Essuula 22 — Enteekateeka y'Ekkanisa
GSAM 343.1Kubanga ensonga eno nakulekera e Kuleete, olyoke otegeke ebintu ebibulamu, era oteeke abakadde mu buli kibuga, nga bwe nakulagira.1
GSAM 343.2Mu kugenda mu maaso kw'obubaka bwa malayika ow'okusatu, waayita emyaka kkumi n'ebiri (okuva mu 1846 okutuuka mu 1858) abantu baffe nga tebannategeera bulungi bwetaavu bw'okwegatta mu ngeri esinga obutegeke obw'okukkiriza amazima n'okwagala okw'Ekikristaayo. Newaakubadde nga Mukama yali ayogedde eri abantu be ku nsonga eno ng'ayita mu kirabo ky'obunnabbi, kyali kyetaagisa ebintu ebimu ebizibu okubazza mu kutegeera okujjuvu obwetaavu bw'okutegeka ebibiina by'amakkanisa, amakanisa n'ebibiina eby'okulabirira eby'obugagga by'omulimu.
GSAM 343Okuwakanya Enteekateeka y'Ekkanisa
GSAM 343.3Mu kawandiiko akali wansi ku lupapula 12 olw'Ekyongerezeddwa ku Bumanyirivu n'Okulaba, ekyafulumizibwa mu 1854, Omusumba James White agamba nti:—
GSAM 343.4“Oluvannyuma lw'okuyita kw'ekiseera mu 1844 waaliwo okutabukatabuka kungi, era abasinga baali bawakanya enteekateeka yonna, nga bagamba nti tekkaatagana na ddembe lijjuvu ery'enjiri! Mukyala White yali bulijjo awakanya buli ngeri y'obunyiikivu obusukkiridde obutali bwa magezi, era mu bwangu n'alangirira nti engeri emu ey'enteekateeka yali yeetaagisa okuziyiza n'okutereeza okutabukatabuka. Batono leero abasobola okutegeera obugumu obwali bwetaagisa olwo okunyweza ekifo kye mu kuwakanya obulippagano obwali bufuga.”
GSAM 344.1Obumu obubaddewo mu Badiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu bwakuzibwa nnyo era ne bunywezebwa okulabula n'okuyigiriza kwe okwatuuka mu kiseera ekituufu.
GSAM 344George Storrs ku Nteekateeka y'Ekkanisa
GSAM 344.2Ebigambo bino wammanga ebyawandiikibwa George Storrs mu 1844 biraga ekyayigirizibwa ku nteekateeka eri abo abaalekawo amakanisa nga balangiriddwa obubaka bw'okujja kwa Kristo:—
GSAM 344.3“Weegendereze oleme okunoonya okutegeka ekkanisa endala. Tewali kkanisa eyinza kutegekebwa mu kuteesa kw'omuntu n'etafuuka Babulooni amangu ddala ng'etegekeddwa. Mukama ye yategeka Ekkanisa ye yennyini n'obusibe obw'amaanyi obw'okwagala. Tewali busibe businga awo buyinza kukolebwa; era obusibe obwo bwe butayamba abagoberezi ba Kristo abeeyita bwe batyo okuba wamu, balekera awo okuba abagoberezi be, ne bagwa okuva ku mubiri nga bwe kibaawo.”2
GSAM 344Enteekateeka mu Biseera by'Abatume
GSAM 344.4Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu, nga bwe kyayogerwa emabegako, baamala emyaka mingi nga tebalina nteekateeka ya butongole yonna, nga n'enteekateeka y'ekkanisa tebalina. Omuntu yenna eyalina obuvumu bw'empisa okukkiriza amazima n'agagondera wakati w'okusindiikirizibwa okw'okuwakanyizibwa okw'aliwo ebweru, yatwalibwanga omwesigwa era asaanira okwagala n'obwegassi eby'Ekikristaayo. Ekiseera kyatuuka mu nnaku z'abatume lwe kyafuuka kyetaagisa “okutegeka ebintu ebibulamu.”3 Nga mu mwaka 65 A.D., Tito yaweebwa obuyinza “okuteeka abakadde mu buli kibuga” awali abakkiriza, era Timoseewo yaweebwa ebiragiro ebikwata ku nsonga eno mu bujjuvu.4
GSAM 344Omusumba White ku Nteekateeka y'Ekkanisa
GSAM 344.5Ebigambo bino wammanga eby'Omusumba James White ku nteekateeka n'okukangavvula byalabikira mu Okwekenneenya n'Omulangirizi, nga Janwali 4, 1881:—
GSAM 345.1“Enteekateeka yakolebwa okukakasa obumu bw'ebikolwa, n'okuba obukuumi eri obulimba. Teyali ya kukozesebwa ng'embooko okukaka okugonda, wabula yali ya kukuuma abantu ba Katonda. Kristo tagoba bantu be; abayita. ‘Endiga zange ziwulira eddoboozi lyange, nze mbamanyi, era zingoberera.’ Omutwe gwaffe Omulamu ye akulembera, era ayita abantu be okumugoberera.
