Essuula 23 — Ebitongole by'Eby'obulamu
GSAM 358.1“Omwagalwa, okusinga byonna nkwagaliza okubeera obulungi n'okuba n'obulamu obulungi, nga n'emmeeme yo bw'eri obulungi.”1
GSAM 358.2Ku Ssabbiiti, nga 6 Jjuuni 1863, Omusumba White ne mukyala we baagenda mu lukuŋŋaana lw'omu weema olwakubibwa Abasumba Cornell ne Lawrence e Otsego, Michigan. Eyo Mukyala White yafuna okwolesebwa okwamulaga ensonga y'ennongoosereza mu by'obulamu. Okuva olwo, ebiwandiiko ku bulamu n'engeri y'okubeera n'obulamu obulungi byatandika okufulumizibwa mu katabo akayitibwa Okwekenneenya n'Omulangirizi, era naye n'atandika okuwandiika ebyamubikkulirwa ku bulamu. Ebimu ku bino byafulumira mu Bujulizi nnamba 11, ne mu kitabo ekiyitibwa Engeri y'Okubeeramu.
GSAM 358.3Ensonga y'okubeera n'obulamu obulungi, n'engeri gye yeetaagamu okukwatagana n'okukula kw'omubiri, okw'amagezi n'okw'omwoyo, yateekebwa nnyo mu maaso g'abantu. Mu katabo Okwekenneenya n'Omulangirizi aka 25 Okitobba 1864, Omusumba J. N. Andrews yawa ebirowoozo bino ebikulu ku nsonga eno:—
GSAM 358J. N. Andrews ku Kubeera n'Obulamu Obulungi
GSAM 358.4“Okulekayo buli kika ky'emmere ekireeta obulabe, n'okubeera mu bulamu obw'okwefuga nga tukulemberwa okuyigirizibwa okulungi n'omuntu ow'omunda agondera Katonda, bye bimu ku bintu ebisinga okwetaagisa okubeera n'obulamu obulungi. Emibiri gyaffe ze yeekaalu za Mwoyo Mutukuvu. Tusobole okumugulumiza mu mazima mu mibiri gyaffe nga bwe tumugulumiza mu myoyo gyaffe, nga kyetaagisa nnyo amaanyi gonna ag'omubiri gwaffe okuba nga manywevu ddala! Twebaza Katonda kubanga ensonga eno kaakano eteekebwa nnyo mu maaso g'abantu baffe. Obulamu n'amaanyi bye bimu ku bintu ebisinga okuba eby'omuwendo gye tuli, era bikulu nnyo eri abo abaliraba ebintu ebikulu ebiribaawo mu kiseera eky'okubonaabona.”
GSAM 359.1Ensonga y'okukuuma obulamu okusinziira ku Bayibuli n'okwefuga kw'Omukristaayo teyayigirizibwanga mu biwandiiko by'akatabo Okwekenneenya n'Omulangirizi byokka, naye n'abasumba baffe baagiyigirizanga.
GSAM 359.2Mu Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, nga 20 Maayi 1866, okuyigiriza kuno kwaweebwa nga kuyita mu Mukyala White (era kusangibwa mu Bujulizi nnamba 11):—
GSAM 359Ekitongole ky'Eby'obulamu Kirina Okuteekebwawo
GSAM 359.3“Nnalagibwa nti tulina okuteekawo amaka ag'abo ababonaabona, n'abo abaagala okuyiga engeri y'okulabiriramu emibiri gyabwe baleme kulwala....
GSAM 359.4“Abatakkiriza bwe banaajjanga mu kitongole ekyateekebwawo okujjanjaba endwadde obulungi, era ekikulemberwa abasawo abakuumi ba Ssabbiiti, banaafunanga omukisa okukwatibwako amaanyi g'amazima butereevu. Bwe banaategeeranga abantu baffe n'okukkiriza kwaffe okwa ddala, enkyawa yaabwe eneeggwanga, era banaatunuuliranga abantu baffe n'ekisa. Bwe banaateekebwanga bwe batyo awali amaanyi g'amazima, abamu tebajja kufuna kuwona bunafu bwa mubiri kwokka, naye bajja kuzuula n'eddagala eriwonya emmeeme zaabwe ezirwadde ekibi.
GSAM 359Okulagula Ebinaavaamu
GSAM 359.5“Obulamu bw'abalwadde bwe buneeyongeranga okuba obulungi olw'obujjanjabi obw'amagezi, ne batandika okunyumirwa obulamu, banaafunanga obwesige mu abo ababayambye okuddamu okuba abalamu obulungi. Emitima gyabwe ginaajjulanga okwebaza, era ensigo ennungi ey'amazima eneeyongeranga okwanguyirwa okufuna ekifo omwo, era mu bamu enaalabirirwanga, emere, ebale ebibala olw'ekitiibwa kya Katonda. Emmeeme emu ey'omuwendo bw'etyo bw'eneerokoka, eneeba ya muwendo okusinga eby'obugagga byonna ebyetaagisa okutandikawo ekitongole ng'ekyo....
GSAM 359.6“Abamu abanaavangayo nga bawonye, oba nga bayambiddwa nnyo, banaaleetanga okukkiriza kwaffe mu bifo ebiggya, era basimbe bendera y'amazima mu bifo mwe twandibadde tetusobola kuyingira singa enkyawa teyaggibwa kusooka mu birowoozo by'abantu olw'okumala akaseera mu bantu baffe nga banoonya obulamu obulungi.”
GSAM 360.1Abantu baffe abaali bakuŋŋaanye bonna baakuba akalulu ne bakkiriziganya nti, amangu nga bwe kyandisobose, ekitongole ky'eby'obulamu kiggulwe mu Battle Creek oba okumpi nakyo, era nti Dokita H. S. Lay y'abeera avunaanyizibwa ku bujjanjabi bwakyo. Ng'oggyeeko okusoma kwe okwasooka okw'obusawo, yali amaze ekiseera ekisukka omwaka mu kitongole ky'obujjanjabi obw'amazzi mu buvanjuba, ng'ayiga engeri y'okujjanjabamu endwadde n'amazzi.
