Upoko 3 — Te Taenga mai o te Uri i Whakaaria
GSAM 57.1“nō ka tutuki te tāima, ka tonoa mai e te Atua tāna Tama, ... i whānau i raro i te ture, hei hoko i te hunga i raro i te ture, kia whiwhi ai tātou ki te whakatamarikitanga.”1
GSAM 57.2“Nā, he kaha nei te Atua ki te whakaū i a koutou, i runga i ngā ritenga o tāku rongopai, o te kauwhautanga hoki o Īhu Karaiti, o te whakakitenga mai anō o te mea ngaro, kīhai nei i rangona nō te tīmatanga rā anō o te ao, ā, kua whakamāramatia mai ināianei e ngā karaipiture a ngā poropiti, he mea whakarite mai nā te Atua ora tonu, ā, whakapuakina mai ana ki ngā tauiwi katoa kia ngohengohe ai rātou ki tā te whakapono. Waiho atu i te Atua, ko ia nei anake te Mea mātau, te korōria i roto i a Īhu Karaiti, ake ake.”2
GSAM 57.3“Tāna whakakitenga, tāna whakaaturanga i te mea ngaro ki ahau. (He pērā hoki me ēnā kupu torutoru i tuhituhia nā e ahau i mua ... Kīhai nei i whakakitea i ērā atu whakatupuranga ki ngā tama a te tangata, kīhai i pēnei me te whakakitenga ināianei e te Wairua ki āna āpōtoro tapu rātou ko ngā poropiti.... I hōmai ki ahau, ki te mea iti iho i te iti rawa o te hunga tapu katoa, tēnei aroha noa, kia kauwhautia e ahau i roto i ngā tauiwi te taonga o te Karaiti e kore nei e taea te rapu; kia whakakitea anō hoki e ahau ki ngā tāngata katoa te whiwhinga tahitanga ki te mea ngaro, ki te mea i huna nei inamata noa atu i roto i te Atua, nāna nei i hanga ngā mea katoa.”3
GSAM 57.4Kua kīia, i roto i te Kawenata Tawhito e huna ana te rongopai; i roto i te Kawenata Hou ka whakakitea. E ai ki tā tētahi atu i kī ai, “I te wehenga atu o ngā Hūrai i te Atua, i tino ngaro i a rātou te tirohanga ki ngā akoranga o te ratonga ritenga. Nā te Karaiti anō i whakatū taua ratonga. I ia wāhanga, he tohu ia mōna; ā, he kī tonu i te ora me te ātaahua wairua. Engari i ngaro i ngā Hūrai te ora wairua i ā rātou ritenga, ā, ka piri rātou ki ngā āhua mate. I whakawhirinaki rātou ki ngā patunga tapu me ngā tikanga anō, kāore i te okioki ki a ia e tohu ana aua mea.
GSAM 58Te Rapu i te Rangatiratanga o te Ao
GSAM 58.1“Ahakoa i hiahia ngā Hūrai ki te taenga mai o te Karaiti, kāore rātou i whai mōhiotanga ki tana kaupapa. Kāore rātou i rapu whakaoranga i te hara, engari i rapu whakaoranga i ngā Rōma. I titiro rātou kia tae mai te Karaiti hei toa, hei pakaru i te mana o te kaitūkino, ā, hei whakanui i a Īharaira kia rangatira ai ki te ao katoa. Nā reira i whakaritea te huarahi kia whakakāhore rātou i te Kaiwhakaora.
GSAM 58.2“Ko te iwi, i roto i tō rātou pōuri me te pēhanga, me ngā rangatira, e hiahia nui ana ki te mana, i hiahia kia tae mai tētahi hei patu i ō rātou hoariri, hei whakahoki anō i te rangatiratanga ki Īharaira. I ako rātou i ngā matakite, engari kāore i te mārama wairua. Nā reira, i kore rātou e aro ki ngā tuhinga e tohu ana i te whakaiti o te taenga tuatahi o te Karaiti, ā, i hē te whakamahi i ēnā e kōrero ana mō te korōria o tōna haerenga tuarua. Nā te whakapehapeha i huna i a rātou tirohanga; i whakamāramahia e rātou ngā matakite kia hāngai ki ō rātou hiahia whaiaro.
GSAM 58.3“Nō te neke atu i te mano tau i tatari ai te iwi Īharaira mō te taenga mai o te Kaiwhakaora. I whakawhirinaki rātou ki tēnei kaupapa mō ā rātou tūmanako tino kanapa. I roto i ngā waiata me ngā matakite, i ngā ritenga o te temepara me ngā īnoi ā-whānau, i whakanuia tōna ingoa. Heoi anō, i tōna taenga mai, kāore rātou i mōhio ki a ia. Ko te Mea i arohaina e te rangi i kitea e rātou hei ‘pakiaka hoki i te oneone maroke;’ ‘Kāhore ōna āhuareka, kāhore hoki he pai;’ ā, kāore rātou i kite i tētahi ātaahua hei hiahia mā rātou. ‘I haere mai ia ki ōna, ā, kīhai ōna i manako ki a ia.’”4
GSAM 58Nō te Whakapapa o Rāwiri
GSAM 58.4I te tata mai o te wā i matakitea e Raniera, i te wā ka puta mai ai “te mea i whakawahia, te rangatira”—te tangata i whakawahia—ka taea e te iwi Īharaira te whakaaro, ā, kāore e ruarua i pērā rātou, i ēnei āhuatanga: Ko te Karaiti i runga i te kikokiko he mea nō te whare me te whakapapa o Rāwiri; nō reira me puta tōna whānautanga i taua whakapapa; ā, i runga i ngā ture me ngā tikanga a te ture Īharaira, me whakawahia ia mō te mahi tūmatanui i te pakeke o te toru tekau tau; ā, mehemea ka puta ia hei tangata kua whakawahia i taua pakeke, me whānau ia i te toru tekau tau i mua i te mutunga o ngā wiki tau e ono tekau mā iwa, e roa ana ki te taenga mai o te Karaiti.
GSAM 59Ngā matakite a Himiona rāua ko Ana
GSAM 59.1I taua wā, i tūmanako katoa a Īharaira. I titiro whakamua ngā ākonga ngākau pono, ngākaunui hoki ki ngā Tuhinga Tapu, mō te whānautanga o te tangata ka noho hei Rangatira, hei Kaitiaki hoki mā rātou. I whakapuakina ki a Himiona, te kaumātua whakapono, “e te Wairua Tapu, e kore ia e kite i te mate, kia kite rā anō ia i tā te Ariki Karaiti.”5
GSAM 59.2I te kawea mai o te Kaiwhakaora pēpi ki te temepara, i mōhio a Himiona ko tēnei tamaiti te mea i kōrerotia—ko te Karaiti. “ka tango ia i a ia ki ōna ringa, ka whakapai ki te Atua, ka mea: ‘Kātahi, e te Ariki, ka tukua tāu pononga kia haere i runga i te rangimārie, ka pērā me tāu i kōrero ai. Ka kite nei hoki ōku kanohi i tāu whakaoranga, ka whakatakotoria nei e koe ki te aroaro o ngā iwi katoa; hei whakamārama e kite ai ngā tauiwi, hei korōria hoki mō tāu iwi, mō Īharaira.’....