GSAM 345.2“Eby'akkiriza eby'abantu tebiyinza kuleeta bumwe. Amaanyi g'ekkanisa tegayinza kunyigiriza kkanisa okugifuula omubiri gumu. Kristo teyateekawo magezi g'abantu okukolebwa mu kifaananyi olw'obwakabaka nga gakubiddwa magezi g'abantu abalala. ‘Omutwe gwa buli muntu ye Kristo.’ Omulimu gwe kwe kukulembera, okubumba, n'okussa ekifaananyi kye ku basika b'ekitiibwa ekitaggwaawo. Wadde ng'enteekateeka nkulu nnyo olw'okukuuma ekkanisa n'okukakasa obutebenkevu bw'ebikolwa, tekyandijjiddewo okuggyawo okukangavvula okuva mu mikono gy'Omuyigiriza.
GSAM 345Obumu wakati w'Emitendera Ebiri Egisukkiridde
GSAM 345.3“Wakati w'emitendera ebiri egisukkiridde egy'amaanyi g'ekkanisa n'obwetwaze obutali butukuvu, tusanga ekyama ekikulu eky'obumu n'obusobozi mu buweereza ne mu kkanisa ya Katonda. Omutima gwaffe guyitiddwa ku kino mu kwegayirira okw'amaanyi okw'omutume Peetero omukadde eri abakadde b'omu kiseera kye: ‘Abakadde abali mu mmwe mbakubiriza, nange ndi mukadde era omujulirwa w'okubonaabona kwa Kristo, era nga nange ngenda okugabana ku kitiibwa ekigenda okubikkulibwa: mulundenga ekisibo kya Katonda ekiri mu mmwe, nga mukirabirira, si lwa kukakibwa wabula n'okwagala; si lwa magoba ga bubi wabula n'omutima ogwetegefu; so si ng'abafuga obusika bwa Katonda, wabula nga mubeera ebyokulabirako eri ekisibo. Era Omusumba Omukulu bw'alirabika, muligabana engule ey'ekitiibwa etaggwaawo. Nammwe abato, mugondere abakadde. Yee, mwenna mubeere abawulize eri bannammwe, mwambale obwetoowaze; kubanga Katonda agaana ab'amalala, naye awa abawombeefu ekisa. Kale mwewombeeke wansi w'omukono gwa Katonda ogw'amaanyi, alyoke abagulumize mu kiseera ekigereke.’5
GSAM 346Obwangu n'Enkola y'Enteekateeka y'Endagaano Empya
GSAM 346.1“Abo abaategeka enkola y'enteekateeka eyakkirizibwa Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu baakola nnyo okugiteekamu, nga bwe kyasoboka, obwangu bw'ebigambo n'enkola ebisangibwa mu Ndagaano Empya. Omwoyo gw'enjiri gye gukoma okulabikira, n'enkola gye zikoma okuba ennyangu, enkola eno gye ekoma okuba n'obusobozi.
GSAM 346.2“Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna lulabirira omulimu gwonna mu matabi gaagwo gonna, nga mw'otwalidde n'ebibiina by'amakkanisa eby'ekitundu. Ekibiina ky'amakkanisa eky'ekitundu kirabirira amatabi gonna ag'omulimu mu kitundu, nga mw'otwalidde amakanisa agali mu kitundu. Era ekkanisa ye mubiri gwa Bakristaayo abegattira awamu n'endagaano ennyangu ey'okukwata ebiragiro bya Katonda n'okukkiriza kwa Yesu.
GSAM 346Abakulembeze b'Ekkanisa Baweereza
GSAM 346.3“Abakulembeze b'ekkanisa ey'omu kitundu baweereza ba kkanisa eyo, so si bakama okugifuga n'amaanyi. ‘Oyo asinga obukulu mu mmwe anaabeeranga muweereza wammwe.’6 Abakulembeze abo balina okuteekawo ebyokulabirako eby'obugumiikiriza, obukuumi, okusaba, ekisa n'obugabi eri abakkiriza b'ekkanisa, era balina okulaga ekigero ekirungi eky'okwagala eri abo be baweereza, okwolesebwa mu bulamu n'okuyigiriza kwa Mukama waffe.”
GSAM 346Obujulizi Obusooka ku Nteekateeka
GSAM 346.4Mu kitabo Ekyongerezeddwa ku Bumanyirivu n'Okulaba, ekyafulumizibwa mu 1854, waliwo okuyigiriza okw'enjawulo okuweebwa ku nsonga y'enteekateeka y'enjiri. Ku lupapula kkumi na ttaano tusoma bino wammanga:—
GSAM 346.5“Ekkanisa erina okuddukira mu kigambo kya Katonda, era eteekebwe ku nteekateeka y'enjiri, eyayibwako amaaso n'erekebwa. Kino kyetaagisa nnyo okuleeta ekkanisa mu bumwe bw'okukkiriza.”
