi bw’Entiisa

GSAM 80.2Okuttibwa kw’Abajulirwa bano kwatuukirira mu “bufuzi bw’entiisa” mu Bufalansa, okuva mu 1792 okutuuka mu 1795—emyaka esatu n’ekitundu. Newaakubadde Enkyukakyuka y’e Bufalansa yagenda mu maaso okumala emyaka mukaaga oba musanvu, mu myaka esatu n’ekitundu egisooka mwe baakolera n’amaanyi amangi okuzikiriza Bayibuli, eddiini, era n’abo bonna abaayogeranga nga bawagira ekimu ku ebyo. Enkyukakyuka y’e Bufalansa, newaakubadde yeeyita ng’eyalwanyisa obwakabaka n’obwakabona, mu butuufu yafuuka lutalo lw’okumalawo Katonda ne Bayibuli. Ku biseera ebyaliwo kumpi n’Enkyukakyuka tusoma nti,

GSAM 80.2“Kireme kwerabirwa nti, nga Enkyukakyuka ya 1792 tennabaawo, abakulembeze b’obutakkiriza mu Bufalansa kigambibwa nti baakuŋŋaanya era ne bamala wakati waabwe £900,000 [$4,500,000] mu mwaka gumu, era si omulundi gumu gwokka, nga bagula, bakuba, era babunyisa ebitabo eby’okwonona ebirowoozo by’abantu n’okubateekateeka okukola ebikolwa eby’obukambwe.”14

GSAM 80Abawandiisi Abatakkiriza

GSAM 80.3“Ekubo ery’Enkyukakyuka ng’eyo lyategekebwa n’ebiwandiiko bya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, n’abalala abaali abafaanana nabo, mwe baagezaako okubunyisa emisingi egyali gimenya eddiini ey’obutonde n’eyoleseddwa. Okwolesebwa tekwaganibwa bwaganibwa, naye kwaggyibwawo ddala; Obwakatonda bwagobebwa mu ggulu ne mu nsi, ne bateeka mu kifo kyabwo ekifaananyi ekitali kituufu ekyayitibwa Katonda Omukazi ow’Amagezi.”15

GSAM 81.1Mu mwaka 1793 endowooza z’abantu zaali bwe zityo, abakinnyi b’oku siteegi ne bakubirwa nnyo obuwagizi olw’okuduula kwabwe okw’okuvuma Katonda ne Bayibuli. Nga ekyokulabirako, tukoppa bino:

GSAM 81.1“Omuzannyi Monert, mu Kkanisa ya St. Roche [Paris], yatwala obutakkiriza n’abutuusa ku ntikko. ‘Katonda, bw’oba nga oliwo,’ bwe yayogera, ‘weesasuze olw’erinnya lyo eryaweebwa ekivume! Nkukayira. Osirika. Toguma kusindika kubwatuka kwo. Ani oluvannyuma lw’ensonga eno alikkiriza nti oliwo?’”16

GSAM 81Omulimu gw’Okuvuma Katonda mu Lyon, Bufalansa

GSAM 81.2Engeri abo abatta Abajulirwa, “baakomerera Omwana wa Katonda omulundi ogw’okubiri, ne bamwolesa mu nsonyi,” (Abaebbulaniya 6:6), erirabikira mu nteekateeka y’embaga Fouché gye yakolera e Lyon okujjukira Chalier, Omukulembeze w’e Lyon, eyali attiddwa. Nga tannatuuka e Lyon, Fouché yalagira nti

GSAM 81.2“obubonero bwonna obw’eddiini bwandizikiriziddwa; era ku mulyango gy’ebifo eby’amasiza wandibadde wandiikibwako nti, Okufa kwe kwebaka okw’emirembe n’emirembe.... Ekifaananyi kya Chalier kyatwalibwa mu nguudo, nga kigobererwa ekibiina ekinene ennyo eky’abatemu n’abakazi abakola obwamalaaya. Oluvannyuma lwabwe wajja endogoyi eyali etisse enjiri, omusaalaba, n’ebibya eby’Ekyeggulo kya Mukama, ebyateekebwa mu muliro amangu ago, ate endogoyi n’ewalirizibwa okunywa omwenge ogwatukuzibwa mu kikompe eky’Ekyeggulo kya Mukama.”17

GSAM 81.3Embaga y’Amagezi eyakolebwa e Paris enyonyolwa bw’eti:

GSAM 81.3“Baagenda mu lusaŋŋe okutuuka ku lukiiko, era ekibiina ky’abantu ... kyakoppa mu ngeri ey’obusekerere ennyo emikolo gy’eddiini.... Abasajja abaali bambadde engoye z’abakabona baagenda nga bayimba haleluya era nga bazina Karmanyole, ne batuuka ku mulyango gw’olukiiko. Eyo baateekayo omugaati ogutukuvu ogw’Ekyeggulo kya Mukama, obubokisi mwe gwakuumibwanga, n’ebifaananyi ebya zaabu ne ffeeza. Baayogera ebigambo eby’okusekerera.... ‘Mmwe,’ ekibinja ekyava e St. Denis bwe kyayogera, ‘mmwe ebikozesebwa eby’okunywerera ku ddiini okuyitiridde, abatukuvu abalina omukisa aba buli ngeri, ka mube patriyoti omulundi guno, muyimuke mwenna, muweereze eggwanga nga mugenda mu kifo awakubirwa ssente ne musaanuusibwa.’”18