GSAM 360Ekifo ky'Ekitongole ky'Obujjanjabi Kigulibwa
GSAM 360.2Okutandikawo ekitongole ng'ekyo mu kiseera ekyo kwalabika ng'omulimu omunene ennyo; era singa tewaali bujulizi buno obwazzaamu amaanyi obukwata ku byandivuddemu, omulimu gwanditandise nga guyiseewo akaseera. Kyokka, waayita ennaku ntono zokka olukuŋŋaana nga luggaddwa, ennyumba ennene ey'okusulamu ey'Omulamuzi Graves, n'ettaka lya yiika munaana, ebyali bikola amaka ge amalungi mu bugwanjuba bwa Battle Creek, ne bigulibwa. Amangu ago, ku ludda lw'ekizimbe kino baayongerako ekizimbe ekyali kiriko wansi ne waggulu nga kya binaabiro. Mu bizimbe bino mwe mwaggulirwa Ekitongole ky'Ennongoosereza mu by'Obulamu.
GSAM 360.3Mu katabo Okwekenneenya n'Omulangirizi aka 19 Jjuuni 1866, omulundi ogwasooka abantu bonna baayitibwa okuwaayo ssente okugula emigabo mu kitongole. Mu katabo ako ke kamu mwalangirirwa nti amakkanisa ag'e Battle Creek, Michigan, n'e Olcott, New York, gaali gamaze okweyama okugula emigabo egya $2,625, oba emigabo 105 nga buli gumu gwa $25. Kubanga tewaali tteeka mu ssaza ly'e Michigan eryandisobozesezza okutandikawo ekitongole ekikkirizibwa mu mateeka okuddukanya ebitongole by'eby'obulamu, ebintu byakwasibwa abantu okubikuuma ku lw'abalala okumala ekiseera, okutuusa ekitongole lwe kyandisobodde okufuna obuyinza mu mateeka.
GSAM 360Akatabo k'Eby'obulamu Katandikibwa
GSAM 360.4Nga 1 Agusito, abaddukanya ekitongole era baatandika okufulumya akatabo k'eby'obulamu buli mwezi, nga kalina empapula kkumi na mukaaga n'ekibikka, mu ngeri y'akatabo ak'ebiwandiiko ebitali bimu. Kaayitibwa Omulongoosa w'Eby'obulamu. Akatabo kano kakyagenda mu maaso n'okufulumizibwa, kaakano nga kayitibwa Obulamu Obulungi, era ke katabo k'eby'obulamu akakulembedde mu nsi yonna. Akatabo kano tekaayogera ku misingi gy'obulamu n'okwefuga gyokka, naye era kaakozesebwa okutegeeza abantu ku kitongole ky'eby'obulamu, ekyaggulwawo mu butongole eri abalwadde n'abasula omwo nga 5 Ssebutemba 1866. Bwe kityo ekitongole kyali kimaze okugulibwa, okuteekebwamu ebyetaagisa n'okutandika okukola ng'emyezi ena teginnaggwa bukya ensonga eno esooka okwogerwako eri abantu baffe; era abantu baali beeyamye okugula emigabo egya $11,000, nga ku ssente ezo ekitundu ekinene kyali kimaze okusasulwa.
GSAM 361Ekitongole ky'Obujjanjabi Kiteekebwawo mu Mateeka
GSAM 361.1Mu kiseera eky'obutiti ekya 1866-67, olukiiko oluteeka amateeka olw'e Michigan lwayisa etteeka eryasobozesa okutandikawo ekitongole ekikkirizibwa mu mateeka okuddukanya ekitongole ky'eby'obulamu. Nga 17 Maayi 1867, kino kyakolebwa, amateeka ag'okuddukanya ekitongole ne gayisibwa, era ettaka n'ebizimbe n'ebintu ebirala ne bikwasibwa abakuumi abaalondebwa mu ngeri entuufu. Emigabo gyonna egyali gyeeyamiddwa okugulibwa okutuusa ku lunaku olwo gyali gya $26,100; ku zino $18,264.87 zaali zisasuddwa. Ekitongole kyalina abasawo n'abayambi abalina obusobozi, era ebizimbe byali kumpi kujjula abalwadde, nga ku bo abawerako baali bamaze okukkiriza enzikiriza yaffe, kubanga oluvannyuma lw'okujja mu kitongole baali bayize ku ffe ng'abantu ne ku mazima.
GSAM 361Ennyambala Ekuuma Obulamu
GSAM 361.2Mu mirembe gyonna ne mu nsi zonna, omutima ogutannakyusibwa gwanguyirwa okutwalibwa ensi, n'amalala gaayo ag'obulamu, n'eby'obusirusiru n'emisono gyayo. N'omwaka 1863 mu nsi yaffe, ensonga y'obulamu n'ennyambala bwe yalagibwa Mukyala White, kyali bwe kityo, nga bwe kirabikira mu kwagala okw'amaanyi abakazi kwe baalina okugoberera omusono ogwali gumanyiddwa ogw'okwambala ebiteeteeyi ebigazi ebyalimu ennamuziga; obugazi bwabyo bwaleetera bangi ku bo okulabika ng'abatambulira munda mu bbaluni evuunikiddwa. Mu kiseera ekyo kyennyini waaleetebwa n'emisono emirala ebiri egy'ennyambala egyali gisukkiridde, egyaleeta okukubaganya ebirowoozo okungi. Okugyogerako mu bufunze kuyinza okuyamba omusomi okutegeera obulungi obujulizi Mukyala White bwe yawa ku nsonga y'ennyambala, obusangibwa mu Bujulizi eri Ekkanisa, nnamba 10.
GSAM 362Ennyambala Esukkiridde Evumirirwa
GSAM 362.1Omusono ogwasooka ogwali gusukkiridde gwali gwa kwambala ebiteeteeyi ebirina ekiwero ekiwanvu ekiwalulibwa emabega, ng'obuwanvu bwakyo buva ku yinsi kkumi okutuuka ku kitundu kya yaadi oba okusingawo, nga bwe kyasanyusanga omwambazi. Emirundi mingi byalekebwanga okuwalulwa ku ttaka, era abasajja baabiyitanga “ebyera enguudo.” Omusono ogw'okubiri ogwali gusukkiridde gwali gwa njawulo ddala ku guno, era gwafaanananga nnyo ng'ennyambala y'abasajja nga bwe kyali kisoboka. Omusono guno gwatwalibwa abo abaagoberera Omuwala Bloomer, era kyegwava guyitibwa “ekyambalo kya Bloomer.” Oluvannyuma erinnya lyakyusibwa ne liyitibwa “Ekyambalo ky'Amerika.” Abaawagiranga ekyambalo kino baakubanga enkuŋŋaana mu bifo ebitali bimu, era bannyinaffe bangi baali baagala okukyambala. Abamu baakyambala.
