Upoko 1 — Whakataki
GSAM 21.1I A MĀTAU e kōrero ana mō te haerenga tuarua mai o te Karaiti, kei te pā atu mātou ki tētahi kaupapa i tūturu nei he tūmanako mā te iwi a te Atua mai i te wā i peia ai ā tātou mātua tuatahi i te māra o Erene. I roto i ngā kupu ki te nākahi, ko te kī, ka patua e te uri o te wahine tōna upoko, he whakamana tēnei ka tae mai ā muri ake nei tētahi kaiwhakahou, ka wini ia i ngā mahi tango mana a Hātana, ā, ka whakatutuki i te hiahia a te Atua ki runga i te whenua. E whakaarotia ana i whakaaro a Ārama rāua ko Iwi ka oti wawe tēnei mahi, ā, ko tētahi o ā rāua ake tamariki ka toa. Heoi, i roto i te mahere a te Atua, i roto i te oati mō te Kaiwhakaora i te pakaru e kitea ana, i kapi katoa ngā mea kua whakawhanakea mai i muri mai hei whakatutuki i tana “ake tikanga i whakatakoto ai i mua, ki te aroha noa hoki i hōmai nei ki a tātou i roto i a Karaiti Īhu, i mua atu o te tīmatanga o te ao.”1
GSAM 21.2Ki te mea i whakaaturia tonu ki a Ārama rāua ko Iwi te tirohanga ki te pōuritanga me te mamae ka whakakī i te ao i ngā tau roa i waenga i tōna whakangaromanga me tōna whakahou, kāore rawa i taea e rāua te kawe i tō rāua pōuri. I huna e te Atua o te rangi, i roto i tōna atawhai ngākau māhaki me tōna aroha, tēnei tirohanga i a rāua, ā, i waiho kia pupuri rāua i te tūmanako aroha kia whakaorangia wawe rāua ki te herekoretanga korōria o ngā tamariki a te Atua. Ko te whakaaro kei tata te whakaoranga i whakatenatena i a rāua kia kaha ake te whakapau kaha ki te whakarite kia tūtaki ki taua kaupapa.
GSAM 22.1Nō taua āhua tonu te āhua o te iwi a te Atua i ngā whakatipuranga katoa mai i ngā rā o Ārama. I tino mōhio rātou ka puta he kaupapa nui, he mea hira hoki i te wā kei te heke mai—ka tae mai a Karaiti hei whakatū i tōna rangatiratanga. I whakapono hoki rātou, pēnei i a Ārama rāua ko Iwi, e tata ana taua kaupapa, ā, pēnei i a rāua, kāore rātou i mōhio ki ngā mea ka puta i waenga i tō rātou ake wā me taua kaupapa; ki te kore, tērā pea ka pōuri rātou i te whakapau kaha ki te anga whakamua ki te whāinga o te tohu.
GSAM 22.2Ka taea te whakaatu i tēnei whakaaro mā ngā kaupapa i puta i ngā kitenga nui. Ko ngā tāngata i tīmata i ēnei kitenga, ahakoa kāore rātou i mōhio, i whakatutuki tonu i te kaupapa a te Atua; heoi anō, i whakamanahia rātou e ngā whakaaro kāore i hāngai katoa ki ā rātou ake ariā i akiaki i a rātou ki te mahi.
GSAM 22Ngā Paanga Whānui o ngā Kitenga a Columbus
GSAM 22.3Ko Montgomery, i tana pukapuka American History,2 putanga o te tau 1902, whārangi 8, 9, e kōrero ana mō te ariā i akiaki i a Columbus ki te tīmata i tana haerenga, me te whakatinanatanga o tana mahere kia tae ki ngā Moutere o Inia ki te Rāwhiti mā te hoe ki te uru, ka mea ia:—
GSAM 22.4“I whakaaro a Columbus ka taea e ia te whakapai ake i te kaupapa a te Kīngi o Pōtukara. I tino mōhio ia he huarahi poto ake, he pai ake hoki hei tae ki ngā Moutere o Inia i te ara i tohu a Diaz. Ko te mahere a te hēramana nō Genoa [Columbus] he māia, he auaha hoki. Kāore ia i haere ki te rāwhiti, ki te tonga me te rāwhiti rānei, engari i whakaaro ia kia hoe tika ki te uru. I whakapono ia he toru ngā take pakari, whai mana hoki mō tēnei mahi: Tuatahi, pērā i ngā pukapuka matawhenua pai rawa atu o tōna rā, i whakapono a Columbus ehara te whenua i te papatahi, pēnei i te whakaaro a te nuinga, engari he porowhita. Tuarua, i whakapae ia he iti ake rawa tēnei ao i tōna rahi tūturu, ā, he whenua te nuinga o tōna mata, ehara i te wai. Tuatoru, kāore ia i mōhio, kāore hoki i whakapae mō te noho o te whenua nui o Amerika, o te Moana-nui-a-Kiwa rānei; nō reira i whakaaro ia ko te takutai o Ahia, o ngā Moutere o Inia rānei, kei te ritenga tonu atu o Pāniora me te takutai uru o Īropi. I whakapae ia kāore pea e neke atu i te whā mano māero te tawhiti katoa ki Cipango, arā, ki Hapani.
