Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Essuula 1 — Ennyanjula

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Bwe twogera ku kujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri, tuba tukwata ku nsonga ddala eyali essuubi ly'abantu ba Katonda kasookedde bazadde baffe abasooka bagobebwa mu lusuku Edeni. Mu bigambo ebyayogerwa eri omusota, nti ezzadde ly'omukazi lirimenya omutwe gwo, mwali obukakafu nti oluvannyuma wajja kujja omuddizaawo, aliwangula obunyazi bwa Setaani era atuukirize ekigendererwa kya Katonda ku nsi. Kirabika nti Adamu ne Kaawa baalowooza nti omulimu guno gunaakolebwa mangu nnyo, era nti omuzukulu waabwe ow'amangu ye yandibadde omuwanguzi. Naye mu nteekateeka ya Katonda, ekisuubizo ky'Omulokozi okuva mu kuzikirira okwalabika kyazingiramu byonna ebyakolebwa oluvannyuma mu kutuukiriza “ekigendererwa kye n'ekisa kye, kye twaweebwa mu Kristo Yesu ensi nga tennaba kutondebwa.”1

GSAM 21.2Singa Adamu ne Kaawa baalagibwa amangu ago obutabanguko n'obulumi obwandijjuzizza ensi mu myaka emingi egyali wakati w'okuzikirira kwayo n'okuddizibwa kwayo, ennaku yaabwe yandibadde tesoboka kugumiikiriza. Katonda ow'omu ggulu, mu kusaasira kwe n'obusaasizi obw'obukkakkamu, yabakweka ekifaananyi ekyo, n'abasigaza n'essuubi eddungi ery'okununulibwa mangu ne bayingira mu ddembe ery'ekitiibwa ery'abaana ba Katonda. Okulowooza nti obununuzi buli kumpi kyandibakubirizza mu bwesimbu okweyongera okwetegekera ekintu ekyo.

GSAM 22.1Bwe kityo bwe kibadde eri abantu ba Katonda mu mirembe gyonna kasookedde ennaku za Adamu. Baali bakakafu nti ekintu ekinene era ekikulu kyali kijja kubaawo mu biseera eby'omu maaso—nti Kristo yandijjye n'assaawo obwakabaka bwe. Nabo, okufaananako Adamu ne Kaawa, baakkiriza nti ekintu ekyo kyali kumpi, era okufaananako nabo tebaamanya ebyandibaddewo wakati w'ekiseera kyabwe n'ekintu ekyo; singa baali bakimanyi, bandibadde bakoowa okuweereza nga batunuulira empeera.

GSAM 22.2Endowooza eno esobola okulagibwa nga tukozesa ebintu ebyabaawo mu by'okuzuula ebikulu. Abasajja abaabitandikawo, newankubadde nga tebaali bakimanyi, mu butuufu baali batuukiriza ekigendererwa kya Katonda; naye baali bakulemberwa ebirowoozo ebyazuulibwa nga tebikwatagana mu buli kimu n'endowooza zaabwe ezaabasindika okukola.

GSAM 22Ebiva mu Buvumbuzi bwa Columbus ebyatuuka Ewala

GSAM 22.3Montgomery, mu kitabo kye Ebyafaayo bya Amerika,2 ekyafumizibwa mu 1902, ku mpapula 8 ne 9, ng'ayogera ku ndowooza eyasendasenda Columbus okutandika olugendo lwe, n'okutuukiriza enteekateeka ye ey'okutuuka mu Buyindi obw'Obuvanjuba ng'ayita mu bugwanjuba, agamba nti:—

GSAM 22.4“Columbus yalowooza nti asobola okulongoosa enteekateeka ya Kabaka wa Portugal. Yali mukakafu nti waliwo ekkubo erimpi era erisinga obulungi okutuuka mu Buyindi okusinga ekkubo Diaz lye yali alaze. Enteekateeka y'omulunnyanja w'e Genoa [Columbus] yali ya buvumu nga bwe yali empya. Mu kifo ky'okuvuga ng'agenda ebuvanjuba, oba obukiikaddyo n'ebuvanjuba, yateesa okuvuga ng'agenda butereevu bugwanjuba. Yalina, nga bwe yakkiriza, ensonga ssatu ennungi era ez'amaanyi ez'okukola ekyo: Ekisooka, ng'ali wamu n'ebitabo by'eby'ensi ebisinga obulungi eby'omu kiseera kye, Columbus yali akakafu nti ensi teyali mpapale, nga abasajja abasinga bwe baalowooza, wabula yali nsi eyetoolovu. Eky'okubiri, yalowooza nti ensi eno yali ntono nnyo okusinga bwe eri, era nti ekitundu ekisinga obunene kyali lukalu so si mazzi. Eky'okusatu, kubanga yali tamanyi era teyalowooza ku kubeerawo kwa lukalu lwa Amerika oba Ennyanja Pacific, yalowooza nti olubalama lwa Asia oba Buyindi lwali lwolekedde Spain n'olubalama lw'e Bulaaya olw'ebugwanjuba. Obuwanvu bwonna okutuuka e Cipango, oba Japaani, yabuteebereza nga tebusinga mayiro enkumi nnya.
GSAM 23.1“Enteekateeka ye yali eno: Yanditandikidde mu Bulaaya; n'atunuza eryato lye bugwanjuba ng'alaga e Japaani, n'agoberera obwetoolovu bw'ensi okutuusa lwe yandituuse ku ky'anoonya. Mu birowoozo bye kyali kikakafu era kyangu ng'ensowera okutambula okwetooloola appulo.
GSAM 23.2“Singa olugendo lwali luwanguye, yandifunye omuganyulo munene: yandiyingidde mu Buyindi butereevu ng'ayita ku mulyango ogw'omu maaso, mu kifo ky'okutuukayo mu kkubo eryetooloovu n'ekika ky'omulyango ogw'ebbali, nga Abaportugaali bwe baalina okukola.

GSAM 23.3“Tulaba nti omusajja ono, eyali amanyi okubala okw'omugaso, eby'ensi n'okuvuga amaato okwenkana omuntu yenna ow'omu mulembe gwe, yali mutuufu ku nsonga esooka,—enfaanana y'ensi,—naye nga yali mukyamu ddala ku nsonga ebbiri endala.