GSAM 59.3“Nā, ka manaaki a Himiona i a rāua [Hōhepa rāua ko Meri], ā, ka mea ki tōna whaea, ki a Meri, ‘Nanā, ka waiho tēnei tama hei takanga, hei aranga, mō te tini o te tangata i roto i a Īharaira; hei tohu hoki e kōrerotia kinotia. Āe rā, ka tika atu anō te hoari, ā, puta noa i tōu ake wairua, e hurahia ai ngā whakaaro o ngā ngākau maha.’
GSAM 59.4“Ā, tērā hoki tētahi ko Ana, he poropiti, he tamāhine nā Panuera, nō te iwi o Āhera.... Nā, ka tae atu ia i taua hāora anō, ka whakawhetai ki te Ariki, ā, kōrerotia ana ia e ia ki te hunga katoa o Hiruhārama e tatari ana ki te whakaoranga.”6
GSAM 59Ngā Anahera e Haere Mai Ana ki Ngā Hēpara
GSAM 59.5I mua i tēnei, i whakamōhiotia e ngā anahera ki ngā kaihipi i ngā papa o Pēterehema te rongo harikoa mō te whānautanga o te Kaiwhakaora. Ki ngā taringa whakarongo o ngā kaihipi, i waiatatia e ngā anahera ēnei waiata ātaahua:—
GSAM 60Te Haerenga a Ngā Tāngata Mātauranga ki Pēterehema
GSAM 60.2Ka tae mai ngā tāngata mātau nō te Rāwhiti, i kite i te “whetū e ara ake ana,” pēnei i tā Paraama i matakite ai. I muri i tana aratohu ka tae rātou ki Hiruhārama, ā, i reira ka tika kia uiui mō te Kīngi kua whānau. I te whakamōhiotia ki a rātou ko Pēterehema te wāhi whānau o Te Tangata e Hiahiatia Ana, ka haere tonu rātou; ā, i ārahina atu rātou e te whetū i puta anō, ka tae rātou ki te wāhi whakaiti i takoto ai te Kaiwhakaora. I konei ka koropiko rātou ki te Pēpi tapu, ka tuku koha ki a ia, arā, he kōura, he parakihe, he maira, ā, kātahi ka hoki rātou ki tō rātou kāinga i tawhiti.
GSAM 60Te Kaiwhakaora i te Tekau mā Rua Tau
GSAM 60.3Mai i tōna tamarikitanga tae noa ki te tekau mā rua tau o tōna pakeke, he iti noa ngā kōrero i tuhia mō te Karaiti, te Kaiwhakaora, haunga tōna pikinga ake i te mātauranga me te teitei o tōna tinana, me tōna whakarongo ngākau nui ki ōna mātua. Engari i te tekau mā rua tau o tōna pakeke, i haere ia me Hōhepa rāua ko Meri ki Hiruhārama ki te haere ki te hākari ā-tau, ā, i reira i whakamīharo ia i ngā tohunga karakia ki te mātauranga i puta i āna pātai, me ngā whakautu i hoatu e ia ki ā rātou pātai uaua. Mai i tēnei wā tae noa ki tōna tīmatanga mahi tūmatanui, i whakahōnore ia i te mahi whakaiti o te kaihanga rākau i a ia e mahi tahi ana me Hōhepa, te tāne o Meri.
GSAM 60Te Mīhana o Hoani Kaiiriiri
GSAM 60.4Mō te ono marama i mua i tana mahi minita tūmatanui, i whakamōhiotia te mīhana o te Karaiti e Hoani Kaiiriiri. I haere mai te hunga i ngā mano maha ki te whakarongo ki a Hoani, kia iriiria hoki e ia. I a rātou e “tatari ana [e tūmanako ana kia tae mai te Karaiti] e whakaaroaro katoa ana [‘i whakaaro, i whawhai kōrero rānei,’ i te taha] i roto i ō rātou ngākau ki a Hoani, mehemea ko te Karaiti ia. Ka whakahoki a Hoani, ka mea ki a rātou katoa, ‘Ko ahau nei, he iriiri tāku i a koutou ki te wai; kei te haere mai ia tētahi he kaha rawa ake i ahau, e kore ahau e tau hei wewete i te here o ōna hū. Māna koutou e iriiri ki te Wairua Tapu, ki te kāpura. Ko tāna mea tahi kei tōna ringa, hei tino tahi i tāna patunga wīti, hei kohi hoki i te wīti ki roto ki tāna whare wīti; ko te pāpapa ia e tahuna ki te kāpura e kore e tineia.’”7
GSAM 61Ka Iriiria a Īhu
GSAM 61.1I a Hoani e whakahaere ana i te ritenga iriiri, ka kite ia i a Īhu e haere mai ana ki a ia kia iriiria, ā, ka mea ia, “Nā te Reme a te Atua, hei waha atu i te hara o te ao!.... Nā, ka whakaatu a Hoani, ka mea, ‘I kite ahau i te Wairua e heke iho ana i te rangi, ānō he kūkupa, ā, noho ana i runga i a ia. Ā, kāhore ahau i mātau ki a ia; engari i kī mai ki ahau te kaitono mai i ahau ki te iriiri ki te wai, ‘Ko te tangata e kite ai koe i te Wairua e heke iho ana, e noho ana ki runga ki a ia, ko ia tēnā te kaiiriiri ki te Wairua Tapu.’ Ā, kua kite ahau, kua whakaatu nei hoki, ko te Tama tēnei a te Atua.’”8
GSAM 61Te Reo nō te Rangi
GSAM 61.2Ehara i te mea i whakamanahia anake ko Karaiti te Mīhaia e te heke kitea o te Wairua Tapu i roto i te āhua tinana pērā i te kūkupa, engari i whakamanahia hoki e tētahi reo nō te rangi. I roto i te Rongopai a Matiu ka pānui tātou, “nō ka oti a Īhu te iriiri, tika tonu ake ia i te wai; nā, ko te rangi ka tuwhera ki a ia, ā, ka kite ia i te Wairua o te Atua e heke iho ana me he kūkupa, ā, tau ana ki runga ki a ia. Nā, ko tētahi reo nō te rangi e mea ana, ‘Ko tāku Tama tēnei i aroha ai, ko tāku i āhuareka ai.’”9
GSAM 61.3Ahakoa “kīhai a Hoani i mahi i tētahi merekara,” i te kitenga a te hunga i te mana nui i tautoko i te mahi a te Karaiti, ka herea rātou ki te kī, “he pono ia ngā mea katoa i kōrerotia e Hoani mō tēnei.”10
GSAM 61Te Karaiti i Whakawahia E ai ki te Ture
GSAM 61.4E pā ana ki te pūrongo a Ruka mō te iriiringa me taua whakawahinga anō e te Wairua Tapu i roto i te āhua o te kūkupa, ka pānui tātou, “ko Īhu, i a ia i tīmata ai ki te whakaako, kei te toru tekau ōna tau.”11
GSAM 62.1I muri i te nohopuku roa a tō tātou Ariki mō ngā rā e whā tekau, me ngā whakamātau kaha a te rēwera i te koraha, i muri tonu i tōna iriiringa, “ka haere ia ki Nahareta, ki te wāhi i whāngaia ai ia; ā, ka tomo i te rā hāpati ki te whare karakia, ko tāna hanga hoki ia, ka whakatika ki te kōrero pukapuka.... Kei ahau te Wairua o te Ariki, nāna nei hoki ahau i whakawahi, hei kauwhau i te rongopai ki te hunga rawakore.... Kātahi ia ka anga, ka kōrero ki a rātou, ‘Nō nāianei, i ō koutou taringa e whakarongo mai nei, i mana ai tēnei karaipiture.’”12
GSAM 62Kua Tutuki te Wā
GSAM 62.2Ka mea a Māka, i a ia e tuhi ana i taua take kotahi, “Kua rite tēnei te wā, kua tata hoki te rangatiratanga o te Atua; rīpenetā, whakaponohia te rongopai.”13 Kua tae mai te wā i matakitea kia puta mai te tangata i whakawahia. I whakawahia ia e te Wairua Tapu i tōna iriiringa, ā, ināianei ka tīmata ia ki tana mahi minita, i te wā me te āhua i matakitea e ngā poropiti tapu o mua.
