Upoko 10 — Te Karanga o Waenganui Pō
GSAM 160.1“i waenganui pō, ka pā te karanga, ‘Ē, ko te tāne mārena hou! Puta mai koutou ki te whakatau i a ia.’ Kātahi ka ara katoa aua wāhina, ka whakapai i ā rātou rama.”1
GSAM 160.2Kua kōrero kē mātou mō te wā whakaroa i whakaaturia i roto i tēnei kupu whakarite mō ngā “wāhina kotahi tekau,” ā, ināianei ka aro motuhake mātou ki taua wāhanga i whakaurua i roto i te kupu i runga ake nei, i tapaina e te iwi Atewenetiti ko te “karanga o waenganui pō.” He kaituhi rongonui mō tēnei kaupapa, i roto i tētahi pukapuka pānui e kīia nei ko te Midnight Cry, Oketopa 3, 1844, i kī:—
GSAM 160.3“Engari, i pēhea ai tātou i uru ai ki tēnei pō tatari? Nā te mea i tīmata tātou i te matakite [te matakite o ngā rā rua mano toru rau] i te kōanga, kāore i te ngahuru, 457 i mua i a Karaiti. I kore tātou i tae ki te tauranga i whakaritea, i ngaro atu ai e ono marama me ētahi rā. Nā konei i taka ai tātou ki te pō tatari, mō te ono marama.”
GSAM 160.4He kaituhi anō, a S. S. Snow, i roto i te Cry o te 22 o Ākuhata, 1844, i te kōrero mō ngā rā rua mano toru rau, i mea:—
GSAM 160.5“I tīmata rātou i te putanga o te whakahau ki te whakahou, ki te hanga hoki i Hiruhārama. I hangaia tuatahi te whakahau e Hairuha, i whakahouhia e Tariuha, ā, i whakaotia e Arataherehe Longimanus i te tau whitu o tōna rangatiratanga. I whakapuakina, ā, i whai mana i te ngahuru o te tau 457 i mua i a Karaiti, i tae mai ai a Etera ki Hiruhārama i raro i te ringa atawhai o te Ariki, i whakahou i te kāwanatanga o ngā Hūrai, i whakatū i ngā rangatira me ngā kaiwhakawā, ā, i tīmata i te hanga o te pakitara.”2
GSAM 160.6I te mea he rua mano toru rau tau katoa te roa o te matakite, me whakamahi katoa i te tau 457 me te tau 1843 kia tutuki ai te rua mano toru rau tau, ā, ki te kore te whakahau i puta kia tae ki te marama tuawhitu o te tau 457 B.C., i ākona kāore te wā nei e mutu kia tae ki te marama tuawhitu o te tau 1844. I te mea i whakaarotia ko te whakanui i te rā tekau o te marama tuawhitu te kaupapa i tohu i te tīmatanga o te wā, i whakaaturia hāngai tonu ka mutu ngā rā rua mano toru rau i te rā tekau o te marama tuawhitu (wā Īharaira), te 22 o Oketopa 1844, ā, ka tae te wā kia horoia te wāhi tapu. Ko ngā taunakitanga katoa i whakamahia mō te mutunga o te wā i te tau 1843 i hāngai anō, me te kaha ōrite, ki te tatau mō te tau 1844, ā, nā reira i whakapūmau ai rātou kua kitea e rātou he whakautu i whakaarohia he tino tika mō te take i pōuri ai rātou. Kāore e taea te whakamārama pai ake i te āhua i whakapuakina ai e ngā Atewenetiti te “karanga tika o waenganui pō,” i tapaina ai i taua wā, i te whakahua i ngā tuhinga a te hunga i tino whai wāhi ki taua mahi i taua wā.