GSAM 82Ekigambo kya Katonda Kiva mu Kizikiza

GSAM 82.1“Oluvannyuma lw’ennaku ssatu n’ekitundu Omwoyo gw’obulamu oguva eri Katonda gwayingira mu bo” (Abajulirwa), era “ne bambuka mu ggulu mu kire.”19 Ekiseera kya Katonda kyali kituuse ekigambo kye ne kifuluma mu kizikiza ne kiteekebwa mu maaso g’ensi. Ekiseera kyali kituuse (1798) omulimu gw’obuminsani gukolebwe mu nsi yonna. Mu 1804 Ekibiina kya Bayibuli eky’e Bungereza kyategekebwa. Kino kyagobererwa ebibiina bya Bayibuli ebirala bingi, era kati Bayibuli evvuunuddwa mu nnimi zonna enkulu ez’ensi. Bwe kityo Ebyawandiikibwa, Abajulirwa Babiri, bwe baafuuka abamanyiddwa nga bonna bayinza okubiraba n’okubisoma, kigerageranyizibwa n’okubambuka kwabwe mu ggulu mu kire.

GSAM 82.2Mu kiseera ky’Enkyukakyuka y’e Bufalansa, Voltaire yagamba nti mu myaka kikumi Bayibuli yandibadde tekyagasa. Mu mwaka ogwa kikumi okuva ku lunaku olwo, Bayibuli nnyingi zaabunyisibwa mu Bufalansa yokka okusinga ezaali zimanyiddwa nti zaaliwo Voltaire bwe yayogera amalala ago ag’obulimba. Era kigambibwa nti ennyumba mw’eyayogerera ebigambo ebyo kati ekozesa ng’ennyumba ya Bayibuli.

GSAM 82Ejjinja lya Rosetta Lizuulibwa

GSAM 82.3Waliwo ensonga bbiri ezikwata ku mwaka 1798 n’abantu b’e Bufalansa ze tulina okwetegereza: Ekisooka, mu mwaka ogwo eggye ly’e Bufalansa, nga likulemberwa Jenero Berthier, lyasuula obufuzi bwa paapa e Rooma, ne lituukiriza (nga tebaakimanyi) obunnabbi obukwata ku kintu kino, obwali mu kitabo kye kimu kye baali balwanyisa; eky’okubiri, mu mwaka gwe gumu, e Fort St. Julien, ku ttabi lya Rosetta ery’Omugga Nile, eggye ly’e Bufalansa bwe lyali likola okusima, lyazuula ejjinja eryamanyiddwa ennyo erya Rosetta, kati eriterekeddwa mu Myuziyamu ya Bungereza. Ku jjinja lino waliwo ekiwandiiko mu ngeri ssatu: Obuwandiike obw’ebifaananyi, obuwandiike abakabona bwe baakozesanga; obw’abantu aba bulijjo, engeri y’okuwandiika abantu aba bulijjo gye baakozesanga; n’Oluyonaani. Kino kye kisumuluzo ekyasumulula ebiwandiiko eby’abantu aba bulijjo n’eby’ebifaananyi ebyali eby’ekyama okutuusa olwo. Kati, nga omuntu omulala bwe yakiwandiika, “ensululu n’ekitiiyo, bwe bisima ne biggyayo ebiwandiiko bino eby’obuwandiike obw’abantu aba bulijjo, biwa obujulizi obusinga obungi obw’obutuufu bw’ebiwandiiko bya Bayibuli eby’edda okusinga ensibuko endala yonna ebweru w’Ebyawandiikibwa byennyini.” N’olwekyo abantu be bamu abaali balowooza okuzikiriza Bayibuli, nga tebamanyi kintu, baakozesebwa okutuukiriza obunnabbi nga baggyawo obufuzi bwa paapa ku nkomerero y’emyaka 1260, era ne bazuula ekisumuluzo ky’ebiwandiiko ebyennyini ebikakasa amazima g’Ebyawandiikibwa bye baali bagezaako nnyo okuzikiriza.