GSAM 62Taunakitanga Mārama ko Karaiti te Mīhaia
GSAM 62.3I haere tahi te mahi a Karaiti me te mahi tonu i ngā mīharo, ā, ki te iwi, ahakoa kāore rātou i tino mārama ki āna kupu whakarite me āna kupu, he taunakitanga kitea ēnei e whakaatu ana ko ia te Emānuera, arā, “i a ia te Atua.”14 I roto i ēnei mīharo, kāore a Karaiti i tuku ki te ao he taunakitanga noa iho mō te mana o te Atua i roto i a ia, engari he whakaaturanga whaihua hoki mō te āhua o te Atua me tōna aroha. I te wā i mea ai a Piripi, i muri i te toru tau o tōna noho tonu me Karaiti, i te mātakitaki i āna mīharo nui, “E te Ariki, whakakitea te Matua ki a mātou, ā, ka tatū ō mātou ngākau,” ka mea a Īhu ki a ia, “Roa noa atu tōku noho ki a koutou, ā, kāhore anō koe i mātau noa ki ahau, e Piripi? Ko ia kua kite i ahau kua kite hoki i te Matua; he aha koe ka mea ai, ‘Whakakitea mai te Matua ki a mātou?’ ... Whakapono mai ki ahau, kei roto ahau i te Matua, ko te Matua hoki kei roto i ahau; ki te kāhore, whakaaro ki ngā mahi, ka whakapono ai ki ahau.”15
GSAM 63Hoani i Pōraruraru
GSAM 63.1Ahakoa i te iriiringa o te Karaiti, i kite ā-kanohi a Hoani i te heke iho o te Wairua Tapu, ā, i rongo hoki ia i te reo nō te rangi e kī ana he Tama ia a te Atua, ā, i kī anō ia anō ko ia “te Reme a te Atua, hei waha atu i te hara o te ao,” he tino rerekē ngā āhuatanga i puta i āna i tūmanakohia, nō reira i pōuri, i ruarua hoki ia i tōna whare here pōuri.
GSAM 63.2“Pērā i ngā ākonga o te Kaiwhakaora, kāore a Hoani Kaiiriiri i mārama ki te āhua o te rangatiratanga o te Karaiti. I tūmanako ia kia eke a Īhu ki te torona o Rāwiri; ā, i te roa o te wā, kāore te Kaiwhakaora i whakapuaki i tana mana rangatira, nā reira i pōraruraru, i pōuri hoki a Hoani.”16 “ka karangatia e Hoani ētahi o āna ākonga tokorua, [ia] ka tonoa ki te Ariki, mea ai, ‘Ko koe rānei tērā e haere mai ana? Me tatari rānei tātou ki tētahi atu?’” “I taua wā pū anō he tokomaha te hunga i whakaorangia e ia [Īhu] i ngā tūrorotanga, i ngā mate, i ngā wairua kino; he tokomaha ngā matapō i meinga kia kite. Ā, ka whakahoki ia, ka mea ki a rāua, ‘Haere, kōrerotia ki a Hoani ngā mea e kite nei, e rongo nei kōrua.’”17
GSAM 63.3He uaua ki ngā Hūrai, tae noa atu ki ngā ākonga, kia kite mārama i ngā pono maha i kīia e te Kaiwhakaora, nā te mea i tino ū rātou ki te whakapono, ka tae mai te Karaiti, ka whati ia i te here Rōma, he taumaha rawa ki a rātou, ā, ka whakahokia tonu e ia te rangatiratanga o Rāwiri, ā, ka rangatira ia hei kīngi ā-tinana.
GSAM 63.4Ka tīmata a Īhu ki te kauwhau mā te kī, “Rīpenetā, kua tata hoki te rangatiratanga o te rangi.”18 I te wā i tukuna atu ai ōna tekau mā rua āpōtoro, ka kawea e rātou taua karere anō, “Kua tata te rangatiratanga o te rangi.”19 I muri mai anō, i roto i tōna mahi minita, i te wā i tukuna atu ai ngā whitu tekau, ko ngā kupu nei, “Kua tata ki a koutou te rangatiratanga o te Atua.”20
GSAM 64Ngā Tāngata i Mīharo ki ngā Mahi a Karaiti
GSAM 64.1Nā ngā kupu whakamīharo me ngā akoranga a Karaiti i ārahi i te iwi ki te kī, “Kāhore rawa he tangata i rite āna kōrero ki a tēnei.”21 Ā, i te wā i whakaora ai ia i te tangata matapō, wahangū hoki, “ka ohomauri te mano katoa, ka mea, ‘Ehara ianei tēnei i te Tama a Rāwiri?’”22 Arā, i ētahi atu kupu, Ehara rānei tēnei i te uri o Rāwiri, te Kaiwhakaora i whakaaria? “ka tae ki tōna kāinga tupu ka ako i a rātou i roto i tō rātou whare karakia, ā, mīharo noa rātou, ka mea, ‘Nō hea ēnei whakaaro nui me ngā merekara a tēnei tangata? Ehara ianei tēnei i te tama a te kāmura? He teka ianei ko Meri te ingoa o tōna whaea? Ko Hēmi hoki rātou ko Hōhepa, ko Haimona, ko Hūrā, ōna tēina?’”23
GSAM 64.2I te takiwā o te tau tuatoru o te mahi a Karaiti, i a ia e noho ana i te temepara e whai wāhi ana ki te Hākari Horohoronga, ka huri mai ngā Hūrai ki a ia, ka mea atu, “Kia pēhea te roa o tāu waiho i ō mātou ngākau i hikirangi ana? Ki te mea ko te Karaiti koe, kōrerotia matanuitia mai ki a mātou.”24 I te tau i mua, i a ia e mahi ana i te mīharo nui o te whāngai i te rima mano tangata mā “e rima āna taro pāre, e rua ika nonohi,” “ka mahara a Īhu, meāke rātou haere mai ki te tango i a ia, ki te whakakīngi i a ia, [nō reira] nā, maunu ana anō ia ki te maunga.”25
GSAM 64Te Karaiti e whakaako ana i āna ākonga mō tōna matenga