GSAM 161“Puta mai koutou ki te whakatau i a ia”
GSAM 161.1I roto i te Cry mō te 3 o Oketopa 1844, i puta tētahi tuhinga nā George Storrs, i raro i te taitara, “Puta mai koutou ki te whakatau i a ia,” ā, i kī ai ia:—
GSAM 161.2“Ka tango ahau i taku pene me ngā kare ā-roto kāore au i rongo i mua. Kāore he ruarua i roto i taku hinengaro, ka kite te tekau o te marama tuawhitu i te whakapuakitanga o tō tātou Ariki a Īhu Karaiti i roto i ngā kapua o te rangi. Kei roto tātou i ngā rā ruarua i mua i taua kaupapa—he wā whakamataku ki te hunga kāore i whakarite, engari he korōria ki te hunga kua rite.
GSAM 161.3“‘Ē, ko te tāne mārena hou’ i tēnei tau; ‘Puta mai koutou ki te whakatau i a ia.’ Kua mutu tā mātou mahi ki ngā hāhi ingoa me ngā hunga kino katoa, haunga anake te pānga o tēnei karanga ki a rātou. Ko tā mātou mahi ināianei, he whakaoho i ngā wāhina ‘i mau i ā rātou rama, ā, haere ana ki te whakatau i te tāne mārena hou.’ Kei hea tātou ināianei? ‘Ahakoa roa ia, tatari atu ki a ia.’ Ehara rānei i tēnei tā mātou whakautu mai i Māehe, i Āperira rānei kua pahure?—Āe. He aha i puta i te wā i roa ai te Tāne Mārena Hou?—I tunewha katoa ngā wāhina, i moe hoki, nē rā? Kāore ngā kupu a Karaiti i rahua; ā, ‘e kore hoki e taea te whakakāhore te karaipiture.’ Kāore he painga kia kī noa tātou kua oho tātou; kua tunewha tātou, ehara i te mea mō te haerenga mai o te Karaiti, engari mō te wā. I tae mai tātou ki te wā whakaroa; kāore tātou i mōhio ‘pēhea te roa’ o te whakaroa, ā, i runga i tēnei take kua tunewha tātou. Kua kī ētahi o mātou i a mātou e moe ana, ‘Kaua e whakarite anō i tētahi wā!’ nō reira i moe mātou. Ināianei, ko te raruraru kia whakaoho i a mātou. E te Ariki, āwhina mai, he kore hua te āwhina a te tangata. Kōrero mai koe anō, e te Ariki. Auē, kia ‘whakamōhio mai’ ināianei e te ‘Matua’ te wā.
GSAM 162Te Waenganui Pō o te Karere
GSAM 162.1“E hia te roa o te wā tatari?—He haurua tau. E pēhea ana koe i mōhio ai?—Nā te mea e kī ana tō tātou Ariki, ‘i waenganui pō,’ i te wā i tatari ai te tāne mārena hou. Ko te matakite mō ‘rua mano toru rau ahiahi-ata,’ arā, ngā rā. Ko tētahi ‘ahiahi,’ arā, te pō, he haurua o tētahi o aua rā matakite, nō reira, he ono marama. Koia tērā te roa katoa o te wā tatari. I tīmata te karanga kaha o nāianei mō te wā i te waenganui o Hūrae, ā, kua tere, kua kaha hoki tōna hōrapa, ā, kei te haere tahi me tētahi whakaaturanga o te Wairua, kāore au i kite i tērā i te wā i karangahia ai te ‘1843.’ Ināianei, he tino kupu tūturu, ‘Puta mai koutou ki te whakatau i a ia.’ He waiho i ngā mea katoa kāore au i moemoeā ka kitea. Ka piri tēnei karanga ki te ngākau, ka waiho e ngā kaipāmu ō rātou pāmu me ō rātou hua. He tangi kaha me ngā roimata, he whakatapua i ngā mea katoa ki te Atua, kāore au i kite i tērā i mua. He whakapono ki tēnei pono kāore i rangona i taua taumata i te karanga o mua, ā, he korōria tangi, he korōria rewa kei roto, e kore e taea e te hinengaro te whakamārama, engari mā te hunga kua rongo anake.