GSAM 23Ensobi eyali ey'omukisa

GSAM 23.4“Naye, mu ngeri eyeewuunyisa, ensobi ze ku ludda lumu zaamuyamba. Ensobi gye yakola ku bbanga yali ya mukisa nnyo. Singa Columbus yabala obunene bw'ensi n'obuwanvu obutuufu obw'olugendo ng'olwo, oboolyawo teyandivuddeyo, kubanga yandilabiddewo nti ekkubo Abaportugaali lye baali bateese lyali limpi nnyo era lya ssente ntono. Ate era, singa yali asobodde okulowooza oba okulaba nga lukalu lwa Amerika luli mu kkubo lye, ekyo kyennyini oboolyawo tekyandimukubirizza kutandika lugendo lwa kuzuula, kubanga ekigendererwa kye tekyali kuzuula nsi mpya, wabula ekkubo mpya erigenda ku nsi enkadde.”

GSAM 23Essuubi Ekinene ery'Emirembe

GSAM 23.5Bwe kityo abantu ba Katonda, nga bayita mu mirembe, babadde n'essuubi ly'okujja kwa Kristo mu maaso gaabwe “ng'ennanga y'omwoyo, ennywevu era etesagaasagana.”3 Wadde nga emirundi mingi wakati w'ennaku n'okuyigganyizibwa bakaaba mu bulumi nti, “Mwamanga, Ayi Mukama, obununuzi bulijja ddi?” bakyagenda mu maaso, era okufaananako Paulo baayogera era bakyayogera nti, “Essuubi lyaffe, oba essanyu, oba engule ey'okwenyumiriza kye ki? Si mmwe muli mu maaso ga Mukama waffe Yesu Kristo mu kujja kwe?”4

GSAM 24Paulo Akumibwa Essuubi

GSAM 24.1Ebyokulabirako bitono eby'amaanyi g'essuubi lino agawanirira abantu, mu nsonga eno, bye binaamala. Paulo bwe yaleetebwa mu maaso ga Feliki n'akkirizibwa okwogera ku lulwe, yagamba nti, “Mu kkubo lye bayita obukyamu, bwe ntyo bwe nsinza Katonda wa bajjajja bange, nga nzikiriza byonna ebyawandiikibwa mu mateeka ne mu bannabbi; era nga nina essuubi eri Katonda, nabo bennyini lye bakkiriza, nti wajja kubaawo okuzuukira kw'abafu, abatuukirivu n'abatali batuukirivu.”5

GSAM 24.2Mu kwegayirira kwe okw'amaanyi bwe yaleetebwa mu maaso ga Agripa, Paulo yagamba nti, “Kaakano nyimiridde era nsalirwa omusango olw'essuubi ery'ekisuubizo Katonda kye yakola eri bajjajjaffe; ekisuubizo ekyo ebika byaffe ekkumi n'ebibiri kye bisuubira okutuukako, nga biweereza Katonda n'obunyiikivu emisana n'ekiro. Olw'essuubi eryo, Kabaka Agripa, Abayudaaya banvunaana. Lwaki mukitwala ng'ekitakkirizika Katonda okuzuukiza abafu?”6 Bwe yamala okutuuka e Rooma okulabikira Kayisaali, yagamba Abayudaaya nti, “Olw'essuubi lya Isirayiri nsibiddwa n'olujegere luno.”7

GSAM 24.3Paulo yayogera ku ssuubi eryo mu bbaluwa ye eri Tito nti, “Kubanga ekisa kya Katonda ekireeta obulokozi kirabikidde abantu bonna, nga kituyigiriza okwegaana obutatya Katonda n'okwegomba kw'ensi, tubeere n'okwegendereza, n'obutuukirivu, n'okutya Katonda mu nsi eno, nga tulindirira essuubi eryo ery'omukisa, n'okulabika okw'ekitiibwa kwa Katonda omukulu era Omulokozi waffe Yesu Kristo.”8

GSAM 24Peetero Asanyukira mu Suubi

GSAM 24.4Peetero ayogera ku ssuubi eryo limu bw'ati: “Atenderezebwe Katonda era Kitaawe wa Mukama waffe Yesu Kristo, eyatuzaala omulundi ogw'okubiri olw'okusaasira kwe okungi ne tuba n'essuubi eriramu olw'okuzuukira kwa Yesu Kristo mu bafu, tulyoke tusikire obusika obutayinza kuvunda, obutayinza kwonooneka, era obutawotoka, obuterekeddwa mu ggulu ku lwammwe, mmwe Katonda be akuuma n'amaanyi ge olw'okukkiriza okutuusa ku bulokozi obwetegekeddwa okubikkulibwa mu kiseera eky'enkomerero. Mu ebyo musanyuka nnyo, newankubadde kaakano okumala akaseera, bwe kiba nga kyetaagisa, nga munakuwala olw'okukemebwa okw'engeri ennyingi: okugezesebwa kw'okukkiriza kwammwe, nga kwa muwendo nnyo okusinga zaabu eggwaawo, newankubadde nga egezesebwa n'omuliro, kulyoke kulabike nga kuleeta ettendo n'ekitiibwa n'obukulu ku kulabika kwa Yesu Kristo.”9

GSAM 25Ekigendererwa kya Katonda mu Kutonda

GSAM 25.1Ebyawandiikibwa bitulaga ekigendererwa kya Katonda mu kutonda ensi; era mu kigambo ky'obunnabbi tuyigamu n'enteekateeka ye ku biseera eby'omu maaso: “Bw'ati bw'ayogera Mukama eyatonda eggulu, Katonda yennyini eyakola ensi n'agissaawo; yaginyweza, teyagitondera bwereere, yagikola okubeerwamu.”10 Bwe yamala okugikola, n'agiwa omuntu. Omuwandiisi wa Zabbuli agamba nti, “Eggulu, weewaawo, eggulu erya waggulu, lya Mukama; naye ensi yagiwa abaana b'abantu.”11 Naye bwe yagiwa omuntu, omuntu yali mutuukirivu, nga omusajja ow'amagezi bwe yagamba nti, “Ekyo kyokka kye nzudde, Katonda yakola omuntu nga mutuukirivu; naye bo banoonyezza obukodyo bungi.”12