GSAM 347Enteekateeka Eyeetaagisa ng'Enkomerero Esemberedde
GSAM 347.1Mu bujulizi obwali buweereddwa nga Desemba 23, 1860, tusoma:
GSAM 347.1“Bwe tunaatera okutuuka ku nkomerero y'ebiseera, Setaani ajja n'amaanyi mangi, ng'amanyi nti ekiseera kye kitono. Naddala amaanyi ge ganaakoleranga ku basigaddewo. Alibalwanyisa, era aligezaako okubayawulamu n'okubasaasaanya, baleme okuba n'amaanyi ne bawangulwa. Abantu ba Katonda balina okutambula n'okutegeera, era balina okwegatta mu bikolwa byabwe. Balina okuba n'endowooza emu, n'okusalawo kumu; awo ebikolwa byabwe tebisaasaana, wabula binaakola n'amaanyi mu kuzimba omulimu gw'amazima ag'ekiseera kino. Enteekateeka erina okukwatibwako, era wabeewo obumu mu kukuuma enteekateeka, oba Setaani ajja kubafunamu omukisa.”7
GSAM 347Enteekateeka y’Abamalayika Ery’okukoppebwa
GSAM 347.2Mu Bujulizi Namba 14, obwafulumizibwa mu 1868, tusoma nti: “Gye tukoma okukoppa obumu n'enteekateeka y'eggye ery'abamalayika, abakozi abo ab'omu ggulu gye bakoma okutuukiriza obulungi ebikolwa ku lwaffe. Bwe tutalaba bwetaavu bwa kukola mu bumu, ne tutambula nga tetulina nteekateeka, tetwefuga era nga tetwegasse, abamalayika, abatereketeddwa mu nteekateeka era abatambula mu nteekateeka etuukiridde, tebayinza kutukolerera bulungi. Bakyuka n'ennaku, kubanga tebakkirizibwa kusobozesa okutabulwa, okusaasaana n'obutaba na nteekateeka.”
GSAM 347Katonda Akyali Katonda w'Enteekateeka
GSAM 347.3“Katonda yakyuka okuva ku kuba Katonda w'enteekateeka? Nedda; mu mulembe guno akyali y'omu nga bwe yali mu mulembe ogwasooka. Pawulo agamba nti, ‘Katonda si ye mutandisi w'okutabukatabuka, wabula ow'emirembe.’ Kati akyali mukakafu nga bwe yali olwo. Era ayagala tuyige amasomo g'enteekateeka n'okutegeka okuva ku nteekateeka etuukiridde gye yassaawo mu nnaku za Musa olw'obulungi bw'abaana ba Isirayiri.”8
GSAM 348Okusaba kwa Kristo olw'Enteekateeka
GSAM 348.1Mu bujulizi obwawandiikibwa mu 1882 tulaba endowooza y'emu nga eyogerwa mu bigambo bino,
GSAM 348.1“Obumu n'okwagala bibeere mu bayigirizwa be, ebyo bye byali omugugu gw'okusaba kwa Mukama waffe okw'oluvannyuma ku lwabwe nga tannakomererwa.... ‘Sibasabira bano bokka, wabula n'abo abalikkiriza mu nze olw'ekigambo kyabwe; bonna babeere bumu; nga ggwe, Kitaffe, bw'oli mu nze, nange mu ggwe, nabo babeere bumu mu ffe; ensi ekkirize nti ggwe wantuma.’”9
GSAM 348Akabi k'Obwetwaze bw'Omuntu Kinnoomu
GSAM 348.2Mu 1885 obujulizi buno bwatuweebwa:
GSAM 348.2“Waliwo ensonga emu erina okwegenderezebwa, era ye bwetwaze bw'omuntu kinnoomu. Ng'abasirikale mu ggye lya Kristo, wabeerewo okukolera awamu mu bitundu eby'enjawulo eby'omulimu.”10
GSAM 348Setaani Asanyukira Okusuula Enteekateeka
GSAM 348.3Mu bujulizi obw'enjawulo obwafulumizibwa mu 1895 tusoma nti,
GSAM 348.3“Ayi, Setaani yandisanyuse nnyo okuyingira wakati mu bantu bano n'okwonoona omulimu mu kiseera nga enteekateeka enzijuvu yeetaagisa, era nga y'amaanyi agasinga okuziyiza obujeemu obw'obulimba, n'okuwakanya ebigambo ebitali biwagirwa kigambo kya Katonda. Twagala okukwata emisingi mu ngeri eyenkanyi, waleme kubaawo kumenya nkola ya nteekateeka n'entegeka.”