GSAM 362Obujulizi ku Nsonga y'Ennyambala
GSAM 362.2Ku ebyo ebyalagibwa Mukyala White ku nsonga y'ennyambala, nja kujuliza obutundu butono okuva mu Bujulizi nnamba 11:—
GSAM 362.3“Abantu ba Katonda abeesigwa gwe musana gw'ensi era gwe munnyo gw'ensi, era bulijjo balina okujjukira nti amaanyi ge balina ku balala ga muwendo. Singa ekyambalo ekiwanvu ekisukkiridde bakikyusa ne baddira ekimpi ekisukkiridde, bandiyonoonye nnyo amaanyi ge balina ku balala. Abatakkiriza, be balina okuyamba n'okugezaako okuleeta eri Omwana gw'Endiga owa Katonda, banditamiddwa. Ennyambala y'abakazi eyinza okulongoosebwa mu bintu bingi ku bikwata ku bulamu awatali kugikyusa nnyo n'ereetera agiraba okugitamwa.
GSAM 362Ekyambalo Ekirongooseddwa
GSAM 362.4“Omubiri tegulina na kukkatirwa katono n'ebyambalo ebinyweza ekiwato oba n'amagumba ga lukwata. Ekyambalo kirina okuba nga tekinyigiriza n'akatono, amawuggwe n'omutima bisobole okukola obulungi. Ekyambalo kirina okukoma wansi katono w'omumwa gw'engatto empanvu, naye kibe kimpi ekimala obutakoma ku bucaafu bw'ekkubo ly'abatambuza ebigere n'olw'oluguudo, awatali kukiwanika na mukono. Ekyambalo ekimpi n'okusinga ekyo kyandibadde kituufu, kyangu era kikuuma obulamu bw'abakazi nga bakola emirimu gyabwe egy'awaka, naddala abo abateekwa okukola n'emirimu egimu egy'ebweru.
GSAM 363Omubiri Gubikkibwe Kyenkanyi
GSAM 363.1“Ekyambalo ka kibe kiwanvu kitya, amagulu gaabwe galina okubikkibwa mu bujjuvu ng'ag'abasajja bwe gabikkibwa. Kino kiyinza okukolebwa nga bambala empale ezirimu ekiwero munda, ezikuŋŋaanyizibwa mu kalabba ne zisibibwa okwetooloola akakongovvule, oba ezikolebwa nga ngazi waggulu ne zifunda wansi; era zirina okuba empanvu ekimala okutuuka ku ngatto. Amagulu n'obukongovvule bwe bibikkibwa bwe bityo bikuumibwa empewo ezo ezikunta. Ebigere n'amagulu bwe bikuumibwa nga bibuguma olw'ebyambalo ebibugumya, omusaayi gwetooloola omubiri kyenkanyi, era gusigala nga mulongoofu era mulamu, kubanga tegufukisiddwa nnyogovu era teguzibiddwa mu kutambula kwagwo okwa bulijjo mu mubiri.”
GSAM 363.2Obuwanvu bw'ekyambalo kino bwalagibwa ng'obw'omu makkati obusaanira wakati w'ekyambalo ekiwalulibwa n'ekyambalo ky'Amerika. Tekyagambibwa nti waliwo omuntu yenna alina okukyambala, wabula nti tebalina kukola ngeri egenda okuggyawo amaanyi ge balina ku balala n'okuleetera abo be basaana okuyamba okutamwa. Tekyagambibwa nti balina okubikka obukongovvule bwabwe mu ngeri ennyonnyoddwa wano, wabula nti kyandisobose okukola bwe kityo. Singa ekigendererwa kye kimu kituukirizibwa mu ngeri endala, gamba ng'okwambala ebyambalo eby'omunda ebiwanvu n'ebibikka amagulu ebirukibwa, kyandibadde kikwatagana ddala n'obujulizi obwo.
GSAM 363Ensonga Ttaano Ezeetaagisa mu Nnyambala Ekuuma Obulamu
GSAM 363.3Kijja kulabibwa nti mu ngeri y'ennyambala ewagirwa mulimu ensonga ttaano ezeetaagisa mu byambalo ebikuuma obulamu, nga ze zino:—
GSAM 363.41. Okulekayo ebyambalo ebinyweza ekiwato n'okukkata kwonna okw'ekiwato.
GSAM 363.52. Okulekayo obusibiro bwonna ku mikono oba ku magulu obwandiziyiza omusaayi okwetooloola obulungi.
GSAM 364.13. Okubikka ebitundu byonna eby'omubiri kyenkanyi, naddala ebigere n'obukongovvule.
GSAM 364.24. Okusibira ebiteeteeyi ku bibegabega, era obutabireka n'akatono okuwanirirwa amakudde nga bisibiddwako obusibiro.
GSAM 364.35. Obuwanvu bw'ekyambalo.
GSAM 364.4Ensonga ennya ezisooka kaakano ziwagirwa buli musawo ategeera, ate ku y'okutaano, ennyambala ewalulibwa n'ennyambala ennyimpi esukkiridde zombi kaakano zirekeddwa.
GSAM 364Mukyala Jenness-Miller ku Nnyambala
GSAM 364.5Mu mwaka 1890, Mukyala Jenness-Miller ow'e New York, mu katabo k'ennyambala ekuuma obulamu akaali kasinga okusinziira ku kumanya kwa ssaayansi okw'omu mulembe ogwo, yawagira abakazi okukendeeza obuwanvu bw'ebiteeteeyi byabwe mpola mpola, baleme kubikyusa mangu nnyo, okutuusa bwe bikoma awo kumpi n'omumwa gw'engatto empanvu ey'omukyala,—nga bwe buwanvu bwennyini Obujulizi nnamba 11 bwe bwawagira.