GSAM 64.3I te whakaako i āna ākonga, i aro nui a Karaiti ki te whakakore i te whakaaro mō tētahi rangatiratanga o tēnei ao ka tīmata ināianei, ā, ki te whakaatu ki a rātou me mate ia, me ara anō, me haere atu, ā, ka hoki mai anō. Nō reira ka ui ia ki a rātou, “Ka pēhea rā ki te kite koutou i te Tama a te tangata e kake atu ana ki te wāhi i noho ai ia i mua?”26 Whai muri i tana whakahau “kia kaua e kōrerotia e rātou ki te tangata ko te Karaiti ia,” ka pānuitia: “Nō reira mai anō, i tīmata ai a Īhu te whakaatu ki āna ākonga, kua takoto te tikanga kia haere ia ki Hiruhārama, ā, he maha ngā mamae e mamae ai ia i ngā kaumātua, i ngā tohunga nui, i ngā karaipi, ā, ka whakamatea ia, ā, hei te toru o ngā rā ka ara. Nā, ka mau a Pita ki a ia, ka anga, ka whakahē ki tāna, ka mea, ‘Auē! Kauaka, e te Ariki! Kauaka rā tēnei e pā ki a koe.’”27
GSAM 65.1I taua wā tonu ka mea ia ki a rātou, kei reira ētahi e tū nei kāore e mate kia kite rā anō i te Tama a te Tangata e haere mai ana i tōna rangatiratanga.28 Tata ki te waru rā i muri mai, ka tutuki tēnei poropititanga; ā, ka tohu te āpōtoro Pita ki taua “kite” o te Karaiti e haere mai ana i tōna rangatiratanga hei taunakitanga mō te haerenga tuarua tūturu o te Karaiti e haere ake nei.29
GSAM 65.2I tētahi wā i a Karaiti me ōna ākonga i Karirī, ka mea a Īhu ki a rātou, “‘Meāke tukua te Tama a te tangata ki ngā ringa o ngā tāngata; ā, ka whakamatea e rātou, ā, i te toru o ngā rā ka ara.’ Ā, nui atu tō rātou pōuri.”30 Engari kāore tonu rātou i mārama ki tōna tikanga, ahakoa i ngana ia ki te whakamārama i te pono taumaha o tōna mate me tōna aranga, i wero rātou i waenga i a rātou anō mō te pātai ko wai te mea nui rawa atu i te rangatiratanga o te rangi.31
GSAM 65.3I tētahi atu wā ka mea a Pita ki a Īhu, “kua mahue nei i a mātou ngā mea katoa, kua aru nei i a koe, he aha rā mā mātou? Ka kī a Īhu ki a rātou, ‘He pono tāku e mea nei ki a koutou, ko koutou i aru nei i ahau, kia taea te whānautanga houtanga, te wā e noho ai te Tama a te tangata ki runga ki te torōna o tōna korōria, ka noho anō koutou ki runga ki ētahi torōna kotahi tekau mā rua, ki te whakawā i ngā iwi kotahi tekau mā rua o Īharaira.’”32 Heoi anō, i noho hei mea matua tonu te whakaaro mō te rangatiratanga ka whakatūria ākuanei i roto i ō rātou hinengaro, ā, pērā i te tangata, ka tīmata rātou ki te rapu i te tūnga tiketike rawa atu i roto i taua rangatiratanga.
GSAM 65.4Ka tae mai te whaea whai wawata nui o Hēmi rāua ko Hoani, ngā tama a Heperi, e tono ana ki a Karaiti kia whakawhiwhia āna tama ki ngā tūranga tiketike—kotahi ki te taha matau, kotahi ki te taha mauī o tōna torona; tērā pea kotahi hei Pirimia o te kāwanatanga, kotahi hei Hekeretari ā-Motu. Engari ka mea mārama a Karaiti, “Kāhore kōrua e mōhio ki tā kōrua e īnoi nei.”33
GSAM 66Te Tomokanga Toa ki Hiruhārama
GSAM 66.1Tata ki tēnei wā, i puta he kaupapa nui, he mea whakamīharo. Ko te whakahokinga mai o Raharuhi i te urupā, ia kua mate mō ngā rā e whā. Nā tēnei tohu whakamīharo i whakaoho, i whakamīharo hoki i te iwi, ā, i mataku ngā Parihi; nā rātou, me ngā tohunga karakia, i karanga tonu i tētahi hui; ā, i roto i ā rātou whiriwhiringa, ka pātai rātou, “Kei te aha tātou nei? He maha hoki ngā merekara e meatia nei e tēnei tangata. Ki te pēnei tā tātou tuku i a ia, ka whakapono katoa ki a ia; ā, ka haere mai ngā Rōma, ka tango i tō tātou kāinga, i tō tātou iwi.”34 I te wā e mau ana tētahi mana a Hātana nō raro i te whenua ki te hopu i te hunga e rapu ana ki te whakangaro i a Karaiti, i te wā anō, nā tētahi mana nō runga i nekehia te mano tangata kia whakahōnore i a ia, kia tutuki hoki ngā mea i matakitea mōna.
GSAM 66.2I te wā i whakahuatia ake nei, ka puta te hunga katoa, ehara i te mea kia kite anake i a Īhu, engari kia kite hoki i a Raharuhi, nāna i whakaoho mai i te mate. Ināianei, ki a rātou, i tino mārama ko Īhu tō rātou kīngi kua roa nei e tūmanakohia ana; ā, i a rātou e tūtaki ana ki a ia e haere mai ana ki Hiruhārama, e noho ana ia i runga i tētahi kūao kāihe, ka kaha rawa ki ō rātou hinengaro ngā kupu o te Paipera, “Kaua e mataku, e te tamāhine a Hiona. Nā, kei te haere mai tōu Kīngi, e noho ana i runga i te kūao kāihe.”35 He karanga toa nui i puta i taua mano nui, ā, i tino whakararuraru i ngā Parihi ngākau mātao, e āta whakamahere ana mō ō rātou ake painga. I waenga i a rātou ka mea rātou, “Ka kite rānei koutou kāhore ā koutou wāhi? Nā, kua riro te ao ki te whai i a ia.”36 Ki tā rātou tono kia whakamutu a Karaiti i te karanga, ka whakahoki ia, “Ko tāku kupu tēnei ki a koutou, me i noho puku ēnei, kua karanga ake ngā kāmaka.”37 I mea te Ariki mō tēnei wā, “hāmama,” ā, ki te kore e whakatutuki te iwi i tana kupu, ka hoatu e ia he reo ki ngā toka o te tiriti, ā, ka karanga rātou; nā te mea me whakatutuki tōna kupu.
