Upoko 27 — Ētahi Atu Taunakitanga Kua Whakapūmauhia
GSAM 442.1“ka tū a Iehohāpata, ka mea, ‘Whakarongo, e Hūrā, koutou ko ngā tāngata o Hiruhārama, whakapono ki tā Ihowā, ki tā tō koutou Atua, ā, ka ū koutou; whakapono ki tā āna poropiti, ā, ka kake koutou.’”1
GSAM 442.2I ngā tau kua pahure, i tukuna tētahi taunakitanga mā te koha poropititanga, e kī ana, i mua i te mutunga, ka “whakamararatia ngā whārangi kua tāia o tēnei pono, pēnei i ngā rau o te ngahuru.” Ko te pātai i ara ake i roto i ngā hinengaro o te tokomaha, me pēhea e tutuki ai tēnei, mēnā kāore ngā tāngata e whakapono ana ki te pono i whakaritea, i whakaraupapa rānei kia mahi i te mahi. I roto i te whakaritenga a te Atua, he maha ngā hua nui ka puta mai i ngā tīmatanga tino whakaiti; ā, pērā tonu i te whanaketanga o tētahi pūnaha mahi i ara ake i waenganui i a mātou.
GSAM 442Te Tract and Missionary Society
GSAM 442.3I te tau 1870 pea, i puta tuatahi te whakaaro mō tētahi rōpū pānui me te mīhana nā ngā mahi a ētahi tuahine manawanui i South Lancaster, Massachusetts. I whakamātau ēnei tuahine, mō tētahi wā, i te mahere tuku mā te poutāpeta i ā mātou tuhinga hāhi me ngā pukapuka iti ki ngā tāngata rerekē i waho atu i tō mātou whakapono, ā, i muri mai ka tuhi reta rātou ki a rātou. Nā konei i puta ai te whakaae a ētahi ki te pono, ā, i ārahi i te whakaaro o te Minita S. N. Haskell ki te pātai, “He aha e kore ai e taea e tō tātou iwi katoa te mahi i ngā mahi i mahia e ētahi tuahine?” I te tau 1871, otirā, i whakawhāia nuitia tēnei kaupapa i roto i ngā pou o te Review. I te wānanga motuhake o te Hui Whānui i tū i te 29 o Tīhema 1871, i reira a Minita Haskell e whakaatu ana i te whaihua o tēnei nekehanga, ā, i whakamanahia tētahi whakataunga e tūtohu ana kia whakatū rōpū pānui. I tohua ngā Minita S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, me I. D. Van Horn hei komiti kia whakakoi i ngā mahere mō te whakatū i ēnei rōpū.
GSAM 443.1Nā tēnei nekehanga i whakatūwhera i tētahi ao hou mō te whakatinanatanga o te mahi karere. I mua atu, i herea tata noa te whakaakoranga o te pono ki ngā kaha a te kaikōrero ora. Mo ngā tau maha, i whakapau kaha a Minita Haskell ki te rangahau me te whakauru mahere kia angitu ai te rōpū pānui me te mīhana. He tika kia kī, ko ia te kaiārahi tuatahi i taua ara. Ehara tēnei i te mea mō ngā rōpū pānui me te mīhana o ia Kāwanatanga anake, engari ko ia hoki i whakauru, i te tau 1878, ki te Hui Whānui i huihui ki Battle Creek, i te mahere mō tētahi Tract Society whānui (i tapaina i muri mai ko te International Tract Society), ko tōna mara mahi he rohe kei waho atu i ā mātou hui, ehara i Amerika anake, engari anō hoki ki ngā whenua kē.
GSAM 443Ngā Hekeretari Whai Pūkenga—Maria Huntley
GSAM 443.2Nā te Ariki i tana mana whakahaere i whakatū i ngā hēkeretari whai pūkenga, he āwhina nui ki te Minita Haskell i roto i tēnei nekehanga. Ko Tuahine Maria Huntley tētahi i whakapau kaha, ahakoa i ngā tau i muri mai i pāngia ia e te mamae nui o tōna tinana, ā, i mate ia i tōna tūranga mahi i te tekau mā whā tau pea ki muri. Nā ōna kaha i kitea tuatahi ai ngā huarahi maha o ngā mara mahi ki tāwāhi e tuwhera ana ināianei. Kua hono atu ētahi atu hēkeretari ki taua mahi anō, ā, i te whakawhānui ake o te mara mahi, kua puta te hiahia mō ngā hēkeretari e mōhio ana ki ngā reo rerekē.
GSAM 444Te Paanga ki ngā Hāhi ā-Rohe
GSAM 444.1Engari ko te hua nui rawa atu o te whakatūnga o te mahi a te rōpū pānui i waenganui i a tātou, ko te awe i whakaputa ai ki te whakatū me te whakapakari i te wairua mihinare i roto i ngā whakahaere hāhi ā-rohe. Kua hoatu ki ia tangata he whai wāhi ki te mahi mā te tuhituhi me te tohatoha rauemi pānui, kia rongo hoki i te hihiri o te mahi tūturu mō te whakaoranga o ngā wairua.
GSAM 444Taunakitanga e pā ana ki te Mahi Pukapuka Iti
GSAM 444.2Hei whakaatu i te āhua o ngā tohutohu i hoatu, mā te wairua matakite, mō te kaupapa o te mahi pānui me te mahi mihinare, ka kape mātou i ngā Testimonies Nos. 29 me 30:—
GSAM 444.3“Ki te mea he mahi kotahi e tino hira ana i ētahi atu, ko te mahi whakapuaki i ā mātou whakaputanga ki te iwi whānui, kia ārahina ai rātou ki te rapu i ngā Tuhinga Tapu. He mahi mīhana—te whakauru i ā mātou whakaputanga ki roto i ngā whānau, te kōrero, me te īnoi tahi mō rātou—he mahi pai tēnei, ā, mā tēnei ka ako ngā tāne me ngā wāhine ki te mahi hepara.
GSAM 444.4“Ehara i te mea ka hāngai tēnei mahi ki ia tangata. Ko te hunga whai pūkenga me te kaha rawa, ka mau ki te mahi me te mārama, me te pūnaha, ā, ka whakamua i a ia me te manawanui, ko rātou ēnei me tīpakohia. Me tino whakaritea he mahere; ā, me ū pono ki te whakatinana i taua mahere. Me tino hihiko ngā hāhi puta noa i ngā wāhi katoa mō te mahi pānui me te mahi mīhana.”
