Essuula 2 — Enteekateeka y'Obulokozi Ennyonnyoddwa
GSAM 38.1“Essuubi erirwawo lireetera omutima okulwala: naye okwegomba bwe kutuuka, kuba muti gwa bulamu.”1 “Kubanga bw’ayogera bw’atyo Mukama ow’eggye nti: Nate omulundi gumu, wayiseewo akaseera katono, ndikunya eggulu n’ensi n’ennyanja n’ettaka ekalu; era ndikunya amawanga gonna, n’okwegomba kw’amawanga gonna kujja: era ndijjuza ennyumba eno ekitiibwa, bw’ayogera Mukama ow’eggye.”2
GSAM 38.2Okuva Adamu lwe yagobebwa mu lusuku Edeni ne ku muti ogw’obulamu, ebigambo ebyayogerwa eri Setaani ku zzadde ly’omukazi—“Alikunyiirira omutwe,”—biwadde essuubi ery’okuwangulwa kw’omulyolyomi okusembayo, okugwa kw’enkwe ze ez’obukujjukujju, n’okuzzibwa ku muti ogw’obulamu. Oyo eyali alindiddwa—Ezzadde eryasuubizibwa—bwe lityo ne lifuuka “okwegomba kw’amawanga gonna.”
GSAM 38.3Mu bigambo bya Kaggayi ebyajuliziddwa waggulu kirabika nti okujja kw’Oyo ayegombebwa kukwatagana n’ekiseera Mukama lw’alikunya eggulu n’ensi. Pawulo, bwe yawandiikira Abaebbulaniya, yateeka okukunya okwo mu biseera eby’omu maaso, ng’agamba nti, “Nate omulundi gumu ndikunya si nsi yokka, naye n’eggulu. Era kino nti, Nate omulundi gumu, kitegeeza okuggibwawo kw’ebintu ebikunyibwa, ng’ebintu ebyakolebwa, ebintu ebitalikunyibwa bisigale. Kale, bwe tufuna obwakabaka obutayinza kukunyibwa, tukkirizenga ekisa, mwe tuyinza okuweerezanga Katonda mu ngeri emukkirizisa, n’obutya n’okutya Katonda.”3 Ebigambo bino ebikwata ku kukunya okumu, okugenda okujja, birabika ng’ebiteeka mu kakwatagana ak’oku lusegere n’okuteekebwawo okusembayo okw’obwakabaka bwa Katonda, wansi wa Kristo, Ezzadde eryasuubizibwa, “okwegomba kw’amawanga gonna.”
GSAM 39.1Okuzzibwa okutuukirizibwa okuyita mu Kristo kuyinza okulabika bulungi mu nnaku zino ez’oluvannyuma eri abo bonna abalina Bayibuli yonna ng’egguliddwa mu maaso gaabwe. Ab’edda tebaalina bwe batyo. Ekigambo kya Mukama kyabajjiranga nti, “ekiragiro ku kiragiro, ekiragiro ku kiragiro: layini ku layini, layini ku layini; wano katono, n’eri katono.”4 Kale mu kubikkulirwa gye bali okw’enteekateeka y’obulokozi, kyali ng’ekkubo ly’abatuukirivu, “ng’ekitangaala ekimasamasa, ekyeyongera okumasamasa okutuusa ku lunaku olutuukiridde.”5 Bwe kityo kiba kya ssanyu nnyo okulondoola mu bufunze engeri enteekateeka eyo gye yayanjulwamu mpola eri abantu be ab’edda.
GSAM 39Okulindirira Tekwabikkulwa ku Ntandikwa
GSAM 39.2Mukama teyalwisa mbagirawo kutuukirira kw’essuubi lyabwe, ng’aleetera omutima gwabwe okulwala ng’abalaga nti wandibadde wayita ebikumi by’emyaka nga tebannatuuka ku kutuukirira kw’amasuubi gaabwe mu Ezzadde eryasuubizibwa. Mu byafaayo ebyawandiikibwa, tutegeera nti baalekebwa okulowooza nti omwana eyasooka okuzaalibwa ye yali ajja kuba Ezzadde eryo; era nti amangu ddala, mu ngeri emu, Edeni yandizziddwaawo, nabo ne baddamu okufuna olukusa ku muti ogw’obulamu. Kaayi bwe yazaalibwa, Kaawa yayogera nti, “Nfunye omusajja okuva eri Mukama.”6 Abamanyi b’Olwebbulaniya abamu bagamba nti bwe kivvuunulwa mu bujjuvu era mu butuufu, ekigambo kisoma nti, “Nfunye omusajja, Mukama.” Kwe kugamba, Lino ye Mwana ajja okukola omulimu guno ogw’ekitiibwa ogw’okuwangula Setaani. Tewali byawandiikibwa ku bigambo ng’ebyo Kaawa bwe yazaala Abbeeri. Yandisobodde, era mu butuufu yandilowoozezza, nti omubereberye ye yali ajja okutuukiriza ekisuubizo. Nga essuubi lye lyandibadde ligwa, n’okufa, ng’empisa za Kaayi zeeyoleka, n’alaba ekkubo lye ery’obubi eryamutuusa okutta muganda we. Abbeeri nga tannattibwa, bateekwa okuba nga baafuna ekitangaala n’okumanya ku ssaddaaka ey’omu maaso eyandibadde ekoleddwa ku lwabwe; kubanga Abbeeri, ng’alagiddwa Katonda, yaleeta akaliga ke ng’ekiweebwayo, ate Kaayi, eyali ayigiriziddwa nga muganda we, yaleeta ekiweebwayo eky’ebibala by’ettaka, era n’ekyo nga kitabuddwamu omwoyo gw’obusungu n’obuggya. Ekiweebwayo kya Abbeeri kyasiimibwa okusinga ekya Kaayi, kubanga kyakolebwa “mu kukkiriza,” era Pawulo yamuwandiikako nti, “Newaakuba ng’afudde, akyayogera.”7
GSAM 40Seti ye Ezzadde?
GSAM 40.1Oluvannyuma lw’okufa kwa Abbeeri, Seti yazaalibwa, essuubi ne lizzibwa obuggya; kubanga Kaawa yagamba nti, “Katonda anteekeddewo ezzadde eddala mu kifo kya Abbeeri, Kaayi gwe yatta.”8 Oluvannyuma Seti yabalibwa mu lunyiriri lw’abazzukulu ba Adamu. (Laba Olubereberye 5:3.) Kaayi, eyali omubereberye ddala, tabalibwa mu lunyiriri lw’obuzaale. Oboolyawo Kaawa yalowooza nti Seti ye yali Ezzadde eryasuubizibwa. Kirabika mu byawandiikibwa nti oluvannyuma lw’okuzzaalibwa kwa Seti, abantu baatandika okuyitibwa erinnya lya Mukama. (Laba ebbali lya Olubereberye 4:26.) Oboolyawo baakola bwe batyo nga balowooza nti Seti ye yali ajja okuba omufuzi ow’enkomerero, Mukama, n’asuula obufuzi bwa Setaani obw’eyingirira.