GSAM 23.1“Ko tāna mahere i pēnei: ka tīmata ia i Īropi; ka whakatere ia i tana kaipuke ki te uru ki Hapani, ā, ka whai ia i te piko o te ao kia tae ai ia ki tāna e rapu nei. Ki tōna hinengaro, he tino mārama, he tino māmā, pērā i te hīkoi a te namu huri noa i tētahi āporo.
GSAM 23.2“Mēnā ka angitu ia i te haerenga, ka whai ia i tēnei painga nui: ka tomo ia ki ngā Moutere o Inia mā te kuaha matua, kaua ko te toro haere i ngā huarahi porohita, mā tētahi tomokanga taha, pērā i ngā Pōtukara.
GSAM 23.3“Ka kitea e tātou i tika tēnei tangata, i mōhio ki ngā pāngarau whaihua, ki te matawhenua, ki te whakatere hoki pēnei i tētahi o tōna rā, mō te take tuatahi—te āhua o te whenua—engari i tino hē ia mō ngā take e rua i muri mai.
GSAM 23He Hē Whai Waimarie
GSAM 23.4“Heoi, ahakoa he mea whakamīharo, i tētahi āhuatanga, he āwhina āna hē ki a ia. He tino waimarie te hē i mahia e ia mō te tawhiti. Mehemea i tika tā Columbus tatau i te rahi o te ao, me te roa tūturu o tērā haerenga, kāore pea ia i hoe, nā te mea ka kite ia i te tuatahi he poto ake, he iti ake hoki te utu o te huarahi a ngā Pōtukara i whakaarohia. Anō hoki, mēnā i taea e ia te whakaaro, te matapae rānei, kei tōna ara tonu te whenua nui o Amerika, kāore pea tērā i akiaki i a ia kia tīmata i tētahi haerenga rapu whenua, nā te mea ehara i te rapu whenua hou tōna whāinga, engari he huarahi hou ki tētahi whenua tawhito.”
GSAM 23Te Tūmanako Nui o ngā Reanga
GSAM 23.5Nā reira, i roto i ngā reanga kua pahure, kua whai tūmanako te iwi a te Atua mō te taenga mai o Karaiti ki mua i a rātou, hei “punga anō tēnei mā tātou mō te wairua, he tūmanako mau tonu, ū tonu.”3 Ahakoa he maha ngā wā i waenga i ngā pōuritanga me ngā mamae, ka karanga rātou i roto i te mamae, “E hia rā, e te Ariki, i mua i te taenga mai o te whakaoranga?” Heoi anō, kua anga whakamua tonu rātou, ā, pērā i a Pāora, kua kī, ā, e kī tonu ana, “He aha hoki tā mātou e tūmanako atu ai, e hari ai, he aha oti te karauna e whakamanamana ai mātou? He teka ianei ko koutou i te aroaro o tō tātou Ariki, o Īhu Karaiti, ā tōna taenga mai?”4
GSAM 24Pāora i tautokohia e te tūmanako
GSAM 24.1Me rawaka ētahi tauira iti o te mana tautoko o tēnei tūmanako i roto i tēnei horopaki. I te wā i whakapaea ai a Pāora ki mua i a Pirika, ā, i whakaaetia ia kia kōrero mōna ake, ka mea ia, “ko te Ara e kīia nei e rātou he tītorehanga, ko tāku tēnā i ahau e karakia nei ki te Atua o ōku mātua; e whakapono ana hoki ahau ki ngā mea katoa kua oti te whakarite i roto i te ture, kua oti hoki te tuhituhi ki tā ngā poropiti. E tūmanako ana ki tā te Atua, ki tā ēnei anō hoki e whakaae nei, arā tēnei ake ka ara te hunga mate, ngā tāngata tika, ngā tāngata hē.”5
GSAM 24.2I tana kōrero whai pūkenga i tana whakatakotoranga ki mua i a Akaripa, ka mea a Pāora, “Tēnei ahau te tū nei i konei, te whakawākia nei mō te tūmanako ki te mea i kōrerotia e te Atua i mua ki ō tātou mātua. E tūmanako nei ō tātou iwi kotahi tekau mā rua kia uru ki tēnei, i a rātou e mahi tonu nei ki te Atua i te ao, i te pō. Ko tēnei e tūmanakohia atu nei e te kīngi, te mea e whakawākia nei ahau e ngā Hūrai. He aha rawa kia kore e whakaponohia e koutou, ki te mea ka whakaara ake te Atua i te hunga mate?”6 I te mutunga iho, i tae ia ki Rōma kia tū ki mua i a Hīhā, ka mea ia ki ngā Hūrai, “Nō te mea hoki ko tā Īharaira e tūmanako nei te mea i herea ai ahau ki tēnei mekameka.”7