GSAM 66Karaiti kia Haere, kia Hoki Anō
GSAM 66.3Ehara i te mea i ngana noa iho tō tātou Kaiwhakaora ki te ārahi i ngā hinengaro o ngā ākonga ki te mōhio ka mate ia, ka ara anō hoki, engari i hiahia hoki ia ki te whakaako i a rātou kāore te rangatiratanga e tae mai kia hoki mai rā anō ia i muri i tana haerenga atu. I te tohu ki tana whakamatenga i runga i te rīpeka, ka mea ia, “ki te whakairihia ake ahau ki runga ake i te whenua, māku ngā tāngata katoa e kukume ki ahau. (I pēnei ai ia hei whakaatu i te mate e mate ai ia.) Ka whakahokia e te mano ki a ia, ‘Kua rongo mātou ki tā te ture, e ora tonu ana a te Karaiti. He aha tāu e mea, ‘Me whakairi te Tama a te tangata?’ Ko wai koia tēnei Tama a te tangata?’”38
GSAM 67.1Hei whakapūmautia ki ngā ākonga te mōhio ka wehe ia, ā, ka hoki mai anō i mua i te whakatū i tōna rangatiratanga ki te whenua, ka mea ia, “E ngā tamariki, poto kau nei tāku noho i a koutou, tērā koutou e rapu i ahau, ko tāku hoki i mea ai ki ngā Hūrai, E kore koutou e āhei te haere ake ki te wāhi e haere ai ahau; ko tāku kupu anō tēnā ki a koutou.... Ka mea a Haimona Pita ki a ia, ‘E te Ariki, e haere ana koe ki hea?’ Ka whakahokia e Īhu ki a ia, ‘E kore koe e āhei te aru i ahau āianei ki te wāhi e haere atu nei ahau; ā mua ia ka aru koe i ahau.’”39 Ka whakatenatena ia i ō rātou ngākau mānukanuka, pōuri hoki, mā ēnei kupu: “Kei pōuri ō koutou ngākau; e whakapono ana koutou ki te Atua, whakapono hoki ki ahau. He maha ngā nohoanga i roto i te whare o tōku Matua; me he kāhore, kua kōrerotia e ahau ki a koutou. Ka haere hoki ahau ki te mea i tētahi wāhi hei tukunga ake mō koutou. Ā, ki te haere ahau ki te mea wāhi hei tukunga ake mō koutou, ka haere mai anō ahau, ā, ka tango i a koutou ki ahau; kia noho ai hoki koutou ki te wāhi e noho ai ahau.”40
GSAM 67Te Kupu Whakarite mō te Rangatira
GSAM 67.2Anō, i ngana te Kaiwhakaora ki te whakatika i te whakaaro hē, arā, ka puta wawe te rangatiratanga, mā te whakamahi i te kupu whakarite e whai ake nei i a ia me ōna ākonga e piki ana ki Hiruhārama: “I haere tētahi rangatira nui ki tētahi whenua mamao, kia riro mai i a ia tētahi rangatiratanga, ka hoki mai ai. Kotahi tekau āna pononga i karangatia e ia, kotahi tekau ngā pāuna i hoatu e ia ki a rātou, ka mea ki a rātou, ‘Mahia ēnei, kia hoki mai rā anō ahau.’... Ā, i tōna hokinga mai, kua riro mai hoki i a ia te rangatiratanga, ka mea kia karangatia ki a ia aua pononga, i hoatu nei e ia te moni ki a rātou, kia kite ai ia i tā tētahi, i tā tētahi i mahi ai.”41 I roto i tēnei kupu whakarite, ko te Ariki e whakaatu ana i a ia anō mā te rangatira. Me haere ia ki tētahi whenua tawhiti—ki tōna Matua—kia whiwhi ai ia i te rangatiratanga, i mua i tōna hokinga mai hei rangatira.
GSAM 68.1Hei whakautu ki te pātai a ngā ākonga, “He aha te tohu o tōu haerenga mai, o te mutunga hoki o te ao?”42 i hoatu e te Kaiwhakaora ki a rātou he rārangi o ngā kaupapa ka puta i roto i te taumaha nui ka tau ki runga i te hāhi, me ngā tohu mārama ka puta. Ka puta ēnei, ka mōhio rātou kua tata tōna taenga, kei ngā tatau tonu, ā, kāore te whakatipuranga i kite i ēnei e ngaro i tēnei ao kia tae ia.43
GSAM 68Kua whakarerehia e ngā ākonga katoa
GSAM 68.2Engari ahakoa ngā whakaakoranga katoa i hoatu e Karaiti ki ngā āpōtoro mō tōna matenga me tōna whakaiti, kāore rawa rātou i mārama ki te pono i ākona e ia ki a rātou mō tōna whakawākanga me tōna whakamatenga i runga i te rīpeka. He tino ngoikore tō rātou māramatanga ki te pono; nō reira, i te taenga mai o te whakamātautau, ka mate tō rātou tūmanako, ā, “ka whakarere ngā ākonga katoa i a ia, ā, oma ana.”44 Ahakoa a Pita, te Pita hihiri tonu, i whakapūmau ia me te tino māia, ahakoa ka waiho ia e te katoa, kāore ia e waiho; heoi, i ētahi hāora torutoru i muri mai, ka whakahē ia i tōna Ariki, ā, ka oati ia kāore ia i mōhio ki taua tangata. He pōturi rawa rātou ki te mārama ki te kōrero a te Ariki, arā, ka ara ia i te toru o ngā rā i muri i tōna whakamatenga ki te rīpeka; ka pātai rātou, ka whakawhitiwhiti kōrero i waenga i a rātou anō, “he aha rā te aranga ake i te hunga mate.”45 Tūturu, he tino kore whakapono rātou, ā, i muri i tōna matenga, i whakanohoia tōna tinana ki te urupā hou a Hōhepa, ka whakarite rātou i ngā mea kakara mōna. Kua ngaro te tūmanako—i tanumia tahitia me Karaiti i roto i te urupā—he aha rānei te hāpati mō ngā ākonga! Me ngā ngākau taumaha i te pōuri me te matekiri, kāore he Kaiwhakaora aroha, atawhai hoki, i kī tōna oranga i ngā mahi atawhai me te aroha, hei whakamārie, hei whakakaha rānei i a rātou; he tino mokemoke tō rātou āhua!
GSAM 69Ngā Takahanga Whakahihiri o te Ata o te Aranga
GSAM 69.1Ka whiti te ata o te rā tuatahi o te wiki! He nui te korikori i te rangi, i te whenua! Ka heke iho tētahi anahera kaha nō ngā rangi korōria ki te urupā o Hōhepa, me tētahi karere e whakahau ana kia ara ake te Tama a te Atua. “Nā, he nui te rū i puta mai; i heke iho hoki tētahi anahera a te Ariki i te rangi, ā, haere ana, whakatakā atu ana e ia te kōhatu i te kūwaha, ā, noho ana i runga. Ko tōna āhua me te mea he uira, mā tonu tōna kākahu ānō he hukarere. Ā, wiri noa iho ngā kaitiaki i te wehi ki a ia, ka rite ki te tūpāpaku.”46 “he maha ngā tinana o te hunga tapu kua moe i ara mai. Ko te putanga ake i ngā urupā i muri iho o tōna aranga mai, haere ana ki roto ki te pā tapu, ā, he tokomaha te hunga i kite i a rātou.”47 Me whakaaro ki ēnei manuhiri i Hiruhārama, i ngā tatau o ō rātou hoa, me te karere kua ara ake i te mate a Karaiti i rīpekatia, ā, kua whakahokia hoki rātou ki te ora e tōna mana, hei whakapuaki i tōna aranga. He aha te kaha o ngā mahi a ngā ākonga me ngā wāhine tapu—e oma ana ki konei, ki reira ki te kōrero i te rongo harikoa, “Kua ara ia i te mate, kua kite mātou, kua kōrero hoki mātou ki a ia!”