GSAM 364Dokita Trall Awagira Ebyayigirizibwa
GSAM 364.6Mu 1868 kyategekebwa Dokita R. T. Trall, ow'Ettendekero ly'Obujjanjabi obw'Okukuuma Obulamu ery'e Florence Heights, New Jersey, okuwa abasumba baffe e Battle Creek, Michigan, emisomo okumala wiiki emu ku nkomerero ya Maayi. Mu kiseera ky'emisomo egyo dokita yali mugenyi wa Musumba White. Mukyala White teyagendanga mu misomo, naye kubanga dokita yagendanga buli lunaku mu ggaali eryasikibwanga embalaasi awamu n'Omusumba White ne mukyala we n'Omusumba J. N. Andrews, kyategeerekeka nti yali wa kuwuliriza ebirowoozo bye ku kukuuma obulamu, endwadde n'ebizireeta, ebyo eddagala bye likola, n'ebirala. Yayogeranga ebyo byokka ebyamulagibwa mu kwolesebwa, kyokka nga tayogera gye yaggya okumanya kwe. Dokita yagamba nti ssaayansi w'obusawo yali akwatagana n'ebirowoozo bye yayogera. Omusumba Andrews yaŋŋamba nti bwe baamaliriza emboozi y'olunaku olw'okubiri, dokita yabuuza Mukyala White ettendekero gye yamalira okusoma obusawo. Yewuunya bwe yategeera nti yali tasomangako bintu bino, naye nga yali amutegeeza ebyo ebyamulagibwa e Otsego, Michigan, nga 6 Jjuuni 1863. Yamukakasa nti ebirowoozo bye byonna byali bikwatagana ddala n'okumanya engeri omubiri gye gukolamu n'okukuuma obulamu, era nti ku nsonga nnyingi yali azitegeera mu buziba okusinga ye bwe yali azitegeerangako. Oluvannyuma lw'ennaku nga ttaano ez'okutambula n'okunyumya bwe batyo, dokita yayagala okumanya okuva eri Omusumba White lwaki yali ayitiddwa okuva ku ttendekero lye okujja okusomesa abasumba e Battle Creek. Yagamba nti, “Mukyala White alina obusobozi obwenkana n'obwange okubawa okuyigirizibwa okwetaagisa ku kukuuma obulamu.”
GSAM 365Ssaayansi w'Obusawo Akkiriza Ebyayigirizibwa
GSAM 365.1Ebiwandiiko bye ebingi ku bitundu eby'enjawulo eby'okukuuma obulamu mu nkola bimaze emyaka nga bisomebwa abantu, era bingi ku byo kaakano bikuŋŋaanyiziddwa mu kitabo ekiyitibwa Okwefuga kw'Omukristaayo n'Okukuuma Obulamu Okusinziira ku Bayibuli. Abamu ku basawo abasinga okuyigirizibwa, oluvannyuma lw'okwekenneenya ebiwandiiko bino n'obwegendereza, balangiridde nti ssaayansi w'obusawo akwatagana nabyo ddala. Ku ye ebiwandiiko bino si bibala bya kusoma, naye kuwandiika kwokka ebyo Mukama by'amubikkulidde mu kwolesebwa.
GSAM 365Obujulizi bwa Dokita Kellogg
GSAM 365.2Okulaga engeri okunoonyereza kwa ssaayansi w'obusawo gye kukwataganamu n'ebyo ebyabikkulirwa Mukyala White mu kwolesebwa mu 1863, nja kujuliza okuva mu nnyanjula y'ekitabo Okwefuga kw'Omukristaayo ebigambo ebyawandiikibwa J. H. Kellogg, M.D., akulira ekitongole ky'obujjanjabi eky'e Battle Creek, Michigan, ekimanyiddwa mu nsi yonna. Agamba nti:—
GSAM 365.3“1. Mu kiseera ebiwandiiko ebyogerwako we byasookera okufuluma, ensonga y'obulamu yali kumpi terowoozebwako n'akatono, si mu bantu be byawandiikirwa bokka, naye ne mu nsi okutwalira awamu.
GSAM 365.4“2. Abatono abaawagiranga obwetaavu bw'okulongoosa empisa ezikwata ku mubiri, awamu n'okuwagira emisingi egy'okulongoosa emituufu, baabunyanga n'ensobi ezaalabikiranga ddala, ate nga mu biseera ebimu zaali zitama.
GSAM 366.1“3. Tewaali kifo kyonna era tewaali muntu yenna eyalaga amazima ag'okukuuma obulamu nga gategekeddwa era nga gakkiriziganya, agataliimu nsobi ezeeraga lwatu era agakwatagana ne Bayibuli n'emisingi gy'eddiini y'Ekikristaayo.
GSAM 366.2“Ebiwandiiko ebyogerwako byafuluma ng'embeera eri bw'etyo. Emisingi egyayigirizibwa tegyakakasibwa na buyinza bwa ssaayansi, naye gyalagibwa mu ngeri ennyangu era entegeerekeka omuntu atagamba nti alina okumanya kwa ssaayansi, wabula agamba nti awandiika ng'ayambibwa era ng'aweebwa obuyinza ekitangaala ekiva eri Katonda.
GSAM 366Emisingi Ginywezezza mu Kugezesebwa
GSAM 366.3“Emisingi egyalagibwa mu mbeera ezaali ez'enjawulo bwe zityo, era nga gigambibwako ebintu ebyewuunyisa bwe bityo, gigumye gitya okugezesebwa kw'ekiseera n'okukozesebwa? Kino kye kibuuzo ekisaanira ddala okubuuzibwa. Eky'okuddamu kyakyo kisangibwa mu bintu ebiyinza okukakasibwa mu bujjuvu obusingayo.... Emisingi egyali tegyafiibwako n'akatono oba nga gisekererwa emyaka amakumi abiri mu etaano egiyise, mpola mpola gizze gyesigibwa era gissibwamu ekitiibwa abantu, okutuusa ensi lw'eri kumpi okwerabira nti tegyakkirizibwanga bwe gityo bulijjo. Ebizuuliddwa ebiggya mu ssaayansi n'ennyinnyonnyola empya ey'ebintu ebyamanyibwa edda bizze byongera obujulizi obugikakasa, okutuusa nga mu kiseera kino buli gumu ku misingi egyawagirwa emyaka egisukka amakumi abiri mu etaano egiyise gunywezeddwa n'obujulizi bwa ssaayansi mu ngeri esingayo amaanyi.”