GSAM 162.2“Ki runga i tēnei pono o nāianei, mā te aroha noa ahau e māia ki te tuku i ngā mea katoa, ā, e mōhio ana ahau, mēnā ka whakaae ahau ki te ruarua mō tēnei, ka hē ahau ki te Atua, ā, ka taka hohoro ki runga i ahau te ‘whakangaromanga.’ Kua tino mārama ki ahau ināianei, ‘ki te whai tētahi kia ora ia,’ i ngā wāhi kua tika te whakaputa i tēnei karanga, mā te whakaae ki te whakaaro ‘mehemea kāore e tae mai’, mā te mataku rānei ki te anga whakamua ki tēnei pono, ‘ka mate anō ia.’ E hiahiatia ana te whakapono kotahi i ārahi i a Āperahama ki te tuku i a Īhaka hei patunga, i a Noa ki te hanga i te arka, i a Rota ki te wehe i Horoma, i ngā tamariki o Īharaira ki te tū i te pō katoa e tatari ana kia puta atu i Īhipa, i a Raniera ki te haere ki roto i te rua o ngā raiona, i ngā Hiperu tokotoru ki roto i te umu ahi. I whakaaro mātou ka taea e mātou te tomo ki te rangatiratanga me te kore e whakamātauria tō mātou whakapono, engari kua mārama au kāore mātou e tomo me te kore whakamātautau pēnei. Ka kawea mai e tēnei kōrero pono whakamutunga tētahi whakamātautau pēnei, ā, kāore he tangata e anga atu ki reira, engari ko te hunga e māia ana kia kīia he hunga maharakore, he hunga pōrangi, he aha atu rānei e hiahia ai te hunga o Horoma i mua i te waipuke, tētahi hāhi mahanahana kau, ngā wāhina moe rānei ki te tapa i a rātou. Ka karanga anō au, ‘Rere atu kia ora ai koe;’ ‘kaua e titiro ki muri i a koe;’ ‘Kia mahara ki te wahine a Rota.’”
GSAM 163Te Toka Papatahi a Storrs
GSAM 163.1I roto i te Midnight Cry o Oketopa 10, 1844, i puta mai, nā te pene a George Storrs, ngā kōrero e whai ake nei, i raro i te taitara, “Te Whakamutunga,” engari i tapaina e ngā Atewenetiti, “Te Pōhatu Papatahi a Storrs”:—
GSAM 163.2“Me pēhea tātou e reri ai mō taua rā?—Whakapono ki te pono o te Atua, ā, whakamātau ki runga i taua pono, mā te whakapono kaha e whakahōnore ana i te Atua. Me whai tātou i taua āhua hinengaro anō, pēnei me te mea e mōhio ana tātou ka mate i taua rā, te tuku katoa ki te Atua, me te mate ki te ao.
GSAM 163.3“Kāore e taea e au te whakamārama pai ake i tāku e kī nei, engari mā te whakaaro ki tētahi toka papatahi nui kei waenganui o te moana. Kua tukuna he oati e tētahi rangatira korōria, kaha hoki, kia tukuna i tētahi wā kua whakaritea he kaipuke mamaoa whakamīharo hei kawe i ngā tāngata katoa ka kitea e ia i reira, me te taunakitanga kua whakapono pū ki āna kupu, ki tētahi whenua korōria. He tokomaha ka whakamātau ki te haere ki te toka. Ka tae haumaru rātou ki te toka, ka tapahia e ētahi te taura, ka rere atu i a rātou ā rātou waka i tae mai ai, ā, kāore rātou e titiro whakamuri, engari e tatari ana ki te taenga mai o te kaipuke. Kāore rātou e ruarua ki te pono o te oati, ā, ka whakatūpono i ā rātou mea katoa ki taua oati. Ko ētahi atu ka tae mai ki reira, ka whakaaro kua ranea kua noho rātou ki runga i te toka. Engari, e hiahia ana rātou kia ‘mātau’, kia kaua e tūpono nui rawa.