GSAM 444.5“He mahi pai te mahi pukapuka me te mahi mihinare. He mahi a te Atua tēnei. Kāore e tika kia whakaitia; engari he mōrearea tonu kia hē i tōna tino whāinga. E hiahiatia ana ngā kaihoko pukapuka kia mahi i te mara mihinare. Kāore ngā tāngata whai tikanga koretake e hāngai ana mō tēnei mahi. Ko ngā tāne me ngā wāhine e mōhio ana ki te āta whakahaere i te tangata, he kōrero pai, he tirohanga mātāmua, he hinengaro tātari, ā, e mōhio ana ki te uara o ngā wairua, ko rātou te hunga e āhei ana ki te angitu.”
GSAM 445.1Ko te tohatoha o ngā pukapuka, pānui, me ngā tuhinga whakapono e neke atu ana i te $8,000,000 te uara, i roto i te tekau mā rua tau, nā ō tātou hāhi me ngā kaihoko pukapuka, he taunakitanga nui mō te whaihua ā-mahi o te mahi a te Tract and Missionary Society.
GSAM 445Poropititanga ki te Mātauranga o te Ao
GSAM 445.2I tukuna tētahi kupu matakite i hāngai ki te mahi i te mara o Īropi, ā, e tino whakatutukihia ana kia tika tonu, nō reira e tika ana kia whakahuahia i konei. I whakapūmau ngā kaimahi me te iwi kāore e taea te whakahaere i taua mahi i reira, otirā i Scandinavia, pēnei i Amerika. I mea a Mrs. White, hei mīharo ki a rātou, ehara i te mea ka taea anake te whakahaere angitu, engari ka taea hoki te tautoko i taua ara kotahi i whakahaerehia ai i Amerika, ā, i whakaatu mai te Ariki ki a ia, mēnā ka tīmata rātou ki te utu i tō rātou whakatekau, ahakoa ngā moni iti i whiwhi ai rātou, ka whakawhānui ake te Atua i ā rātou hua kia nui atu i ā rātou i whakaaro ai. I mea anō ia ki a rātou ka taea e ngā kaihoko pukapuka te hoko pukapuka mā te ohaurunga i Scandinavia, ā, ka angitu tērā. Ka mea ngā kaiwhakahaere o ngā whare whakaputa pukapuka i aua whenua, “E kore e taea;” “kāore rawa rātou i hoko pukapuka i taua huarahi.” Kua whakaatu ngā hua o muri mai he tino nui ake ngā mea i whakaaturia e te anahera o te Ariki ki a ia mō tēnei take, i te mātauranga o ngā kaihokohoko pukapuka me ngā kaiwhakaputa o te ao. Kua angitu tonu te mahi hoko pukapuka i reira mai i tōna tīmatanga. Kua noho hei kaihoko pukapuka ētahi o rātou i haere ki te utu i te whakatekau o ā rātou moni whiwhi iti ki te kaupapa, ā, kāore rātou e tautoko ana i a rātou anake, engari e whiwhi ana i ngā moni nui ake i mua atu, ā, nā reira ka taea e rātou te utu i te whakatekau nui ake.
GSAM 445.3Neke atu i te $40,000 te uara o ngā pukapuka i hokona e ngā kaihoko pukapuka i te tau 1895, he mahi i tāia i tō mātou whare whakaputa i Christiana, Nōwēra. Tohua tēnei hei poropititanga anō kua tutuki, ā, ahakoa ngā whakahē puta noa i ngā taha katoa, i roto i te hāhi, i waho hoki, e mea ana kāore e taea.
GSAM 445.4Mō te mahi a ngā rōpū pānui i whakatūria mai i te tau 1871 haere ake, ka taea te kī kua tata rite te tokomaha o ngā tāngata i kawea ki te pono nā ngā mahi a ēnei kaimahi, pērā anō i ngā mahi whaiaro a te minita. Mā tēnei huarahi e whakaputaina ana te karere ki ngā iwi katoa me ngā reo katoa o te ao.
GSAM 446Ngā Taonga Whakapaipai me te Mahi Pukapuka Iti
GSAM 446.1I pūrongotia mai tētahi kōrero whakamīharo e te Tract and Missionary Society o California i Āperira, 1873. Koia tērā, i whakarewaina, i whakamātauria, ā, i hokona ngā taonga whakakai i hoatu ki te rōpū e te hunga i whakaae ki te pono i taua Kāwanatanga, tae noa ki taua rā, mō tōna uara kōura me tōna hiriwa tūturu, ā, i kohia te $200; i whakangaohia katoatia ēnei moni ki ngā puka, ngā pukapuka iti, me ngā whakaputanga auau, i tohaina atu, ā, kua mōhio kē te rōpū ki te rua tekau o ngā tāngata i whakawhitia ki te whakaae ki te pono mā ngā tuhinga i hokona ki ngā moni i puta mai i ngā taonga whakakai. Ko John I. Tay nō Oakland, California, tētahi o rātou i tae ki te mōhio ki te pono mā te pānui.
GSAM 446San Francisco he Tūnga Mīhana
GSAM 446.2I te tau 1875, i tukuna he taunakitanga nui ki te hāhi o San Francisco, ā, e aro ana te aro ki a ia ināianei nā te mea i tino tutuki iho. Mai i te tīmatanga, kua hiahiatia e tēnei hāhi te rīhi whare hui mō ngā ratonga, ā, he nui ngā utu me ētahi raruraru, nā te mea kāore i taea te whakarite raupapa hui i roto i ēnei whare, i te mea he maha ngā wā i hiahiatia ai mō ētahi atu kaupapa.
GSAM 446.3I ngā ahiahi o te 14 me te 20 o Āperira, 1875, i karangahia ngā mema rangatira o te hāhi o San Francisco ki te whare o Mrs. J. L. James, i Fifth Street, tata ki Market Street, ā, i reira ka kōrero mai a Mrs. White ki a mātou i ngā mea i whakaaturia ki a ia i roto i tētahi whakakitenga mō te āhuatanga, arā, ka noho tonu a San Francisco hei tūranga mīhana, hei wāhi e taea ai te whakahaere i te mahi; ā, mēnā ka whakahaere tika te take, ka haere tonu ngā wairua ki te whakaae ki te pono. Ki te whakatū i tētahi whare karakia hei wāhi e taea ai te tono i te hunga, ā, hei wāhi e taea ai te whakapau kaha, ka tāpirihia ngā wairua ki tō rātou hunga; ā, mā ēnei wairua e āwhina ki te whakakī i ngā whakapaunga me te whakaea i te nama ka puta i te whakarite i tētahi whare hui.