GSAM 25.2Tusoma ku ngeri Mukama gye yakolamu n'olulyo lw'abantu nti, “bwe yayawula abaana ba Adamu, n'ateekawo ensalo z'abantu ng'omuwendo gw'abaana ba Isirayiri bwe guli,”13 kwe kugamba, ng'omuwendo gwa Isirayiri ow'amazima anaakuŋŋaanyizibwa ku nsi ku nkomerero ng'abafugibwa b'obwakabaka bwe obw'omu maaso. Paulo yakyogerera mu bigambo bino: “Katonda ... yakola amawanga gonna g'abantu okuva mu musaayi gumu, gabeere ku maaso g'ensi yonna, n'agerawo ebiseera ebyateekebwawo n'ensalo z'ebifo mwe babeera; balyoke banoonye Mukama, oboolyawo bamuwulire era bamulabe, newankubadde nga tali wala na buli omu ku ffe; kubanga mu ye mwe tuli abalamu, mwe tutambulira, era mwe tuli.”14 Ekigendererwa kino ekyasooka bwe kinaatuukirizibwa ku nsi, “n'abantu bo bonna banaaba batuukirivu.”15 Nate kyayogerwa ku bo mu mbeera eyo nti, “Omuntu abeera omwo taaligamba nti, Ndi mulwadde: abantu ababeera omwo banaasonyiyibwa obutali butuukirivu bwabwe.”16 Ekyo kye kiseera “abakkakkamu bwe balisikira ensi; era banaasanyukira emirembe mingi.”17

GSAM 26Okujja kwa Kristo Omulundi ogw'Okubiri si Lugero

GSAM 26.1Mu bbaluwa ey'okubiri eya Peetero kyawandiikibwa nti, “tetwagoberera ngero ezaagunjibwa n'amagezi, bwe twabategeeza amaanyi n'okujja kwa Mukama waffe Yesu Kristo, wabula twali bajulizi b'amaaso ab'ekitiibwa kye. Kubanga yafuna ekitiibwa n'ettendo okuva eri Katonda Kitaffe, bwe wajja eddoboozi ng'eryo okuva mu kitiibwa ekirungi ennyo nti, Ono ye Mwana wange omwagalwa, gwe nsanyukira ennyo. Era eddoboozi eryo eryava mu ggulu twaliwulira, bwe twali naye ku lusozi olutukuvu. Era tulina ekigambo ky'obunnabbi ekisinga obukakafu, kye mukola obulungi okukissaako omwoyo ng'ettabaaza eyakira mu kifo ekiddugavu, okutuusa obudde lwe bunaakya n'emmunyeenye ey'oku makya lwe eneeyaka mu mitima gyammwe.”18

GSAM 26.2Mu kyawandiikibwa kino omutume ayogera ku kukyusibwa ku lusozi ng'obukakafu obw'okujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri. Nga tannabaawo mukolo guno, Omulokozi waffe yagamba abatume be nti, “Waliwo abamu abayimiridde wano abataliwulira kufa okutuusa lwe baliraba Omwana w'omuntu ng'ajja mu bwakabaka bwe”19—nga Lukka bwe yakuwandiika nti, “Waliwo abamu abayimiridde wano abataliwulira kufa okutuusa lwe baliraba obwakabaka bwa Katonda.”20

GSAM 26.3Ekisuubizo kino kyatuukirira ddala mu kukyusibwa okwennyini. Mu “kwolesebwa” kuno ku lusozi baalaba Yesu ng'ali mu kitiibwa, nga bw'alirabika bw'alijja mu bwakabaka bwe. Baalaba Eriya, eyatwalibwa mu ggulu nga tannawulira kufa, ng'akiikirira abo abanaakyusibwa—abanaafuuka okuva mu kufa okutuuka mu butafa, “mu kaseera, mu kutemya kw'eriiso,” Mukama bw'alijja.21 Waaliwo ne Musa, eyali afudde, ng'akiikirira abo abanaazuukizibwa mu bafu okusisinkana Mukama. Kale mu “kwolesebwa” kuno baalaba Kristo ng'ajja mu bwakabaka bwe, nga bwe yali abasuubizza.

GSAM 27Obunnabbi Kigambo Ekisinga Obukakafu

GSAM 27.1Wadde ng'abatume baali balabye ekifaananyi kino eky'ekitiibwa ku lusozi olw'okukyusibwa, ne bawulira eddoboozi lya Katonda ery'okubasiima, omutume Peetero akakasa nti: “Tulina ekigambo ky'obunnabbi ekisinga obukakafu.” Mu kigambo kino taliigaana bye baalaba ne bye baawulira ku mukolo ogwo ogw'ekijjukizo. Mu kiseera ekyo baawulira eddoboozi lya Katonda omulundi gumu, naye mu layini ennene ez'obunnabbi, ezituuka ku kujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri, tulina eddoboozi lya Katonda nga liddiŋŋana emirundi mingi. Mu butuufu, buli kuteebereza kw'obunnabbi okutegeerekeka okutuukiridde oba okuwandiikibwa mu byafaayo, kwe ddoboozi lya Katonda gye tuli. Kiteekwa okuba mu makulu gano ekigambo ky'obunnabbi kye kiri “ekisinga obukakafu.” Enkyusa Ennongooseddwa ekivvuunula nti, “kyakakasibwa.” Obunnabbi bukakasibwa buli kimu ku byabwo bwe kituukirira. Buli kintu ekyalagulwa, bwe kituukirira, kiba bukakafu nti n'ebintu ebirala ebikyasigadde ebyalagulwa bijja kutuukirira ddala.

GSAM 27Obutonde bw'Obunnabbi

GSAM 27.2Obujulizi obuddako obuva eri abayizi ba Baibuli ab'ettutumu ku butonde bw'obunnabbi bwa maanyi nnyo:—

GSAM 27.3Thomas Newton agamba nti, “obunnabbi byafaayo ebyayogerwa nga tebinnabaawo era ne bifunzibwa; ebyafaayo bwe bunnabbi obutuukiridde era obunnyonnyoddwa. Mu nsi mubaabamu obubaka obw'obulimba; naye amagezi gonna n'obukyayi bw'abantu ne badayimooni tebisobola kufulumya bunnabbi bwonna obufaanana n'obuli mu Byawandiikibwa.”