GSAM 24.3I kōrero noa a Pāora mō taua tūmanako i tana reta ki a Taituha: “Kua puta mai hoki te aroha noa o te Atua e ora ai ngā tāngata katoa, hei whakaako i a tātou, kia whakakāhoretia e tātou te karakiakore me ngā hiahia o te ao, kia noho whakaaro tātou, i runga anō i te tika, i te karakia pai, i tēnei ao; me te tatari anō ki te mea whakahari e tūmanakohia atu nei, ki te putanga korōria mai o tō tātou Atua nui, o tō tātou Kaiwhakaora anō hoki, o Īhu Karaiti.”8
GSAM 24Pita e Harikoa ana i te Tūmanako
GSAM 24.4Ka kōrero a Pita mō taua tūmanako anō pēnei: “Kia whakapaingia te Atua, te Matua o tō tātou Ariki, o Īhu Karaiti, nāna nei, nā tāna mahi tohu e nui nei, tātou i whānau hou ai ki te tūmanako ora, i a Īhu Karaiti ka ara ake nei i te hunga mate, ki te kāinga kāhore ōna pirau, kāhore ōna poke, e kore anō hoki e memeha, e puritia mai nei i te rangi mō koutou. Mō te hunga e tiakina nei e te kaha o te Atua i runga i te whakapono, kia taea rā anō te whakaoranga kua rite noa ake nei, ā, ka whakakitea mai ā te wā whakamutunga. Nui atu tō koutou koa ki tēnei, ahakoa pōuri mō te wā iti nei, ki te ai he pōuri, i ngā whakamātautauranga maha. Nā, ko te whakamātautauranga o tō koutou whakapono, nui atu tōna pai i tō te kōura e memeha nei, āe rā, i te mea kua oti te whakamātautau ki te kāpura, ā, ka kitea tōna tukunga iho, he whakamoemiti, he hōnore, he korōria, ā te whakakitenga mai o Īhu Karaiti.”9
GSAM 25Te Whāinga a te Atua i te Hanganga
GSAM 25.1Ka whakaatu ngā Karaipiture i te kaupapa a te Atua i te hanga i te ao; ā, mā te kupu matakite ka ako hoki tātou i tana mahere mō āpōpō: “Ko te kupu hoki tēnei a Ihowā, a te kaihanga o ngā rangi; ko ia te Atua; nāna i whakawhaiahua te whenua, nāna i mahi; nāna i whakapūmau, kīhai i hangā e ia hei takoto kau, i whakaahuatia e ia hei nohoanga.”10 Ina oti i a ia te hanga, ka hoatu ki te tangata. E ai ki te kaiwaiata o ngā Waiata, “Ko ngā rangi, he rangi nō Ihowā; ko te whenua ia, he mea hōmai nāna ki ngā tama a te tangata.”11 Engari i te wā i hoatu ai e ia ki te tangata, he tika te tangata, pēnei i kī ai te tangata mātau, “ko tēnei anake i kitea e ahau, arā i tika te tangata i tā te Atua hanganga; engari he maha ngā tikanga i rapua e rātou.”12
GSAM 25.2Ka pānui tātou mō te whakahaere a te Ariki ki te ira tangata, arā, “i tāna wehewehenga i ngā tama a te tangata, i whakatūria e ia ngā rohe mō ngā iwi, me te whakaaro anō ki te tokomaha o ngā tama a Īharaira,”13 arā, i runga i te maha o te Īharaira pono ka kohia ā muri ake nei ki runga i te whenua hei tangata nō tōna rangatiratanga ā muri ake nei. Ka whakapuaki a Pāora i ēnei kupu: “Kotahi anō te toto i hangā ai e ia ngā iwi katoa o ngā tāngata, hei noho ki te mata katoa o te whenua, nāna hoki i whakatakoto ō rātou wā i whakaritea i mua, me ngā kaha o tō rātou nohoanga; kia rapu ai rātou i te Atua, me kore e whāwhā, e kite i a ia, ahakoa rā kāhore ia i matara atu i a tātou katoa. ‘Nāna hoki tātou i ora ai, i korikori ai, i noho ai.’”14 Ka oti ana tēnei kaupapa taketake mō te whenua, “tōu iwi hoki, tika katoa.”15 Ka kī anō mō rātou i taua āhua, “Kāhore hoki he kīanga ake a te tangata whenua, ‘He mate tōku’; ko te iwi e noho ana i reira, ka murua tō rātou hē.”16 Ko tērā te wā “ka riro te whenua i te hunga māhaki; ā, ka hari rātou i te roa o te āta noho.”17