GSAM 69Ka Haere a Īhu ki te Whenua
GSAM 69.2“Nā, tokorua o rātou e haere ana i taua rā ki tētahi kāinga, e ono tekau pāronga [whitu mā te haurua maila] te matara i Hiruhārama, ko Emāuha te ingoa. E kōrerorero ana hoki rāua tētahi ki tētahi ki ēnei mea katoa i meinga. Ā, i a rāua e kōrerorero ana, e uiui ana ki a rāua, nā ko Īhu, ko ia tonu, kua whakatata, ā, haere tahi ana me rāua. I puritia hoki ō rāua kanohi, i kore ai rāua e mōhio ki a ia. Nā, ka mea ia ki a rāua, ‘He aha ēnei kupu e kōrero nei kōrua ki a kōrua, i a kōrua e haere nei?’ Nā, ka tū rāua, kīhai i korikori, me te āhua pōuri. Nā, ka whakahoki tētahi, ko Kereopa te ingoa, ka mea ki a ia, ‘I Hiruhārama koe e noho ana, ā, ko koe anake kāhore i mōhio ki ngā mea kua meinga nei ki reira i ēnei rā?’ Ka mea ia ki a rāua, ‘Ki ēhea mea?’ Ka mea rāua ki a ia, ‘Ki ngā mea o Īhu o Nahareta, he poropiti hoki ia, he kaha tāna mahi, tāna kupu, i te aroaro o te Atua, o te iwi katoa. Ki tōna hoatutanga e ngā tohunga nui, e ō mātou rangatira hoki kia tukua ki te mate, ā, rīpekatia ana ia. I tūmanako anō mātou ki a ia, māna e whakaora a Īharaira. Nā, i te taha o ēnei mea katoa, ko te toru tēnei o ngā rā i meinga ai ēnei mea. Ā, mīharo noa iho mātou ki ētahi wāhine o mātou, i haere i te atatū ki te urupā; heoi, i te korenga i kitea e rātou tōna tinana, ka hoki mai, ka mea, i kitea anō e rātou he putanga anahera, e kī ana mai kei te ora ia. Nā, ka haere atu ētahi o ō māua hoa ki te urupā, ā, rokohanga atu, rite tonu ki tā ngā wāhine i kōrero ai; otirā, kīhai ia i kitea.’
GSAM 70.1“Nā, ko tāna meatanga ki a rāua, ‘E te hunga whakaarokore, ngākau pūhoi ki te whakapono ki ngā mea katoa i kōrero ai ngā poropiti. Kāhore ianei i takoto te tikanga kia pā ēnei mea ki a te Karaiti, kia tomo ia ki tōna korōria?’ Nā, ka tīmata ia ki tā Mohi, ki tā ngā poropiti katoa, whakaaturia ana ki a rāua ngā mea mōna o ngā karaipiture katoa.”48 I a ia e tīmata ana ki te kai tahi me rāua, ka whati ia i te taro, ka whakawhetai; “kua kite ō rāua kanohi, ā, ka mōhio ki a ia.... Ā, ka mea rāua ki a rāua, ‘Kīhai koia ō tāua ngākau i mumura i roto i a tāua, i a ia e kōrero ana ki a tāua i te ara, e whakaatu ana i ngā karaipiture ki a tāua?’”49
GSAM 70.2Ināianei, i te mutunga, ka kite ngā ākonga, i muri i te tino whakaaturanga o te raru ki a rātou, i te mea i mate, i ara anō hoki te Karaiti i roto i tōna mīhana. Engari, me pēhea rānei rātou e tirotiro ai ki te pātai mō tōna rangatiratanga?
GSAM 70.2“He maha hoki ngā tohu i whakakite ora ai ia i a ia ki a rātou, i muri i tōna whakamamaetanga, e whā tekau hoki ngā rā i kitea ai e rātou, kōrerotia ai e ia ngā mea o te rangatiratanga o te Atua. Ā, i a rātou ka huihui tahi me ia, ka whai kupu ia kia kaua rātou e haere atu i Hiruhārama, ā, ka mea, ‘Engari, kia tāria te mea i kōrerotia i mua e te Matua, i rongo rā koutou ki ahau. I iriiri hoki a Hoani ki te wai; ko koutou ia, e kore e maha ake ngā rā, ka iriiria ki te Wairua Tapu.’
GSAM 71Ka whakahokia e koe te rangatiratanga ināianei?
GSAM 71.1“Nō reira, i a rātou ka tāmene, ka ui rātou ki a ia, ‘E te Ariki, ko te wā ianei tēnei e whakahoki ai koe i te rangatiratanga ki a Īharaira?’ [arā, kua ako mātou he mea tika kia rīpekatia koe, kia ara anō i te mate, e ai ki ngā Tuhinga Tapu; engari, kāore rānei koe e whakahoki i te rangatiratanga ināianei?] Nā, ko tāna meatanga ki a rātou, ‘Ehara mā koutou te mōhio ki ngā tāima, ki ngā wā rānei, kua whakaritea e te Matua māna ake te tikanga. Otiia, ka riro he kaha i a koutou, ina haere mai te Wairua Tapu ki runga ki a koutou, ā, hei kaiwhakaatu koutou mōku ki Hiruhārama, ki Hūria katoa, ki Hamaria hoki, ā tae noa ki te pito whakamutunga o te ao.’ Ā, nō ka mutu tāna kōrero i ēnei mea, i a rātou anō e titiro atu ana, ka tangohia atu ia, ā, nā te kapua i kōpaki atu i ō rātou kanohi. Ā, i a rātou e titiro matatau atu ana ki te rangi, i a ia e haere ana, nā, ko ngā tāngata tokorua e tū ana i tō rātou taha, he mā ngā kākahu. E mea ana, ‘E ngā tāngata o Karirī, he aha tā koutou e tū, e mātakitaki atu nā ki te rangi? Ko tēnā Īhu kua tangohia atu nā i a koutou ki te rangi, ka pērā anō tōna haerenga mai me ia i tirohia atu nā e koutou e haere ana ki te rangi.’”50
GSAM 71Ka noho a Īhu ki te rangi kia tae rā anō te whakahoki
GSAM 71.2Ināianei kua wehe atu te Kaiwhakaora i a rātou, ā, kua kite hoki rātou i a ia “e kake atu ana ki te wāhi i noho ai ia i mua,” i whai rātou i te whakapūmau ka whakaako te Wairua Tapu i a rātou mō te wā ka tae mai ai te rangatiratanga. Nā reira, i roto i āna tohutohu ki te iwi, i muri i tōna whiwhinga i te Wairua, ka mea a Pita, “kia tonoa mai ai e ia te Karaiti i whakaritea nei mō koutou, arā a Īhu. Kua takoto nei te tikanga kia noho ia ki te rangi ā taea noatia ngā wā o te whakahokinga mai o ngā mea katoa, i kōrero ai te Atua rā te māngai o āna poropiti tapu nō te tīmatanga mai anō o te ao.”51
GSAM 71.3I hoatu hoki ki a Pita te āpōtoro, e te Wairua Tapu, ngā kōrero mō ngā ao e toru: Tuatahi, ko te ao i mua i te waipuke, i whakangaromia e te wai; tuarua, ko te ao o nāianei kua rāhuitia mō te ahi,—he ahi e puritia ana e te whenua, e ai ki te Revised Version,—ko taua ahi hei ngaronga, hei whakangaromanga, hei whakangaro mō ngā tāngata hē; tuatoru, ko te whenua hou, “kei reira te tika e noho ana;” arā, e ai ki ētahi whakamāoritanga, “kei reira e noho ai ngā tangata tika.”52
GSAM 72.1I whakaatu a Pāora, te āpōtoro, i te aranga ake o te iwi a te Atua, me te huringa o ōna tapu katoa mai i te mate ki te kore mate, “kimo kau te kanohi, i te tētere whakamutunga.” I kī atu ia ki ngā Korinitia kei runga a Karaiti i te torona o tōna Matua ināianei, ā, ka noho ia ki reira kia whakaitia ōna hoariri katoa ki raro i a ia. Arā, kia riro i a ia te rangatiratanga—tōna rangatiratanga—ka hoatu e te Matua ki ōna ringa, pēnei i te matakite i roto i a Raniera 7:13, 14; Waiata 2:8, 9. Ki te hāhi o Teharonika, i whakaatu ia i te haerenga mai o te Karaiti me te aranga hei tūmanako anake mā rātou, ā, hei whakamārie pono i te wehenga atu o ō rātou hoa aroha i a rātou e te ringa o te mate.53