GSAM 447.1Ka haere tonu a Mrs. White i tana kōrero, e mea ana kua kite ia, i te wā ka akiaki ia i te hāhi o San Francisco kia tū he whare karakia, ka āhua rite tēnei ki tētahi nekehanga i te pōuri ki taua hāhi rawakore; engari i whakahaua ia kia kī, i a rātou e anga whakamua ana, ka kite rātou i te manaakitanga a te Atua e whakatuwhera ana i te huarahi i mua i a rātou, hīkoi i muri i te hīkoi, ā, ka ara ake ngā hoa āwhina i ngā wā katoa, kia mutu rā ka utua katoatia te nama.
GSAM 447.2Hei kotahi nō te tokoiti i tae ki ngā hui kua whakahuatia ake nei, ka taea e au te kī, i tino āhua rite ki tētahi “nekehanga i te pōuri” te whakaaro a tērā rōpū—he rawakore o tēnei ao tata katoa rātou—kia tīmata ki te whakatū whare hui 35 mā te 80 putu te rahi, ā, i tētahi tāone hoki e $6,000 pea te utu iti rawa mō tētahi wāhanga whenua. Ko te take anake i whakatinana ai rātou i taua mahi, ko tō rātou tino whakapono nō te Ariki te taunakitanga i tukuna ki a rātou e Mrs. White, ā, ka tutuki tūturu.
GSAM 447.3Nā te mea kua piri au ki tēnei kaupapa, ahakoa te nui, te iti rānei o tōku whai wāhi, mai i tōna tīmatanga tae noa ki nāianei, e hiahia ana ahau ki te kī i konei kua tutuki ngā kōrero i runga ake nei i ia taipitopito katoa. I a mātou e rapu ana i ngā papa whenua, i angitu mātou ki te tiki i tētahi papa $6,000 mō te $4,000. I mea tētahi tuahine ka hoatu ia i te $1,000 mēnā ka taea e ia te hoko i tōna whenua. I tuku tonu ia i te whenua ki ngā ringa o tētahi kaihoko whenua, ā, i mea te kaihoko he iti rawa te utu. I roto i ngā wiki e rua, i hokona tōna whenua mō te $1,000 atu i tōna whakaaro tuatahi, ā, i whakautua tana oati. Tētahi atu, he tuakana rawakore kāore i kite me pēhea e hanga ai te whare karakia, engari i mea, “Ki te mea ka mea te Ariki me mahia, ka whakatuwhera ia i te ara ahakoa pēhea,” ka kitea e ia, ki tōna ohorere, kua whakatauria ngā rawa o tētahi o ōna whanaunga, ā, nā reira ka riro māna te $20,000. I tuku ia i te $1,000 hei āwhina i te hanga, ā, i hoko ia i tētahi wāhanga tuatoru o te papa whare karakia hei whakatū whare māna, nō reira i roto i ngā huarahi e rua ka kawea mai e ia te āwhina ki te hāhi.
GSAM 448He Āwhina Nui ki San Francisco
GSAM 448.1Nā reira, ka taea e mātou te whakahua i ngā koha maha me ngā āwhina i riro i te komiti i a rātou e anga whakamua ana ki te whakatū i te whare. Hei kī noa, i whakatūria te whare karakia i runga i te utu, me te whenua, tata ki te $14,000, ā, neke atu i te haurua o taua moni i puta mai i ngā koha i mua i te oti o te whare. Ko Laguna Street, i whakatūria ai te whare, he wāhanga o te tāone kāore i nui ngā whare mō ngā kaupapa kura; nō reira i whakarite te poari kura ki te rīhi i ngā rūma o raro hei whakahaere kura i mua i te whakanoho i te tuanui o te whare. I whiwhi rātou i te rīhi $75 ia marama mō te tata ki te rua tau, ā, i whakamahia ēnei moni ki te utu i ngā huanga me ngā whakahaere o ia rā, ka waiho i te rōpū kia whakamahia ngā moni ka kohia hei whakaiti i te nama e toe ana.
GSAM 448He Whare Rongoā Wai
GSAM 448.2I tēnei wā, he wāhanga iti o te nama i tau i taua wā kei te toe, ā, kei te rūma raro o te whare karakia, ka kitea he whare rongoā mā te wai kua oti katoa ngā taputapu, kāore he āwangawanga pūtea, ā, he nui ake tōna uara i te nama e toe ana, ā, kāore e roa ka waiho hei mea o mua.
GSAM 448.3Kua tino whakamīharo te whakatutukitanga o te wāhanga o te taunakitanga e pā ana ki ngā wairua e whakaae ana ki te pono. Ehara i ngā tekau noa iho, engari i ngā rau ngā tāngata kua whiwhi i te mārama o te pono i taua tāone, ā, kua hora rātou ināianei ki ngā wāhi maha o te ao. I ngā wā katoa ka toro atu au ki San Francisco, ka kite au i te tokorua ki te tekau o ngā tāngata kua whakaae ki te pono mai i taku kitenga whakamutunga i a rātou; ā, kāore anō te mutunga kia tae mai.
GSAM 449Te Mate o te Minita White
GSAM 449.1I te tau 1880 pea, i whakahaua a Mrs. White mā te wairua poropiti kia kī atu ki tōna hoa tāne, a Minita James White, me waiho e ia ngā āwangawanga me ngā haepapa maha i kawea e ia, ā, kia tukuna ki ētahi atu ringa rangatahi ake, ā, me “whakarite mō tōna huringa whakamutunga” — arā, e tata ana te mutunga o tōna omaoma i runga i te whenua. I tīmata ia ki te whakarongo ki tēnei tohutohu, ā, kua tae kē ki te wā e tika ana kia pērā, nō te mea i te tau 1881 ka mutu ōna mahi, ā, ka moe ia i roto i a Īhu. I te 31 o Hūrae ka pāngia ia e te kirikā malaria. I te 3 o Ākuhata ka haria ia i tōna kāinga ki te Whare Hauora o Battle Creek, i reira i whiwhi ai ia i ngā tiaki me te aro nui katoa i taea te tuku, engari kāore i whai hua. I kino haere tonu tōna āhua. Mai i te tīmatanga o tōna māuiui, i rongo ia i tētahi mōhiotanga o mua, arā, kua tae mai tōna “hurihanga whakamutunga”.