GSAM 83“Oliyimirira mu Mugabo Gwo”

GSAM 83.1Kiki malayika kye yagamba Danyeri nti kyandibadde mu kiseera eky’enkomerero? Okuva lwe yawulira omutukuvu ng’ayogera nti, “Okutuusa ku nnaku enkumi bbiri mu bikumi bisatu, awo awatukuvu walirongoosebwa,”20 ebirowoozo bye byajjuzibwa okweraliikirira ku nkomerero y’ebintu bino, n’obuwanvu bwabyo.21 Ku nkomerero n’ategeezebwa nti okumanya ekiseera si kwa lunaku lwe. Yayogerwako nti, “Genda okole ekikukwatako okutuusa enkomerero lw’eneetuuka: kubanga oliwummula, era oliyimirira mu mugabo gwo ku nkomerero y’ennaku.”22

GSAM 83.2Abamu balowoozezza nti ebigambo bino byali bitegeeza enkomerero y’ensi ey’enkomerero, era nti mu kiseera ekyo Danyeri, awamu n’abantu ba Mukama abalala, yandifunye empeera ye, n’ayimirira mu mugabo gwe ogw’obusika. Ekigambo ky’Olwebbulaniya ekitegeeza omugabo ogw’obusika, ekitundu ky’ensi, n’ebirala, kigambibwa nti gheh-vel. Ekyo si kigambo ekyavvuunulwa nga omugabo mu Byawandiikibwa bino; ekigambo wano goh rahl. Abamanyi b’Olwebbulaniya batugamba nti ekigambo kino, goh rahl, kirabika emirundi nsanvu mu mukaaga mu ndagaano Enkadde, era kye kigambo kye kimu ekyakozesebwa nga boogera ku kulongoosebwa okw’akabonero okw’awatukuvu, obululu bwe bwakubibwa okusalawo embuzi ki ku zombi eyandittiddwa. Kabona asinga obukulu bwe yatwalanga omusaayi gw’embuzi ya Mukama n’ayingira mu watukuvu okukola omulimu gw’okulongoosa, Isirayiri yonna yayimiriranga ebweru, nga yeetawulidde era ng’atula ebibi byabwe, basobole okuyimirira nga balongoofu, era bafune omukisa gwa kabona asinga obukulu bw’anaavanga mu watukuvu. Bwe kityo, ku lunaku olwo, Isirayiri yayimirira mu mugabo gwayo.

GSAM 84.1Okulongoosebwa okw’enkomerero okw’awatukuvu bwe kunaatuuka, ku nkomerero y’ennaku 2300, ensonga ya Danyeri, awamu n’ensonga z’abafu bonna abatuukirivu, zaali zirina okwekebejjebwa mu maaso ga Katonda. N’olwekyo Danyeri ayimirira mu mugabo gwe.

GSAM 84Ebigambo Bisibiddwa okutuusa mu 1798

GSAM 84.2Mu kuddamu ekibuuzo kya Danyeri nti, “Ai Mukama wange, ebintu bino biriggwa wa?”23 ategeezebwa nti, “Ebigambo biggale era bisibiddwa okutuusa ku kiseera eky’enkomerero.”24 Ekintu ekyaleetera Danyeri okweraliikirira ennyo kyali “ddi?”, “kumala bbanga ki?” ne “nkomerero y’ebintu bino eriba etya?” Ebyo bye byali ebibuuzo ebyalemereranga nnabbi ne bimweraliikiriza, era ebyo byokka bye byali biggale era bisibiddwa okutuusa ku “kiseera eky’enkomerero,” si kitabo kya Danyeri kyonna, nga abamu bwe baalowooza. Nga ekiseera kino ekya 1798 tekinnatuuka, abayizi b’obunnabbi baali bafunye ekitangaala ku wiiki ensanvu, era baategeera nti zaatandika mu B.C. 457, nga obuweereza bwa Kristo mu lujjudde, okufa kwe, n’ebirala, byonna byali bituukagana ddala n’okubala kwa wiiki 69 ne wiiki ensanvu okuva ku lunaku olwo. Okutuukirizibwa kuno okutuufu okw’omulimu gw’Omulokozi okwatukagana n’okubala kuno kwali kubawadde obujulizi obw’amaanyi nti ddala ye yali Masiya ow’amazima, era nti olunaku wiiki ensanvu lwe zaatandikirako lwali lusseewo lutasobola kukyusibwa. Obutazuula kwabwe nti wiiki ensanvu kye kitundu ekisooka eky’ennaku enkumi bbiri mu bikumi bisatu, kwaleetera ensonga eno okusigala ng’esibiddwa okutuusa oluvannyuma lwa 1798, nga bwe kyali kisuubiziddwa.

GSAM 84Ekisumuluzo ky'Ennaku 2300

GSAM 84.3Kaakano ka tutunuulire ebintu ebyaliwo mu nsonga eno. Okutuusa mu mwaka 1798, abannyonnyozi b'obunnabbi tebaalina kitangaala ekiraga ddi ennaku 2300 lwe zandikoma. Baasobolanga okutegeera obubonero, ekifaananyi n'ensolo ez'omu kitabo kya Danyeri, naye nga tebasobola kumanya ennaku 2300 we zandikoma, kubanga baali tebannategeera ddi ennaku ezo lwe zaatandika. Ng'obukakafu ku nsonga eno, tusoma mu lupapula lw'Abadiventi olwali lufulumizibwa mu kibuga New York, oluyitibwa Okukoowoola okw'omu Ttumbi, olwa Jjuuni 15, 1842, nti: “Kisanyusa nnyo okusanga abawandiisi ab'enjawulo abaakolanga buli omu ku bubwe, abaava mu 1798 nga balaba ekyali tekirabiddwa n'akatono emabegako—nti wiiki 70 ze zaali ekisumuluzo ky'ennaku 2300.”