GSAM 72Te Hokinga Mai o te Ariki Kāore i te Whakaritea
GSAM 72.2I taua wā, kāore anō te hāhi kia whai mōhiotanga mārama mō te wā ka hoki mai ai te Ariki. I te wā i kī ai te āpōtoro i tana reta tuatahi ki ngā Teharonika, “tātou, te hunga kua mahue ki te ora, kāhakina ngātahitia atu ai,” i mārama ngā tuākana hei tohu ka tae mai a Karaiti i te wā e ora tonu ana ētahi o rātou. I tana reta tuarua ka whakatika ia i tā rātou whakaaro hē mō tana reta, ā, ka mea atu ki a rātou, “e kore hoki e tae wawe mai, kia mātua tae mai te takanga atu, kia whakakitea mai anō hoki te tangata o te hara, te tama a te whakangaro. He hoariri nei ia, e whakakake ana i a ia ki runga ake i ngā mea katoa e kīia ana he Atua, e karakiatia ana.”54
GSAM 72Te Hinga Whakapono
GSAM 72.3Ā, kei te waiho tonu te hāhi kia whāwhā haere i te pōuri mō te wā o te haerenga tuarua o te Karaiti. Kua ako ngā tuākana ka puta he hinga whakapono; engari ko te pātai, kia pēhea te roa? I muri mai ka hoatu he whakautu ki a Hoani i a ia e kite ana i tētahi matakite i te motu o Pātamo, i roto i ngā tohu i kitea i ngā upoko tekau mā rua me te tekau mā toru o te Whakakitenga—te “tāima, ētahi tāima, me te hāwhe tāima,” “ngā marama e whā tekau mā rua,” “ngā rā kotahi mano e rua rau e ono tekau” (tau); engari kāore anō kia puta te kaupapa e tohu ana i te tīmatanga o taua wā roa. Nō reira, i te tūmanako tonu, i te tatari tonu te hāhi mō te taenga mai o te Karaiti, ahakoa kāore i tino mōhio ki te wā tika o tōna puta; nā te mea, i muri i te whakamutu o taua wā o te whakapāwera, ka toe tonu he wā poto o te pakanga me te wikitōria mō te hāhi “toenga”.55
GSAM 73.1I te katinga o ngā pūrongo o te Kawenata Hou, ka tino mārama ki a tātou te kaupapa o te haerenga tuarua o te Karaiti. Tata ki te kotahi irava i ia toru tekau e whakahua ana i tētahi ara i te haerenga tuarua o tō tātou Ariki, o Īhu Karaiti. Mō tēnei kaupapa, me te tūnga o te hāhi ki taua tūmanako i roto i ngā rau tau kua pahure ake nei tae noa ki ēnei rā, ka kōrero a Robert Patterson, D.D., i roto i tētahi nūpepa e kīia nei ko te Interior, i raro i te taitara “Te Tūmanako Manaakitanga,” pēnei:—
GSAM 73Te Mano Tau o Tēnei Ao—Patterson
GSAM 73.2“I te wā i waiho ai e tō tātou Ariki tōna hāhi i runga i te whenua kia haere ki te Matua, i waiho ia i roto i tētahi āhua pōuri. I karapotia ōna rima rau ākonga e te ao katoa o ōna hoariri, i whakahaerehia hei whakapono whakahē Karaiti me ngā kāwanatanga e tētahi o ngā hinengaro tino nui, i whakaohoa e te kino tino paitini, ā, i whakangungua e te wheako o ngā reanga ki ngā huarahi tino whaihua mō te whakangaro. Ehara i te mea kāore te Ariki i mōhio ki tō tātou mōrearea; kāore hoki ia i whakaiti i taua mōrearea i āna kōrero whakamutunga, kāore hoki ia i oati i te whakaiti i te riri o te ao me ngā whakapāwera o te hāhi. Engari i oati ia ka hoki mai ia ki te whakangaro i ōna hoariri, ā, ka tautoko ia i a tātou kia tae rā anō ki taua rā manaakitanga. ‘koia te ao ka kino ai ki a koutou. Ko tā koutou i te ao nei, he mamate. Ka tangi koutou, ka auē, ko te ao ia ka hari; e pōuri anō koutou, otirā ka meinga tō koutou pōuri hei hari.... Nā tēnei koutou te pōuri nei; e kite anō ia ahau i a koutou, ā, ka hari ō koutou ngākau, e kore hoki e tangohia i a koutou tō koutou hari e tētahi. Ki te haere ahau ... ka haere mai anō ahau, ā, ka tango i a koutou ki ahau; kia noho ai hoki koutou ki te wāhi e noho ai ahau.’
GSAM 74.1“Koia tērā te tūmanako manaakitia mō tōna hokinga ake ā-tinana, nāna i whakamārie ai tōna hāhi i tōna wehenga atu. I te wā katoa o tōna kore e noho mai, i mea ia me mamae tātou i ngā whakapāwera; ā, kua tutuki pēnei. Mēnā ka whai wā tātou kia pārekareka ai ki te rangimārie o waho i tōna ngaro, mēnā ka whakaorangia tōna hāhi i ngā whakaeke a te ao, mēnā ka tae tētahi reanga o te mā, kāore ngā taru e tipu i waenga i te wīti, mēnā rānei, i tōna taenga mai, ka manaakitia ia e te iwi o te whenua kua kī i te korōria o te Ariki, ā, ka kitea rānei e ia he whakapono i runga i te whenua, ka tino ohorere ia. Kāore a Īhu i mōhio ki tēnei mano tau. Ka mea mātou kāore ia i mōhio ki tēnei, nā te mea kāore ia i kōrero mai ki a mātou mō tēnei; ā, ka mea ia, ‘kua oti koutou te hua e ahau he hoa; ko āku mea katoa hoki i rongo ai ahau ki tōku Matua, kua oti te whakakite e ahau ki a koutou.’ Engari, i roto i āna kauwhau me āna kupu whakarite, kāore he tohu iti e tohu ana kia tūmanako tātou mō tētahi wā o te rangimārie, o te korōria rānei i mua i tōna taenga mai. He pērā anō te kore mōhio o ngā āpōtoro mō te mano tau kāore a Karaiti i reira. Mō te toru rau tau i muri i te wehenga atu o tō tātou Ariki, ko te tūmanako tapu o te hāhi ko te tūmanako mō tōna hokinga mai.
GSAM 74.2“Engari i te wā i te ahunga whakamua o tōna hinga whakapono i matakitea, ka tīmata te hoa wahine o te Karaiti ki te whakamārie i a ia anō i tōna kore noho ki te ao i roto i te whanaungatanga ki ngā kīngi o te ao; ā, he mea māori noa tana huri i tōna kanohi i te rangi o te rāwhiti, me te hokinga mai o tōna Ariki, nā te mea ka whakamutu tērā i tōna korōria o te ao. I te wā i whakatakoto ai e ngā Kaiwhakahou te tētere o te rongopai ki ō rātou waha ... i whakakorehia tonu ngā moemoeā mō tētahi mano tau kāore he Karaiti, ... ā, i tīmata anō te hāhi ki te titiro ki te haerenga mai o te Ariki hei whakangaro i a Anatikaraiti.... I roto i ā rātou reta, kauwhau, me ngā whakapuakitanga whakapono, i whakapuakihia e ngā Kaiwhakahou ō rātou tūmanako mō te haerenga mai i mua i te mano tau.