GSAM 449Te Tauākī a te Minita Smith
GSAM 449.2I te kōrero mō tēnei kaupapa, ka mea te Minita Uriah Smith: “E kore e taea te whakapai ake i ngā āhuatanga o tōna matenga. I te wā e mōhio ana ia i ngā rā toru whakamutunga o tōna mate, i whakapuaki ia kāore ia i mamae. He rōpū nui o ngā hoa pono, e tangi ana, i tū i roto, i te taha o te whare, i taua ahiahi hāpati pai, i te āhua e ngaro haere pōturi ana tōna manawa. Pērā i te taka ki te moe mārie, pēnei tonu tōna hinga ki te mate; ā, i te mutunga o ngā mea katoa, ka noho he rangimārie reka i runga i ia āhua kanohi. He rite ki te mea i whakautua tēnei īnoi:
GSAM 449.4I te wā o tōna matenga, e ono tekau tau mā rua rā tōna pakeke. I kitea te whakaute i a ia i Battle Creek i te mea i tae atu te iti rawa o te rua mano rima rau tāngata ki tōna tangihanga i te 13 o Ākuhata, ā, i whāia ia ki tōna urupā whakamutunga i te urupā o Oak Hill e tētahi rōpū waka e iwa tekau mā rima me te tokomaha o te hunga i hīkoi.
GSAM 450.1Mai i ngā taunakitanga maha i tukuna i muri i tōna matenga, ā, i whakaputaina i roto i te Review, ka kape mātou i ēnei e whai ake nei nō te pene a te Minita S. N. Haskell:—
GSAM 450.2“I taku whakaaro ki tōna whakatau tika i ngā āhuatanga ohorere tata katoa, tōna ngākau atawhai me te rangatiratanga o tōna wairua i whakaaturia ki te hunga hē, tae noa atu ki te hunga i tūkino i a ia, ia wā i kite ai ia i ngā taunakitanga o tō rātou huringa ngākau, me tōna aroha ki ngā mea i whakapono ia he tika, ka taea e au te kī pono, Kua hinga tētahi matua i Īharaira. Ā, i a ia e okioki ana, ka mōhio te kaupapa, me te tokomaha o ngā tāngata, ki te kore o tōna tirohanga whakamua me tōna tiaki matua.”
GSAM 450.3I tōna matenga, i mea ā mātou hoariri me mutu ināianei te karere. Ehara i te mea pērā; ko ngā whakahaere i whakatūria e ia i raro i te ringa o te Atua, i whakaritea kia tipu ake kia nui ake, kia rite ki ngā “rākau, he mea whakatō nā Ihowā,” ā, ka puta mai he peka maha e whai hua ana.
GSAM 450Kua matapaetia te Ture Whakapono
GSAM 450.4Kua rima tekau mā waru tau kua pahure mai i te wā i kī ai te hunga i hoatu te karere a te anahera tuatoru, ka tae mai te wā, e ai ki te poropititanga o te Whakakitenga 13, ka whakatoia te hunga tangata i ngā United States me ētahi atu wāhi, mō te pupuri i ngā whakahau a te Atua. I roto i tētahi pukapuka i tuhia e Mrs. White, e kīia nei ko Early Writings, ka pānui tātou i ngā kōrero e whai ake nei mō tēnei akoranga:—
GSAM 450.5“Ka mea te anahera, ‘Tirohia!’ I huri taku aro ki te hunga kino, ki te hunga kāore i te whakapono. E hihiko ana rātou katoa. Nā te ngākau nui me te mana o te iwi a te Atua i whakaoho, i whakatakariri hoki i a rātou. He raruraru, he raruraru puta noa i ngā taha katoa. I kite au i ngā tikanga i mahia hei whawhai ki te rōpū i mau i te mārama me te mana a te Atua. I mātotoru te pōuri huri noa i a rātou; heoi anō, i tū pakari rātou, i whakamanahia e te Atua, ā, i whakawhirinaki ki a ia. I kite ahau i a rātou e pōraruraru ana; ā muri ake ka rongo ahau i a rātou e karanga pūmau ana ki te Atua. I te awatea, i te pō, kāore i mutu tō rātou karanga: ‘Me whakatutuki tō hiahia, e te Atua! Mēnā ka whakakorōria i tō ingoa, whakaritea he huarahi hei puta mā ōu tangata! Whakaora mai i a mātou i ngā iwi kē e karapoti nei i a mātou. Kua whakaritea mātou e rātou kia mate; engari mā tō ringa e kawe mai te whakaora.’”2
GSAM 451.1“Kātahi ka kite ahau i ngā rangatira o te ao e whakawhiti kōrero ana, ā, ko Hātana me ōna anahera e pukumahi ana huri noa i a rātou. Ka kite ahau i tētahi tuhinga, ā, i whakamararatia ōna kape ki ngā wāhi maha o te whenua, e whakahau ana, mehemea kāore ngā tapu e tuku i tō rātou whakapono motuhake, e whakarere i te hāpati, ā, e pupuri i te rā tuatahi o te wiki, ka whai mana te iwi, i muri i tētahi wā, ki te whakamate i a rātou.”3
GSAM 451Te whakatoi i Amerika
GSAM 451.2Kua kī ā mātou hoa whawhai kāore rawa e taea te whakatoi i tēnei whenua, nā te mea e kī ana te Ture Matua o Amerika, “Kāore te Pāremata e hanga ture mō te whakatū i tētahi hāhi, mō te aukati rānei i te mahi noa i te whakapono.” Hei tāpiri atu ki tēnei, e aukati ana te “Pukapuka o ngā Tika” o te nuinga o ngā kāwanatanga i ngā ture whakapono. Ahakoa ēnei whakapuaki, kua haere tonu ā mātou tāngata ki te whakaputa i te karere whakatūpato me te whakarite tika hei tū atu ki te pakanga.
GSAM 451.3I te tau 1863, i whakatūria tētahi rōpū hei whakarerekē i te Ture Whakaminenga o Amerika me ngā ture o te whenua, kia whai hua ai mō te whakatinana i te whakapono. Nō te tere o te whiwhi tautoko o ēnei whakaaro, me te kaha haere o te mātāpono kia whakahau i te tangata kia mahi i te tika, otirā mō te pupuri i te Rātapu, kua tīmata kē te whakatoi tūturu i ngā kāwanatanga maha, tae noa atu ki ērā e whakarite ana ā rātou ture Rātapu mō te hunga e pupuri ana i tētahi atu rā i runga i te whakahau a tō rātou hinengaro, ā, kua mauherea ētahi tāngata mō te kore pupuri i te Rātapu.