GSAM 26Ehara i te pūrākau te Haerenga Tuarua o te Karaiti
GSAM 26.1E kī ana i te reta tuarua a Pita, “ehara hoki i te mea he whai tā mātou i ngā kupu i titoa e te whakaaro tinihanga, i te whakapuakanga o te kaha, o te haerenga mai o tō tātou Ariki, o Īhu Karaiti ki a koutou; engari he kaititiro anō mātou ki tōna nui. I riro hoki i a ia he hōnore, he korōria nā te Atua Matua, i te putanga mai o taua reo ki a ia i roto i te korōria nui rawa, ‘Ko tāku Tama tēnei i aroha ai, ko tāku i āhuareka ai.’ I rongo anō mātou ki tēnei reo e puta mai ana i te rangi, i a mātou i tōna taha i runga i te maunga tapu. Kātahi ka ū rawa te kupu poropiti ki a tātou ināianei; pai tonu ki te anga tō koutou whakaaro ki reira, he rama hoki e tīaho ana i te wāhi pōuri, kia pūao rā anō te rā, kia ara rā anō te whetū o te ata i roto i ō koutou ngākau.”18
GSAM 26.2I roto i tēnei karaipiture, e tohu ana te āpōtoro ki te whakawhitinga āhua i runga i te maunga hei taunakitanga mō te haerenga tuarua o te Karaiti. I mua i tēnei āhuatanga, i kī atu tō tātou Kaiwhakaora ki āna āpōtoro, “Tēnei anō ētahi e tū nei e kore e pāngia e te mate, kia kite rā anō i te Tama a te tangata e haere mai ana i runga i tōna rangatiratanga”19 — pēnei i tuhia e Ruka, “tēnei anō ētahi o te hunga e tū nei e kore e pāngia e te mate, kia kite rā anō i te rangatiratanga o te Atua.”20
GSAM 26.3I tutuki tūturu tēnei oati i roto i te whakawhitinga āhua anō. I roto i tēnei “whakaaturanga” i runga i te maunga, i kite rātou i a Īhu kua whakakorōriatia, ā, pēnei tonu ia e puta mai ai i tōna rangatiratanga. I kite hoki rātou i a Elia (Irāia), i kawea ki te rangi kāore ia i whakamātau i te mate, hei tohu mō te hunga ka whakawhitia—ka huri mai i te āhua matemate ki te āhua matekore—“E kore e aha, kimo kau te kanohi,” ka tae mai te Ariki.21 I reira hoki a Mohi, tētahi i mate, e tohu ana i te hunga ka whakahokia mai i te mate kia tūtaki ki te Ariki. Nō reira, i roto i tēnei “matakite” i kite rātou i a Karaiti e haere mai ana i tōna rangatiratanga, pēnei i tana oati ki a rātou.
GSAM 27He Kupu Poropiti Hei Kupu Pūmau Ake
GSAM 27.1Ahakoa i kite ngā āpōtoro i tēnei tirohanga whakamīharo i runga i te maunga whakawhitinga, ā, i rongo hoki i te reo whakaae a te Atua, ka whakapūmau te āpōtoro Pita: “Kei a tātou he kupu poropiti e ū ake ana.” Ehara i te mea e whakaiti ana ia i ngā mea i kitea, i rongo rānei i taua wā whakamaharatanga. I rongo rātou i te reo o te Atua kotahi anake i taua wā, engari i roto i ngā raina nui o te matakite, e toro ana ki te haerenga tuarua o Karaiti, ka rongo anō tātou i te reo o te Atua i ngā wā maha. Inā hoki, ko ia matapae poropiti tauwhāiti kua tutuki, kua tuhia rānei ki roto i te hītori, he reo o te Atua ki a tātou. I runga anō i tēnei tikanga, e tika ana kia kīia te kupu matakite “e ū ake ana.” Ka whakamāoritia e te Revised Version hei “i whakapūmauhia.” Ka whakapūmauhia te matakite e ia taipitopito kua tutuki. Ia kaupapa i matakitea, ina tutuki ana, he whakapūmau kei te tino tae mai ngā kaupapa e toe ana i matakitea.