GSAM 348Okusiima Ababuulizi
GSAM 348.4Ekimu ku bintu ebyasooka okulowoozebwako mu kutegeka abantu baffe, nga kituukagana n'obujulizi obwayogerwa waggulu, kyali kufuna ngeri y'okumanyamu abo abaabuulira obubaka. Okuva mu 1850 okutuuka mu 1861, enkola eyakkirizibwa yali kuwa ababuulizi abaali bakakasiddwa mu kirabo kyabwe, era nga kyeyoleka nti Mukama yabasiima, era nga bali mu bumu n'omulimu gwonna, kaadi ebatendereza eri obwegassi bw'abantu ba Mukama buli wamu, nga egamba kyokka nti basiimiddwa mu buweereza bw'enjiri. Kaadi ezo zaateekebwako ennaku era ne ziteekebwako emikono gy'ababuulizi abakulu babiri, abamanyiddwa abantu baffe ng'abakulembeze mu mulimu.
GSAM 349Okuwagira Ababuulizi
GSAM 349.1Mu mbeera ey'obutiti ey'e 1858-59, okuyigiriza kwali kuweereddwa nti Bayibuli erimu enkola enzijuvu ey'okuwagira obuweereza, era nti abantu baffe bwe bandisomye ensonga eno nga basinziira ku Byawandiikibwa, bandisanzizza enkola eyo. N'olwekyo essomo lya Bayibuli lyakolebwa e Battle Creek, nga Omusumba J. N. Andrews ye yalikwatirira. Oluvannyuma lw'okwekenneenya n'okusaba n'obwegendereza mu Byawandiikibwa, ekiwandiiko kyategekebwa ne kifulumizibwa mu Okwekenneenya n'Omulangirizi, nga Febwali 3, 1859, nga kiraga enteekateeka eyalimu omusingi gw'okuwa ekimu eky'ekkumi. Okwogera ku nsonga eyo kwateekebwayo eri olukuŋŋaana olunene olw'abantu baffe, olwakuba olukuŋŋaana olukulu e Battle Creek, Michigan, nga Juuni 6, 1859, ne lukkirizibwa n'obumu n'okulonda kw'olukuŋŋaana lwonna.
GSAM 349Okusiima Enteekateeka Eyateekebwawo
GSAM 349.2Mu Bujulizi Namba 6, 1861, Mukama yayogera bw'ati ng'ayita mu Mukyala White ku nkola eyali eyakkiriziddwa Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu:
GSAM 349.2“Tobba Katonda ng'omumma ekimu eky'ekkumi n'ebiweebwayo byo. Mulimu gwa butukuvu ogusooka okuwa Katonda omugabo ogumugwanira. Tokkiriza muntu yenna kuleetawo by'abanja n'akuleetera okubba Katonda. Abaana bo tebabbanga biweebwayo byo okuva ku kyoto kya Katonda olw'obuganyuzi bwabwe.
GSAM 349Enkola y'ekimu eky'ekkumi okukulaakulanya empisa
GSAM 349.3“Enkola eno ey’ekimu eky’ekkumi, nalaba, yandikulaakulanyizza empisa era n’eraga embeera entuufu ey’omutima. Abantu bwe banaayanjulwa ensonga eno mu ngeri yaayo entuufu, ne balekebwa okwesalirawo, bajja kulaba amagezi n’enteekateeka mu nkola ey’ekimu eky’ekkumi.”
GSAM 349.4Mu ngeri eno, enkola y’ebyensimbi yateekebwawo mu Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu, okuwagira omulimu gw’obuweereza, era kati ekozesebwa abantu baffe mu nsi yonna.
GSAM 350.1Mu Okwekenneenya n’Omulangirizi okw’ennaku 21 mu Jjulaayi 1859, olw’obulagirizi obwali bumaze okuweebwa okuyita mu Obujulizi, kyasooka kuteesebwayo nti buli kitundu kibeere n’olukuŋŋaana olw’omwaka, omulimu ne gutegekebwa n’obwegendereza; bwe kityo kiremese akavuyo akaali kanji nnyo mu ngeri y’omulimu gw’abasumba, era enteekateeka n’enkola bikumibwe mu mulimu gaffe. Okuteesa kuno ddala kwali kutunuulira mu maaso okutondebwa kw’ebibiina by’amakkanisa eby’emitundu.
GSAM 350Okukuumira ebintu by’ekkanisa
GSAM 350.2Obubaka bwe bwagenda mu maaso n’omuwendo ne gweyongera, kyava kireeta okweyongera kw’ebintu, ne kireetera abantu okulowooza ku kukuumira ebintu by’ekkanisa mu mateeka. Mu kiwandiiko okuva eri Omusumba White, ekyasangibwa mu Okwekenneenya n’Omulangirizi olw’ennaku 23 mu Febwali 1860, tusoma bino wammanga:—
GSAM 350.3“Wabula tusuubira nti ekiseera tekiri wala, abantu bano lwe banaabeera mu mbeera eyetaagisa basobole okuteekesa ebintu by’ekkanisa yabwe mu yinsuwa, n’okukuumira amayumba mwe bakuŋŋaanira mu ngeri entuufu, abo abakola endagaano z’obusika era abaagala okukola bwe batyo ne basobola okuwa ekitundu ku bintu byabwe eri ekitongole ekifulumya ebitabo. Tukoowoola ababbuulizi baffe n’ab’oluganda abakulembeze okufaayo ku nsonga eno. Singa waliwo ayagala okuwakanya okuteesa kwaffe, asobola okutuwandiikira enteekateeka gye tuyinza okukolerako ng’abantu?”