GSAM 40Essuubi Lyesigama ku Nuuwa
GSAM 40.2Mu byafaayo ebimpi eby’ebigenda okuva ku kiseera kya Adamu okutuuka ku kuzaalibwa kwa Nuuwa, ebirala ebiwandiikiddwa ng’oggyeeko olunnyiriri lw’obuzaale bw’abantu bitono nnyo. Nuuwa bwe yazaalibwa (“omutuukirivu,” bwe kiri ku bbali), essuubi lyaddamu okumeruka, abantu ne bagamba nti, “Ono ye alitubudaabuda ku mulimu gwaffe ne ku kutegana kw’emikono gyaffe, olw’ettaka Mukama lye yakolimira.”9 Ekigambo kya Katonda kisirika ku ngeri oba ekkubo lye baali basuubira okubudaabudibwamu; naye baalina essuubi nti okukolimirwa kw’ensi kwandikendeezezza mu ngeri emu. Okumanya obubi obwali mu nnaku za Nuuwa, abantu lwe baali bajja okujjuza ensi ekibi n’obukambwe, ekika ne kisangulwa ku nsi amataba ne gajja, Nuuwa n’amaka ge bokka ne bawona okuzikirira; n’eky’okuba nti yamala emyaka kikumi mu abiri ng’alabula ensi ku kuzikirira okwali kujja—byonna ebyo baabikwekebwa.
GSAM 41Omunaala gwa Babeli Gwazimbibwa
GSAM 41.1Oluvannyuma lw’amataba, abantu baalagirwa okuyita mu Nuuwa okujjuza ensi; naye bwe baatandika okuzaala n’okweyongera, baagaana enteekateeka ya Mukama ey’okubafuga. Nimuloodi n’ateekawo obwakabaka bwa Babeli (oluvannyuma ne buyitibwa Babulooni, obwakabaka obwasooka mu bwakabaka bw’ensi).10 Oluvannyuma katono abantu baatandika okuzimba omunaala gwa Babeli, beekolere erinnya, era baleme okusaasaanyizibwa mu nsi, nga kino kikontana ddala n’ebyo Mukama bye yabayigiriza okuyita mu Nuuwa. Mu kifo ky’okulindirira Mukama n’obugumiikiriza okutuukiriza ebigendererwa bye, baakwata ensonga mu ngalo zaabwe; Katonda n’atabulatabula olulimi lwabwe, bwe batyo ne basaasaana.
GSAM 41Ibulayimu Anaabeera Musika w’Ensi
GSAM 41.2Bwe tulondoola ebyafaayo ebimpi okutuuka ku muntu ow’ekkumi mu lunyiriri okuva ku Nuuwa, tusanga okuyitibwa kwa Ibulayimu, Mukama gwe yagamba nti, “Ensi yonna gy’olaba, nja kukuwa ggwe n’ezzadde lyo emirembe gyonna. Era nja kufuula ezzadde lyo ng’enfuufu y’ensi: omuntu bw’ayinza okubala enfuufu y’ensi, n’ezzadde lyo lijja kubalika. Golokoka, tambula mu nsi eno mu buwanvu bwayo ne mu bugazi bwayo; kubanga nja kugikuwa.”11 Wadde nga Mukama yasuubiza Ibulayimu nti yandifunye ensi eyo, yamukakasa nti yandifa. Pawulo agamba nti yavaayo n’agenda mu “kifo kye yali ajja okufuna oluvannyuma okuba obusika.”12 Ensonga eno ey’okutuukirizibwa kw’ekisuubizo, awatali kubuusabuusa, yategeezebwa bulungi Ibulayimu mu kwolesebwa okuva eri Katonda, kubanga “yalindirira ekibuga ekirina emisingi, omuzimbi era omukozi waakyo nga ye Katonda.”13 Mu Abaruumi 4:13 kigambibwa nti ekisuubizo kyali “nti yandibadde musika w’ensi;” si mu mbeera yaayo ey’omu kiseera kino, wabula mu bbanga eritali lya wala oba oluvannyuma, ng’amaze okuddamu okuba omulamu.
GSAM 42.1Mu ndowooza ey’obuntu, Ibulayimu yalemererwa okulaba engeri ezzadde eryasuubizibwa gye lyandibadde ezzadde lye ye. N’olwekyo yateesa okuyita Eliyezeri, omuwanika we, ng’ezzadde. Mukama n’agamba nti Si bwe kityo; wabula lijja kuba lye “liriva mu mubiri gwo ggwe.” Kaakano Mukama atandika okumubikkulira nti omulimu ogw’enkomerero ogw’ezzadde lye tegwandyanguye kutuukirira. Yagamba Ibulayimu nti, “Ezzadde lyo liriba bagenyi mu nsi etali yaabwe, era balibaweereza; era balibabonyaabonya emyaka ebikumi bina.... Naawe oligenda eri bajjajjaabo mu mirembe; oliziikibwa ng’okaddiye bulungi.”14
GSAM 42.2Mukazi wa Ibulayimu yateesa enkola etali ya magezi ey’okwanguya okutuukirizibwa kw’ekisuubizo; naye Isaaka bwe yazaalibwa, omwana wa Ibulayimu ne Saala ddala, mukazi we omutuufu, Mukama n’agamba ku Isimaeri ne nnyina Agali nti, “Goba omuzaana ono n’omwana we.”
GSAM 42.3Mu kugezesebwa kw’okukkiriza kwa Ibulayimu bwe yawaayo Isaaka ku kyoto, yayiga essomo ku kuzuukira kw’abafu. Kyagambibwa ku ye nti, “Ng’alowooza nti Katonda ayinza okumuzuukiza [Isaaka] ne mu bafu; era mu kifaananyi n’amuddamu.”15
GSAM 42Ezzadde Eryali Ddala
GSAM 42.4Ibulayimu lumu yayigirizibwa nti Ezzadde eryali ddala, okuyita mu lyo amawanga gonna mwe gaali gajja okuweebwa omukisa, newankubadde nga lyali lya muzzukulu we mu mubiri, mu mazima lyali Kristo wa Katonda; kubanga Mukama teyagamba nti, “Mazzadde, ng’ag’abantu bangi; wabula ng’ery’omuntu omu, Era eri Ezzadde lyo, ye Kristo.”16 Omutume Pawulo yayogera ku kino nti, “Ekyawandiikibwa, nga kiraba nga Katonda agenda okuweesa ab’amawanga obutuukirivu olw’okukkiriza, kyasooka kubuulira Ibulayimu Enjiri nga kigamba nti, Mu ggwe amawanga gonna mwe galiweebwa omukisa.”17 Ekisuubizo eri Ibulayimu kyaddamu okuweebwa Isaaka n’ezzadde lye,18 era ne Yakobo.