GSAM 27Te āhua o te matakite
GSAM 27.2He kaha ngā taunakitanga e whai ake nei nā ngā kairangahau rongonui o te Paipera mō te āhua o te matakite:—
GSAM 27.3Ka mea a Thomas Newton, “ko te matakite he hītori kua matapaetia, kua whakarāpopototia; ko te hītori he matakite kua tutuki, kua whakawhānuihia. Kua rongo te ao i ngā matakite teka; engari kāore e taea e te mātauranga me te kino o te tangata me ngā rēwera te whakaputa i ngā matakite pēnei i ngā mea kua tuhia ki ngā Karaipiture.”
GSAM 27.4Ka whakapuaki a Sir Isaac Newton, “ko te whakarongo ki ngā poropiti he āhuatanga matua o te hāhi pono.”
GSAM 27.5Ka mea a Dr A. Keith, “he rite te matakite ki tētahi mea whakamīharo, ā, he mea whakamīharo anō i a ia anō.... Ko te reo o te Kaha-katoa anake e taea ai te karanga i te hunga mate i te urupā,—ko te reo o te Mōhio-katoa anake e taea ai te kōrero i ngā mea katoa i huna i roto i te pōuri o āpōpō, he mea kāore e taea e te tangata te uru, pērā i ngā whare noho o te hunga mate,—ā, he rite tonu rāua ko te reo o te Atua.”
GSAM 28.1I mea a Matthew Henry, “i te wā a te Atua, koia te wā pai rawa atu, ā, i te huarahi a te Atua, koia te huarahi pai rawa atu, ka tutuki tūturu te poropititanga. He tino mā ia kupu a te Karaiti, nō reira he tino pono.”
GSAM 28Te Whāinga o te Poropititanga
GSAM 28.2Ka taea e tātou te ako i ngā kupu a te Karaiti ki ōna āpōtoro mō tētahi o ngā take i hoatu ai e te Ariki te matakite. I a ia e matakite ana mō ngā mea ka tupu i roto i ngā mahi a Hūrā, ka mea ia, “ka kōrerotia nei e ahau ki a koutou i te mea kāhore anō i puta noa, mō te puta rawa mai, kia whakapono ai koutou, ko ahau ia.”22
GSAM 28.3Ka mea anō te Ariki mā te poropiti Ihāia, “ko ahau te Atua, kāhore hoki tētahi hei rite mōku. I te tīmatanga e whakaatu ana i ngā mea o te mutunga, ā, i ngā wā onamata ko ngā mea kāhore anō i meatia; i kī ahau: Ko te whakaaro i whakatakotoria e ahau mau tonu, ka oti anō i ahau tāku katoa i pai ai.”23
GSAM 28.4Anō, “He mea whakaatu nāku nōnamata ngā mea ō mua; āe rā, i puta anō hoki aua mea i tōku māngai, he mea kōrero nāku; kitea rawatia ake kua mahia e ahau, kua puta.... nāku i whakaatu ki a koe inamata; kīanō i puta kua kōrerotia e ahau ki a koe; kei kī koe, ‘Nā tāku whakapakoko ēnā mahi, he mea whakahau ēnei nā te mea i whaowhaoa e ahau, nā te mea i whakarewaina e ahau.’ Kua rongo koe; tirohia tēnei katoa; ā, e kore ianei e whakaaturia e koutou? Kua kōrerotia nei e ahau ki a koe he mea hou, he mea i muri i tēnei wā, he mea huna, kīhai i mōhiotia e koe. He mea hanga nōnāianei, kāhore hoki inamata; i mua i tēnei rā kīhai i rangona e koutou; kei kī koe, ‘Nanā, i mōhiotia e ahau.’”24
GSAM 28.5Mai i tēnei reo ka kitea te kaha o te whakatutukitanga o ngā matakite hei taunakitanga i te takenga mai o te matakite i te Atua, ā, he whakaaturanga hoki i te mana o te Ariki i runga ake i ngā atua katoa o ngā iwi kē. Ka kitea hoki i ēnei kupu he tūnga tino hira tō te matakite i roto i ngā Tuhinga Tapu o te pono. He mea pono ēnei, nō reira he tino mīharo, he mea whakamīharo hoki, kei te iti rawa, kāore rānei te aro o te tokomaha ki te ako i ngā wāhanga matakite o ngā Tuhinga Tapu.