GSAM 366Obukakafu bw'Ensibuko ey'Obwakatonda ey'Okwolesebwa
GSAM 366.4“Kiteekwa ddala okutwalibwa ng'ekintu eky'ekitalo, era nga kiraga obukakafu obutabuusibwabuusibwa obw'okutegeera n'obulungamya obw'obwakatonda, nti wakati mu kuyigiriza okutabuliddwa era okukontana, okwali kugamba nti kulina obuyinza bwa ssaayansi n'obumanyirivu, naye nga kukyusiddwa ebirowoozo ebisukkiridde era ne kulemala okukola obulungi olw'okutabula okw'ensobi kungi,—kiteekwa okukirizibwa nti kyali kintu kya ngeri ya njawulo, omuntu eyali talina bigambo by'obumanyi bwa ssaayansi oba okusoma okw'amaanyi n'ategeka okuva mu kibiina ky'ebirowoozo ebyatabulwa era ebirimu ensobi, ebyayogerwa abawandiisi n'abalowooza abatono ku nsonga z'obulamu, enteekateeka y'emisingi gy'obulamu obulungi egyali gikwatagana nnyo, egimutindo gumu, era egya nnamaddala, ne kiba nti okuteesa, okunoonyereza, okuvumbula, n'obumanyirivu obw'emyaka 25 tebivuddemu kuggyawo musingi n'ogumu, wabula byayamba kwongera kukakasa enjigiriza ezo.” Kyawandiikibwa nti, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Ekitongole ky'Obulamu Kyagaziyizibwa
GSAM 367.1Wansi w'obukulembeze bwa J. H. Kellogg, M.D., eyatandika okukwatagana n'ekitongole kino ng'omusawo omukulu mu 1876, kyazuulibwa nti obwetaavu bw'okujjanjaba bwali bunene nnyo ne kiba nti mu kiseera kya ttoggo mu 1877 waali wetaagisa ekifo ekirala. Mu 1876 erinnya ly'ekitongole lyakyusibwa okuva ku Ekitongole ky'Ennongoosereza mu by'Obulamu ne lituumibwa Sanitariyamu y'Eby'obusawo n'Okulongoosa, era mu 1878 ekizimbe ekipya ekikulu ne kizimbibwa.
GSAM 367.2Ekizimbe kino kyali kipima ffuuti 136 x 46, nga kirina emyaliiro ena waggulu w'omwaliiro oguli wansi w'ettaka. Mu kizimbe kyonna mwali mubugumizibwa n'omukka, era nga kimulisibwa ggaasi. Oluvannyuma lw'akaseera katono nga kigguliddwa, kyajjula kumpi abalwadde n'abagenyi.
GSAM 367.3Okutuusa ku kiseera ekyo, ebyali byalagulwa mu 1866 mu bujulizi bwa Mukyala White ku bikwata ku kitongole kino byali bituukiridde mu ngeri eyeewuunyisa. Abantu bangi baali bamaze okukkiriza ekitangaala ky'amazima ag'ekiseera kino, era okufaayo kwabwe eri abantu bano kwasooka kusikirizibwa olw'okujja kwabwe ku kitongole kino nga banoonya obulamu.
GSAM 367Ekifo ky'Obulamu eky'omu Kyalo
GSAM 367.4Mu Obubonero bw'Ebiseera obwa November 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., eyali muganda wa J. H. Kellogg nga baalina omuzadde omu, yalangirira nti yali afunye ettaka ku lusozi Howell Mountain, mayiro bbiri n'ekitundu mu bukiikakkono bw'ebuvanjuba bwa St. Helena, mu Napa County, Cal., era yali anaatera okuzimba ekizimbe ekyali kigenda okuyitibwa “Ekifo ky'Obulamu eky'omu Kyalo,” nga kiri kumpi n'Ensulo za Crystal. Mu kiseera ky'obutiti bwa 1877-78 ekizimbe kyazimbibwa, era kyaggulwawo okujjanjabiramu abalwadde mu ntandikwa ya 1878. Ekifo kino eky'obulamu, okufaananako n'ekitongole ekyali omuzadde waakyo, sanitaríyamu e Battle Creek, tekyakula mu bunene bwakyo bwokka, wabula era kyafuuka ekifo abantu bangi mwe baaleetebwa okumanya n'okukkiriza obubaka.
GSAM 368Lupapula lw'Obulamu olw'e Pacific
GSAM 368.1Ekiseera eky'ebbugumu mu 1885 kyali kiseera kya nkulaakulana ey'amaanyi mu mulimu gw'obubaka bwa malayika ow'okusatu. Ku lunaku olusooka mu May, Ekifo ky'Obulamu eky'omu Kyalo e St. Helena kyateekebwa wansi w'obukulembeze bw'obusawo bw'omusawo eyali ayise mu masomo mu butongole. Mu mwezi gwa June, Lupapula lw'Obulamu olw'e Pacific n'Omuwagizi w'Okweziyiza lwatandika okufulumizibwa omulundi gumu buli myezi ebiri, nga magazini ya mpapula 24, wansi w'obulagirizi bw'omuwandiisi Omusumba J. H. Waggoner. Ng'ayita mu bikozesebwa bino, obulamu obupya bwajja mu kitongole ky'obulamu, ekyatandika okulaga amagoba agasigadde okuva ku mwaka ku mwaka, okuva ku $2,000 okutuuka ku $4,000 buli mwaka, mu kifo ky'okufiirwa nga mu myaka egyaali giyise, okutuusa omwaka ogwakomekkerezebwa mu April, 1891, lwe kwalaga amagoba agasigadde agasukka ku $12,000.
GSAM 368.2Ku lukuŋŋaana lw'Ekibiina ky'Ekifo ky'Obulamu eky'omu Kyalo e St. Helena mu 1887, ekiwandiiko kino kyayogerwa ku by'ensimbi z'ekitongole: Ku May 1, 1885, omuwendo gw'ekitongole ogwasigalawo gwali $5,322.76 gwokka, oba nga gukendedde ku migabo gyonna egyali giweereddwa okutuusa ku lunaku olwo ne $2,547.24. Mu bigambo ebirala, ekitongole kyali kimaze ebisale byakyo byonna era ne kimalawo $2,547.24 ku migabo gyakyo. Ku April 1, 1887, omuwendo gw'ekitongole oluvannyuma lw'okuggyako amabanja gaakyo gwali $21,372.64, oba nga gweyongedde mu myezi amakumi abiri n'esatu ne $16,049.88. Ku ssente ezo, migabo gyaweereddwa egya $5,280, era ekitongole ne kiweebwa ebiweebwayo ebya $2,497.60; bwe kityo, ku mulimu gw'ekitongole waaliwo amagoba agasigadde aga $8,272.28. Mu kiseera ekyo, Lupapula lw'Obulamu olw'e Pacific lwafulumizibwa nga mpapula 32 buli mwezi, nga lulina ekibikka, era ne kizuulibwa nti lulina omugaso ogusingawo mu kutumbula eby'obugaso n'emisingi gy'ekitongole.