GSAM 74.3“Ka whakakapi te Hui o Westminster i tā rātou whakapuakitanga whakapono ki tētahi whakapuakitanga mō tō rātou whakapono ki te haerenga tuarua o te Ariki, i roto i ngā kupu e tino whakaatu ana i te whakapono o te hunga e whakapono ana ka hoki mai te Ariki i mua i te mano tau. Ka whakapuakihia e rātou i roto i ēnei kupu taumaha: ‘Nā te mea, e hiahia ana a Karaiti kia tino whakapono tātou ka tae mai tētahi rā whakawā, hei aukati i ngā tāngata katoa kia kaua e hara, ā, hei whakamārie nui ake mō te hunga tapu i roto i ā rātou taumahatanga, nō reira ka huna e ia taua rā i te mōhiotanga a te tangata, kia whakakore ai rātou i te whakawhirinaki katoa ki te kikokiko, ā, kia mataara tonu ai rātou, nā te mea kāore rātou e mōhio ana ko tēhea te hāora e tae mai ai te Ariki: ā, kia rite tonu ai rātou ki te kī, Haere mai, e te Ariki Īhu; haere mai wawe!’56
GSAM 75.1“I whakapakari ō tātou tūpuna whakahou i ō rātou ngākau i te tatari ki te haerenga mai o te Ariki, ā, i whakatenatena rātou i a rātou anō mā te karanga, ‘Tū tonu ki te pā! kei te haere mai ia me ngā ope āwhina,’ he whakaaro i whakaurua tata nei ki tētahi hīmene whakahou rongonui, engari he mea mōhio ki ngā Covenanters tawhito o Kotirana.
GSAM 75.2“Engari, i te kore roa, ka tīmata te huringa tuarua i te whakapono i waenga i ngā hāhi kua whakahoutia. I mōhiotia i Kotirana ko te Moderatism; i Ingarangi, ko te Arianism, ā, i ngā rā tata nei, ko te Broad Churchism; i Amerika, i kīia ko te Unitarianism; ā, i Tiamana, ko te Rationalism. Nā te whakatū i te whakaaro tangata hei kaiwhakawā, me ā tātou tirohanga hou tino whāiti hei taunakitanga, ā, mā te whakahē i te āheinga kia puta he aha atu kaupapa, engari kia rite anake ki ngā ture o te taiao kua tirohia, i whakaiti i a Īhu ki te tūranga o tētahi rāpi Hūrai, he tangata i mua ake i tōna rā, engari kāore rawa ia i mōhio ki te pūtaiao hou. Āe rā, i whakahokia te whakaaro mō tētahi tangata pēnei e hoki mai ana i te ao huna kia rangatira ai i runga i te whenua ki ngā pūrākau Hiperu.
GSAM 75Daniel Whitby mō te Mano Tau
GSAM 75.3“Ko ngā oati mō tōna haerenga tuarua me tōna rangatiratanga ki runga i te whenua i whakamāramahia hei tohu noa iho mō te hōrapa o tōna rongopai, me te ngohengohe o tētahi wāhanga nui o te ao ki te whakapono Karaitiana mō te wā o te mano tau, ā, i te whakaaro o ētahi, 360,000 tau; i roto i taua wā ka anga whakamua te tangata i ngā toi o te ahurea, ā, ka whai rongo me te oranga kāore i kitea i mua. Ā, i te mutunga o taua huringa roa, he nui rawa kia kitea e te hinengaro noa, tērā pea ka puta he korikori nui o te taiao, ā, ka kīia ka tae mai te Ariki ki te whakangaro i te ao, ā, ka karanga i te tangata katoa ki te whakawā. I whakawhanakehia, i rongonuihia hoki tēnei ariā e tētahi kaikōrero nō Ingarangi, a Whitby [i mate a Daniel Whitby i te tau 1726], ā, mā āna reta i whakaputaina, ka whakaaturia he Ariana ia; heoi, i rongonui āna kōrero whakamārama ki tōna ake karaehe, ā, i whakaaetia tōna mano tau pūrākau e te tokomaha o ngā kaipensheni e ū ana ki ngā whakaakoranga tuku iho me ngā hoa o ngā hāhi kāwanatanga o Īropi, nā te mea i oati ki a rātou he roa te rīhi o ngā whakatekau me ngā hōnore. Nā tō rātou awe i kawemai ki Amerika, ā, i whakamahia tonu hei rauemi mō ngā kōrero noa i te atamira me ngā whakakapi kōrero i ngā huihuinga.”
GSAM 76.1Ko ēnei ngā ariā i ngā wāhi maha o te ao i a tātou e tata ana ki te wā i tukuna ai e te Ariki te whakatūpato whakahirahira mō tōna taenga mai, arā, “kei ngā tatau.”
Ngā kīwae
- Karatia 4:4, 5. ↩
- Hunga o Rōma 16:25-27. ↩
- Epeha 3:3-9. ↩
- The Desire of Ages, ngā whārangi 29, 30-34. ↩
- Ruka 2:26. ↩
- Ruka 2:28-38. ↩
- Ruka 3:15-17. ↩
- Hoani 1:29-34. ↩
- Matiu 3:16, 17. ↩
- Hoani 10:41. ↩
- Ruka 3:23. ↩
- Ruka 4:16-21. ↩
- Māka 1:15. ↩
- Ngā Mahi 10:38; Hoani 3:2. ↩
- Hoani 14:8-11. ↩
- The Desire of Ages, wh. 215. ↩
- Ruka 7:19-22; Matiu 11:4. ↩
- Matiu 4:17. ↩
- Matiu 10:7. ↩
- Ruka 10:9. ↩
- Hoani 7:46. ↩
- Matiu 12:23. ↩
- Matiu 13:54, 55. ↩
- Hoani 10:24. ↩
- Hoani 6:15. ↩
- Hoani 6:62. ↩
- Matiu 16:20-22; Māka 9:31. ↩
- Matiu 16:28; Ruka 9:27. ↩
- 2 Pita 1:16-19. ↩
- Matiu 17:22, 23. ↩
- Matiu 18:1; Māka 9:33, 34. ↩
- Matiu 19:27, 28; Ruka 22:28-30. ↩
- Matiu 20:20-24. ↩
- Hoani 11:47, 48. ↩
- Hoani 12:15. ↩
- Hoani 12:19. ↩
- Ruka 19:40. ↩
- Hoani 12:32-34. ↩
- Hoani 13:33-36. ↩
- Hoani 14:1-3. ↩
- Ruka 19:11-15. ↩
- Matiu 24:3. ↩
- Matiu 24; Ruka 21; Māka 13. ↩
- Māka 14:50. ↩
- Māka 9:10. ↩
- Matiu 28:2-4. ↩
- Matiu 27:52, 53. ↩
- Ruka 24:13-27. ↩
- Ruka 24:31, 32. ↩
- Ngā Mahi 1:6-11. ↩
- Ngā Mahi 3:20, 21. ↩
- 2 Pita 3:5-13. ↩
- 1 Teharonika 4:13-18. ↩
- 2 Teharonika 2:3, 4. ↩
- Whakakitenga 12:17. ↩
- Confession of Faith, Upoko 33, Wāhanga 3. ↩