GSAM 452Ngā Mauherenga Kotahi Rau Tekau mā Ono
GSAM 452.1Kei mua i ahau he rārangi o ngā mauherenga kotahi rau tekau mā ono o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Amerika, mai i te tau 1878 tae noa ki Māehe 1896. I roto i ēnei, i whakataua te hara ki te kotahi rau mā iwa. He tokomaha o rātou i mauherea mō te rua tekau ki te ono tekau rā, ā, tata ki te tekau mā rua i whakahaua kia mahi i te “rōpū herehere” me ngā kaipatu tangata, ngā tāhae, me ngā tāngata hara kino rawa atu. I ia take, i whakaae te hunga i whakawhiu ki a rātou he tangata tino pai rātou.
GSAM 452Te Religious Liberty Association
GSAM 452.2I te 21 o Hūrae 1889, i whakatūria i Battle Creek, Mich., tētahi rōpū i tapaina ko te National Religious Liberty Association, ko tōna whāinga kia whakahē i ngā ture whakapono, kia hora pārongo ki te nuinga mō te hononga tūturu i waenga i te whakapono me te kāwanatanga ā-tangata, ā, kia āwhina i te hunga e whiua ana mō tō rātou ngākau. I mahi nui tēnei rōpū ki te tohatoha pukapuka, me te whakamārama i ngā tāngata mō ngā haepapa me ngā mōrearea o te wā i tō tātou ake whenua. Inā hoki, i mahi nui ia ki te whakawhānui i ngā tohu whakatūpato i roto i te karere o Te Whakakitenga 14:9-12.
GSAM 452Te Āwhina a ngā Niupepa Kore-Hāhi
GSAM 452.3Ko ngā whakatoinga i tino kaha i taua wā ki ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i whakaurua ki ngā tīwae tuhinga ētita o ngā niupepa pērā i te New York Sun, te New York World, te Chicago Inter Ocean, me ērā atu. I puta ngā tuhinga e kōrero tūwhera ana mō te huarahi hē i mahia ki tētahi tangata nō Amerika mō tana whakarongo ki tōna ake ngākau, me tana pupuri i te rā i tohua i roto i te whakahau. Nā ngā tuhinga niupepa o taua āhua, i kawea tēnei kaupapa ki mua i ngā miriona kaipānui. I roto i te kotahi marama, i tae te pono matua o te karere a te anahera tuatoru ki te aro o te tokomaha o te tangata, i nui atu i ngā tāngata i taea e mātou te tae atu ki a rātou i roto i ngā tau neke atu i te rua tekau.
GSAM 453Te Riri a te Tangata hei Whakamoemiti ki te Ariki
GSAM 453.1Nā reira ka kitea, nā ngā whakapau kaha a te tangata ki te aukati i te mahi a te Atua, me te whiwhi ture hei tautoko i tētahi hāpati whakataetae ki tērā i whakahaua i te whakahau tuawhā, i whakatūwhera i te huarahi mō te tere ake o te whanaketanga o te pono.
GSAM 453.2I te whakaaroaro ki ngā mea kua tutuki i roto i ngā marama ruarua mā ēnei huarahi, ka puta mai ki taku hinengaro ngā kupu tapu e rua. Ko tētahi e pānui ana, “E kore hoki e taea e mātou tētahi mea e hē ai te pono, engari te mea e ū ai te pono;”4 ā, ko tētahi anō, “He pono ka whai korōria koe i te riri o te tangata; mau anō e whītiki te toenga o te riri.”5
GSAM 453Matapae mō ngā Ture Rātapu
GSAM 453.3I roto i te Testimony No. 32, i tāia i te tau 1885, he kōrero mō te āhua ka whakamanahia ai ngā ture Rātapu i te United States. E pānui ana: “Hei whiwhi i te rongonui me te tautoko, ka whakaae ngā kaihanga ture ki te tono mō tētahi ture Rātapu.”6 Ka āta whakaaro tātou mō tētahi wā poto ki te āhua kua tutuki kē tēnei.
GSAM 453Ture mō te Whakaaturanga ā-Ao
GSAM 453.4I te tau 1892, i tonoa te Kongare kia aukatia te whakatuwheratanga o te Whakaaturanga ā-Ao, i whakaritea kia tū ki Chicago, Illinois, mai i Mei ki Oketopa o taua tau, kia kore ai e whakatuwheratia i te Rātapu. I whakamanahia tērā ture i te 19 o Hūrae 1892, i raro i taua pēhanga tonu i matapaetia ai i runga ake nei. Me maumahara, koinei te wā tuatahi i ture ai te Kongare o ngā United States o Amerika ki te Raki mō te take o te hāpati.
GSAM 453.5I tukuna e ngā hāhi he rārangi ingoa nunui me ngā pētihana, me ngā waea tuhi, ehara i te mea i tono noa ki te Pāremata, engari i whakamōhio atawhai (?) hoki ki ngā mema Pāremata “e whakaū ana mātou i konei ki a mātou anō, ā, ki a tētahi ki tētahi, ka whakahē mātou, mai i tēnei wā, ki te pōti, ki te tautoko rānei i tētahi mema o te Pāremata, ahakoa he seneta, he māngai rānei, mō tētahi tūranga, tūranga whakawhirinaki rānei, mēnā ka pōti ia mō tētahi atu āwhina mō te Whakaaturanga ā-Ao, haunga ngā tikanga kua whakahuatia i roto i ēnei whakataunga.” Ko ngā tikanga, me kati te Whakaaturanga i te Rātapu.
GSAM 454Ngā kōrero i te Whare Pāremata, 1892
GSAM 454.1Hei tauira o ngā kōrero i ngā papa o te Pāremata, i te wā i whakamanahia ai te pire, pānuitia ngā kōrero e whai ake nei:
GSAM 454.1“E hiahia ana ahau kia kite i te whakakāhore i tuhia i te mā me te pango, ā, kia tūtohuia e te Pāremata o ngā United States. Tuhia. Me pēhea koe e tuhi ai? ... Whakatakotoria ngā kupu, mēnā ka māia koe; tautoko mai, mēnā ka māia koe; e hia o te hunga i pōti mō tēnei ka hoki mai anō ki konei? Kāore he tangata, ko taku tūmanako. Kei te whakamōrearea koutou i a koutou anō mā te whakahē i tēnei.”