GSAM 27.4Sse Isaac Newton akakasa nti, “okuwuliriza bannabbi kye kimu ku bimanyiso ebikulu eby'ekkanisa ey'amazima.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith agamba nti, “obunnabbi bulina obukulu obwenkana ekyamagero kyonna, era bwo bennyini bwa kyamagero.... Eddoboozi ly'Obuyinza bwonna lyokka lye lyandiyinzizza okuyita abafu okuva mu ntaana,—eddoboozi ly'Okumanya byonna lyokka lye lyandiyinzizza okwogera ku byonna ebyakwekebwa mu maaso g'ekiseera ekiddugavu eky'omu maaso, ekitayinza kutegeerwa muntu ng'ebifo abafu mwe babeera,—era byombi mu ngeri y'emu ddoboozi lya Katonda.”

GSAM 28.1Matthew Henry yagamba nti, “mu kiseera kya Katonda, kye kiseera ekisinga obulungi, ne mu kkubo lya Katonda, erisinga obulungi, obunnabbi bujja kutuukirira ddala. Buli kigambo kya Kristo kirongoofu nnyo, era kyekyo ekikakafu nnyo.”

GSAM 28Ekigendererwa ky'Obunnabbi

GSAM 28.2Tusobola okuyiga mu bigambo Kristo bye yayogera eri abatume be ekimu ku bigendererwa bya Mukama mu kuwa obunnabbi. Ng'ayogera mu ngeri ey'obunnabbi ku byandibaddewo mu bulamu bwa Yuda, yagamba nti, “Mbategeeza nga tekinnabaawo, nga bwe kinaabaawo, mulyoke mukkirize nti nze ye.”22

GSAM 28.3Era Mukama ayogera okuyita mu nnabbi Isaaya nti, “Nze ndi Katonda, so tewali anenkana; nga ntangaza enkomerero okuva ku ntandikwa, n'okuva mu biseera eby'edda ebintu ebitannakolebwa, nga njogera nti okuteesa kwange kunaanywera, era ndikola byonna bye njagala.”23

GSAM 28.4Nate nti, “Nategeeza ebintu ebyasooka okuva ku ntandikwa, ne bifuluma mu kamwa kange, ne mbiraga; nabikola mangu, ne bituukirira.... Era okuva ku ntandikwa nakutegeeza; nga tekinnabaawo nakulaga, oleme okugamba nti ekifaananyi kyange kye kyabikoze, n'ekifaananyi kyange ekyole, n'ekifaananyi kyange ekyasaanuuse, kye kyabiragira. Okiwulidde, laba bino byonna; era temulibitegeeza? Nakulaga ebintu ebipya okuva mu kiseera kino, n'ebintu ebyakwekebwa, bye wali tomanyi. Bitondebwa kaakano, so si okuva ku ntandikwa; era nga olunaku terunnatuuka wali tobiiwulirangako, oleme okugamba nti, Laba, nabimanya.”24

GSAM 28.5Mu bigambo bino tulaba amaanyi g'okutuukirira kw'obunnabbi ng'obukakafu bw'ensibuko yabwo ey'obwakatonda, era nga bwe buli okwolekesa amaanyi ga Mukama agasinga bakatonda bonna ab'amawanga. Era mu bigambo bino kirabika nti obunnabbi bulina ekifo kikulu nnyo mu Byawandiikibwa eby'amazima. Olw'okuba ebyo bituufu, kyewuunyisa nnyo nti abantu bangi tebaweera ddala budde kusoma bitundu by'obunnabbi eby'Ebyawandiikibwa Ebitukuvu.

GSAM 29Obunnabbi Tebwassibwako Nvumbo

GSAM 29.1Abatalina kumanya bagamba nti tebaasoma, era nga tebasobola kutegeera bunnabbi. Ate ku luuyi olulala, bangi ku bayivu, nga mulimu n'abamu ku basumba, bagamba nti: “Obunnabbi bwassibwako envumbo, era tebutegeerekeka. Ffenna tumanyi nti ekitabo ky'Okubikkulirwa kitabo ekyassibwako envumbo.”

GSAM 29.2Mu Okubikkulirwa, Yokaana omwagalwa yaweebwa ekiragiro eky'enjawulo obutassa nvumbo ku kitabo.25 Era mu kitabo kino omukisa gulangirirwa eri abo “abawulira ebigambo by'obunnabbi buno, ne bakwata ebyawandiikibwa mu bwo.”26 Ebyo ebiri mu kitabo ekyassibwako envumbo byandisobodde bitya okukwatibwa singa tebyategeerekeka, era nga tebisobola kutegeerekeka? Mukama yayogera ng'ayita mu Musa nti, “Ebyama bya Mukama Katonda waffe; naye ebyabikkulwa byaffe n'abaana baffe emirembe gyonna, tulyoke tukole ebigambo byonna eby'amateeka gano.”27

GSAM 29.3Nga Mukama yayagala obunnabbi bwa Danyeri butegeerekeke kyeyoleka mu bigambo bye eri abayigirizwa be ku bunnabbi obwo. Tusoma nti: “Kale bwe muliraba eky'omuzizo ekizikiriza, Danyeri nnabbi kye yayogerako, nga kiyimiridde mu kifo ekitukuvu (asoma ategeere),”28 ekitegeeza nti, Mutegeere Danyeri nnabbi.

GSAM 29.4Mukama ayanika obukyamu bw'okugamba nti obunnabbi tebutegeerekeka, mu bigambo bino: “Okwolesebwa kwonna kubafuukidde ng'ebigambo eby'ekitabo ekyassibwako envumbo, kye bawa omuyivu, nga bagamba nti, Nkwegayiridde, soma kino: n'agamba nti, Sisobola, kubanga kyassibwako envumbo: era ekitabo ne kiweebwa atasoma, nga bagamba nti, Nkwegayiridde, soma kino: n'agamba nti, Sisomanga. Mukama kyeyava agamba nti, Kubanga abantu bano bansemberera n'akamwa kaabwe, ne banzisaamu ekitiibwa n'emimwa gyabwe, naye emitima gyabwe bagiwadde ewala okuva gye ndi, n'okuntya kwabwe kuyigirizibwa mateeka ga bantu: kale, laba, ndiddamu okukola omulimu ogw'ekitalo mu bantu bano, omulimu ogw'ekitalo era ogw'ekyewuunyo: kubanga amagezi g'abagezi baabwe galiggwaawo, n'okutegeera kw'abategeevu baabwe kulikwekebwa.”29 Singa abantu nnabbi b'ayogerako wano baagoberera ekigambo eky'obunnabbi ekinywevu, tebandiwabye ne bava ku mateeka ga Katonda, ne bassa amateeka g'abantu mu kifo ky'ebiragiro bye.