GSAM 85Bangi Bazuula Ekitangaala

GSAM 85.1Ng'okumanya kuno bwe kwali “kussiddwako envumbo” okutuusa ekiseera Mukama kye yateekawo okukubikkulira abantu be bakutegeere, bwe kityo ddala “ekiseera eky'enkomerero” bwe kyatuuka, bangi baalina “okutambulatambula” mu Byawandiikibwa, nga banoonyereza ku bintu bino. Bwe tugeraageranya enkyusa ntono ez'olunyiriri luno, amakulu gano gajja kweyoleka bulungi nnyo.

GSAM 85.2Dokita Adam Clarke agamba nti: “Bangi balifuba okunoonya amakulu; era okumanya kulyeyongera—mu ngeri eno.”

GSAM 85.3Mu Baibuli ya Luther ey'Olugirimaani eyalongoosebwamu, tusoma nti: “Bwe batyo bangi baligiyitamu, ne bafuna okutegeera kungi.”

GSAM 85.4Baibuli ey'Olugirimaani erimu enkyusa eziteekeddwa awamu egamba nti: “Bangi baligiyitamu yonna, era bwe kityo okumanya kulyeyongera.”

GSAM 85.5Baibuli ya L. Van Ess ey'Olugirimaani, Paapa gye yakkiriza n'Abakatoliki okugisoma, evvuunula bw'eti: “Bangi baliginoonyerezaamu yonna, era okumanya kuliba kungi.”

GSAM 85.6Baibuli ey'Oluswidi egamba nti: “Bangi baliginoonyerezaamu, era okumanya kuliba kungi.”

GSAM 85.7Enkyusa ey'Oludaani n'Olunowe eyalongoosebwamu egamba nti: “Bangi balinoonyereza n'obunyiikivu, era okumanya kuliba kungi.”

GSAM 85.8Mu lupapula Okukoowoola okw'omu Ttumbi olwa Jjuuni 15, 1842, tusoma ku kunoonyereza kuno n'okufuna okumanya ku ebyo ebyali bissiddwako envumbo nga 1798 tannatuuka, nti: “Si kwe kutuukagana okw'ekitalo, abawandiisi bangi bwe batyo, nga tewali n'omu amanyi munne, okutuuka ku kusalawo kwe kumu kumpi mu kiseera kye kimu?”

GSAM 86.1Wano tuwa olukalala lw'abantu n'ebibiina 20 eby'enjawulo abaazuula amazima agakwata ku kukoma kw'ennaku 2300, si lwa kuwuliziganya, wabula olw'okunyiikirira okunoonyereza mu Byawandiikibwa, nga bakulemberwa Omwoyo gwa Katonda. Ku ntikko y'olukalala luno tuteekawo William Miller ow'omu ssaza ly'e New York; n'alyoka addirirwa A. J. Krupp, ow'e Philadelphia, Pennsylvania; David McGregor, ow'e Falmouth, Maine; Edward Irving, ow'e Bungereza; Archibald Mason, ow'e Scotland; W. E. Davis, ow'e South Carolina; Joseph Wolff, eyakoleranga mu bitundu eby'enjawulo eby'e Asiya; Alexander Campbell, mu mpaka ze ne Robert Owen, mu 1829; Kapiteeni A. Landers, ow'e Liverpool, Bungereza; Leonard Heinrich Kelber, ow'e Stuttgart, Bujeremaani; Lacunza, ow'e Spain; Hentzepeter, ow'e The Hague, Holland; Dokita Capadose, ow'e Amsterdam, Holland; Rau, ow'e Bavaria; bakabona b'e Tartary, mu 1821; abayizi ba Baibuli ab'e Yemen, mu kitabo kyabwe ekiyitibwa “Seera”; Hengstenberg, mu kitundu ekirala eky'e Bujeremaani; Abaruusi abali ku Nnyanja Caspian; Abamolokani abali ku mbalama z'Ennyanja Baltic, n'abalala.

GSAM 86.2Ebyo ebiddirira bijja kulaga engeri ensonga eno gye yeeyolekangamu eri abayizi b'obunnabbi mu biseera eby'enjawulo, ate nga tewali n'omu amanyi munne:—

GSAM 86.3Mu lupapula Okukoowoola okw'omu Ttumbi olwa Jjuuni 15, 1842, mulimu ebigambo bino: “Twakafuna ekitabo ekirina omutwe guno: ‘Ebiwandiiko Bibiri ku Muwendo gw'Ennaku 2300 mu Bunnabbi bwa Danyeri, n'Obuvunaanyizibwa bw'Omukristaayo Okunoonyereza ku Kununulibwa kw'Ekkanisa, ebya Archibald Mason, omubuulizi w'enjiri, Wishawtown, Scotland, Newberg. Kyakubibwa Ward M. Gazeley ng'agoberera enkyusa ey'e Glasgow, 1820.’ Mu kitabo kino Mason agamba nti: ‘Gye buvuddeko ndabye akatabo akatono, akaasooka okufulumizibwa mu Amerika Omusumba Wm. E. Davis, ow'e South Carolina, ne kaddamu okufulumizibwa mu 1818 e Warkington, mu bukiikaddyo bwa Bungereza. Omuwandiisi ono agamba nti ennaku 2300 zaatandikira wamu ne wiiki 70 (essuula 9:24). Endowooza eno mpalirizibwa okugikkiriza.’”