GSAM 350Okukkiriza enteekateeka y’amateeka
GSAM 350.4Mu kiseera ky’ebbugumu eky’omwaka guno, mu Okwekenneenya n’Omulangirizi mwaliwo okukubaganya ebirowoozo ku nsonga eno mu kigero ekimu, mu ngeri ey’obwasseruganda. Era mu lukuŋŋaana olukulu olw’abakiikirira abantu baffe okuva e Michigan n’emitundu emirala egiwerako, olwali e Battle Creek okuva ku Ssebutemba 28 okutuuka ku Okitobba 1, ensonga eno yategeerwa n’obwesimbu, era ne wabaawo okukubaganya ebirowoozo okujjuvu era okw’eddembe ku nteekateeka y’amateeka ey’okukuumira ofiisi n’ebintu ebirala eby’ekkanisa—amayumba mwe bakuŋŋaanira, n’ebirala. Okukubaganya kuno kuli mu bujjuvu mu Okwekenneenya n’Omulangirizi, Omuzingo 16, Namba 21, 22 ne 23, ebyafulumizibwa nga Okitobba 9, 16 ne 23, 1860.
GSAM 351.1Olw’ebyo ebyasalibwa mu lukuŋŋaana luno, kyasalibwa n’obumu nti ekibiina ekifulumya ebitabo kitegekebwe mu mateeka, era, ekitongole ekyo kisobole okutondebwa mangu nga bwe kyandisobose, olukuŋŋaana olwali lukuŋŋaanye lwalonda akakiiko k’abantu bataano.
GSAM 351Erinnya ly’ekibiina eky’eddiini
GSAM 351.2Olukuŋŋaana luno era lwategeereza ku nsonga y’erinnya abantu baffe lye baalina okuyitibwamu. Nate kyaleeta endowooza ez’enjawulo, abamu nga basaba erinnya limu n’abalala nga basaba eddala. Erinnya “Ekkanisa ya Katonda” bwe lyateesebwawo, lyawakanyizibwa kubanga teriraga kintu kimu ku bintu eby’enjawulo eby’okukkiriza kwaffe, ate erinnya “Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu” teriraga busa okukkiriza kwaffe mu kujja kwa Kristo okumpi, wabula liraga n’okuba nti tuli bakuumi ba Ssabbiiti ey’Olunaku olw’Omusanvu. Olukuŋŋaana lwalaga obumu obungi mu kuwagira erinnya ery’oluvannyuma, ne bwe lyateekebwa mu kalulu, omusajja omu yekka ye yalonda okuliwakanya, naye oluvannyuma lw’akaseera katono n’aggyaawo okuwakanya kwe.
GSAM 351Erinnya likkirizibwa
GSAM 351.3Mu Obujulizi Namba 6, tusoma nti:
GSAM 351.3“Tewali linnya lye tuyinza okwetikka erisaanira okuggyako ery’akkiriziganya n’ekyo kye tweyita, n’eriraga okukkiriza kwaffe, era ne lituteeka ng’abantu ab’enjawulo....
GSAM 351.4“Erinnya Omudiventi ow’Olunaku olw’Omusanvu liteeka ebintu ebituufu eby’okukkiriza kwaffe mu maaso, era lijja kukakasa omutima ogunoonya. Ng’obusaale obuva mu mufuko gw’obusaale gwa Mukama, lijja kulumya abamenya amateeka ga Katonda, era libakulemberemu okwenenya eri Katonda n’okukkiriza Mukama waffe Yesu Kristo.”
GSAM 351.4Ekiva mu bujulizi obwo kyali kwe kutegeereza ensonga eno ddala mu mitima gy’abakkiriza, n’etaddamu kubuusibwabuusibwa.
GSAM 351Omulimu gw’ekirabo ekituufu
GSAM 351.5Ekyo si kye kifo eky’enjawulo eky’okweyoleka kw’ebirabo by’Omwoyo gwa Katonda? Pawulo yagamba nti byateekebwa mu kkanisa “olw’okutuukiriza abatukuvu, olw’omulimu gw’obuweereza, olw’okuzimba omubiri gwa Kristo: okutuusa ffenna lwe tunaatuuka mu bumu bw’okukkiriza,” n’ebirala.11 Nga kisaanira nnyo nti, abakkiriza bwe bamala okunoonya ekitangaala mu kusaba n’obwetoowaze, Omwoyo ayogere nti, “Ekkubo lino; ebyo bye mwamaliriza bituufu;” era oluvannyuma “azimbe” ekkanisa nate, nga bwe kyali mu nsonga eno, ng’ababuulira engeri ensonga eno gye ekwataganamu n’obulamu n’ebimu ku birungi ebinaava mu kusalawo kwabwe.