GSAM 42.5Nga Yakobo yalina batabani kkumi na babiri, ekibuuzo kyandibadde kya butonde okubuuzibwa nti, Luyita mu ani olunnyiriri lw’Ezzadde ery’amazima lwe lunoolondoolwa? Mu bujulizi obwaluŋŋamizibwa Katonda Yakobo bwe yawa ku batabani be, ensonga yasalibwa: “Omuggo gw’obwakabaka teguliva ku Yuda, newaakubadde omuteesi w’amateeka wakati w’ebigere bye, okutuusa nga Siiro ajja; era gy’ali abantu kwe banaakungaanira.”19 Mu kutuukirizibwa kw’ekyo, kirungi okumanya wano nti Abayisirayiri, wadde nga baali bafugibwa amawanga ag’enjawulo, baalekebwa okuba n’Olukiiko lwabwe olukulu. Bwe kityo Yuda—ekika ky’Abayudaaya ekyayitibwa bwe kityo okuva ku Yuda—yalina eddoboozi erimu mu kufuga kwabwe okutuusa Siiro (Kristo) lwe yajja ddala.
GSAM 43Ekiseera Kyakwekebwa
GSAM 43.1Abasajja abakulu baalina okumanya okumu ku kuzzibwa n’Ezzadde eryasuubizibwa; naye ddi oba wa bbanga ki nga tannajja, kyali kikyabakwekebwa. Abazzukulu ba Yakobo bwe baayongera mu Misiri, era Omwasiriya—Falaawo (Isaaya 52:4)—eyali “tamanyi Yusufu,”20 n’ababonyaabonya, ebirowoozo byabwe byaddayo mu butonde ku myaka 400 (mu butuufu 430) egyayogerwa eri Ibulayimu ng’ekiseera ekyali kibikkamu okubonaabona kwabwe n’okubeera kwabwe nga bannamawanga, nga basuubira nti okuweebwa obununuzi mu ebyo kwandibaleetedde obusika obwasuubizibwa.
GSAM 43.2Musa bwe yazaalibwa, bazadde be baalaba nti “mwana mulungi.”21 Bateekwa okuba nga baaweebwa ekitangaala nti ye yali ajja okuba, wansi wa Katonda, omununuzi wa Isirayiri okuva mu buddu bwabwe obw’obukambwe. Awatali kubuusabuusa okumanya kuno kwateekebwa mu Musa; kubanga bwe yaweza emyaka amakumi ana, yasalawo ddala okugenda n’Abayisirayiri abaali banyigirizibwa, n’abonaabona nabo mu kifo ky’okuyitibwa omwana w’omuwala wa Falaawo era omusika w’entebe y’obwakabaka bwa Misiri,22 era bwe yatandika okuwolereza ensonga y’abantu be, n’atta Omumisiri ng’abakuuma, yeewuunya nnyo obutamanya mulimu gwe; “kubanga yalowooza nti baganda be banditegedde Katonda bwe yandibadde abawonya ng’ayita mu mukono gwe.”23
GSAM 44.1Ekiseera kya Mukama bwe kyatuuka Abayisirayiri okuva mu Misiri, baavaayo, era ku lunaku olwennyini olwali lwalagulwa. Okuva 12:40, 41. Tebaayinza kuba nga baalowooza Musa ng’omufuzi waabwe ow’enkomerero n’ezzadde eryaweebwa ekisuubizo, kubanga yali wa kika kya Leevi, era Yakobo teyali alangiridde mu bunnabbi bwe obwaluŋŋamizibwa nti Yuda ye yandibadde omufuzi waabwe okutuusa Siiro lwe yandijje?
GSAM 44“Ndimulaba, Naye Si Kaakano.”
GSAM 44.2Abayisirayiri bwe baali mu kkubo okugenda e Kanaani, Balaki, kabaka wa Mowaabu (omuzzukulu wa Lutti), yayita Balaamu okukolimira Isirayiri. Mukama yakyusa okukolima kwe n’akufuula omukisa, ne bafuna ekitangaala ekyongerwayo ekyali kigendereddwa okuggyawo endowooza nti okununulibwa okw’enkomerero okuva mu bufuge bwa Setaani kwandibaddewo amangu nga bamala okuyingira e Kanaani. Ebyawandiikibwa bigamba nti Balaamu, mu kwolesebwa okuva eri Katonda, yayogera nti, “Ndimulaba, naye si kaakano; ndimutunuulira, naye si kumpi: emmunyeenye eriva mu Yakobo, n’omuggo gw’obwakabaka guliva mu Isirayiri, era gulikuba ensalo za Mowaabu, ne guzikiriza abaana bonna aba Sesi.”24
GSAM 44.3Ezzadde lino eryangi eryava mu Ibulayimu Pawulo yalyoogerako bw’ati: “Kale ne mu muntu omu, era nga ng’afudde, mwe mwaava abangi ng’emmunyeenye ez’omu ggulu bwe ziri obungi, era ng’omusenyu oguli ku lubalama lw’ennyanja ogutabalika. Bano bonna baafa nga balina okukkiriza, nga tebannafuna bisuubizo, naye nga babirabidde wala, ne babikkiriza, ne babikwata, ne beeyita bannamawanga n’abagenyi ku nsi.”25
GSAM 44.4Omutima gwa Isirayiri tegwali gwetaaga kuweddemu maanyi oba okunakuwala olw’obunnabbi bwa Balaamu obwagamba nti okutuukirira kw’essuubi lyabwe “si kaakano,” era “si kumpi;” kubanga Mukama, nga wayiseewo akaseera katono nga obunnabbi buno tebunnabaawo, yali amaze okweyama obulamu bwe yennyini nti embeera ey’ekitiibwa yandituuse. Ng’ayita mu Musa yagamba nti, “Naye mazima nga bwe ndi omulamu, ensi yonna ejja kujjula ekitiibwa kya Mukama.”26 Mu nnaku za nnabbi Kabbakuuku, oluvannyuma lw’emyaka 863, amazima ge gamu gaaddamu okwogerwa, naye nga googerwa ng’ekintu ekyali kikyali kya mu maaso nti, “kubanga ensi ejja kujjula okumanya ekitiibwa kya Mukama, ng’amazzi bwe gabbikka ennyanja.”27
GSAM 45Obuweereza bw’Awatukuvu Kyali Kifaananyi kya Bwa Mazima
GSAM 45.1Mukama bwe yaggya Isirayiri mu Misiri, mu maaso g’olusiisira lwonna yalangirira amateeka ge ag’empisa, n’abawa ekkopi yaago ku mayinja, nga gawandiikiddwa n’engalo ze yennyini, balyoke bulijjo balagirirwenga eri Omulokozi eyandiwaddeyo ye yennyini nga ssaddaaka ku lwabwe; era olw’omusaayi gwe ogw’omuwendo ebibi byabwe bisobole okunaazibwa, n’azimbisa awatukuvu mu ddungu. Ku weema eno, oba awatukuvu, mu kuzimba kwayo kwonna, Musa yalagirwa okugikola ddala ng’ekyokulabirako Mukama kye yamulaga ku lusozi.28 Obuweereza obwali mu watukuvu buno bwali kisiikirize ky’obuweereza obw’amazima obwa Kristo mu watukuvu obw’omu ggulu.29 Mu kiseera ekigendererwa kya Katonda mu biweebwayo ne mu ssaddaaka ez’awatukuvu kyali kukuuma mu maaso g’abantu ekisiikirize eky’“ebintu ebirungi ebigenda okujja,”30 Omulimu gwa Setaani gwali kukulembera abantu okutunuulira ekiweebwayo kyennyini mu kifo kya Kristo n’obuweereza bwe obw’amazima, ekyo nga kyali kyakulabirako kyokka. Bwe kityo yagezaako okubaleetera okwesiga emirimu gyabwe bo olw’obulokozi.