GSAM 164.1“‘Kia rite ki tō kōrua whakapono te meatanga ki a kōrua’ i rangona i mua i te wā i tūmanakohia ai te taenga mai o te kaipuke mamaoa. Ka tae mai te rā. Ko te hunga tūpato, tērā pea, e hiahia ana ki te wewete i ā rātou poti, kia rere ai, mēnā ka kite rātou i te kaipuke e haere mai ana. Ka kitea te kaipuke; engari ināianei kua tōmuri rawa kia tukuna ā rātou poti kia rere, kia kore ai rātou e kitea; ā, hei tā taua tūpato anō, me waiho kia kore e rere ā rātou poti kia mōhio pono rā anō rātou kāore rātou i hē mō te kaipuke e tata mai nei. Ināianei kua tata rawa mai te kaipuke, ā, kāore rawa e taea e rātou te wewete i ā rātou poti kia kore ai e kitea.
GSAM 164.2“Ka tae te kaipuke mamaoa ki te toka. ‘He aha te taunakitanga o tō koutou whakapono pū ki te oati mō te taenga mai o te kaipuke mamaoa?’—‘Kua wehe ā mātou poti, kua rere atu i a mātou, nō reira kāore rawa i taea e mātou te tae ki te whenua, ā, me mate rawa mātou mēnā kāore te kaipuke mamaoa i tae mai, nā te mea he toka tēnei kāore he kaipuke anō e haere ana.’ ‘Kua ranea,’ ka karanga te rangatira o te kaipuke mamaoa; ‘hiki mai ki runga; kāore tēnei whakawhirinaki e hinga.’
GSAM 164.3“Ko te hunga i herea ā rātou poti ki te toka, ināianei e huihui mai ana, e whawhai ana kia piki ki runga i te kaipuke mamaoa. Ka pātai te rangatira, ‘He aha te tikanga o ēnei poti e kitea ana e au e herea ana ki ngā toka i reira, kua tapahia noa iho rānei ā rātou taura nō muri i taku putanga ki te tirohanga?’ Ka whakautu rātou, ‘I whakaaro mātou kia tūpato, kia whai mātou i tētahi huarahi hei hoki ki te whenua mēnā kāore te kaipuke mamaoa e tae mai.’ ‘Nā, i whakarite koutou mō te kikokiko i taua wā,’ ka karanga te rangatira, ‘ā, nā reira i ruarua koutou ki aku kupu? Kia rite ki tō kōrua whakapono te meatanga ki a kōrua. E whakahē ana ngā taunakitanga i a koutou. I whakarite koutou kia hoki anō, ā, ināianei me kai koutou i te hua o tō koutou kore whakapono.’ Nā reira, ‘kīhai rātou i āhei te tae atu i te kore o te whakapono.’ Auē, te āhua whakamataku o te pōuri!
GSAM 164.4“Tapahia ā koutou taura ināianei, e ōku tēina; tukua ō koutou poti kia rere kia kore ai e kitea; āe, whakatere wawe i mua i te wā e ‘puta ai te tohu o te Tama a te tangata.’ Ka tōmuri rawa atu koutou. Whakatūpono ināianei, ā, me whakatūpono koutou i ngā mea katoa. Auē, e mamae ana taku ngākau mō koutou; kaua e whakaroa; pana atu i tō poti, kia kore ai koutou e ngaro; nō te mea, ‘ki te whai tētahi kia ora ia, ka mate anō ia,’ e ai ki a Īhu Karaiti, tō tātou Ariki me tō tātou Kaiwhakawā. Nō reira, whakatere wawe, ā, kotahi anō taku īnoi ki a koutou, kia hohoro! Tukua atu ngā poti katoa e whakamahere ana koutou hei whakaora ki te whenua, ‘mēnā kāore e tae mai.’ Ka whakangaromia koe e taua ‘mēnā’. Koinei ināianei te whakamātautau whakamutunga me te whakawainga. Me pēnei koe me tā tō tātou Ariki i mahi ai ki te whakawainga whakamutunga a te rēwera—‘Haere atu, e Hātana,’ tana kī. Ka waiho ia e te rēwera, ā, ‘ka haere mai ngā anahera ka mahi mea māna.’ Ka pēnei hoki ki a koe ina whiwhi koe i tēnei wikitōria.”