GSAM 352Enteekateeka y’ekkanisa
GSAM 352.1Mu kwogera Omusumba White kwe yakoledde mu maaso g’Olukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna e Battle Creek, mu Apuli 1861, ne kufulumizibwa mu Okwekenneenya n’Omulangirizi nga Jjuuni 11, 1861, yaleeta ekirowoozo ky’enteekateeka enzijuvu ey’amakkanisa gaffe. Olukuŋŋaana lw’abasumba mwenda lwakuba essomo lya Bayibuli olw’okunoonya ekitangaala ku nsonga eno, nga luyitiddwa, era Olukiiko ne lulusaba okufulumya mu Okwekenneenya n’Omulangirizi ebivudde mu kunoonyereza okwo. Oluvannyuma lw’okwanjula obujulizi bw’Ebyawandiikibwa ku nteekateeka y’ekkanisa n’abakungu b’ekkanisa, baalowooza ku kukiikirirwa okw’enkanankana okw’emitundu egy’enjawulo mu Lukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna, era ne ku kukiikirirwa okutuufu era okw’enkanankana okw’amakkanisa mu bibiina by’emitundu. Mu mazima, kuno kwe kwasooka okwanjula ekirowoozo ky’okuba n’abakiikirira abalonde mu bibiina eby’awamu, ku mugerageranyo ogw’enkanankana ogwandikkirizibwako.
GSAM 352Ekibiina ky’amakkanisa eky’ekitundu eky’e Michigan kitegekebwa
GSAM 352.2Nga Okitobba 6, 1861, ekibiina ky’amakkanisa eky’ekitundu eky’e Michigan kyategekebwa nga kulondebwa ssentebe, omuwandiisi, n’akakiiko akakulembeze ak’abantu basatu. Olukuŋŋaana lwasalawo okuteesa nti amakkanisa gayingire mu nteekateeka, nga gakkiriza bino wammanga ng’endagaano y’ekkanisa:—
GSAM 352.3“Ffe, abassa emikono gyaffe wammanga, twegatta wamu ng’ekkanisa, nga twetikka erinnya Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu; nga tweyama okukwata ebiragiro bya Katonda n’okukkiriza kwa Yesu Kristo.”
GSAM 353Ebiwandiiko by’obukakafu eby’abasumba
GSAM 353.1Mu lukuŋŋaana luno mwe kyasookera okusalibwa nti ebiwandiiko by’obukakafu biweebwe abasumba ba Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu bonna mu kitundu kino abali mu kifo ekirungi, era nti abasumba batambulenga n’empapula ezirimu ebbaluwa ekakasa okuteekebwa kwabwe mu buweereza, n’ebiwandiiko by’obukakafu ebiteekeddwako emikono gya ssentebe n’omuwandiisi w’ekibiina, era ebiwandiiko ebyo bizzibwe bupya buli mwaka.
GSAM 353.2Era kyasalibwa nti akakiiko kalondebwe okutegeka okwogera okunnyonnyola abantu baffe engeri y’okutegekamu amakkanisa. Okwogera okwo kwafulumizibwa mu Okwekenneenya n’Omulangirizi nga Okitobba 15, 1861.
GSAM 353Ebiwandiiko by’obukakafu eby’abakiikirira
GSAM 353.3Mu mwezi gwa Ssebutemba 1862, ekibiina ky’amakkanisa eky’ekitundu eky’e Michigan kyakuba olukuŋŋaana lwaso olw’olubereberye e Monterey. Wano mwe kyasookera okuwanjulwa ekirowoozo ky’okwaniriza amakkanisa mu bibiina ng’abakkiriza bwe balondebwa okuyingira mu makkanisa. Okuva amakkanisa kkumi na musanvu mu kitundu kino bwe gaali gamaze okutegekebwa, gakkirizibwa okuyingira mu kibiina olw’okulonda; era abakkiriza bonna ab’amakkanisa ago abaaliwo baakkirizibwa ng’abakiikirira.
GSAM 353Empeera z’abasumba
GSAM 353.4Era mu lukuŋŋaana luno mwe baayisiriza enteekateeka ey’okusasula abasumba ensimbi ezigere buli wiiki olw’obuweereza bwe baakolanga. Abasumba nabo baalina okuloopa obudde bwe baamala nga bakola mu kibiina, awamu n’ebyabasasulibwa n’ensimbi ze baakozesa; ekibiina ekyafunanga alipoota eno kyali kirina okukola okubala n’okumaliriza ensonga mu ngeri entuufu.
GSAM 353Ebiwandiiko by’obukakafu ebyasooka okuleetebwa abakiikirira
GSAM 353.5Nga Maayi 20, 1863, Olukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna lwakuba e Battle Creek, Mich. Luno lwe lukuŋŋaana olwasooka olw’ekibiina ekyo abakiikirira mwe baaleetera ebiwandiiko by’obukakafu okuva mu bitundu byabwe. Wabula okukikirirwa tekwali ku musingi gwa muwendo. Ebitundu ebyakiikirirwa ku mulundi guno byali Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York ne Ohio.