GSAM 45.2Kyali kigendererwa kya Mukama okuba omufuzi w’abantu be—Abayisirayiri—okubalwanirira entalo zaabwe n’okuwangula amawanga. Yalina enkola ye ey’okubafuga, nga bwe kiragibwa mu kyawandiikibwa kino: “Bwe yamala okuzikiriza amawanga omusanvu mu nsi ya Kanaani, yabagabira ensi yaago ng’agikubye akalulu. Oluvannyuma lw’ekyo yabawa abalamuzi okumala emyaka nga ebikumi bina mu ataano, okutuusa Samwiri nnabbi.”31
GSAM 45Isirayiri Asaba Kabaka
GSAM 45.3Kirabika Abayisirayiri tebaayagala ngeri Mukama gye yabafugamu. Naye kyali kigendererwa n’okwagala kwe babeere bantu be ab’enjawulo, nga baawukana ku balala bonna abababeetoolodde. Singa baagoberera obulagirizi bwe mu bujjuvu, n’amawanga gandibagambye nti, “Mazima ddala eggwanga lino eddene bantu bagezigezi era bategeera. Kubanga ggwanga ki eddene eririna Katonda okumpi nalyo nga Mukama Katonda waffe bw’ali mu byonna bye tumukoowooleramu?”32
GSAM 46.1Olw’obutali bumativu bwabwe baasaba Samwiri okubateerawo kabaka okubafuga, Mukama n’agamba Samwiri nti, “Bagaanye nze obutafuga ku bo.”33 Ate ne bagamba Samwiri, nga bakoowoola n’obumalirivu obusingawo nti, “Kaakano tuteerawo kabaka atusalire omusango ng’amawanga gonna.”34 Samwiri yabateekerawo n’obwegendereza obunyigirizibwa obwali bubajjaako singa baba ne kabaka, naye “abantu baagaana okugondera eddoboozi lya Samwiri; ne bagamba nti, Nedda; wabula tujja kuba ne kabaka waffe; naffe tulyoke tubeere ng’amawanga gonna; kabaka waffe atusalire emisango, atukulemberenga, era atulwanirire entalo zaffe.”35
GSAM 46.2Bwe batyo baalina bakabaka okubafuga okumala emyaka nga ebikumi bitaano, okusooka nga bali bwakabaka bumu wansi wa Sawulo, Dawudi ne Sulemaani; oluvannyuma nga baawuddwamu obwakabaka bubiri, Isirayiri ne Yuda. Bakabaka baabwe batono nnyo abaali abalungi era abalamuzi abatuukirivu, naye abasinga baali babi, nga bakulembera abantu mu kusinza ebifaananyi n’ebibi eby’amaanyi. Bwe batyo abantu tebaali ng’amawanga agaabeetoolodde mu kuba ne kabaka kokka, naye ne mu bubi bwabwe, nga balekawo Katonda wa bajjajjaabwe era nga basinza ebifaananyi n’ebibinja by’emmunyeenye eby’omu ggulu.
GSAM 46.3Mukama yayogera ku bufuzi buno obwa bakabaka ng’ayita mu nnabbi Koseya nti, “Ai Isirayiri, weezikirizza wekka; naye mu nze mwe muli obuyambi bwo. Nja kuba kabaka wo; ali ludda wa omulala ayinza okukulokola mu bibuga byo byonna? Era abalamuzi bo be wagamba nti, Mpa kabaka n’abalangira? Nakuwadde kabaka mu busungu bwange, ne mmuggyawo mu kiruyi kyange.”36
GSAM 47Obwakabaka Obwakyusibwa
GSAM 47.1Obufuzi bw’obwakabaka buno bweyongera okutuusa Abakaludaaya lwe baayokya Yerusaalemi, ne batwala ebintu eby’omu yeekaalu, ne bawamba Yuda ne bamutwala e Babulooni, gye baabeerera emyaka nsanvu, nga bwe kyalagulwa ku bo. Obufuzi bw’obwakabaka bwe bwaggwa, Mukama yayogera eri Zedekiya, kabaka waabwe eyasembayo, ng’ayita mu nnabbi Ezekyeri nti, “Ggwe omukulu wa Isirayiri omubi era omwonoonyi, olunaku lwo lutuuse, obutali butuukirivu bwe bugenda okuggwa, bw’ayogera bw’ati Mukama Katonda: Ggyawo ekiremba, oggyeko n’engule: tekigenda kuba nga bwe kyali. Yimusanga oyo ali wansi [omufuzi wa Babulooni], oteeke wansi oyo ali waggulu [omufuzi ono ow’ekika kya Yuda eyeetwala waggulu ennyo]. Nja kukikyusa, nkikyuse, nkikyuse; era tekiribaawo nate okutuusa ng’ajja oyo alina obuyinza obwo; era ndibumuwa.”37
GSAM 47.2Omufuzi ono omutuufu, Ezzadde ery’amazima, ye Kristo. Ku ye nnabbi Mika yawandiika nti, “Ggwe, ggwe kigo ky’ekisibo, ekigo eky’amaanyi eky’omuwala wa Sayuuni, gy’oli kijja, obufuzi obwasooka [obufuzi ku nsi, obwazzibwawo mu Kristo]; obwakabaka bujja eri omuwala wa Yerusaalemi.”38
GSAM 47.3Isirayiri bwe yafiirwa omuggo gw’obufuzi, gwagenda mu mikono gya kabaka wa Babulooni. Bwe baafugibwa mu lunyiriri Bumeedi n’obwakabaka bwa Buperusi, Buyonaani, ne Rooma, obwakabaka bwakyusibwa emirundi esatu. Mu mirembe gya Kayisaali Agusito, empula wa Rooma, Kristo, omusika omutuufu ow’entebe ya Dawudi—Ezzadde ery’amazima ery’omukazi, erya Ibulayimu, n’erya Dawudi—yazaalibwa, nga bwe kyalagulwa.