GSAM 369Omulimu gw'Obuyambi
GSAM 369.1Mu Omuminsani w'Eby'obusawo ey'a January, 1891, Dr. J. H. Kellogg bwe yali ayogera ku sanitaríyamu e Battle Creek, yagamba nti—
GSAM 369.2“Obujjanjabi obw'obuyambi obuweereddwa mu myaka 25 ekitongole kino kye kimaze nga kiriwo bumaze ssente nnyingi nnyo okusinga $100,000, emirundi mingi okusinga omuwendo gw'emigabo ogwasooka kuteekebwamu.
GSAM 369.3“Okugatta ku mulimu gw'obuyambi ogwogeddwako, ekitongole kino kisindise ababuulizi, abajjanjabi, abayigiriza mu masomero g'okufumba, n'abantu abalala abatendekeddwa okukola mu mirimu egy'enjawulo egy'obuminsani.”
GSAM 369Okusaba olw'Abamulekwa
GSAM 369.4Ku Lukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna, ku March 8, 1891, Dr. Kellogg yasaba nnyo ku lw'abamulekwa. Yagamba nti: “Nneesanga nga nteereddwa okuba ‘omukiise ow'awamu,' era ŋŋenda kukiikirira abatakiikirirwa—abamulekwa, abatalina muntu wa kubalabirira.”
GSAM 369Ekirabo kya Mukyala Haskell ekya $30,000
GSAM 369.5Mu Omuminsani w'Amaka ey'a January, 1892, okusaba okw'amaanyi kwakoleddwa olw'ensimbi ez'okuteekateeka amaka g'abaana bamulekwa. Mu lupapula olwo mwali amannya g'abo abaasuubiza ssente z'amaka ezaatuuka ku $17,716—ssente entono nnyo, abakulembeze b'omulimu bwe baalowooza, eri omulimu omunene bwe gutyo, era ne batya nti okukola kwandikererwa. Naye Oyo alaba enkomerero okuva ku ntandikwa, era nannyini “ente eziri ku busozi olukumi,” n'ategeka ebintu ne biba nti omukazi omugagga atalina kukkiriza kwaffe, Mukyala Caroline E. Haskell ow'e Chicago, nnamwandu wa Mr. Frederick Haskell, bwe yawulira ku mulimu guno ogw'obuyambi ogwali gutegekeddwa, amangu ago n'ateeka mu mikono gy'akakiiko akazimba ssente za $30,000, ng'ayagala kyokka zikozesebwe zonna mu kuzimba amaka g'abamulekwa okusinziira ku nteekateeka ezaali zitegekeddwa, gakulirwe mu mwoyo omugazi era ogw'eddembe, era ekitongole kiyitibwe Haskell Memorial Home okujjukira bba eyali afudde.
GSAM 370.1Olw'ensimbi ezaaweebwa bwe zityo, Ekibiina ky'Obuminsani bw'Eby'obusawo n'Obuyambi kyasobola, mu mwaka ogwo, okuzimba n'okuggulawo ekizimbe ng'amaka g'abamulekwa. Ekizimbe kino kyawongozebwa ku January 25, 1894. Mu kiseera ekisinga obungi okuva ku lunaku olwo, amaka ago, nga galimu bamulekwa, abayambi, n'abayigiriza, gabadde n'omuwendo gw'abantu nga kikumi ku kigerageranyo.
GSAM 370Amaka g'Ekijjukizo kya James White
GSAM 370.2Ng'oggyeeko okulabirira n'okuwagira abamulekwa bano, ekibiina kino kirina obukulembeze bw'ekitongole ekirala eky'obuyambi, ekiyitibwa Amaka g'Ekijjukizo kya James White, abantu abakadde era abatalina maka abasukka amakumi abiri mwe balabirirwa ne bakolerwa obulamu obwangu.
GSAM 370Abaminsani b'Eby'obusawo
GSAM 370.3Mu mulimu guno, waliwo eddaala eddala ery'amaanyi eryaatwalibwa bwe kwatandikibwa okutendeka abaminsani b'eby'obusawo. Mu kusiima omulimu guno ogw'okuyimusa abantu, Mukyala White bwe yali awandiika ng'ali e Preston, Australia, ku September 16, 1892, yagamba nti—
GSAM 370.4“Nandyagadde wabeerewo abantu kikumi abatendekebwa we wali omu kati. Kisaanidde okuba bwe kityo. Abasajja n'abakazi bombi basobola okuba ab'omugaso ennyo nga baminsani b'eby'obusawo okusinga nga baminsani abatali na kuyigirizibwa kwa by'obusawo.”
GSAM 370.5Omuwendo gw'abo abagenda mu kusoma okubateekateeka okuyingira mu kuweereza okw'obulamu bwabwe bwonna mu mulimu ogw'engeri eno gweyongedde nnyo okuva ekigambo ekyo lwe kyawandiikibwa.
GSAM 370Enkulaakulana y'Omulimu gw'Obulamu
GSAM 370.6Mu Omuminsani w'Eby'obusawo ey'a January, 1894, mulimu ekiwandiiko ekimpi ekiraga ebintu ebisanyusa ebikwata ku nkulaakulana y'omulimu gw'obulamu. Kisoma bwe kiti:
GSAM 371.1“Ekitongole ky'Ennongoosereza mu by'Obulamu yategekebwa mu 1866.... Ennyumba entono ey'ebiti yagulibwa, nga yali maka g'omuntu ku bubwe mu kifo ekirungi era eky'obulamu ku ttaka erigulumivu erya Battle Creek, ekibuga ekimu ku bibuga bya Michigan ebyali bikula. Abasawo babiri, abakozi b'okunaaba babiri, omujjanjabi omu (ataali mutendeke), abayambi basatu oba bana, omulwadde omu, n'obutali bwangu obw'engeri zonna, awamu n'okukkiriza kungi mu biseera eby'omu maaso eby'ekitongole n'emisingi gye kyali kyasinziirwako—eno ye ntandikwa y'omulimu oguliwo kati. Kyamanyibwa nga Ekitongole ky'Ennongoosereza mu by'Obulamu.
GSAM 371.2“Mu kifo awali akayumba akaasooka, kati wayimiridde ekizimbe ekiwanvu ffuuti 312 era ekigazi ffuuti 100, nga kirina emyaliiro mukaaga, era kisobola okwaniriza abagenyi ebikumi bisatu, nga kirina ebikozesebwa byonna ssaayansi ow'omulembe by'asobola okuteesa olw'okulabirira n'okuzza obulamu bw'abalwadde. Abasawo kkumi, abasinga obungi nga bakugu mu mirimu gyabwe egy'enjawulo, be bakola ekibiina ky'abasawo. Abajjanjabi n'abayambi abalala bakola amaka agasukka mu bantu ebikumi bisatu, era abantu abajja mu kitongole kino bava mu Ssaza zonna eziri mu Ekibiina ky'Amassaza, awamu n'abagenyi bangi okuva mu nsi endala. Enzigi zaakyo ziggule bulijjo eri omuminsani, ow'omu maka oba ow'ensi endala, ow'erinnya lyonna, era amaka gano tebatera kubeera nga tegaliimu omu oba okusingawo ku bagenyi abo.”