GSAM 29Kāore ngā matakite i hīritia
GSAM 29.1Ka mea te hunga kāore i te mōhio, kāore rātou i whai mātauranga, nō reira kāore rātou e mārama ki ngā matakite. Heoi anō, he tokomaha o te hunga mātauranga, ā, he minita ētahi o rātou, ka mea: “Kua hīritia ngā matakite, ā, kāore e taea te mārama. E mōhio ana tātou katoa he pukapuka i hīritia te Pukapuka o te Whakakitenga.”
GSAM 29.2I roto i te Whakakitenga, i whakahaua motuhake a Hoani te tino aroha kia kaua e hīritia te pukapuka.25 I roto anō i tēnei pukapuka, ka whakapuakina he manaakitanga ki te hunga e “whakarongo ana ki ngā kupu o te poropititanga, e pupuri ana hoki i ngā mea kua oti te tuhituhi ki reira.”26 Ka pēhea e taea ai te tiaki i ngā mea kei roto i tētahi pukapuka kua hīritia, mēnā kāore i mārama, ā, kāore hoki e taea te mārama? I mea te Ariki mā Mohi, “Kei a Ihowā, kei tō tātou Atua, ngā mea ngaro; ko ngā mea ia ka oti nei te whakapuaki mai, mā tātou ēnā, mā ā tātou tamariki, ake nei, kia mahi ai tātou i ngā kupu katoa o tēnei ture.”27
GSAM 29.3E mārama ana i whakaritea e te Ariki kia mārama ngā matakite a Raniera, i runga i āna kupu ki āna ākonga mō ēnei. Ka pānuihia: “‘Ā, e kite koutou i te mea whakarihariha, i te mea whakangaro, i kōrerotia ai e Raniera poropiti, i a ia e tū ana i te wāhi tapu.’ (Kia mātau te kaititiro pukapuka.),”28 he rite tēnei ki te kī, Me mārama ki a Raniera te poropiti.
GSAM 29.4Ka whakaatu te Ariki i te hē o te kī kāore e taea te mārama ki ngā matakite, i roto i ēnei kupu: “ka rite ki a koutou te kitenga katoa ki ngā kupu o tētahi pukapuka i hīritia, e hoatu ana e ngā tāngata ki tētahi tangata mātau ki te kōrero pukapuka, ka mea atu, ‘Tēnā, kōrerotia tēnei’, ā, ka mea mai ia, ‘E kore e taea e ahau, e hīri nā hoki.’ Nā, ka hoatu taua pukapuka ki te mea kāhore nei e mātau ki te kōrero pukapuka; nā, ko te kīanga atu, ‘Tēnā, kōrerotia tēnei,’ anō rā ko ia, ‘Kāhore ahau e mātau ki te kōrero.’ Nā, ka mea te Ariki: ‘I te mea e whakatata ana mai te iwi nei ki ahau, ā, e whakahōnore ana i ahau ki tō rātou māngai, ki ō rātou ngutu, otiia e matara noa atu ana i ahau ō rātou ngākau, ā, ko tō rātou wehi ki ahau he mea whakaako e tā te tangata tohutohu. Nā, ka tahuri ahau ki te mahi i tētahi mahi whakamīharo ki waenganui i tēnei iwi, he mahi whakamīharo rawa, he mīharo whakaharahara; ka whakamōtītia hoki ngā whakaaro o ō rātou mea whakaaro nui, ka ngaro te mātauranga o ō rātou mea mōhio.’”29 Me i whai te iwi e kōrerotia ana e te poropiti i konei i te kupu pono o te poropititanga, kua kore rātou e huri atu i te ture a te Atua, e whakakapi rānei i āna tikanga ki ngā whakahau a te tangata.