GSAM 47.4Abantu balyoke bamanye nti Omufuzi omutuufu, Ezzadde ery’amazima, yali asinga omuntu owabulijjo ow’obuntu obufa n’obwakabaka obw’amangu, Mukama yakubiriza omuwandiisi wa Zabbuli okuwandiika nti: “Ndimufuula omubereberye wange, omugulumivu okusinga bakabaka b’ensi. Ekisa kyange ndikikuuma gy’ali emirembe n’emirembe, n’endagaano yange eneeyimirira naye. N’ezzadde lye ndirifuula okubeerawo emirembe n’emirembe, n’entebe ye ng’ennaku ez’eggulu.” “Ezzadde lye linaabeerawo emirembe n’emirembe, n’entebe ye ng’enjuba mu maaso gange. Eneeyimirira emirembe n’emirembe ng’omwezi, era ng’omujulizi omwesigwa mu ggulu.”39
GSAM 48.1Mu bunabbi bwa Yisaaya tusoma ebirala ku Mufuzi ono nga bwe biri: “Omwana yatuzaalirwa, omwana w’obulenzi yatuweebwa; obufuzi bunaabeere ku kibegaabega kye; erinnya lye linaayitibwa nti Omwewuunyisa, Omuwabuzi, Katonda ow’amaanyi, Kitaffe ow’emirembe n’emirembe, Omulangira w’emirembe. Okweyongera kw’obufuzi bwe n’emirembe tekujja kuba na nkomerero, ku ntebe ya Dawudi ne ku bwakabaka bwe, okubuteekateeka n’okubunyweza n’omusango n’obwenkanya, okuva kaakano n’okutuusa emirembe n’emirembe. Obunyiikivu bwa Mukama ow’eggye bunaakikola.”40
GSAM 48Okutwalibwa kwa Enoka ne Eriya
GSAM 48.2Waliwo ebyokulabirako ebyawandiikibwa eby’abantu abaaliwo edda abatwalibwa mu ggulu nga tebannalega ku kufa. Ku Enoka, ow’omusanvu okuva ku Adamu, kyayogerwa nti “yatambulanga ne Katonda; n’atabeerawo; kubanga Katonda yamutwala.”41 “Olw’okukkiriza Enoka yatwalibwa aleme okulaba okufa; n’ataboneka, kubanga Katonda yali amututte; kubanga nga tannatwalibwa yalina obujulizi buno, nti yasanyusa Katonda.”42
GSAM 48.3Era, Eriya ne Elisa bwe baatambulanga wamu, “bwe baagenda nga boogera, laba, eggaali ery’omuliro n’embalaasi ez’omuliro ne zirabika, ne zibayawula bombi; Eriya n’ayambuka mu ggulu mu muyaga. Elisa n’akiraba, n’akaaba nti, Kitange, kitange, eggaali lya Isirayiri n’abeebagala! N’ataddamu kumulaba.”43
GSAM 48.4Enoka yalagula okujja kwa Kristo ng’omulamuzi w’ensi yonna n’ebigambo bino: “Laba, Mukama ajja n’abatukuvu be enkumi n’enkumi, okusala omusango ku bonna, n’okulumiriza abatali batya Katonda bonna olw’ebikolwa byabwe ebitali bya Katonda bye baakola mu butali butya Katonda, n’olw’ebigambo byabwe ebikambwe aboonoonyi abatali batya Katonda bye baayogera ku ye.”44
GSAM 49Yobu Yayigiriza ku Kujja kwa Mukama
GSAM 49.1Yobu, alowoozebwa okuba nga yaliwo mu kiseera kya Musa, yali amanyi ekikwata ku kujja kwa Kristo n’okuzuukira; kubanga yagamba nti, “Singa ebigambo byange byawandiikibwa kaakano! Singa byakubibwa mu kitabo! Singa byoleddwa n’ekkalaamu ey’ekyuma n’ekisasi ku lwazi emirembe n’emirembe! Kubanga mmanyi nga Omununzi wange mulamu, era nga ku lunaku olw’oluvannyuma aliyimirira ku nsi; era newaakubadde ng’olususu lwange luweddewo olw’obuwuka okusaanyaawo omubiri guno, naye mu mubiri gwange ndilaba Katonda: gwe nja okulabira nze kennyini, n’amaaso gange galimulaba, so si mulala.”45
GSAM 49Entebe ya Dawudi, Entebe ya Mukama
GSAM 49.2Entebe ya Dawudi yayitibwa entebe ya Mukama. “Sulemaani n’atuula ku ntebe ya Mukama ng’ali kabaka mu kifo kya Dawudi kitaawe.”46 Mukama yali “alayirira Dawudi n’ekirayiro nti, mu kibala eky’omu ntumbwe ze ng’omuntu, alizuukiza Kristo atuule ku ntebe ye; kubanga Dawudi yali akirabye nga bukyali n’ayogera ku kuzuukira kwa Kristo, nti omwoyo gwe tegwalekebwa mu ntaana, so n’omubiri gwe tegwabona kuvunda.”47 Era kyayogerwa ku bufuzi bwa Kristo obw’omu maaso nti alituula ku ntebe ya Dawudi. (Laba Yisaaya 9:7.) Nate, “Bakabaka b’ensi beeteekateeka, n’abafuzi bateesa wamu ku Mukama ne ku Oyo gwe yafukako amafuta.... Naye nteereddewo kabaka wange ku lusozi lwange olutukuvu Sayuuni. Nja kulanga etteeka: Mukama agambye nti, Ggwe Mwana wange; leero nkuzadde.”48 Nate, “Mukama yagamba Mukama wange nti, Tuula ku mukono gwange ogwa ddyo, okutuusa lwe ndifuula abalabe bo entebe y’ebigere byo.”
GSAM 49Abayudaaya Basobeddwa
GSAM 49.3Ebyawandiikibwa bino byasobera Abayudaaya. Wano waaliwo ekizibu kye batayinza kugonjoola: Dawudi bwe yamuyita Mukama, ate yali mutabani we atya? Yayinza atya okuba omwana eyazaalibwa mu zzadde lya Dawudi, ate era n’aba Emmanweri—Katonda ali naffe? Naye Yisaaya, nnabbi waabwe yennyini, yalangirira nti, “Omuwala embeerera aliba olubuto, azaale omwana w’obulenzi, alimutuuma erinnya Emmanweri.”49
GSAM 50.1Kristo yali amanyi bulungi ekibuuzo ekyandisirisizza Abafalisaayo abawakanyi; kyeyava ababuuza nti, “Mulowooza mutya ku Kristo? Mwana wa ani? Ne bamuddamu nti, Mwana wa Dawudi. N’abagamba nti, Kale Dawudi amuyita atya mu mwoyo Mukama, ng’agamba nti, Mukama yagamba Mukama wange nti, Tuula ku mukono gwange ogwa ddyo, okutuusa lwe ndifuula abalabe bo entebe y’ebigere byo? Kale Dawudi bw’amuyita Mukama, aba atya mutabani we?”50
GSAM 50.2Ensonga eno era eyogerwako mu Zabbuli 45:6, 7: “Entebe yo, ai Katonda, ya lubeerera emirembe n’emirembe; omuggo gw’obwakabaka bwo muggo gwa butuukirivu. Oyagala obutuukirivu, okyawa obubi: Katonda, Katonda wo, kyavudde akufukako amafuta ag’essanyu okukira banno.”51 Ebyawandiikibwa bino bwe byali mu birowoozo byabwe, abantu b’Abayudaaya bateekwa okuba nga baalina endowooza ey’ekitiibwa ku mpisa z’Omufuzi n’Omuzza obwakabaka ow’omu maaso. Tekyandibadde kirala.