GSAM 454Te Whakapehapeha a te Hāhi
GSAM 454.2Ko te mea i whakaarohia e te hunga i tono, i whiwhi hoki i te paahitanga o tēnei pire i te Pāremata hei wikitōria nui mō tō rātou mahere ture whakapono, e mārama ana i te mea i mea tētahi o ēnei minita rongonui i roto i tētahi kauwhau i Pittsburg, Penn., i muri tonu iho:—
GSAM 454.3“Kua tino whakaaturia te taumaha o te hāhi ki ngā rōpū tōrangapū nui, ki ngā rōpū whakahaere rānei, i te take o te Whakaaturanga ā-Ao tata nei, i te whakarongo a te Seneti o Amerika, te rōpū teitei rawa o te whenua, ki te reo o te whakapono, ā, i whakamanahia te pire whakarite pūtea $5,000,000 mō te Whakaaturanga ā-Ao me te here i whakatūria e te hāhi kia kaua e whakatuwheratia ngā kuaha o te whakaaturanga nui i te Rātapu. E whakaatu ana tēnei kōrero pai nui ki te hinengaro o te Karaitiana, mēnā ka taea tēnei, ka taea hoki ērā atu tikanga ōrite e tino hiahiatia ana. Kei te whiwhi mana tonu te hāhi, ā, ka rangona tōna reo ā muri ake nei i ngā wā maha atu i ngā wā o mua.”
GSAM 454.3Nā reira ka kitea e tātou kua tutuki, ā, kei te tutuki tonu te whakapuakitanga i tukuna i te tau 1885.
GSAM 455Te Kotahitanga o ngā Katorika me ngā Porotestana
GSAM 455.1I roto i tēnei horopaki ka tohu tātou ki tētahi atu matapae i mahia i te tau 1885, ā, ka kitea hoki i roto i te Testimony No. 32:—
GSAM 455.2“Ina whakawhānui a Porotestana i tōna ringa ki tua o te tai kia hopu i te ringa o te mana Rōma; ina toro ia ki tua o te rua kia whakakotahi ringa ki te Wairuatanga; ina, i raro i te awe o tēnei kotahitanga tokotoru, ka whakahē tō tātou whenua i ngā mātāpono katoa o tōna Ture Whakaminenga hei kāwanatanga Porotestana, hei kāwanatanga repupurika, ā, ka whakarite i ngā tikanga mō te whakawhānuitanga o ngā teka me ngā whakapōhēhē a te Pāpa, kātahi ka mōhio tātou kua tae te wā mō te mahi whakamīharo a Hātana, ā, kua tata te mutunga.”7
GSAM 455.3Hei whakaatu i te pēhea e whakatutukihia ana te wāhanga tuatahi o tēnei matakite, me aro noa tātou ki ngā mea e tupu ana i tō tātou taha. Tirohia ngā Porotestana, ngā minita me ngā tāngata, e rapu ana i te manaakitanga a ngā Katorika, e tono ana kia tae mai rātou ki ā rātou huihuinga, me ērā atu. Kia mahara, he iti rawa ngā tohu o ngā mea e kitea ana ināianei i puta i te tau 1885, i te wā i tukuna ai tēnei taunakitanga.
GSAM 455.4Hei whakaatu i te āhua e toro ana ngā Porotestana ki te ringa me te āwhina a te hunga o te Pāpa, ka kape ahau i tētahi kōrero nō te Kansas City (Mo.) Star o te 18 o Māehe, 1896.
GSAM 455Ngā Metotista me te Rā o Hā Parikī
GSAM 455.5I tukuna tētahi whaikōrero i te Whare Opera o Coates, i Kansas City, Mo., i te Rā o Hā Parikī, te 17 o Māehe, 1896, nā Dr Mitchell, te minita o te hāhi Metotista matua o Kansas City. E kī ana te Star he “āhua whakaari iti” tētahi wāhanga o te whaikōrero. I nui te pakipaki ki a Dr Mitchell i te wā i kī ai ia i ēnei kupu:—
GSAM 455.6“Ko te whakatoihara he tamaiti nō te kūaretanga. E whakatoihara ana tātou nā te mea kāore tātou i te mōhio pai ki ō tātou hoa tata. Kua ākona tātou, ngā Porotestana, kia whakapono ki ngā mea kāore e taea te kī mō ngā Katorika. Kua ākona hoki ngā Katorika kia whakapono ki ngā mea kāore e taea te kī mō ngā Porotestana. Ināianei ka kitea e tātou ā tātou ake whakaaro hē mō tētahi ki tētahi ina tata tātou kia titiro ki ngā kanohi o tētahi ki tētahi, kia mau hoki i ngā ringa o tētahi ki tētahi; mēnā ka mōhio ake tātou ki a tētahi ki tētahi, ka aroha ake tātou ki a tētahi ki tētahi. Kua tū wehe tātou, ā, kua whakawā tātou. Auē te whakamā mō ngā kaiwhai a te Karaiti i whakapaingia. Kua whakaorangia ngā Karaitiana katoa e taua toto taonga kotahi; e tautokona ana tātou e taua atawhai ā-Atua kotahi, ā, e tūmanako ana kia tae tātou ki taua rangi kotahi. Tēnā, e ngā whanaunga, me tīmata tātou ki te mōhio tētahi ki tētahi i konei i raro.”
GSAM 456.1Ka haere tonu te Star:—
GSAM 456.2“Ka huri a Tākuta Mitchell ki a Matua Dalton [he tohunga Katorika] i noho tata i muri i a ia, ā, ka toro atu i tōna ringa, ka mea, ‘Anei, e Taina Dalton, taku ringa.’ Ka tū ake a Matua Dalton, ka mau i te ringa i torona atu, ā, i a Tākuta Mitchell e korikori ana i taua ringa, ka mea ia, ‘He tino whakamā rawa mēnā, i muri i te noho roa i te tāone kotahi i te ao, ka hiahiatia he anahera hei whakamōhio i a tāua ki a tāua anō i te rangi. Me mōhio tāua ki a tāua i konei i te ao.’ Ka pāpaki te hunga whakarongo, ā, i muri i te noho a Pāpā Dalton, ka haere tonu a Dr Mitchell i tana kōrero.”
GSAM 456He mea nui, he mea whakatau
GSAM 456.3Ka whakahua mātou i tētahi atu whakawhiti kōrero, i tuhia i Melbourne, Ahitereiria, i te 18 o Pēpuere 1892:
GSAM 456.3“Ka whakaaturia mai ki ahau te rangi katoa e mātakitaki ana i te whakawhanaketanga o ngā kaupapa. Ka puta he wā tino taumaha i roto i te tautohetohe nui, roa hoki mō te kāwanatanga o te Atua i runga i te whenua. Ka puta he mea nui, he mea whakatau hoki, ā, ka tū wawe tonu.”