GSAM 371Ddwaliro lya Sanitaríyamu
GSAM 371.3“Ddwaliro lyazimbibwa mu 1888, nga lizimbe kya ffuuti 100 x 60, nga kirina emyaliiro etaano. Emyaliiro esatu egya waggulu egy'ekizimbe gikozesebwa mu kitundu ky'okulongoosa abalwadde ekya sanitaríyamu, mu bisenge by'abalwadde, ne mu bisenge eby'awamu. Ofiisi ez'omulimu gw'obuyambi bw'ekitongole nazo ziri wano. Obuyumba amakumi abiri, nga obumu ku bwo bubugumizibwa n'omukka era nga bumulisibwa, okufaananako n'ekizimbe ekikulu, n'amasannyalaze, buyimiridde okwetooloola, era bujjudde abalwadde oba abayizi. Essomero ery'okutendekera abajjanjabi b'abaminsani b'eby'obusawo lyategekebwa ku July 1, 1884. Mu myezi omukaaga egyaasooka abayizi amakumi asatu mu bataano beewandiisa.”
GSAM 372Obunnabbi bw'Abakozi Abagenda Okufuluma
GSAM 372.1Bwe yali ayogera ku kitongole ky'obulamu ekiri e St. Helena, Cal., Mukyala White mu bubaka bwe yawandiika ng'ali e Tramelan, Switzerland, ku February 6, 1887, yagamba nti—
GSAM 372.2“Katonda yagambye nti abasajja abakwatagana n'ekitongole kino bwe banaatambulanga mu buwombeefu era mu kugondera, nga bakola Katonda by'ayagala, kinaabeerawo era kinaakulaakulana; era okuva mu kyo abaminsani banaatumikibwanga okuwa abalala omukisa n'ekitangaala Katonda ky'abawadde. Bano, mu mwoyo gwa Yesu, banaamenyanga ebifaananyi eby'obusamize mu bifo ebigulumivu; banaabikkulanga enzikiriza ez'obulimba, era banaasimbanga amazima, obulongoofu, n'obutukuvu mu bifo kati ebikuumibwamu ensobi, okwejalabya, obutamiivu, n'obutali butuukirivu byokka.”
GSAM 372.3Tujuliza ebigambo bino, kubanga bikola n'amaanyi ge gamu ku bitongole ebirala ebifaanana bwe bityo.
GSAM 372Obuwanguzi mu Mulimu gw'Obulamu Obusuubiziddwa
GSAM 372.4Mu bujulizi obw'enjawulo obwaweebwa ekkanisa mu 1891, tusoma nti: “Omukisa gwa Katonda gunaabeeranga ku buli kaweefube akolebwa okuzuukiza okufaayo ku nnongoosereza mu by'obulamu; kubanga yeetaagibwa buli wamu. Wateekwa okubaawo okuzza obuggya ku nsonga eno; kubanga Katonda ayagala okukola bingi ng'ayita mu kintu kino.”
GSAM 372Kolegi y'Abaminsani b'Eby'obusawo ey'e Amerika
GSAM 372.5Ekitangaala kyagenda mu maaso eddaala ku lindi ku nkola ey'amagezi ey'okujjanjaba endwadde, okutuusa mu June, 1895, lwe kwajjawo obwetaavu bw'okutegeka ekitongole eky'enjigiriza y'eby'obusawo. Mu kugondera obwetaavu obwo, Kolegi y'Abaminsani b'Eby'obusawo ey'e Amerika yategekebwa olw'ekigendererwa eky'enjawulo eky'okutendeka abasawo okukolera wansi w'Ekibiina ky'Abadiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu eky'Obuminsani bw'Eby'obusawo n'Obuyambi, mu nsi yaffe ne mu nsi endala. Emikolo gy'okutandika yakolebwa e Battle Creek ku September 30, 1895, era kolegi ne ggulwawo olunaku olwaddirira, October 1, n'ekibiina ky'abayizi amakumi ana.
GSAM 372.6Mu kiwandiiko kya kolegi tusoma nti:
GSAM 372.6“Kolegi eno yategekebwa mu Chicago wansi w'amateeka ga Ssaza ya Illinois. Enteekateeka y'amasomo eneeba ya bujjuvu nga ey'amassomero g'eby'obusawo agasinga obulungi mu United States. Okuyigiriza kunaabeeranga kitundu mu Chicago, era kitundu mu Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Ku bikwata ku abo abeetegekera omulimu gw'obuminsani bw'eby'obusawo, tusoma bino mu Omuminsani w'Eby'obusawo ey'a August, 1895:
GSAM 373.1“Ekibiina ky'abajjanjabi kati abatendekebwa mu Ssomo ly'Abajjanjabi erya Sanitaríyamu e Battle Creek kirimu abantu abasukka 250; buli omu ku bano kati asobola okukola omulimu gw'obuminsani bw'eby'obusawo aweereddwa ekifo. Abajjanjabi beetaagibwa mu South Sea Islands; mu Buyindi; mu West Indies; mu South America; 25 oba 30 mu States ez'Obukiikaddyo eza United States; ne mu bibuga byaffe ebinene.”
GSAM 373Enkulaakulana y'Omulimu gw'Obuminsani bw'Eby'obusawo
GSAM 373.2Ku mikolo gy'okumaliriza amasomo g'ekibiina ky'Abajjanjabi Abaminsani ba Sanitaríyamu, egyakolebwa mu Tabernacle ku November 5, 1895, Dr. Kellogg yagamba nti—
GSAM 373.3“Emyaka kkumi n'ebiri egiyise, ku mukolo ogw'engeri eno, abajjanjabi babiri be baamaliriza amasomo. Kati waliwo ekibiina ky'abajjanjabi abali wakati w'ebikumi bisatu n'ebikumi bina. Waliwo abasawo kkumi na mwenda ku sanitaríyamu, era amakumi abiri mu babiri ku bitongole ebifaanana nabyo, ebikwatagana mu ngeri emu oba endala ne sanitaríyamu, era nga biri wansi w'obukulembeze bw'Ekibiina ky'Obuminsani bw'Eby'obusawo n'Obuyambi. Abajjanjabi baffe amakumi ataano mu basatu bali mu nsi ez'enjawulo ez'ebweru,—mu Sweden, Mexico Enkadde, Gold Coast ey'Africa, Australia, South Africa, Denmark, Buyindi, New Zealand, Samoa, ne British Guiana. Waliwo abayizi b'eby'obusawo 63 kati abatendekebwa. Mu bano amakumi ana n'omu bali wano, amakumi abiri mu babiri bali mu Yunivasite ya Michigan ne mu massomero amalala. Abajjanjabi amakumi abiri mu babiri bamaliriza wano ekiro kino, nga beetegese bulungi okufuluma nga bajjanjabi abakakasiddwa.”