GSAM 165Te Mahi Tere o te Karanga o Waenganui Pō
GSAM 165.1Mō te tere, te mana, me te pānga o te karere o te “karanga o waenganui pō,” ka whiwhi tātou i tētahi whakaaro tika i ngā kupu a N. Southard, te etita o te pepa i whakahua ai mātou i mua—te Midnight Cry. I te kape, ko te rā i tuhia ki runga ko te 31 o Oketopa, 1844, ka mea ia:—
GSAM 165.2“I te tuatahi, i whakahē whānuitia te wā kua whakaritea; engari i kitea he mana kāore e taea te aukati e hono ana ki tōna whakapuakanga, ā, i whakapiko i te katoa i mua i a ia. I rere puta noa i te whenua me te tere o te āwhiowhio, ā, i tae ki ngā ngākau i ngā wāhi rerekē, tawhiti hoki, tata tonu i te wā kotahi, ā, i runga i tētahi āhua kāore e taea te whakamārama, mehemea kāore ko te Atua kei roto i a ia. I puta puta noa i ngā wāhi katoa te rapu hōhonu rawa o te ngākau me te whakaiti o te wairua ki mua i te rangi teitei. I puta ai te wehe o ngā aroha i ngā mea o tēnei ao, te whakaora i ngā tautohetohe me ngā riri, te whakapuaki hē, te hinga i mua i te Atua, me ngā īnoi i runga i te rīpenetā me te ngākau pakaru, mō te muru hara me te whakaae. I puta ai te whakaiti i a ia anō me te hinga o te wairua, kāore anō kia kitea i mua. E ai ki te whakahau a te Atua mā Hoera, i te tata mai o te rā nui a te Atua, i puta he haehae i ngā ngākau, ehara i te haehae i ngā kākahu, ā, he huri ki te Ariki me te nohopuku, te tangi, me te pōuritanga. E ai ki tā te Atua i kī ai mā Hakaraia, i ringihia he wairua o te atawhai me te īnoi ki runga i āna tamariki; ka titiro rātou ki a ia i werohia e rātou, ā, ka puta he tangi nui i te whenua, ia whānau motuhake, ā rātou wāhine motuhake; ā, ko te hunga i tatari ki te Ariki, i whakamāharahara i ō rātou wairua i tōna aroaro.”
GSAM 166Te Iwi i Whakakōkiritia e tētahi Mana Nō Runga
GSAM 166.1Anō, mō tēnei pānui whakaohooho, ka mea ia:—
GSAM 166.2“I kitea e mātou he tino motuhake i ngā mahi a te tangata, ā, kāore i taea e mātou te whakaaro kē atu, engari hei whakatutukitanga o te ‘karanga o waenganui pō,’ i muri i te roa o te tatari mō te Tāne Mārena Hou, me te moe me te hiamoe o ngā wāhina, i te wā ka ara katoa rātou ki te whakapaipai i ō rātou rama. Ā, te āhua nei kua oti te mahi whakamutunga; nō te mea kāore anō kia puta he wā i mua i tino rite ai ia rōpū Atewenetiti mō te taenga mai o te Ariki.”
GSAM 166Ngā Rawa o te Ao i Tukuna Atu
GSAM 166.3I raro i te karanga whakaohooho o te akoranga o te taenga mai, i tuku atu te tokomaha i ā rātou rawa o te ao, i whakamahia ā rātou rawa hei tautoko i ngā kaikōrero tūmatanui i ā rātou mahi, hei hora i ngā pepa kua tāia me ngā pukapuka iti, hei whakatutuki i ngā hiahia o te hunga rawakore, ā, nā konei i hoatu ki te ao te taunakitanga tino pai mō tō rātou pono me tō rātou ngākau nui; i te wā i piri tonu ai ērā ki ā rātou rawa o te ao, kāore hoki i tuku he patunga motuhake mō te mahi, i tohuia e te hunga o te ao kāore rātou i te whakapono tūturu ki ngā mea i kīia e rātou. Hei tauira, ka hoatu e au e rua ngā tauira, kotahi mō ia taha o te pātai.