GSAM 87Davis, ow'e South Carolina

GSAM 87.1Mu lupapula olwo lwe lumu olwa Okukoowoola okw'omu Ttumbi, omukung'aanya yagamba nti: “Ekitabo kya Davis kiteekwa okuba nga kyawandiikibwa nga mu 1810.” Bwe yali ayogera ku nsonga eziteereddwa mu kitabo, yagamba nti: “Omusomi ayinza ddala okulowooza nti asoma ebiwandiiko bya Miller, Litch, Stores oba Hale, naye tukkiriza nti tewali n'omu ku bawandiisi ab'omu kiseera kino ku kujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri eyali amanyi nti ekitabo kino kiriwo okutuusa wiiki ewedde. Omukung'aanya w'olupapula luno [Okukoowoola] yali takiwulirangako. Davis, Mason gwe yawagira, yali agamba ku bikwata ku kiseera nti ennaku 2300 zandikomedde wamu n'omwaka gw'Abayudaaya 1843—omwaka gwaffe 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff n'Abalala 20

GSAM 87.2Mu lupapula Okukoowoola okw'omu Ttumbi olwa Agusito 31, 1843, tusoma nti “mu 1822 Joseph Wolff (ow'e Bungereza) yafulumya ekitabo ekiyitibwa ‘Alijja Nate, Omwana w'Omuntu mu Bire eby'Eggulu.’” Era nti “mu 1826 abantu 20, abaava mu bibiina eby'enjawulo ebyagobereranga enjigiriza z'Obukristaayo ezikkirizibwa, baakuŋŋaanira mu London ne Ssebo Wolff, okuyiga Baibuli. Bonna baatuuka ku kusalawo kwe kumu. Baayongera emyaka 45 ku 1260.” Okwongera emyaka 45 ku myaka 1260 egyakoma mu 1798 kwanditutuusizza ku nkomerero y'omwaka gw'Abayudaaya 1843, nga mu butuufu gwe mwaka gwaffe 1844.

GSAM 87Endowooza ya Alexander Campbell

GSAM 87.3Mu lupapula olwo lwe lumu kyogerwa ku Alexander Campbell nti, “mu 1829 yawakana ne Robert Owen, atakkiriza Katonda, mu mpaka ze ezaamanyika ennyo. Mu zo yawagira endowooza nti okwolesebwa kwa Danyeri kutuuka ku nkomerero y'ebiseera, nti ennaku 2300 gye myaka, era nti gyandikomedde nga wayise emyaka nga 1847 okuva ku kuzaalibwa kwa Kristo, okwaliwo, nga ye kennyini bwe yalaga, emyaka ena nga ekiseera ekibalibwa bulijjo tekinnatuuka.” Bwe kityo okubala kwe kwandituusizza enkomerero y'ennaku 2300 ku nkomerero y'emyaka emijjuvu egy'Abayudaaya 1843 okuva ku ntandikwa y'emyaka egibalibwa oluvannyuma lwa Kristo—mu butuufu mu 1844.

GSAM 88.1Mu lupapula Okukoowoola okw'omu Ttumbi olwa Ssebutemba 21, 1843, mulimu ebigambo ebikwata ku kitabo ekyafunibwa nga kiriko omutwe guno: “Eddoboozi eri Bungereza ne Amerika, mu Kunnyonnyola Okusinziira ku Byawandiikibwa ku Kujja kwa Mukama waffe era Omulokozi Omulundi ogw'Okubiri, Kwe Tusabira Buli Lunaku nga Tugamba nti, ‘Obwakabaka bwo bujje, by'oyagala bikolebwe mu nsi nga bwe bikolebwa mu ggulu,’25 ekya Kapiteeni A. Landers, ow'e Liverpool, ekyafulumizibwa S. Kent and Co., 1839.”

GSAM 88.2“Ye, ng'abalala, awa okubala kw'ekiseera, ng'ateeka enkomerero y'ennaku 2300 ku myaka 1847 okuva ku kuzaalibwa kwa Kristo okwa ddala.” Ogwo gwandibadde mwaka gwaffe 1844, kubanga yazaalibwa emyaka ena nga ekiseera ekibalibwa bulijjo tekinnatuuka.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mu lupapula Okwekenneenya n'Omulangirizi olwa Maayi 17, 1892, mulimu ekiwandiiko ky'Omusumba L. R. Conradi, ow'e Hamburg, Bujeremaani, mw'agambira nti:—