GSAM 373.4Bwe tugoberera enkulaakulana y'ebitongole byaffe eby'obulamu okutuuka mu 1902, tusanga sanitaríyamu e Battle Creek, nga erina kolegi yaayo ey'eby'obusawo n'essomero ly'okutendekera abajjanjabi, nga kye kitongole ekisinga obunene eky'ekika kino mu nsi yonna ekya Badiventi ab'Olunaku olw'Omusanvu.
GSAM 374Ebizimbe Ebikulu Byayokebwa
GSAM 374.1Mu kiro kya February 18, 1902, ekizimbe ekikulu ekinene, awamu n'ebikozesebwa byakyo ebirungi, ne ddwaliro erigazi, byayokebwa omuliro. Mu kiseera ekyo waaliwo abalwadde n'abagenyi ebikumi bina mu bizimbe, naye olw'amaanyi ag'obuzira ag'abasawo, abajjanjabi, n'abayambi, awamu n'obukuumi obw'enjawulo obwa Mukama, bonna baaggyibwa mu bizimbe nga tewali n'omulala afunye obuvune obw'amaanyi.
GSAM 374Sanitaríyamu Empya
GSAM 374.2Ekizimbe ekirala, ekinene era ekinywevu okusinga eky'edda, kizimbiddwa mu kifo awali ebizimbe eby'edda. Ejjinja ery'omusingi ery'ekizimbe ekiriwo kati lyateekebwa ku May 12, 1902, era ekizimbe ne kiweebwayo ku May 31, 1903. Abakulembeze b'ekitongole kino boogera ku kizimbe ekipya nti “kinywevu era kinaabeerawo ng'ekizimbe bwe kisobola okukolebwa n'ekyuma, amayinja, amatoffaali, ne seminti.”
GSAM 374.3“Ebyuma n'ebikozesebwa by'ekitongole kino, mu buli nsonga, bye bisinga obupya, obujjuvu, obulongoofu, obwangu, n'obunywevu obusobola okufunibwa; era tukkiriza nti, nga bwe kiyimiridde kati nga kiwedde, sanitaríyamu e Battle Creek erina obusobozi n'obwangu eri abalwadde ebitasukkulwako ddala.
GSAM 374.4“Ekigendererwa ky'abakulembeze b'ekitongole kino kibadde kukuŋŋaanya mu kifo kimu era mu mbeera ennungi, enkola empya zonna n'ebikozesebwa byonna eby'okujjanjaba abalwadde ebikkirizibwa mu by'obusawo obw'amagezi, era okukozesa enkola ezo mu ngeri ey'obwesigwa n'okutegeera.”
GSAM 374Sanitaríyamu Nyingi Ziteekwa Okuteekebwawo
GSAM 374.5Ekitangaala ekyawuliddwa eri abantu bano kiri nti Mukama ayagala wabeerewo sanitaríyamu nnyingi, ez'obunene obwa wakati, nga zibunye mu nsi, mu kifo ky'okuba n'ebitongole bitono byokka ebinene ennyo. Tuli basanyufu okulaba nti okutandika kukoleddwa mu kuggulawo sanitaríyamu entono mu bitundu eby'enjawulo eby'ensi, naddala mu myaka ekkumi egiyise. Mu Ekitabo ky'Omwaka eky'Olukiiko Olukulu olw'Ekkanisa mu Nsi Yonna eya 1904 mulimu olukalala lwa bitongole bino ebitono ebisukka mu makumi ataano.
GSAM 375Olukalala lwa Sanitaríyamu
GSAM 375.1Wadde nga kyandibadde kya ssanyu okunnyonnyola embeera ezaaviirako okutandikibwawo kw'ebitongole bino, olw'ekifo kyaffe ekitono tulina okwemalira ku lukalala lw'ensi gye biri n'omuwendo gwabyo mu buli nsi. Tusanga mu United States 35; Great Britain 3; Germany 1; Switzerland 1; Denmark 1; Norway 1; Sweden 1; South Africa 1; Australia 2; New Zealand 1; Kizinga kya Samoa 1; Mexico Enkadde 1; Buyindi 1; Japan 1.
GSAM 375Olukalala lw'Ebifo eby'Okujjanjabirwamu
GSAM 375.2Ng'oggyeeko sanitaríyamu zino, waliwo ebifo amakumi abiri mu bibiri eby'okujjanjabirwamu, ekkumi n'omusanvu ku byo nga biri mu United States; kimu e Jaffa, kimu e Jerusalem, Palestine; kimu e Guadalajara, Mexico Enkadde; kimu e Kimberley, South Africa; ne kimu e Rockhampton, Australia. Ku ebyo era waliwo restoran ez'emmere ey'ebimera amakumi abiri mu mukaaga, abantu mwe basobola okufunira emmere ennongoofu ey'obulamu, era ne bafuniramu okuyigirizibwa okutono oba okungi ku nkola entuufu ey'okubeeramu.
GSAM 375.3Ebibalo bino ebikwata ku kugenda mu maaso kw'emisingi gy'ennongoosereza mu by'obulamu biraga Katonda bw'asobola “okukola omulimu omunene ng'ayita mu kintu kino,” nga bwe kyalagulwa mu ngeri ey'obwakatonda mu 1866; era biraga, nga bwe kyalagulwa mu 1863, “emisingi gy'ennongoosereza mu by'obulamu” bwe giyinza okukola ekitundu mu “okuteekateeka abantu olw'okukyusibwa nga Mukama ajja.” Kale ebitongole bino eby'obulamu byeyongere emirundi kikumi, era mangu bikole ekyo kye byateekebwawo era kye byategekebwa okukola.
Notes
- 3 Yokaana 2. ↩