GSAM 166He Māra Rīwai
GSAM 166.4Ko te tuatahi, ko tētahi tangata whakapono i noho i New Ipswich, N.H., ko Hastings tōna ingoa, i whai māra nui o ngā rīwai whakamīharo, ā, kāore ia i keri. I āwangawanga ōna hoa noho mō ēnei rīwai, ka haere mai ki a ia, ka tuku ki te keri, ki te whakanoho ki te rua mōna, he kore utu, mēnā ka whakaae ia, “nā,” i mea rātou, “tērā pea ka hiahia koe ki ēnei.” “Kāo!” te kī a Mr Hastings, “ka waiho e au tēnei māra rīwai hei kauwhau i taku whakapono ki te tata mai o te Ariki.”
GSAM 167.1I taua ngahuru, e ai ki ngā kōrero i puta i te Claremont (N.H.) Eagle, te New York True Sun, me ētahi atu niupepa tūmatanui, i ngaro tata katoa te hua rīwai nā te “pirau rīwai.” E ai ki tā te Sun i kī ai, “He tino mamae te mōhio kua whakangaromia katoatia ngā hua o tēnei huawhenua whai tikanga e te pirau. E ai ki tētahi kaituhi o tētahi niupepa o Philadelphia, kua whakangaromia te hua rīwai i taua Kāwanatanga. Ko Maine anake te wāhi kāore i tino rongo ai i ngā amuamu, engari ahakoa i reira, kāore te hua i ora i te mate.”
GSAM 167.2I te mea he āhua mahana te ngahuru, ā, i waiho ngā rīwai a Mr Hastings i roto i te whenua tae noa ki Nōema, kāore i pirau tētahi. Nā reira, he nui tōna rauemi mōna ake, me ōna hoa tata i raru, i tino āwangawanga mō tōna oranga i te Oketopa o mua, ā, i te kōanga, i herea rātou ki te hoko rīwai kākano i a ia, ā, i harikoa rātou ki te utu utu nui mō ēnei. Ko te mea i whakaarohia e rātou hei aituā nui mō Mr Hastings, i hurihia e te Atua hei manaakitanga ā-tinana, ehara i te mea mōna anake, engari mō ōna hoa tata hoki.
GSAM 167I whakakahore ia i tōna whakapono
GSAM 167.3I puta te tauira tuarua i taku ake kāinga noho. Ko tērā te kōrero mō tētahi mema o te hāhi i nui āna kōrero i te hui mō te taenga mai o te Ariki i te ngahuru o te tau 1844. He tangata whai rawa ia, ā, i waenga i ētahi atu mea, he tokomaha āna poaka i te pakeke tika hei pupuri mō te mākete o te kōanga. I haere tētahi o ōku matua kēkē, kāore ia i kī he tangata whakapono ia, ā, ko tana mahi he hoko mai, he hoko atu i ngā kararehe, ki tēnei tangata i kī he Atewenetiti ia, ki te hoko i āna poaka, engari i mōhio ia nā ngā kōrero a taua tangata kāore ia e hiahia ki te hoko, nā te mea ka pupuri ia kia tae ki te kōanga e heke mai ana hei “poaka whāngai.” I haere mai taku matua kēkē ki tōku koroua, he kaiwhakapono Atewenetiti ia, ā, ka mea, “Kāore taua tangata e whakapono ana ki tāna e kī nei.” “He aha?” te pātai a tōku koroua. “Nō te mea,” te kī a tōku matua kēkē, “e mea ana ia kei te haere mai te Ariki, ā, ka mutu te ao i tēnei ngahuru, engari e hiahia ana ia ki te pupuri i āna poaka kia tae ki te kōanga e heke mai nei. Kāore he take kia kōrero ia ki ahau; kāore ia e whakapono ki tētahi kupu o ēnei mea.”