GSAM 456Te “Whenua Karaitiana” a Kaiwhakawā Brewer
GSAM 456.4Tekau mā tahi rā i muri i te tuhi i tēnei tuhinga, ā, i mua i tōna taenga ki Amerika, i puta tētahi kaupapa i kīia e ngā Porotestana me ngā Katorika he whakataunga mō te anamata o tēnei motu. Ko te whakataunga a te Kōti Mana Nui o Amerika, “He motu Karaitiana tēnei,” i tukuna i te 29 o Pēpuere e te Kaiwhakawā Brewer. E ai ki tā i whakaaturia ake nei, i te 19 o Hūrae o taua tau ano, i whakamanahia te Pire Kati Rātapu mō te Whakaaturanga ā-Ao. Ko ngā minita i whakakaha i te tono kia whakamanahia, i tuku i ngā tono pono i runga i te take, i te mea kua whakataua e te Kōti Mana Nui he whenua Karaitiana tēnei, me tiakina te hāpati Karaitiana kia kore ai e whakanoatia. Nō reira, ko tā te Rōpū Whakahou ā-Motu i whakaaro ai. I te mea he whenua Karaitiana tēnei, me whakaae ia ki te Atua me ōna ture hei tūāpapa mō te kāwanatanga, me ērā atu. Tūturu, i puta he mea nui, he mea whakatau i tēnei pakanga whakamutunga, “ā, i puta wawe rawa atu.”
GSAM 457Ngā Poropiti o Mua
GSAM 457.1O ngā whakakitenga i hoatu ki ngā kaimahi a te Atua, arā, ngā poropiti, e rua ngā momo i kitea—ko tētahi ko ngā “whakakitenga tuwhera,” arā, ko ēnei i kitea ai te tangata i roto i te whakakitenga; ko tērā atu ko ngā “whakakitenga pō.” Ka whakahuatia ngā whakakitenga tuatahi i roto i 1 Hamuera 3:1, kei reira te wheako o te tamaiti, a Hamuera i roto i ēnei kupu: “he taonga mōmōhanga te kupu a Ihowā i aua rā; kāhore he whakakitenga nui.”
GSAM 457Ngā Matakite Tuwhera
GSAM 457.2He whakakitenga pērā tēnei (he whakakitenga tuwhera) i reira ko te ringa o te Ariki i runga i te poropiti Ehekiera. I a ngā kaumātua o Hūrā e noho ana i mua i a ia, ka kite rātou i a ia i roto i te whakakitenga tuwhera.8 I tētahi atu wā, i mauhia te poropiti Raniera ki roto i tētahi whakakitenga i waenganui i ngā rangatira Kālediana. Me i noho tonu rātou, tērā pea kua kite rātou i a ia i roto i te whakakitenga; engari, “i tau te wiri nui ki a rātou, ā, rere ana ki te piri.”9
GSAM 457Ngā Whakakitenga Pō a Mrs. White
GSAM 457.3Ko ngā whakakitenga o mua a Mrs. White he whakakitenga tuwhera katoa. Mai i te tau 1884, kua rerekē te āhua o ngā whakakitenga i tēnei āhuatanga, nā te mea ināianei ko ngā mea e kīia ana i roto i ngā Karaipiture he “whakakitenga o te pō,” ehara i te moemoeā noa iho, engari ka puta anō taua anahera kanapa, ā, ka hoatu he tohutohu ki a ia, pērā i ngā tau o mua i ngā whakakitenga tuwhera. He maha ngā tauira o ngā “whakakitenga o te pō” kua tuhia i roto i te Paipera, ā, ka kitea ngāwari mā te pānui i Kenehi 46:2; Raniera 2:19; 7:13; Ngā Mahi 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1I roto i ēnei whakakitenga pō a Mrs. White, i puta ai ngā matapae nui maha, ā, kua tino tika te whakatutukitanga, pēnei i kīia i mua. Ka aro atu au ināianei ki ētahi o ngā tirohanga i puta i muri mai.
GSAM 458Te Whakawhitinga ki Washington
GSAM 458.2I te tau 1893, i mea a Mrs. White:
GSAM 458.2“He nui rawa atu ngā umanga e kohia ana i Battle Creek ināianei. Mēnā ka wehea ēnei umanga, ka whakatūria ki ētahi atu tāone, ki reira ka taea e te mārama me te mātauranga te manaaki i ētahi atu wāhi, ka tika tēnei i te hātepe a te Atua. Kāore te Ariki e hiahia kia noho a Battle Creek hei Hiruhārama tuarua. Me kaha ngā whakahoutanga me ngā panonitanga, me te whakawhiti i ngā rauemi me ngā whakahaere, kia tutuki ai te hiahia o te Atua.”
GSAM 458.3I te Hui Whānui i Oakland, California, i Māehe 1903, i mea ia:
GSAM 458.3“Mo ngā tau kua roa e hoatu ana te whakatūpato ki tō tātou iwi, Haere atu i Battle Creek. Engari nā te nui o ngā umanga i whakatūria ki reira, he māmā ake te noho, ā, kāore ngā tāngata i kite he aha te take kia neke rātou.”
GSAM 458.4“Hei whakautu ki te pātai kua pātaihia mō te noho ki tētahi atu wāhi, ka mea au, Āe. Me whakawhiti ngā tari o te Hui Whānui me ngā mahi whakaputa pukapuka i Battle Creek. Kāore au e mōhio kei hea te wāhi, ahakoa kei te takutai o te Moana-ā-Atirangi, kei tētahi atu wāhi rānei. Engari, ko tēnei tāku e kī ana, Kaua rawa e whakatū toka, e whakatū pereki rānei i Battle Creek hei whakahou i te tari o te Review i reira. He wāhi pai ake tā te Atua mō tērā.”
GSAM 458.5I muri i te whakarongo ki tēnei tohutohu, ka pōti te hui o ngā kaiwhakapono “kia whakawhitia ngā tari o te Hui Whānui i Battle Creek, Michigan, ki tētahi wāhi i te takutai o te Moana-ā-Atirangi.”