GSAM 354Amateeka agafuga Olukiiko Olukulu n’ebibiina by’emitundu
GSAM 354.1Nga Maayi 21, amateeka agafuga Olukiiko Olukulu gaayisibwa, era ku lunaku lwe lumu amateeka agafuga ekitundu gaateesebwayo eri ebibiina by’emitundu. Gaayisibwa mu lukuŋŋaana lw’ekibiina ky’amakkanisa eky’ekitundu eky’e Michigan. Amateeka gano gaateekawo omusingi ogw’omuwendo ogw’okukiikirirwa kw’abakiikirira mu bibiina by’emitundu ne mu Lukiiko Olukulu. Amateeka ag’ekitundu agaateesebwayo awo kumpi ge gamwe n’ago agakolerwako kati ebibiina by’amakkanisa eby’emitundu eby’omu nsi yonna ensanvu mu bubiri.
GSAM 354.2Mu kiseera ky’Olukiiko Olukulu, mu kiseera ky’omwaka ekiddirira eky’obutiti mu 1864, kyasooka okuteesebwayo eri ekibiina ky’ekitundu nti akakiiko k’okukebera ebitabo kalondebwe okuva mu bantu abatali basumba, abataali bakozi b’ekibiina mu mwaka ogwo, okukolera awamu n’akakiiko akakulembeze mu kwekebejja n’okumaliriza ebitabo by’ensimbi n’abasumba. Bwe kityo, mutendera ku mutendera, nga obwetaavu bwe bwali bwetaagisa, enteekateeka yateekebwawo mu mulimu n’ensonga ya Katonda.
GSAM 354.3Bwe kityo tulondodde mu bufunze emitendera egyatuusa ku kutegekebwa mu mateeka kw’omulimu. Kino kyakolebwa ng’ekibiina kyali kitono nnyo bw’ogeraageranya n’ekiriwo kati.
GSAM 354.4Olukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna bwe lwategekebwa mu bujjuvu, mu 1863, omuwendo gw’abakiikirira bonna tegwali munene nga bwe tuli nabwo buli mwaka mu bibiina by’amakkanisa eby’emitundu ebitono ebimu.
GSAM 354Ekigendererwa ky’enteekateeka
GSAM 354.5Ekigendererwa eky’okutuukiriza okuyita mu nteekateeka kyali nti ebintu by’ekibiina bisobole okukwatibwa n’okuddukanyizibwa mu mateeka; era nti abakola mu mulimu basobole okutambula mu kukkaanya, awatali kavuyo, kubanga entambula yaabwe yali ekolebwa mu kuteesa; n’olwekyo awatali kusasamaza. Emisingi egyakkirizibwa mu nteekateeka yaffe okutuusa mu 1864 gyateekebwa mu mulimu bwe gwagaziwa ne gutuuka mu nsi n’amawanga amalala.
GSAM 355Ebitongole eby’awamu bitondebwa
GSAM 355.1Obubaka bwe bwagenda mu maaso, ebitongole bino eby’awamu byatondebwa, n’abakungu baabyo ne balondebwa mu nkuŋŋaana eza bulijjo ez’Olukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna:—
GSAM 355.2Ekibiina ky’Olukiiko Olukulu olw’Ekkanisa mu Nsi Yonna—ekibiina eky’amateeka eky’abantu amakumi abiri mu omu, okukwata obwannannyini bw’ebintu by’ebitongole eby’enjawulo mu Amerika n’ensi endala.
GSAM 355.3Akakiiko k’Obuminsani mu Nsi Endala—okulabirira n’okugaziya omulimu gw’obuminsani ebweru w’ebibiina ebyategekebwa.
GSAM 355.4Ekibiina ky’Obupapula bw’Enjiri mu Nsi Yonna—ekyalina obuyinza okugaba ebitabo n’okukola empuliziganya, nga kinonya okuggulawo obuminsani obupya.
GSAM 355.5Ekibiina ky’Obwetwaze mu by’eddiini—ekifo kyakyo eky’enjawulo kyali okuyamba abo abali bayigganyizibwa olw’omwoyo gwabwe, n’okusaasaanya ebiwandiiko ku misingi gy’obwetwaze mu by’eddiini.
GSAM 355.6Ekibiina ky’Essomero lya Ssabbiiti mu Nsi Yonna—ekigendererwa kyakyo kyali kuzimba n’okutumbula omulimu gw’Essomero lya Ssabbiiti mu bitundu byonna.
GSAM 355.7Ekibiina ky’Abasawo Abaminsani n’Eby’obuyambi—omulimu gwakyo gwali gukwata ku kutendeka abasawo n’abalabirira abalwadde, okuddukanya amasanitariamu, amaka g’abaana abataliiko bazadde, abakadde, n’ebirala.