GSAM 30Ehara te matakite i te whakamāramatanga whaiaro
GSAM 30.1Ehara i te mea he tikanga hōhonu, huna, ngaro rānei kei roto i te poropititanga kia kore ai e mārama te tokomaha. Kua kī a Pita, te āpōtoro, mō tēnei: “Kia mōhio hoki i te tuatahi, kāhore he poropititanga o te karaipiture nōna ake ōna tikanga.30 Ehara hoki i te mea nā te whakaaro o te tangata i puta mai ai te poropititanga i mua, engari he mea whakamahara nā te Wairua Tapu i kōrero ai ngā tāngata tapu a te Atua.” E mārama ana i tēnei reo, ko te mea nui kia mārama ki te matakite, ko te whiwhi i taua wairua i kōrero mā ngā poropiti. Mō taua wairua, i oatitia ki te hunga katoa e rapu ana, kua tuhia, “māna koutou e ārahi ki te pono katoa.”31
GSAM 30Kua Tutuki te Poropititanga
GSAM 30.2I roto i te rangahau matakite, he mea tika kia mau tonu ki te mahara ngā kōrero pono e whai ake nei: Ko te Atua, kāore e hē, ko ia te kaituhi o te matakite, ā, ka tae te wā kia tutuki tētahi matapae, ka puta tonu te mea i matapaetia. Anō hoki, i te mea he mana tō te Ariki ki te matapae i ngā mahi a te tangata, ka tautuhia e ia tētahi wā ka puta ai tētahi mea, ā, ka tae taua wā, ka kitea he whakatutukitanga pono o te matakite. Arā, kāore e taea te whakatutukitanga teka o tētahi matakite i te wā kua tohua mō te mea pono. I runga i tēnei mātāpono, ka taea e tātou te kī, ka tae mai te wā a te Ariki kia tukuna tōna karere pono ki te ao, ka puta tonu taua karere i ngā wā katoa.
GSAM 30.3I tētahi wā, i muri i te whakaaturanga a te kaituhi mō te whakatutukitanga o te matakite, ka anga whakamua mai tētahi kāore i te whakapono i reira, ā, ka mea, “Me mihi atu au ki a koutou, e ngā kaiwhakamārama o te matakite, he tino waimarie koutou. I tō koutou ako i te hītori, he māmā noa ki a koutou te kimi i ngā mea e tino hāngai ana ki te matakite.” “Āe,” tā mātou whakautu, “e hāngai ana nā te mea i hanga kia hāngai. Mēnā ka haere koe ki tētahi toa karapu ki te hoko i tētahi takirua karapu, kāore rānei koe e tūmanako kia kitea e koe ērā e hāngai ana ki tō ringa?” Ka whakahoki ia, “Āe rā, nā te mea i hanga kia hāngai.” “Nā reira,” te kī a te kaituhi, “nā te Atua i mōhio tonu ki ngā mahi a te tangata, i hanga ngā matapae mō rātou, ā, ka puta aua tāngata ki te atamira o ngā mahi, ka mahia e rātou ngā mea tonu i matapaetia e ia, ka tuhi te kaituhi hītori pono i ā rātou mahi, ā, ki te whakatauritea ki te matapae, he tino hāngai.”
GSAM 31Te Poropititanga he Māramatanga i te Pōuri
GSAM 31.1Ka mea te āpōtoro Pita me aro tātou ki te poropititanga, hei rama e whiti ana i te wāhi pōuri. Ki te kore te rama o te poropititanga, ka tino pōuri te ao ā muri ake nei. Ko te kaupapa o te rama, he whakakore i te pōuri—i te haere i te wāhi pōuri, he whakaatu i te ara, he whakaatu mārama i te ara, kia āhei ai te kaihaere, i ia hīkoinga, ki te kite, ki te whiriwhiri i te huarahi. E ai ki te kaiwaiata o ngā Waiata, “He rama tāu kupu ki ōku waewae, he mārama ki tōku ara.”32 Ka mea te tangata mātau, “Ko te huarahi ia o te hunga tika, koia anō kei te mārama e whiti ana, ā, ka neke haere tonu ake tōna mārama, ā taea noatia te tino rā.”33 Nā reira ka kitea, i a tātou e rere ana i roto i te awa o te wā, ka whakatuwhera haere tonu te kupu a te Atua, otirā i āna whakatutukitanga matakite, kia mārama ake, kia mārama tonu ake hoki ki te ākonga Paipera, e tino tū ana ia i te ara e ārahi ana ki te mārama ake tonu, ki te rā ake tonu.