GSAM 168Ngā Rauemi i Tukuna i te Wā Kua Tōmuri Rawa
GSAM 168.1I reira ētahi tāne i piri tonu ki ā rātou rawa, e pakanga ana i ngā wā katoa i raro i te whakapono me whakamahi ēnei rawa hei whakamua i te mahi, ā, ka tae rawa ki te wā kua tōmuri kia whakangao. Ka tae mai ēnei tāne ki te hunga i whai wāhi ki te tā i te karere, ā, ka akiaki rātou me ngā roimata kia whakaae rātou ki ā rātou moni, engari ko te whakautu, “Kua tōmuri koutou! Kua utua e mātou ngā rauemi tā katoa e taea ana e mātou te tohatoha i mua i te mutunga. Kua rīhi mātou i ngā perehi tā maha e whakahaeretia ana e te pūkaha kia mahi i te pō, i te awatea; kāore mātou e hiahia ana i ētahi atu moni.” I whakapuaki mai tētahi kaititiro ki a au i kite ia i ngā tāne e whakatakoto ana i ngā mano tāra ki runga i te tēpu i mua i te kaiwhakaputa o te Voice of Truth, ā, i te pōuritanga o ō rātou wairua, ka īnoi atu rātou kia tango ia, kia whakamahia. Ko te whakautu, “Kua tōmuri koutou! Kāore mātou e hiahia ana i ā koutou moni ināianei! Kāore e taea e mātou te whakamahi!” Ka pātai rātou, “E kore e taea te hoatu ki ngā rawakore?” Kotahi tonu te whakautu, “Kua whakarite mātou i ngā mea hei whakatutuki i ngā hiahia o nāianei mō te hunga katoa ka taea e mātou te toro atu.” I roto i te pōuritanga o te hinengaro, ka tango ngā tāne i ā rātou moni, ā, ka kī rātou he riri a te Atua kei runga i a rātou nā tō rātou kore whakapono, me te hiahia rawa i āraia ai rātou i te tuku pūtea mō te kaupapa a te Atua i te wā i hiahiatia ai, ā, kua whakamahia me te koa mehemea i tukuna.
GSAM 168Ngā Kaitiaki i Whakatūria
GSAM 168.2Ko te āhua me ngā mātāpono o te hunga i waiho i ā rātou hua kia tū kāore i kohia, me ō rātou toa kia takoto kau, kia whakapāho i ngā tuhinga kua tāia, kia kōrero, kia īnoi rānei ki te iwi i ngā whare ki ngā whare, kāore i taea te whakawā. Kāore te iwi i ruarua, i whakapono pono aua tāne, aua wāhine ki ngā kupu katoa i kōrerotia e rātou, ā, i tautokona rātou e tētahi mana nui, nā reira kāore i taea e te hunga pono te whakahē, te aukati rānei i ā rātou kupu. Nā konei i ārahina ai ngā mano kia whakapono ki te pono, ā, i rapu, i kitea hoki e rātou te aroha o te Atua.
GSAM 169.1Heoi, i whakatau te tangata hara whakatoi me te kaiwhakapono ā-ao me whakamutu tēnei mahi o te tohatoha i ngā whakaputanga mō te taenga mai. I mea rātou, me whakanoho kaitiaki ki runga i ēnei tāngata, nā te mea i tango rātou i tētahi tāone, i tētahi rohe rānei, ā, i haere huri noa i ngā whare me tēnei akoranga mō te taenga mai, ā, i wareware i ā rātou pakihi me ō rātou whānau; nō reira, i mea rātou, kua ngaro rātou i ō rātou hinengaro. Ko ngā taunakitanga i whakapaehia e rātou mō te hinengaro hē i whakaaturia e ngā kaiwhakapono (he mahi noa iho tēnei mō te whakaoranga o ō rātou hoa tangata, kāore he taunakitanga e tohu ana i te mamae o ngā whānau nā te waiho i ā rātou pakihi), kāore i tino whai mana hei whakaatu i te mate hinengaro; nō reira, he iti noa ngā tāngata i whakanohoia ki raro i te tiakitanga. Ki te whakaaro i te māmā o te kōrero a ngā kaiwhakatē o ēnei rā mō tēnei take, ka whakaaro pea he maha ngā tauira; heoi anō, i roto i aku mahi katoa hei minita Atewenetiti, i te roanga o te neke atu i te rima tekau mā ono tau, e rua noa iho ngā take i tūtaki ai au o ngā “Millerite” i whakanohoia ki raro i te mana o tētahi kaitiaki. Ehara pea i te mea hē te tuku i tētahi whakamārama poto mō ēnei take.