GSAM 30Obunnabbi Tebuvvuunulwa Ng'Omuntu Bwe Yeeyagalira

GSAM 30.1Ekireetera abantu bangi obutategeera bunnabbi si kuba nti bulina amakulu ag'ekyama, amakusike era agazibu ennyo. Omutume Peetero yabwogerako nti, “Nga musooka okumanya kino, nti tewali bunnabbi obw'omu Byawandiikibwa obuva mu kuvvuunula kw'omuntu ku bubwe. Kubanga obunnabbi tebwajja dda olw'okwagala kw'omuntu; naye abantu abatukuvu aba Katonda baayogera nga bakubirizibwa Omwoyo Omutukuvu.”30 Ebigambo bino biraga bulungi nti ekyetaagisa okutegeera obunnabbi kwe kufuna Omwoyo oyo eyayogera ng'ayita mu bannabbi. Ku Mwoyo oyo, eyasuubizibwa bonna abamunoonya, kyawandiikibwa nti, “Alibaluŋŋamya mu mazima gonna.”31

GSAM 30Obunnabbi Obutuukiridde

GSAM 30.2Mu kusoma obunnabbi waliwo amazima agateekwa okujjukirwanga bulijjo: Katonda, atasobya, ye nsibuko y'obunnabbi, era ekiseera eky'okutuukirira kw'ekyannabibwa bwe kituuka, ekyannabibwa ekyo kyennyini kibaawo. Era, kubanga Mukama alina obuyinza okulaba nga bukyali ddala abantu kye balikola, n'alaga ekiseera ekintu mwe kiribeererawo, ekiseera ekyo bwe kituuka obunnabbi butuukirira ddala. Mu bigambo ebirala, tekisoboka kubaawo kutuukirira kwa bulimba mu kiseera ekyateekebwawo eky'okutuukirira okw'amazima. Nga tugoberera amazima gano, tuyinza okugamba nti ekiseera kya Mukama eky'obubaka bwe obw'amazima okuweebwa ensi bwe kituuka, obubaka bulabika buli mulundi.

GSAM 30.3Lumu, omuwandiisi bwe yamala okuwa okwogera ku kutuukirira kw'obunnabbi, omuntu atakkiriza Katonda eyaliwo n'ajja n'agamba nti, “Nteekwa okubayozaayoza mmwe abavvuunuzi b'obunnabbi, kubanga muli ba mukisa nnyo. Mu kusoma kwammwe ebyafaayo, mulabika nga musanga mangu nnyo ebyo ebituukana ddala n'obunnabbi.” Twamuddamu nti, “Weewaawo, bituukana kubanga byategekebwa okutuukana. Singa ogenda mu dduuka ly'ebibikka engalo okugula ebibikka engalo bibiri, tewandisuubidde kusanga ebyo ebikutuuka ku mukono?” N'addamu nti, “Mazima nandikisuubidde, kubanga byategekebwa okutuuka ku mukono.” Omuwandiisi n'agamba nti, “Bwe kityo, Katonda oyo eyamanya ddala abantu kye balikola yabalagulako, era abantu abo bwe batuuka mu kiseera eky'okukola ne bakola byennyini bye yalagula, omuwandiisi omwesigwa ow'ebyafaayo awandiika ebikolwa byabwe, ebiba bituukana ddala n'obunnabbi bwe bigeraageranyizibwa nabwo.”

GSAM 31Obunnabbi Kitangaala mu Kizikiza

GSAM 31.1Omutume Peetero agamba nti tusaana okussaayo omwoyo eri obunnabbi ng'eri ettaala eyaka mu kifo eky'ekizikiza. Awatali ttaala ya bunnabbi, eby'omu maaso byandibadde kizikiza kyereere. Omulimu gw'ekitangaala kwe kugoba ekizikiza—omuntu bw'aba atambulira mu kifo eky'ekizikiza, okumulaga ekkubo, era n'okumulaga ekkubo bulungi, asobole, buli lw'asitula ekigere, okulaba n'okulonda ekkubo. Omuwandiisi wa Zabbuli agamba nti, “Ekigambo kyo ttaala eri ebigere byange, era kitangaala eri ekkubo lyange.”32 Omusajja ow'amagezi agamba nti, “Ekkubo ly'abatuukirivu liri ng'ekitangaala ekyaka, ekyeyongera okutangaala okutuusa olunaku lwe lutuukirira.”33 Bwe kityo kirabika nti, bwe tweyongera okuyita mu biseera, ekigambo kya Katonda, naddala mu kutuukirira kw'obunnabbi bwakyo, kijja kweyongera okubikkuka, nga kyeyongera okulaga omuyizi wa Bayibuli obulungi ennyo nti ddala ali mu kkubo erigenda eri ekitangaala eky'olubeerera n'olunaku olutaggwaawo.

GSAM 31Ebintu Bisatu Ebikulu Okuva mu Adeni Okutuusa ku Nkomerero

GSAM 31.2Bwe tulowooza ku kkubo ly'abantu ba Mukama okuva mu Adeni okutuusa ku nkomerero, nga tukozesa ekitangaala ky'Ebyawandiikibwa, waliwo ebintu bisatu ebirabika nga bikulu nnyo. Ekisooka kwe kujja kwa Kristo omulundi ogusooka, okufuuka omuntu, okujja kwa Emmanweri, Katonda eyayolesebwa mu mubiri; eky'okubiri, Okuddaabiriza Eddiini okunene oluvannyuma lw'Emirembe egy'Ekizikiza—emyaka 1260 egy'okunyigirizibwa, ekigambo kya Mukama mwe kyakwekebwa kumpi kyonna okuva ku bantu aba bulijjo—ekkanisa okuva mu mbeera yaayo ey'omu ddungu, n'okuteeka Ebyawandiikibwa bonna we bayinza okubisomera ne bamanya by'ayagala; eky'okusatu, okujja kwa Mukama waffe omulundi ogw'okubiri okuleeta ebiseera eby'okuzza obuggya ebintu byonna Katonda bye yayogera mu kamwa ka bannabbi be abatukuvu bonna okuva ensi lwe yatandika; kino kikomekkereze “olutalo olw'emirembe,” olutalo wakati w'ekibi n'obutuukirivu, kireete omulembe ogw'ekitiibwa, emirembe gyonna gye gibadde gitunuulira.