GSAM 50Ezzadde ery’Obuzaale bwa Katonda
GSAM 50.3Ennyigiriza enzijuvu yaweebwa ku Kristo n’okuzaalibwa kwe, kubanga Mukama ng’ayita mu nnabbi Mika yalaga obuzaale bwe obw’obwakatonda, n’ekyalo ekitono gye yali agenda okuzaalibwa: “Naye ggwe Besirekemu Efulasa, newaakubadde nga oli mutono mu nkumi za Yuda, naye mu ggwe muliva gye ndi oyo alibeera omufuzi wa Isirayiri; ensibuko ye eva mu biseera eby’edda, okuva mu mirembe n’emirembe” (ku mabbali, mu Lwebbulaniya, okuva mu “nnaku ez’emirembe n’emirembe”).52
GSAM 50Okubeerawo kwa Katonda Okulabikira mu Shekina ne mu Kire
GSAM 50.4Oluvannyuma mu byafaayo by’Abayisirayiri, Sulemaani bwe yamala okuzimba yeekaalu, gye yayita erina okuba “ey’ekitiibwa ennyo,” Shekina ey’ekitiibwa kya Katonda n’eteeka ekifo kyayo wakati wa bakerubi waggulu w’entebe ey’ekisa. Ekyawandiikibwa kigamba nti ku kuwonga yeekaalu, bakabona bwe baava mu kifo ekitukuvu, “ekire ne kijjula ennyumba ya Mukama, ne bakabona ne batayinza kuyimirira kuweereza olw’ekire: kubanga ekitiibwa kya Mukama kyajjula ennyumba ya Mukama.”53 Okubeerawo kwa Mukama mu yeekaalu eno kwalabikira amaaso g’abantu mu kire eky’ekitiibwa. Mukama n’addamu okusaba kwa Sulemaani ku mukolo guno, n’amugamba nti, “Mpulidde okusaba kwo, era nnonze ekifo kino okuba ekyange, okuba ennyumba ey’okuwaayo ssaddaaka.”54
GSAM 51.1Abantu baayonoona—ne bagwa mu kusinza ebifaananyi—era olw’ekyo ekibuga kyabwe n’awatukuvu byasigala mu matongo okumala emyaka nsanvu. Oluvannyuma lw’obuwambe, yeekaalu yazimbibwa bupya wansi w’obukulembeze bwa Zerubbabeli. Newaakubadde nga yali ntono mu kitiibwa okusinga eyazimbibwa Sulemaani, Mukama yayogerako ng’ayita mu nnabbi we nti, “Ekitiibwa ky’ennyumba eno ey’oluvannyuma kinaasinga ekitiibwa eky’olubereberye.”55 Ennyumba eno Herode yagiwunda n’agirungiya, era mu mpya zaayo Omulokozi yayigirizanga. Ennyumba ey’olubereberye yalina ekire eky’ekitiibwa ekyali kikiikirira Mukama, naye mu ya kabiri Omulokozi yennyini, Omutonzi w’ebintu byonna, ye yajja.
GSAM 51Obufuzi Obw’Ekitiibwa obw’Ekikolo kya Yese
GSAM 51.2Ku abo abaali balindirira n’essuubi mu nnaku za Yisaaya, ebifaananyi eby’ebintu eby’ekitiibwa ebikwatagana n’obununuzi obusembayo, ebyali mu bunabbi bwe, biteekwa okuba nga byabawa amaanyi n’okubazzaamu essuubi. Obunabbi buno bwaddamu okulaga bulungi ennyiriri omununuzi ono eyali asuubirwa gye yali agenda okuva, nga bwe bugamba: “Waliwo omuggo oguliva mu kikolo kya Yese, n’ettabi lirimera okuva mu mirandira gye: era omwoyo gwa Mukama gunaamutuulako, omwoyo ogw’amagezi n’okutegeera, omwoyo ogw’okubuulirira n’amaanyi, omwoyo ogw’okumanya n’okutya Mukama; era alimufuula ow’okutegeera amangu mu kutya Mukama; talisalira musango ng’asinziira ku kulaba kw’amaaso ge, so talinenya ng’asinziira ku kuwulira kw’amatu ge; naye alisalira omwavu omusango mu butuukirivu, era alisala omusango mu bwenkanya ku lw’abawombeefu b’ensi; alikuba ensi n’omuggo ogw’akamwa ke, era n’omukka ogw’emimwa gye alitta ababi.”56
GSAM 52Okuzuukira Okwayigirizibwa Bannabbi
GSAM 52.1Nnabbi Yisaaya yayigiriza n’enjigiriza y’okuzuukira kw’abafu, mu bigambo bino ebibudaabuda: “Ku lusozi luno Mukama ow’eggye alitegekera abantu bonna embaga ey’ebirungi ebirimu amasavu, embaga ey’envinnyo eziterekeddwa ku bisejja, ebirungi ebirimu amasavu ebijjudde obusomyo, n’envinnyo eziterekeddwa ku bisejja ezisengejeddwa obulungi. Era ku lusozi luno alisaanyaawo obusituka obubikka abantu bonna, n’ebyambalo ebibikka amawanga gonna. Alimira okufa mu buwanguzi; era Mukama Katonda alisimula amaziga ku maaso gonna; n’ekivume ky’abantu be alikiggya ku nsi yonna: kubanga Mukama akyogedde. Era ku lunaku olwo baligamba nti, Laba, ono ye Katonda waffe; twamulindiridde, era alitulokola: ono ye Mukama; twamulindiridde, tujja kusanyuka era tujja kujaguza mu bulokozi bwe.”57
GSAM 52Obwakabaka bw’Ensi Empya
GSAM 52.2Nnabbi oyo yennyini agamba nti obufuzi obusembayo bunaateekebwa mu nsi ezziddwa obuggya: “Kubanga, laba, ntonda eggulu eriggya [eggulu erikwata ku mpewo] n’ensi empya; eby’edda tebirijjukirwa, so tebiriyingira mu birowoozo [ku mabbali, mu Lwebbulaniya, ‘tebirijja ku mutima,’ kwe kugamba, tebirigombebwa nate]. Naye musanyuke mujaguze emirembe n’emirembe mu ekyo kye ntonda: kubanga, laba, ntonda Yerusaalemi okuba essanyu, n’abantu baakyo okuba okusanyuka. Nange ndijaguza mu Yerusaalemi, nnsanyuke mu bantu bange; era eddoboozi ly’okukaaba teririwulirwa nate mu kyo, newaakubadde eddoboozi ly’okulila. Tewaliba nate mu kyo [okuva ku kiseera ensi empya lwe linaatondebwa] mwana wa nnaku ntono [omwana ow’obulamu obumpi], so n’omukadde atannatuukiriza nnaku ze [obukadde obwangu]: kubanga omwana alifa ng’alina emyaka kikumi [mu nnaku abantu mwe baatuukiranga obulamu bw’emyaka lwenda, abaana baayinza okuba n’emyaka kikumi]; naye omwonoonyi ng’alina emyaka kikumi [mu myaka egy’omu maaso egy’obulamu obw’emyaka kikumi] alikolimirwa. [Abo abafa mu kiseera ensi empya lwe yaleetebwa beebo abazikirira mu ‘kuzikirira kw’abantu abatali batya Katonda.’ 