GSAM 355Ekitundu ekyakolebwamu omulimu okutuusa mu 1868
GSAM 355.8Okutuusa mu 1868, ekitundu kye twakolerangamu emirimu kyali kikwata ku kitundu kya Amerika ekiri ebuvanjuba bw’Omugga Missouri era ebukiikakkono bw’olunyiriri olugenda okuva ebuvanjuba okudda ebugwanjuba nga luli ku bbanga lye limu okuva ku yikweta n’ensalo ey’obukiikaddyo eya Missouri. Mu kiseera ekyo, Akakiiko k’Olukiiko Olukulu kaalina abantu basatu bokka, nga pulezidenti w’ekibiina y’omu ku bo. Ebibiina by’amakkanisa eby’emitundu munaana byonna byali wansi w’obulabirizi bw’Olukiiko Olukulu, olwali n’ekitebe e Battle Creek, Mich.
GSAM 356Lwaki okuddamu okutegeka kyali kyetaagisa
GSAM 356.1Obubaka bwe bwatuuka mu nsi endala, kyetaagisa okuddamu okutegeka ekitundu kyonna. N’olwekyo, emitendera gyatandikibwa mu 1897 nga giraga ekyo; naye omulimu gw’okuddamu okutegeka gwatuukirizibwa mu bujjuvu mu myaka ena egiyise, nga mu kiseera ekyo Olukiiko Olukulu olw’e Bulaaya lwategekebwa n’akakiiko akakulembeze ak’abantu kkumi na bana; ate Olukiiko Olukulu olw’olubereberye, olulina ekitebe e Washington, D.C., lulina akakiiko akakulembeze ak’abantu amakumi abiri mu munaana, abakiikirira ebintu byonna eby’enjawulo eby’obubaka, era ne lukwata ekifo kya bimu ku bitongole eby’awamu ebyaggwaawo.
GSAM 356Embeera y’enteekateeka nga Jjanwali 1, 1903
GSAM 356.2Ebiddirira okuva mu Ekitabo ky’Omwaka eky’Olukiiko Olukulu eya 1904 biwa ebikwata ku muwendo ebimu ebirina amakulu okutuusa nga Jjanwali 1, 1903:—
GSAM 356.3Mu kiseera ekyo, omulimu gaffe ogwategekebwa gwali gukolebwa mu Nkiiko Enkulu bbiri, nga zirimu ebibiina by’obumu kkumi na bina, ebibiina by’amakkanisa eby’emitundu ensanvu mu bubiri, n’obuminsani amakumi ana na bubiri. Bino byasaasaanyizibwa bwe biti: Ebibiina by’amakkanisa eby’emitundu mu Amerika ey’Obukiikakkono, amakumi ana mu mwenda; ebweru wa Amerika ey’Obukiikakkono, amakumi abiri mu bisatu. Ebibiina by’obumu mu Amerika, munaana; mu nsi endala, mukaaga. Ebitundu eby’obuminsani mu Amerika, nga mulimu Alaska, Hawaii ne Newfoundland, bitaano; obuminsani ebweru wa Amerika, amakumi asatu mu musanvu, nga biri bwe biti: kkumi na bibiri mu Bulaaya; bina mu Afrika; bisatu mu Asiya; bibiri mu Amerika ey’Obukiikaddyo; bibiri mu Afrika ey’Obukiikaddyo; n’ebisigadde mu Amerika ey’omu makkati, Mexico, Bizinga bya Caribbean ne Bizinga by’omu Pasifika. Ebitundu bino eby’obuminsani birina abasumba abayawulibwa n’abakkirizibwa amakumi mukaaga mu musanvu, n’amakkanisa kikumi mu amakumi asatu mu limu.
GSAM 356Obumu wakati mu njawulo
GSAM 356.4Kizza amaanyi okumanya nti ebitongole bino eby’enjawulo mu nsi n’amawanga ag’enjawulo byonna bigatta mu kutumbula ensonga emu ennene ey’amazima n’obulokozi bw’abantu. Tetwesiga busa nkola ya nteekateeka ey’obweru, wabula twesiga Katonda, omutandisi w’enteekateeka. Ng’omukisa gwe guli ku kikolwa ekigatta era ekikwatagana eky’abakozi be, tusobola okutegeera obulungi n’essanyu ebiri mu kuba nti “ebintu byonna bikolebwa mu mpisa ennungi era mu nteekateeka.”
Notes
- Tito 1:5. ↩
- Okukoowoola okw'omu Ttumbi, Febwali 15, 1844. ↩
- Tito 1:5-9. ↩
- 1 Timoseewo 3:1-15. ↩
- 1 Peetero 5:1-6. ↩
- Matayo 23:11. ↩
- Obujulizi eri Ekkanisa, Ekitundu 1, lup. 210. ↩
- Ekyogerwako awo, lup. 649, 653. ↩
- Obujulizi eri Ekkanisa, Ekitundu 5, lup. 236, 237. ↩
- Ekyogerwako awo, lup. 534 (okunyweza kw'ekigambo kwongezeddwa). ↩
- Abaefeso 4:12, 13. ↩