GSAM 32Obunnabbi Buwa Obubonero bw'Ekkubo Okutuusa ku Nkomerero

GSAM 32.1Bwe tussaayo omwoyo eri ekigambo eky'obunnabbi ekinywevu ng'eri ekitangaala ekirina okuluŋŋamya ebigere byaffe, nga kitubikkulira ekkubo ettuufu mu kizikiza, tetuyinza kulema kusanga nti ekkubo liragiddwa bulungi mu kigambo eky'obunnabbi mu biseera byonna okutuusa ku kujja kwa Kristo omulundi ogw'okubiri. Bwe kiba bwe kityo, abo abagoberera ekitangaala ky'obunnabbi n'obwegendereza tebajja kukoma ku kutegeera obubonero n'ebiraga nti olunaku olukulu luli kumpi, naye era bajja kutegeera omulimu gwa Mukama nga gweyongera okugenda mu maaso mu bubaka obw'amazima obulina okuteekateeka abantu okumusisinkana mu mirembe ng'azze.

GSAM 32.2Newakubadde Ebyawandiikibwa bigamba nti olunaku lwa Mukama lulituuka ku bantu abangi nga “omubbi mu kiro,”34 era byogera ku abo abanywerera mu kuteesa kwa Mukama nti, “Mmwe, ab'oluganda, temuli mu kizikiza, olunaku olwo lubatuukeko ng'omubbi. Mwenna muli baana ba kitangaala, era baana ba lunaku.”35

GSAM 32Mujjukire Obulagirizi bwa Mukama

GSAM 32.3Bwe tujjukira obulagirizi bwa Mukama mu kisinde ky'okujja kwa Kristo, kirungi okumanya nti okuva edda kyabadde kigendererwa kya Katonda abantu be okujjukiranga engeri gye yabalabiriramu n'amaanyi ge ge yayolesa ku lwabwe. Ng'awa ensonga ezaaviirako Isirayiri okudda ennyuma okuva ku Katonda, omuwandiisi wa Zabbuli agamba nti, “Beerabira Katonda Omulokozi waabwe, eyakola ebintu ebikulu mu Misiri; eby'amagero mu nsi ya Kaamu, n'ebitiisa ku Nnyanja Emmyufu.”36 Bwe kiba nga kyali kirungi eri Isirayiri okujjukira engeri Mukama gye yabaluŋŋamyamu, naffe si kirungi gye tuli? Mu ssanyu eringi omuwandiisi wa Zabbuli addamu n'agamba nti, “Weebaze Mukama, ggwe emmeeme yange, so teweerabira birungi bye byonna.”37

GSAM 33.1Mu mirembe gyonna Mukama abadde n'amazima amakulu agategekeddwa, olw'ekisa kye, okuggya abantu mu buddu bw'ekibi, n'okubateekateeka okuyingira mu Kanani ey'omu ggulu; era kya mugaso okulowooza ku ngeri Mukama gye yakolaganamu n'abo abalangirira amazima gano.

GSAM 33Ebivaamu Ebikulu Okuva mu Bikozesebwa Ebitono Ennyo—Obujulizi bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, mu kitabo kye Ebyafaayo by'Okuddaabiriza Eddiini, agamba nti, “Katonda, ateekateeka omulimu gwe mu mirembe mingi, agutuukiriza ng'akozesa ebikozesebwa ebinafu ennyo, ekiseera kye bwe kituuka. Okuleeta ebivaamu ebikulu ng'akozesa ebintu ebitono ennyo, ago ge mateeka ga Katonda. Amateeka gano, agakola wonna mu butonde, era gasangibwa mu byafaayo.”38

GSAM 33.3Katonda mu biseera eby'edda bwe yatandika okulonda abantu ab'enjawulo okubafuula eggwanga lye erirye ku bubwe, yakikola ng'ayita omusajja omu—Ibulayimu—eyabeeranga mu bakaafiiri mu Uli eky'Abakaludaaya. Mu ye mwava ezzadde lingi; naye bwe baagulumizibwa okutuuka ku kitiibwa ky'eggwanga, Katonda ow'omu ggulu yabagambako nti: “Mukama teyabateekako kwagala kwe, wadde okubalonda, kubanga mwali bangi okusinga abantu bonna; kubanga mwali batono okusinga abantu bonna.”39

GSAM 33.4Era bwe yali agenda okununula abantu be mu buddu bwabwe mu Misiri, yalonda okubakulembera omu eyakwekebwa emyezi esatu mu nnyumba ya nnyina ng'akyali muwere, oluvannyuma n'ateekebwa mu kabokisi akangu akaakolebwa mu ngeri etali ya buyonjo, ak'ebitoogo, akasiigiddwa kolansi, n'alekebwa mu bukuumi bw'Omugga Kiyira. Kyokka Musa oyo yennyini, bwe yatuuka mu myaka egy'okutegeera, yalonda ekkubo ery'obuwombeefu ery'okubonaabonera awamu n'abantu ba Katonda, mu kifo ky'essanyu erisangibwa mu “kunyumirwa ekibi okw'akaseera obuseera.”40