2 Peetero 3:7.] Era balizimba amayumba ne bagabeeramu; balisimba ennimiro z’emizabbibu ne balya ebibala byazo. Tebalizimba omulala n’abeeramu; tebalisimba omulala n’alya; kubanga ng’ennaku z’omuti [omuti ogw’obulamu, mu nkyusa ya Septuagint] bwe ziri, bwe zinaabeera ennaku z’abantu bange, n’abalonde bange balyenyumirwanga nnyo mu mulimu gw’emikono gyabwe.”58
GSAM 53.1Ezekyeri atunuulira mu bbanga eddene ery’ebiseera okutuuka ku kuzuukira kw’abafu. Ng’ayita mu ye Mukama agamba nti, “Laba, mmwe abantu bange, ndiggulawo amalaalo gammwe, ne mbalinnyisa okuva mu malaalo gammwe, ne mbayingiza mu nsi ya Isirayiri.”59
GSAM 53“Yasitula Ennaku Zaffe”
GSAM 53.2Nnabbi w’enjiri Yisaaya yaweebwa okwolesebwa okusingawo ku kukemebwa, okubonaabona, n’okufa kw’Omulokozi ku lw’abantu. Nnabbi agamba nti, “Ani akkirizza obubaka bwaffe? era omukono gwa Mukama gwabikkulirwa ani? Kubanga alimera mu maaso ge ng’ekimera ekigonvu, era ng’ekikolo ekiva mu ttaka ekikalu; taliba na kifaananyi newaakubadde obulungi; era bwe tulimulaba, tewaliba bulungi bwe twandyagadde. Anyoomeddwa era agaanyiibwa abantu; muntu wa nnaku, amanyi obuyinike; ne tumukweka amaaso gaffe nga bwe kiri; anyoomeddwa, ne tutamubalira. Mazima ddala yasitudde ennaku zaffe, n’asitula obuyinike bwaffe; naye twamulowooza ng’akubiddwa, ng’akubiddwa Katonda era ng’abonyaabonyezebwa. Naye yafumitibwa olw’okwonoona kwaffe, n’amenyebwa olw’obutali butuukirivu bwaffe; ekibonerezo eky’emirembe gyaffe kyali ku ye; era olw’ebiwundu bye tuwona.”60
GSAM 53.3Ebyo ebintu ebyewuunyisa byandibaddewo mu nnaku zange? Abantu, wamu ne nnabbi, bayinza okuba nga beebuuza bwe batyo. Ekyandibadde eky’okuddamu kyandibadde nti, Si kaakano lwe biribaawo; ekiseera ky’okujja kw’Omulokozi ono omukulu tekinnatuuka; naye nnabbi agamba nti, “Amaaso go galiraba Kabaka mu bulungi bwe; galilaba ensi ey’ewala ennyo.”61
GSAM 54Obunabbi bwa Danyeri Bulaga Ebiseera eby’omu Maaso
GSAM 54.1Naye Katonda yatandika okuyigiriza abantu be ebikwata ku bwakabaka obwaddirira obwandiyimye ne bufuga okutuusa obwakabaka bwe obw’emirembe n’emirembe lwe bwanditeekeddwawo, era n’okubabikkulira ekiseera eky’enjawulo, okuva ku mukolo ogwali gukyali mu maaso okutuuka ku kulabika okwennyini n’okutemebwa kwa Masiya, ng’ayita mu nnabbi Danyeri. Amakulu g’ekirooto kya Nebukadduneza gaalaga nti obwakabaka obuna obwandifuze ensi bwandikendedde mu maanyi n’ekitiibwa okusinziira ku kukendeera kw’omuwendo gwa zaabu, effeeza, ekikomo, n’ekyuma; era nti ku nkomerero embeera y’obwakabaka obumenyese n’obutagattiddwa yandifaananye n’obumenyefu bw’ekyuma ekitabuddwa n’ebbumba eririmu amazzi. Oluvannyuma wandijja obwakabaka bw’eggulu, obwandiddidde okukendeera kw’obwakabaka obwo obwandifuuse ng’ebisusunku eby’omu gguuliro ery’omu kyeya, ne watabeera kifo kya bwo; ate obwakabaka bwa Katonda bwandijjuzizza ensi yonna.
GSAM 54.2Awo, mu kwolesebwa kw’essuula ey’omusanvu, wansi w’obubonero bw’ensolo ennene ennya, ensonga y’emu yaddamu okulagibwa, era n’ebintu ebirala eby’obwakabaka obwo ne biragibwa. Mu ssuula eno mulagibwa enkola n’omulimu gw’amaanyi g’“ejjembe ettono” eyandiyimye, oluvannyuma lw’obwakabaka obw’okuna okugabanyizibwa mu bitundu kkumi, ne kawangula oba ne kafuga bisatu ku byo okweyimirizaawo ng’omufuzi ow’omwoyo ku byonna. Amaanyi gano aga papa ganaabeerawo mu mbeera ey’obwakabaka obw’okuna obugabanyiziddwa era obumenyefu, okumala n’emyaka 1260. Bwe kityo ebigenda okutuuka ku kiseera Kristo lw’afuna obwakabaka okuva eri Kitaawe ne abuwa abatukuvu b’Oyo Ali Waggulu Ennyo byabikkulirwa; obwakabaka obugenda okufuuka obufuzi ku nsi yonna, era obugenda okuyimirira emirembe n’emirembe.
GSAM 55Ennaku 2300
GSAM 55.1Mu ssuula ey’omunaana eya Danyeri, mu kwolesebwa kw’endiga ennume, embuzi, n’“ejjembe ettono eryakula nnyo,” nnabbi addamu okutwalibwa okutuuka ku nkomerero y’ebiseera. Mu nnyiriri 13 ne 14 ayitibwa okussaayo omwoyo ku kiseera—ennaku 2300—ekigenda okutuuka ku musango. Kino kyali kiseera kiwanvu, era nnabbi yakitegeera bw’atyo; kubanga malayika yamutegeeza nti okwolesebwa kwali kukyali kwa nnaku nnyingi. Okutuusa awo tewaaliwo lunaku lwateekebwawo ng’entandikwa y’ennaku ezo, kyeyava amaliriza essuula ng’agamba nti, “Nneewuunya olw’okwolesebwa; naye tewali n’omu eyakutegeera.”