GSAM 88.4“Oboolyawo abasinga obungi ku basomi baffe bawulidde ku mukulembeze w'ekkanisa y'Abalutheri eyamanyika ennyo, Bengel, eyateekawo omwaka 1836 ng'ekiseera Mukama waffe lwe yandilabise, mu kyasa ekiyise [okusinziira ku Schaff, Bengel yafa mu 1751], ng'okubala kwe kwesigamye ku muwendo 666 mu Kubikkulirwa. Naye ekiseera kino nga kikyali wala okuggwaako, omusajja omulala yatandika okuwandiika; yali mukulu w'essomero, ng'ayitibwa Leonard Heinrich Kelber. Akatabo ke akaasooka kaafuluma mu 1824, nga kayitibwa ‘Enkomerero Eri Kumpi,’ nga kalimu okunnyonnyola Matayo 24 ne 25. Kaakubibwa mu Bavaria. Naye mu 1835 akatabo akanene okusingawo, ak'omutwe gwe gumu, kaafulumira e Stuttgart, nga kalina empapula 126. Kano kajja kusanyusa nnyo, era okusobozesa abasomi baffe okutegeera obulungi, nnyongerako enkyusa y'olupapula lw'omutwe: ‘Enkomerero Ejja, nga Kikakasibwa mu Bujjuvu era mu Ngeri Esendasenda okuva mu Kigambo kya Katonda n'Ebyakabaawo; nga Kiggirawo Ddala Endowooza Zonna ez'Obukyayi eri Okulindirira Okujja kwa Mukama waffe oba Okubala Ekiseera; nga Kiraga Bulungi nga Omukulembeze w'Ekkanisa Bengel bwe Yasobya Emyaka Musanvu ku Mwaka Omukulu Ogw'Okusalawo; kubanga si 1836, wabula Omwaka 1843 gwe Nkomerero, Olutalo Olunene wakati w'Ekitangaala n'Ekizikiza lwe Luliggwa, era Obufuzi obw'Emirembe obwa Mukama waffe Yesu Obulindiriddwa ennyo lwe Bulitandika ku Nsi.’

GSAM 89.1“Enkyusa ey'okubiri yafuluma mu 1841, nayo e Stuttgart, era bwe mmanyi, endala yafulumira mu Saxony. Ng'olupapula lw'omutwe bwe lulaga, akatabo kano, oluvannyuma lw'okuddamu endowooza ez'obukyayi eza bulijjo, kalaga mu ngeri entegeerekeka era etaliimu kubuzaabuza enkolagana eriwo wakati w'ennaku 2300 ez'omu Danyeri 8 ne wiiki 70 ez'omu Danyeri 9, ne kazituusa ku mwaka 1843 (1843 ow'Abayudaaya—1844 owaffe). Awo mu kitundu ky'ekitabo ekisigadde alaga ng'ayita mu bubonero bw'ebiseera nti ekintu kino kiteekwa okuba nga kiri kumpi.

GSAM 89.2“Okuba nti enkyusa eziwera zaafuluma kwokka kwandibadde bujulizi ku kwagala okukisoma kwe kyaleetawo. Ow'oluganda Schäche, kaakano abeera mu Australia, yalaba ekirango kyakyo ne mu ssaza ery'ewala ery'e Silesia, era bwe yakisaba okuleetebwa, yakisoma n'obwagazi bungi, ng'aggadde enzigi n'azisiba. Mu kitabo temusangibwa kabonero konna akalaga nti omuwandiisi yali amanyi ekisinde ekirala kyonna ekifaananako bwe kityo mu nsi, era naye, ng'ayambibwa Omwoyo gwa Katonda, yatuuka ku kusalawo kwe kumu.

GSAM 89.3“Mu 1842 yawandiika akatabo akalala akanene n'okusingawo, ak'empapula 286, nako e Stuttgart, ku ‘Ebirowoozo Ebikulu era eby'Okusinziira ku Byawandiikibwa Ebikwata ku Kutondebwa kw'Ensi n'Ebbanga ly'Eneebaawo; oba Eky'okuddamu Ekijjuvu eri Ekibuuzo nti: Lwaki Katonda Yatonda Ensi mu Nnaku Mukaaga Ezigobereragana—Okujja kwa Mukama waffe Okusalira Omulabe wa Kristo Omusango Kuli Kumpi—Ebintu Ebikulu era Ebisanyusa eby'Omwaka 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Nga mu mwaka 1812, Lacunza, mu Spain, yafulumya ekitabo ekiyitibwa Okujja kwa Masiya mu Bukulu ne mu Kitiibwa. Omuwandiisi yakozesa erinnya lye yeekwekaamu erya “Ben Ezra,” era alowoozebwa okuba nga yali Muyudaaya eyakyuka. Edward Irving, ow'e Bungereza, oluvannyuma lw'okutandika omulimu gwe ogw'okubuulira okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri, yavvuunula ekitabo ekyo mu Lungereza. Bwe kityo kyatuusa obubaka bwakyo mu nnimi ezitakka wansi wa bbiri.