GSAM 34Obuwanguzi bwa Gidyoni

GSAM 34.1Oluvannyuma, Mukama bwe yali agenda okununula Isirayiri okuva mu Bamidiyaani n'Abamaleki, abaayingiranga mu nsi yaabwe “ng'enzige olw'obungi,” ne bazikiriza ebibala by'ettaka, ne baleka “Isirayiri nga talina kya kulya, wadde endiga, wadde ente, wadde endogoyi,” Mukama yatuma malayika eri Gidyoni. Mutabani wa Yowaasi ono yali atuuse mu bwetaavu obunene, ng'awuula eŋŋaano entono n'agikweka abalabe be. Malayika bwe yamutegeeza nti agenda kununula Isirayiri, Gidyoni n'abuuza nga yeewuunya nti, “Ndinunula ntya Isirayiri? laba, ekika kyange kyavu mu Manase, era nze nsinga obutono mu nnyumba ya kitange.”41 Omusajja ono yennyini omwetoowaze era omwavu yafuluma n'abasajja be ebikumi bisatu, n'ettaala zaabwe eza bulijjo n'ensuwa (ekikolwa ekyandirabise ng'obusirusiru mu kulamula kw'abantu okuliko ekkomo), ne bafuula Katonda amaanyi gaabwe, ne bawangula obuwanguzi obunene. Nga tebannanunulibwa, Gidyoni yandikubye ekiwoobe ng'ekya nnabbi Amosi bwe yabuuza nti, “Yakobo aliyimirirawo lwa ani? kubanga mutono.”42

GSAM 34Omwana Omuwere mu Lutiba lw'Ensolo

GSAM 34.2Mu kiseera Mukama kye yateekawo, Omulokozi w'abantu yazaalibwa, era abasumba baamusanga ng'agalamidde mu lutiba lw'ensolo. Ab'eŋŋanda ze ku nsi baakolanga emirimu egy'obuwombeefu, naye egy'ekitiibwa, okweyimirizaawo. Ku bwavu bwe ku nsi Omulokozi yagamba nti, “Ebibe birina obunnya, n'ennyonyi ez'omu bbanga zirina ebisu; naye Omwana w'omuntu talina w'assa mutwe gwe.”43 Yalonda abatume be “mu bantu ab'ekiti ekya wansi, wadde nga si kye kyali kisingayo okuba wansi, ekitatuuka ku ddaala ly'abantu ab'ekiti eky'omu makkati. Bwe kityo, byonna byategekebwa okulaga ensi nti omulimu tegwali gwa muntu, wabula gwa Katonda.”

GSAM 35Abagezi Abayitibwa Si Bangi

GSAM 35.1Pawulo yayogera ku mulimu mu nnaku z'ekkanisa eyasooka nti: “Obusirusiru bwa Katonda businga abantu amagezi; n'obunafu bwa Katonda businga abantu amaanyi. Kubanga mulaba okuyitibwa kwammwe, ab'oluganda, nti abagezi ng'omubiri bwe guli si bangi, ab'amaanyi si bangi, ab'ekitiibwa si bangi abayitibwa; naye Katonda yalonda ebisirusiru eby'ensi okuswaza abagezi; era Katonda yalonda ebinafu eby'ensi okuswaza eby'amaanyi; n'ebya wansi eby'ensi, n'ebinyoomeddwa, Katonda bye yalonda, era n'ebitaliwo, aggyeewo ebiriwo; omubiri gwonna guleme okwenyumiriza mu maaso ge.”44

GSAM 35Abasajja Abeetoowaze mu Kuddaabiriza Eddiini

GSAM 35.2Tusanga omusingi gwe gumu nga gwolesebwa mu bulamu bw'Abaddaabiriza Eddiini abakulu ab'omu kyasa eky'ekkumi n'omukaaga. Omuwandiisi w'ebyafaayo agamba nti: “Omuddaabiriza Eddiini Zwingle yava mu kayumba k'omusumba w'endiga mu nsozi za Alps; Melanchthon, omumanyi w'eby'eddiini ow'Okuddaabiriza Eddiini, yava mu kkolero ly'omuweesi w'ebyokulwanyisa; ne Luther okuva mu kayumba k'omusimi w'eby'obugagga eby'omu ttaka omwavu.” Luther yeeyogerako nti: “Bazadde bange baali baavu nnyo. Kitange yali musajja mwavu atema enku (oluvannyuma yafuuka omusimi w'eby'obugagga eby'omu ttaka), era maama emirundi mingi yeetikkanga enku ku mugongo gwe, afune eby'okukuza abaana be. Baagumiikiriza emirimu egizibu ennyo ku lwaffe.”

GSAM 35.3Omutume Yakobo, ng'ayogera ku kuyitibwa kw'abantu okuweereza Mukama, agamba nti, “Muwulire, ab'oluganda abaagalwa, Katonda teyalonda baavu b'ensi eno, okuba abagagga mu kukkiriza, n'abasika b'obwakabaka bwe yasuubiza abamwagala?”45

GSAM 35Abamesodisiti Abasooka

GSAM 35.4Bwe tugoberera olunyiriri lw'abaddaabiriza eddiini nga lweyongera mu maaso okutuuka ku nnaku ezasooka ez'Obumesodisiti, enjigiriza ey'ekisa ekiweebwa obwereere bwe yabuulirwanga n'obunyiikivu, tusanga nti amaanyi ga Katonda gaali wamu nayo. Bwe yateekebwanga mu maaso g'abantu n'obwesigwa, n'okwagala kwa Kristo okw'ekisa, era n'ekwatibwa n'okukkiriza okulamu, abakkiriza tebaafuna kusonyiyibwa bibi ebyayita kwokka, wabula n'amaanyi agatukuza agabasobozesa okutambula mu bulamu obw'obutukuvu. Obumesodisiti bwatandika mu buwombeefu, ne buweebwa omukisa ng'okukkiriza n'okwesiga okutaliimu kubuusabuusa okw'abasumba n'abantu b'ekkanisa bwe byali.