GSAM 55Wiiki Ensanvu Okutuuka ku Masiya
GSAM 55.2Essuula ey’omwenda eyogera ku malayika eyajja eri Danyeri, ng’addamu okusaba kwe, okumuwa obukugu n’okutegeera. Yamutegeeza ekiseera kya wiiki ensanvu. Ku wiiki zino ez’emyaka, nkaaga mu mwenda [nga bwe tutegeezebwa, lino lye makulu g’ekigambo shevooim ekyavvuunulwa ‘wiiki’] zandituuse ku Masiya. Ekifo ekiseera we kyanditandikidde, “etteeka ery’okuzza obuggya n’okuzimba Yerusaalemi,” kyali tekinnaba kuweebwa. Ekibuuzo ne kijja nti, Danyeri yandimanyi atya ekifo wiiki nkaaga mu mwenda we zandikoma? Mu ssuula ey’ekkumi n’ebbiri ensonga y’ekiseera eyogerwako nate, era ku kubuuza kwe nti, “Ebintu bino birikoma ku ki?”, n’agambibwa okugenda mu kkubo lye, kubanga ebigambo “biggaliddwa era biteekeddwako akabonero okutuusa ku kiseera eky’enkomerero,” awo “ab’amagezi balitegeera.”
GSAM 55.3Awatali kubuusabuusa, ekibuuzo kino eky’ekiseera kye kimu ku byokulabirako omutume Peetero by’ayogerako bw’agamba nti, “Obulokozi buno bannabbi baabunoonyanga ne babukebereze nnyo, abo abaayogera ku kisa ekyali kigenda okujja gye muli; nga banoonya ekiseera ki, oba ngeri ki ey’ekiseera, Omwoyo gwa Kristo eyali mu bo kye gwalaga, bwe gwategeeza nga bukyali okubonaabona kwa Kristo n’ekitiibwa ekyandiddidde.”62
GSAM 56Empeera y’Abatali Batya Katonda
GSAM 56.1Malaki, nnabbi ow’Endagaano Enkadde ow’oku nkomerero, aleka okunnyonnyola okujjula okwewuunyisa okw’okuzikirira okusembayo okw’ababi: “Laba, olunaku lujja, olukwakkya ng’ettanuuli; n’ab’amalala bonna, era bonna abakola ebitali bya butuukirivu, banaabeera bususunku; n’olunaku olujja lubookye, bw’ayogera Mukama ow’eggye, ne lutabalekera kikolo newaakubadde ettabi. Naye mmwe abatya erinnya lyange Enjuba ey’obutuukirivu eneeyimuka ng’erina okuwonya mu biwawaatiro byayo; munaavaayo ne mukula ng’ennyana ez’omu kisibo. Era mulirinnyirira ababi; kubanga baliba evvu wansi w’ebigere byammwe ku lunaku lwe ndikola kino, bw’ayogera Mukama ow’eggye.”63
GSAM 56.2Nga Abayisirayiri balina ebintu bino byonna ebyawandiikibwa mu Ndagaano Enkadde, ebyababikkuliranga ebintu bingi eby’enteekateeka y’obulokozi, okufaayo kw’abayizi b’Ekigambo abanyiikivu kwalina okuba nga kunene nnyo bwe baalabanga ne bategeera nti baali basembera ekiseera Ezzadde lino eryasuubizibwa lwe lyandijjidde. Abantu abasinga obungi, era n’abo abaayasomanga Ebyawandiikibwa mu makuŋŋaaniro buli Ssabbiiti, baalemererwa okutegeera Ekigambo (Ebikolwa by’Abatume 13:27); naye ab’okusinza n’abayizi abanyiikivu, abaakeberanga Ebyawandiikibwa n’obwesigwa nga balungamizibwa Omwoyo, awatali kubuusabuusa baasabanga n’obunyiikivu, nga omutume Yokaana bwe yakola mu mulembe guno, nti, “Jjangu, Mukama Yesu, era ojje mangu.”
Notes
- Engero 13:12. ↩
- Kaggayi 2:6, 7. ↩
- Abaebbulaniya 12:26-28. ↩
- Isaaya 28:13. ↩
- Engero 4:18. ↩
- Olubereberye 4:1. ↩
- Abaebbulaniya 11:4. ↩
- Olubereberye 4:25. ↩
- Olubereberye 5:29. ↩
- Olubereberye 9:1; 10:9, 10. ↩
- Olubereberye 13:15-17. ↩
- Abaebbulaniya 11:8. ↩
- Abaebbulaniya 11:10. ↩
- Olubereberye 15:13-15. ↩
- Abaebbulaniya 11:19. ↩
- Abaggalatiya 3:16. ↩
- Abaggalatiya 3:8. ↩
- Olubereberye 28:13, ↩
- Olubereberye 49:10. ↩
- Okuva 1:8; Ebikolwa by’Abatume 7:18, ↩
- Abaebbulaniya 11:23. ↩
- Laba Eby’edda eby’Abayudaaya ebya Josephus, Ekitabo 2, essuula 9, akatundu 7; Omwoyo gw’Obunnabbi, ekitundu 1, empapula 165, 166. ↩
- Ebikolwa by’Abatume 7:25. ↩
- Okubala 24:17. ↩
- Abaebbulaniya 11:12, 13. ↩
- Okubala 14:21. ↩
- Kabbakuuku 2:14. ↩
- Okuva 25:40; 26:30; 27:8; Ebikolwa by’Abatume 7:44. ↩
- Abaebbulaniya 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Abaebbulaniya 10:1. ↩
- Ebikolwa by’Abatume 13:19, 20. ↩
- Ekyamateeka 4:6, 7. ↩
- 1 Samwiri 8:7. ↩
- 1 Samwiri 8:5. ↩
- 1 Samwiri 8:19, 20. ↩
- Koseya 13:9-11. ↩
- Ezekyeri 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Zabbuli 89:27-29, 36, 37. ↩
- Yisaaya 9:6, 7. ↩
- Olubereberye 5:24. ↩
- Abebbulaniya 11:5. ↩
- 2 Bassekabaka 2:11, 12. ↩
- Yuda 1:14-15. ↩
- Yobu 19:23-27. ↩
- 1 Ebyomumirembe 29:23. ↩
- Ebikolwa by’Abatume 2:30, 31. ↩
- Zabbuli 2:2,6,7. ↩
- Yisaaya 7:14. ↩
- Matayo 22:42-45; Zabbuli 110:1. ↩
- Abebbulaniya 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Bassekabaka 8:10, 11. ↩
- 2 Ebyomumirembe 7:12. ↩
- Kaggayi 2:9. ↩
- Yisaaya 11:1-4. ↩
- Yisaaya 25:6-9. ↩
- Yisaaya 65:17-22. ↩
- Ezekyeri 37:12. ↩
- Yisaaya 53:1-5. ↩
- Yisaaya 33:17. ↩
- 1 Peetero 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