GSAM 169Tana Kaitiaki Anō
GSAM 169.2I puta tuatahi i te Takiwā o New York, kāore i tawhiti ake i te toru tekau māero i te wāhi i noho ai au. I whakaae tētahi tangata ki te akoranga o te taenga mai, ā, he rawa tata ki te $100,000 tōna. I hoatu e ia tata ki te haurua o tēnei moni ki tōna wahine me ōna tamariki, kāore rātou i te whakapono tahi me ia. Ko te toenga i whakaaro ia he mea nōna hei whakamahi i runga i tōna ake hiahia; ā, i te mea i haere ētahi wāhanga ki te kaupapa o te taenga mai, ka whakahē ōna tamariki, ka kōrero rātou ki tētahi kaiwhakawā, e īnoi ana kia tohua tētahi kaitiaki mō tō rātou pāpā. I muri i te whakamārama a te kaiwhakawā ki a rātou i ngā haepapa me te mana o te kaitiaki ki te whakahaere i ngā rawa, ka pātai ia ki a rātou kia tohua ko wai e hiahia ana rātou kia whakatūria e ia hei kaitiaki. I muri i te kōrero tahi mō tētahi wā, ka whakatau rātou kāore he tangata e taea e rātou te whakawhirinaki ki te tiaki i ngā rawa, ā, ka pūrongo atu ki te kaiwhakawā kua tīpakohia e rātou tō rātou pāpā hei kaitiaki mōna ake. Ka huri te kaiwhakawā ki te tāne, ka mea, “E te rangatira _____, kua tīpakohia koe e ō tamariki hei tangata tika ki te whakahaere i ō rawa ake. Kei te rite tonu ō take ki tō wā i mua i tō whakauru mai ki te kōti.”3
GSAM 170He āhuatanga whakakatakata
GSAM 170.1Ko tētahi atu take i pā ki a Stockbridge Howland nō Topsham, Maine. Ko ia tētahi o ngā ringa rehe tino pai rawa atu i taua wāhanga whenua, he rangatira mahi i te hanga mira me ngā piriti. I roto i tēnei nekehanga “karanga o waenganui pō”, ka eke a Mr Howland ki te hōiho puta noa i ngā rohe maha, ka hora i ngā pepa me ngā pukapuka iti mō te taenga mai mai i te whare ki te whare, ā, he tino whakararuraru tēnei ki ngā kaiwhakatē me te hunga tāwai, i amuamu ai rātou i tana wareware i āna mahi i roto i tēnei tohatoha pukapuka. Nō reira, i whakaritea tonu e rātou he kaitiaki, ā, i kitea e ia he nui ake ngā mahi i tana i whakaaro ai, nā te mea i tukuna e Mr Howland ki a ia ngā kaikohi tāke katoa, me ia tangata katoa i tae mai me ngā pūkete hei utu; “nā te mea,” i mea ia, “kāore au e whakaarohia ana he tika ki te whakahaere i ngā pakihi.” I muri tata iho, i hiahia te kaunihera ki te hanga i tētahi piriti ki runga i te Awa o Kennebec—he piriti e tū pakari ana ki te waipuke o te wai riri me ngā hukapapa rere i te wā o ngā waipuke o te kōanga. I whakatau ngā komihana o te kaunihera me ngā kaiwhiriwhiri o te tāone ko Stockbridge Howland te tangata tika mō taua mahi. I tae mai rātou ki a ia me ngā whakaritenga me tētahi kirimana kia hanga ia i te piriti, ka mea ia, hei whakakatakata, “E ngā rangatira, me haere koutou ki taku kaitiaki. Kei te mōhio koutou kāore au i whakaarohia hei tangata whai pūkenga ki te tiaki i aku ake pakihi, ā, ka haere mai koutou ki ahau kia hanga i tētahi piriti!” He āhua whakakatakata rawa te āhuatanga mō ngā tāngata whai whakaaro, ā, i mutu ohorere te tiakitanga. Hei kī noa iho, i muri mai ka tuku whāki tino whakaiti ōna kaiwhakawhiu mō te huarahi hē, kāore i tika, i whai ai rātou.