GSAM 89.5Kisanyusa nnyo, oluvannyuma lw'emyaka okuyitawo, okugatta awamu ebyo abayizi ab'enjawulo bye baatuukako, abaava ku ntandikwa y'ekyasa ekiyise okutuusa mu 1840 nga babala ekiseera ky'ennaku 2300, nga bateeka wiiki 70 ng'ekitundu ekisooka eky'ekiseera ekyo, n'oluvannyuma okusanga nga bonna bakkiriziganya nti ekiseera ekyo kyandikomedde mu 1844.

GSAM 901844 ye Nkomerero Entuufu ey'Ennaku 2300

GSAM 90.1Ekibuuzo kiyinza okubawo nti, Tusobola okuba abakakafu nti 1844 gwe mwaka omutuufu ennaku 2300 lwe zikoma? Yee! Kubanga nga bwe kiri ekikakafu nti okutuukirizibwa okw'obulimba okw'obunnabbi tekuyinza kubaawo mu kiseera ekituufu eky'okutuukirizibwa okw'amazima, bwe kityo tuteekwa okusalawo nti omwaka 1844 ye nkomerero entuufu ey'ennaku 2300. Katonda, eyassa envumbo ku kumanya okwo okutuusa mu 1798, n'asuubiza nti olwo ekitangaala kyandiyase, yakozesa Omwoyo we atasobya okulung'amya abo abaamunoonya n'obunyiikivu, bategeere ekiseera mu butuufu. Ekiseera kye kyali kituuse “okumanya” ku nsonga eyo “kweyongere,” era yawa ekitangaala eky'amazima.

GSAM 90.2Bwe tumaze okuzuula enkomerero y'ekiseera ekyategeezebwa abantu mu “kiseera eky'enkomerero,” kirungi okunoonyereza ku makulu g'okuzuula okwo. Tusanga nti mu kiseera ekyo, ku nkomerero y'omulimu gw'enjiri, ekiseera ekigere kirina okulangirirwa okusala omusango lwe kutuula. Yokaana agamba nti: “Era ne ndaba malayika omulala ng'abuuka wakati w'eggulu, ng'alina enjiri ey'emirembe n'emirembe okubuulira abo abatuula ku nsi, na buli ggwanga n'ekika n'olulimi n'abantu, ng'ayogera n'eddoboozi ddene nti, Mutye Katonda, mumuwe ekitiibwa; kubanga ekiseera ky'omusango gwe kituuse: mumusinze eyakola eggulu n'ensi n'ennyanja n'ensulo z'amazzi.”27 Bamalayika bennyini si be babuulira abantu enjiri. Omuntu ye mubaka Mukama kennyini gwe yalonda okubuulira enjiri ye okutuusa ku nkomerero y'ensi.28 Kale malayika ono kabonero k'obubaka bw'enjiri obulangirira nti ekiseera kituuse okusala omusango “kutandikire mu nnyumba ya Katonda.”29 Obubaka ng'obwo tebwandisobodde kuweebwa nga businziira ku Byawandiikibwa okutuusa ekiseera ekituusa ku kusala omusango lwe kyazuulibwa mu Byawandiikibwa. Ekiseera ky'ennaku 2300, nga bwe kyayogeddwako edda, kituuka ku kusala omusango okw'okunoonyereza ku bantu ba Katonda.

GSAM 91Olunaku olw'Okutangirira Ebibi Kiseera kya Kusala Musango

GSAM 91.1Abayudaaya baategeeranga era bakyategeera olunaku olw'okutangirira ebibi, olw'okulongoosa awatukuvu aw'oku nsi, ng'olunaku olw'okusala omusango. Era ne kaakano, nga basaasaanye, newakubadde nga tebasobola kukola buweereza bwonna obw'omu biseera eby'edda obwakwatagananga n'olunaku olwo olw'ekitiibwa, balukuuma ng'olunaku olw'okusala omusango. Okukakasa kino, tujja kusooka okujuliza mu lupapula lw'Abayudaaya olufulumizibwa e San Francisco, California, oluyitibwa Omunnyonnyozi w'Abayudaaya, olwogerera Abayudaaya abagoberera obulombolombo bwabwe abali mu bugwanjuba bw'Ensozi Rocky. Mu lupapula olwa Ssebutemba, 1892, mwalimu ekirango nti nga olupapula oluddako terunnafuluma, omwezi ogw'omusanvu n'olunaku olw'okutangirira ebibi byandituuse. Omwezi ogw'omusanvu baguyita Tishree, n'ogw'omukaaga Ellul; kale olupapula lwagamba nti: “Omwezi gwa Ellul gutuuse, era amaloboozi ga Shofar agalabula [ekkondeere eryalina okufuuwebwa okuva ku lunaku olusooka okutuusa ku lw'ekkumi olw'omwezi ogw'omusanvu, Zabbuli 81:3, 4] gawulirwa buli nkya mu makuŋŋaaniro g'abagoberera obulombolombo bwabwe, nga gakubiriza okwetegekera olunaku olw'ekijjukizo, n'okusala omusango okusembayo okwa Yom Kippur.” Nga bali ku nkomerero ya Ellul, omwezi ogw'omukaaga, era nga Tishree, omwezi ogw'omusanvu, gunaatera okutandika, baali bagenda okuwulira ekkondeere buli nkya okumala ennaku kkumi, nga lirangirira okusala omusango okusembayo okw'omwaka mu nkola eyo eyali ey'ekifaananyi.