GSAM 36.1Bwe tugoberera ebyaliwo n'ebyo abantu bye baayitamu ebikwatagana n'ekisinde ky'okujja kwa Kristo, tusanga nti, nga bwe kiri mu buli mulimu gwa Mukama omuntu gw'akozesebwamu okugutuukiriza, entandikwa yaakyo yali mu baavu n'abatamanyiddwa; naye waleme kubaawo akisalira musango olw'ensonga eyo nga tannakebera na bwegendereza bujulizi omulimu guno omunene kwe guzinzidde, baleme okusangibwa mu mbeera y'abo Mukama be yabuuza nti, “Ani anyoomye olunaku olw'ebintu ebitono?”46

GSAM 36Eky'okuddamu kya Eck eri Luther

GSAM 36.2Ku lw'abo abayinza okwagala okusalawo obanga ensonga y'enjigiriza ntuufu oba nkyamu nga basinziira ku butono oba obungi bw'abagikkiriza, tujja kujuliza ekitundu ky'empaka ezali wakati wa Luther ne Eck. Luther bwe yeesigama ku Byawandiikibwa, n'aguma okuwakanya eddembe ly'abantu okuteeka endowooza zaabwe waggulu w'ekigambo kya Katonda, Eck yamuddamu mu bigambo bino eby'okuduula nti: “Nneewuunya obuwombeefu n'obuteegulumiza Ddokita ow'ekitiibwa by'ayoleka ng'agezaako okuwakanya, yekka, bakitaffe abatiikirivu bangi bwe batyo, era ne yeefuula amanyi okusinga bapapa abafuzi, enkiiko z'ekkanisa, bannamagezi, ne yunivasite! ... Mazima kyandibadde kya kwewuunya, singa Katonda yakweka amazima eri abatukuvu n'abajulizi bangi bwe batyo okutuusa Faaza ow'ekitiibwa lwe yajja.”

GSAM 36.3Eky'okuddamu kino kyandiddibwamu bulungi n'ekyo Zwingle kye yaddamu John Faber e Zurich, ono bwe yalaga “okwewuunya kwe olw'embeera ebintu mwe byali bituuse, empisa ez'edda ezimaze ebyasa kkumi na bibiri bwe zaalekebwa, era ne kimalirizibwa mu lwatu nti Obukristaayo bubadde mu bukyamu emyaka lukumi mu bikumi bina.” Zwingle yaddamu mangu nti “obukyamu tebwakendeerako kuba bukyamu kubanga okubukkiriza kwali kumaze emyaka lukumi mu bikumi bina, era nti mu kusinza Katonda obukadde bw'empisa tebwali kintu okuggyako ng'omusingi oba obujulizi obubuwagira bisobola okusangibwa mu Byawandiikibwa Ebitukuvu.”47

GSAM 37Ekigambo kya Mukama n'Amagezi g'Abantu

GSAM 37.1Akabi ak'okusinziira ku ndowooza z'abantu, mu kifo ky'okusalawo ekibuuzo nti, “Amazima kye ki?” nga tuyita mu kigambo kya Mukama, nnabbi Koseya akalambika bulungi bw'agamba nti, “Mwalima obubi, mwakungula obutali butuukirivu; mwalya ebibala by'obulimba; kubanga weesiga ekkubo lyo, n'obungi bw'abasajja bo ab'amaanyi.”48 Bulijjo omutima gw'omuntu gubadde gwagala kwesiga muntu; naye bwe tusemberera ekiseera Mukama mw'agenda “okugolokoka n'akankanya ensi nnyo mu ntiisa,” nnabbi Isaaya abuulirira nti, “Mulekere awo okwesiga omuntu, alina omukka mu nnyindo ze; kubanga asaana okubalibwa ng'ekintu ki?”49

GSAM 37.2Nga tulabuddwa bwe tutyo mu Byawandiikibwa ku kabi akatwolekedde mu nsonga eno, waleme kubaawo asalira mangu ekisinde ky'okujja kwa Kristo omusango, ng'ekitasaana kulowoozebwako olw'entandikwa yaakyo ey'obuwombeefu, oba kubanga abo abayitibwa abakulu mu maaso g'ensi tebawagidde kigendererwa kyakyo. Wabula bonna bapime n'obwegendereza ebyo bye kigamba. Amazima ga muwendo ogutabalika, era bwe gageraageranyizibwa n'endowooza z'abantu zokka, endowooza ezo ziba ng'ebisusunku ebitalina mugaso.

Notes

  1. 2 Timoseewo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Ebikulu mu Byafaayo bya Amerika, ekyafumizibwa mu 1902, mp. 8, 9. ↩
  3. Abaebbulaniya 6:19. ↩
  4. 1 Abasessaloniika 2:19. ↩
  5. Ebikolwa 24:14, 15. ↩
  6. Ebikolwa 26:6-8. ↩
  7. Ebikolwa 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Peetero 1:3-7. ↩
  10. Isaaya 45:18. ↩
  11. Zabbuli 115:16. ↩
  12. Omubuulizi 7:29. ↩
  13. Ekyamateeka Olwokubiri 32:8. ↩
  14. Ebikolwa 17:26-28. ↩
  15. Isaaya 60:21. ↩
  16. Isaaya 33:24. ↩
  17. Zabbuli 37:11. ↩
  18. 2 Peetero 1:16-19. ↩
  19. Matayo 16:28. ↩
  20. Lukka 9:27. ↩
  21. 1 Abakkolinso 15:51, 52. ↩
  22. Yokaana 13:19 ↩
  23. Isaaya 46:9, 10 ↩
  24. Isaaya 48:3-7 ↩
  25. Okubikkulirwa 22:10 ↩
  26. Okubikkulirwa 1:3 ↩
  27. Ekyamateeka Olwokubiri 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Isaaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Peetero 1:20, 21 ↩
  31. Yokaana 16:13 ↩
  32. Zabbuli 119:105 ↩
  33. Engero 4:18 ↩
  34. 1 Abasessaloniika 5:2; 2 Peetero 3:10 ↩
  35. 1 Abasessaloniika 5:4, 5 ↩
  36. Zabbuli 106:21, 22 ↩
  37. Zabbuli 103:2 ↩
  38. Ebyafaayo by'Okuddaabiriza Eddiini, ekitabo 2, essuula 1, akatundu 1 ↩
  39. Ekyamateeka Olwokubiri 7:7 ↩
  40. Abebbulaniya 11:25 ↩
  41. Ekyabalamuzi 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20 ↩
  44. 1 Abakkolinso 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zekkaliya 4:10 ↩
  47. Ebyafaayo by'Obupolotesitanti ebya Wylie, essuula 12, akatundu 16, 17; Enkyusa ya Cassel, olupapula 458 ↩
  48. Koseya 10:13 ↩
  49. Isaaya 2:22 ↩

Note

Back