GSAM 459.1I te kaunihera o te Hui Whānui i tū ki Battle Creek, i muri i te wāhanga o te Hui Whānui, i pōti ai “e tautoko ana mātou kia whakatūria te tari matua o te Hui Whānui ki te takiwā o Tāone Nui o Niu Ioka.” Nā reira, i tīpakohia he komiti nui hei rapu i tētahi wāhi e taea ana. I whakamōhio te komiti i tā rātou mahere ki a Mrs. White, ā, i pātai mēnā he mārama anō āna mā rātou. Hei whakautu, i mea ia:—
GSAM 459.2“Me āwhina mai te Ariki kia neke tātou i runga i te māramatanga me te īnoi. E tino mōhio ana au e hiahia ana ia kia mōhio tātou, ā, kia wawe hoki, ki te wāhi hei whakatū i tō tātou whare whakaputa pukapuka. E whakapono ana au ko te huarahi haumaru anake mō tātou, ko te whakarite kia neke i te wā tonu ka neke te kapua. Me īnoi tātou kia ārahi ia i a tātou. Kua tohu ia mā tōna mana whakahaere kia wehe tātou i Battle Creek....
GSAM 459.3“Me mahi i Niu Ioka, engari kāore e taea e au te kī mēnā me whakatū tō tātou whare whakaputa pukapuka ki reira. Kāore au e whakaaro ana he tino mārama te māramatanga kua riro mai i ahau hei tautoko i tēnei nekehanga.”
GSAM 459.4I muri i te whakapau tata ki te rua wiki e rapu ana i te Taone o Niu Ioka me ōna tāone huri noa, kāore i kitea e te komiti he wāhi tika mō te whare whakaputa pukapuka. I taua wā ka tae mai tētahi reta, i tuhia i te 30 o Mei, i roto i taua reta ka mea a Mrs. White:—
GSAM 459.5“I a ō tātou tuākana e rapu ana i tētahi wāhi mō te whare whakaputa pukapuka Review and Herald, me rapu pūmau rātou i te Ariki. Me neke rātou me te tino tūpato, te mataara, me te īnoi, ā, me te mōhio tonu ki tō rātou ake ngoikore. Kāore e tika kia whakawhirinaki tātou ki te whakataunga a te tangata. Me rapu tātou i te mātauranga e hoatu ana e te Atua....
GSAM 459.6“Mo te whakatū i tēnei whakahaere ki Niu Ioka, me kī atu au, kia tūpato. Kāore au e tautoko kia tata ki Niu Ioka. Kāore e taea e au te whakamārama i aku take katoa ināianei, engari e tino mōhio ana au he tata rawa ngā wāhi katoa kei roto i te toru tekau māero o taua tāone. Me rangahau i ngā taiao o ētahi atu wāhi. E tino mōhio ana au me tino tirotirohia ngā painga o Washington, D.C.
GSAM 460.1“Kāore e tika kia whakatū i tēnei whare i roto i tētahi tāone, i ngā taha rānei o tētahi tāone. Me whakatū i tētahi rohe tuawhenua, kia karapotia ai e te whenua.”
GSAM 460Matapae mō te Tuku Pai
GSAM 460.2Nā ēnei pārongo i tīmata ai te komiti ki te rapu wāhi huri noa i Washington me te īnoi, ā, ka tae mai tētahi reta tuatoru e mau ana i tēnei whakahau:
GSAM 460.2“Kua īnoi mātou mō te mārama e pā ana ki te wāhi o ā mātou mahi i te Rāwhiti, ā, kua tae mai te mārama ki a mātou i runga i te tino mārama. Kua whakawhiwhia au ki te mārama tūturu ka tukuna mai ki a mātou hei hoko ngā wāhi i whakapaua ai he moni nui e ngā tāngata whai rawa. Ka mate ngā rangatira o ēnei whare rangatira, ka huri rānei ō rātou aro ki tētahi atu mea, ā, ka tukuna te rawa hei hoko i te utu tino iti....
GSAM 460.3“Nō te mārama i hoatu ki ahau, e mōhio ana au, mō tēnei wā, me tata te tari matua o te Review and Herald ki Washington.”
GSAM 460Kua Kitea te Wāhi i Matapaetia
GSAM 460.4I te mau i tēnei whakamōhio ki a rātou, ka tīmata te komiti ki te rapu whenua i te Rohe o Columbia, engari kāore i kitea he whenua mō te iti iho i te kotahi mano tāra ia eka. I te mutunga, ka aro rātou ki Takoma Park. Anei te pūrongo a te komiti:—
GSAM 460.5“I kitea e mātou tētahi wāhanga whenua e rima tekau eka pea, kei waho tonu o te Rohe, engari kei roto i ngā rohe o Takoma Park, ā, ka taea e mātou te hoko mō te ono mano tāra, arā, i te reiti o te kotahi rau rua tekau tāra ia eka. I tirotiro hōhonu mātou i tēnei wāhi. I kitea e mātou i ngā tau kua pahure, i tīpakohia tēnei wāhi e tētahi tākuta nō Boston hei pae whare hauora. E ai ki ngā kōrero, i whakapau ia i te ono tekau mano tāra pea ki te utu hoko me te whakakore i ngā otaota, ngā poro rākau, me ngā para katoa. Nā ngā uauatanga pūtea i aukati i a ia i te whakatinana i āna mahere, ā, i whakawhiti te whenua ki ngā ringa o tētahi rangatira i a ia te mōkete o taua whenua, i utua e ia te tekau mā rima mano tāra.
GSAM 461.1“Nā ngā tāngata o Takoma Park, mā te koromatua me ētahi o ngā rangatira, i tuku mai he mihi nui ki a mātou ki tēnei wāhi, me ngā whakaū mō te mahi ngātahi hoa ki te whakatutuki i ā mātou mahere.
GSAM 461.2“I roto i ā mātou haerenga me ā mātou rapunga katoa, kāore i kitea e mātou he wāhi anō i tino tutuki i ngā whakaritenga o ngā taunakitanga pēnei i tēnei. E whakapono ana mātou kua ārahi mai te manaakitanga a te Atua ki te wāhi e hiahia ana ia kia noho mātou.”
GSAM 461.3I te maha o ngā whakatutukitanga o ngā taunakitanga i whakaaturia i roto i tēnei upoko me ngā upoko o mua, me “whakapono ki tā Ihowā, ki tā tō koutou Atua, ā, ka ū koutou; whakapono ki tā āna poropiti, ā, ka kake koutou,” kia rite ai tātou mō ngā kaupapa kei te heke mai, kia kore ai tātou e ohorere.