GSAM 91Obujulizi bwa Labbi Omuyudaaya

GSAM 91.2Era nate, mu mwaka 1902, Labbi Isidore Myers, ow'ekkuŋŋaaniro eddene ery'Abayudaaya e San Francisco, California, bwe yali alangirira olunaku olw'okutangirira ebibi, yagamba nti: “Bw'aba ayita ku mulyango gw'ekiseera okuva mu mwaka ogumu okuyingira mu mulala, Omuyisirayiri ajjukizibwa n'amaanyi ku kutondebwa n'obufuzi bw'Omutonzi obubuna byonna, era ayitibwa okukwata embaga y'okujjukira omwaka, ng'afuuwa ekkondeere, ey'okuzaalibwa kw'ekiseera n'okutikkirwa engule kwa Kabaka omukulu, bwe tuyinza okukiyita. Era eddoboozi ly'ekkondeere lye limu, oba Shofar, limuyita okwekenneenya ennyo ebikolwa bye eby'omwaka oguwedde, ng'ayimiridde ng'akankana mu maaso g'eriiso eriraba byonna ery'Obwenkanya obw'Emirembe n'Emirembe obutudde ku ntebe ey'okusala omusango.”

GSAM 92.1Ng'awatukuvu bwe waalongoosebwanga omulundi gumu buli mwaka mu buweereza bw'omu yeekaalu y'Abayudaaya, kiteekwa okuba nga kyali kyeyoleka eri Danyeri nti okulongoosa awatukuvu kuno ku nkomerero y'ennaku 2300 kwali kukwata ku kintu ekirala ekitali buweereza bwa buli mwaka obw'ekifaananyi. Mukama yali amaze okuyigiriza abantu be nti, bwe yakozesanga obubonero mu bunnabbi, ekiseera ekiweereddwa kyalina okubalibwa nga “buli lunaku lubeere mwaka gumu.”30 Kale ekiseera kino eky'ennaku 2300, nga bwe tulabye, kituuka ku nkomerero y'omulimu gwa Kristo nga kabona asinga obukulu mu watukuvu aw'omu ggulu—ku kusala omusango okw'okunoonyereza ku abo ensonga zaabwe ez'omusango ze zaaleetebwa mu watukuvu aw'omu ggulu okuyita mu kwatula ebibi.

GSAM 92Obubaka bw'Okusala Omusango Bwalina Okuweebwa mu 1844

GSAM 92.2Ekiseera okusala omusango gw'abatukuvu lwe kwanditandise bwe kyamala okuzuulibwa, ekkubo lyaggulwawo obubaka buweebwe mu nteekateeka ya Mukama ey'ebintu ebyali eby'okubaawo, nga bwe byalagibwa mu bunnabbi, nti: “Ekiseera ky'omusango gwe kituuse.” Weetegereze, tekigamba nti amangu ddala nga ekiseera ekyo kimaze okuzuulibwa obubaka bwandilangiriddwa, wabula nti ekitangaala ekyali “kissiddwako envumbo” kyanditegeerekese. Tulaba bulungi nti kino kyatuukirizibwa. Mu ssuula eziddako kijja kulabika nti Mukama era yalaga mu ngeri entegeerekeka ekiseera obubaka bw'okujja kwa Kristo lwe bwandilangiriddwa, era nti okulangirira okwo kwatuusibwa eri ensi ddala nga bwe kwayogerwako.

Notes

  1. Danyeri 12:8-10. ↩
  2. Danyeri 8:17. ↩
  3. Danyeri 12:4. ↩
  4. Ekyamateeka Olwokubiri 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yoweeri 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Danyeri 11:35. ↩
  11. Danyeri 12:7. ↩
  12. Okubikkulirwa 11:3. ↩
  13. Okubikkulirwa 11:7-9. ↩
  14. Ebyafaayo bya Anderson ku Bayibuli y’Olungereza, lup. 494. ↩
  15. Thomas Dick ku Kulongoosa Entabaganya y’Abantu, lup. 154. ↩
  16. Enkyukakyuka y’e Bufalansa eya Thier, vol. 2, lup. 371. ↩
  17. Ekitabo kye kimu, lup. 338. ↩
  18. Ekitabo kye kimu, lup. 365. ↩
  19. Okubikkulirwa 11:11, 12. ↩
  20. Danyeri 8:14, ↩
  21. Danyeri 12:6-8. ↩
  22. Danyeri 12:13. ↩
  23. Danyeri 12:8, ↩
  24. Danyeri 12:9. ↩
  25. Matayo 6:10. ↩
  26. Olunaku oluli ku mabbali ga Matayo 2:1. ↩
  27. Okubikkulirwa 14:6, 7. ↩
  28. Matayo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Peetero 4:17. ↩
  30. Okubala 14:34; Ezeekyeri 4:6. ↩

Note

Back