GSAM 31E toru ngā kaupapa nui mai i Erene ki te mutunga
GSAM 31.2I te whakaaro ki te ara o te iwi a te Ariki mai i Erene tae noa ki te mutunga, i te mārama o ngā Karaipiture, e toru ngā kaupapa e tū motuhake ana. Ko te tuatahi, ko te taenga mai tuatahi o te Karaiti, te whakatangatatanga, te taenga mai o Emānuera, te Atua i kitea i roto i te kikokiko; ko te tuarua, ko te Huringa Nui i muri i ngā Rā Pōuri—ngā tau 1260 o te pēhitanga, i aukatia ai te kupu a te Ariki kia tata kore rawa e tae ki te nuinga o te iwi—he taenga mai o te hāhi i puta ake i tōna āhua koraha, me te whakanoho i ngā Karaipiture kia taea e te katoa te pānui, te mōhio hoki ki tōna hiahia; ko te tuatoru, ko te haerenga tuarua mai o tō tātou Ariki hei whakatū i ngā wā o te whakahokinga mai o ngā mea katoa, i kōrerotia rā e te māngai o āna poropiti tapu katoa nō te tīmatanga mai anō o te ao; hei whakamutu i te “pakanga o ngā reanga,” te pakanga i waenga i te hara me te tika, hei whakatū i te reanga korōria, koia te whāinga o ngā reanga katoa.
GSAM 32Ka Tuku tohu te Poropititanga tae noa ki te mutunga
GSAM 32.1Mā te aro ki te kupu pono o te poropititanga hei rama e ārahi ana i ā tātou hīkoinga, e whakaatu ana i te ara tika i roto i te pōuri, kāore e kore ka kitea e tātou te ara kua tohua mārika i roto i te kupu poropititanga puta noa i te awa o te wā tae noa ki te haerenga tuarua mai o te Karaiti. Nō reira, ko te hunga e whai tata ana i te mārama o te poropititanga, ehara i te mea ka mōhio noa ki ngā tohu me ngā tohu e tata ana te rā nui, engari ka mōhio hoki ki te mahi a te Ariki i a ia e anga whakamua ana i roto i ngā karere pono hei whakarite i te iwi kia tūtaki ki a ia i roto i te rangimārie i tōna taenga mai.
GSAM 32.2Ahakoa e kī ana ngā Karaipiture ka tae mai te rā o te Ariki ki te nuinga o te tangata pēnei i tētahi “tāhae i te pō,”34 e kī ana hoki mō te hunga e tū ana i roto i te tohutohu o te Ariki, “Ko koutou ia, e ōku tēina, kāhore i roto i te pōuri, e rite ai ki tā te tāhae te hopu ā taua rā i a koutou. He tama koutou katoa nō te mārama, he tama nō te rā.”35
GSAM 32Maumahara ki ngā Aratohu a te Ariki
GSAM 32.3I te whakamaharatanga ki ngā ārahi a te Ariki i roto i te nekehanga taenga mai, he mea pai kia mōhio ko te hiahia tonu a te Atua kia maumahara āna tāngata ki ngā whakaaturanga o tōna mana whakahaere me tōna kaha mō rātou. I te whakamārama i ngā take i huri whakamuri ai a Īharaira i te Atua, ka mea te kaiwaiata, “Wareware ake i a rātou te Atua, tō rātou kaiwhakaora, i mahi nei i ngā mea nunui ki Īhipa, i ngā mahi whakamīharo ki te whenua o Hama, i ngā mea whakamataku ki te Moana Whero.”36 Mēnā he pai mō Īharaira kia maumahara ki ngā ārahi a te Ariki ki a rātou, ehara rānei i te mea he pai hoki mō tātou? I roto i te hihiri wairua, ka mea anō te kaiwaiata karakia, “Whakapaingia a Ihowā, e tōku wairua, kei wareware hoki ki āna painga katoa.”37
GSAM 33.1I ngā reanga katoa, kua whai te Ariki i ngā pono nui, nā tōna atawhai i whakaritea hei ārahi i tētahi iwi i te here o te hara, kia tika ai rātou mō te urunga ki Kanaana o te rangi; ā, he whai hua kia arotake i ngā mahi a te Ariki ki a rātou i whakapuaki i ēnei pono.
GSAM 33Ngā Hua Nui i puta mai i ngā Ara Iti Rawa—Te Taunakitanga a D’Aubigné
GSAM 33.2Ka mea a D’Aubigné, i roto i tana History of the Reformation, “Ko te Atua, e whakarite ana i āna mahi i roto i ngā reanga, ka whakatutukihia ēnei mā ngā taputapu ngoikore rawa, i te taenga mai o tōna wā. Hei whakaputa i ngā hua nui mā ngā tikanga iti rawa, koia tēnei te ture a te Atua. Ko tēnei ture, e rangatira ana i ngā wāhi katoa o te taiao, ka kitea anō hoki i roto i te hītori.”38
GSAM 33.3I te wā o mua, i tīmata ai a te Atua ki te tīpako i tētahi iwi motuhake hei whakatū i a rātou hei iwi motuhake māna; nā te karanga i tētahi tangata kotahi—ko Āperahama—i noho i waenganui i ngā tauiwi, i Uru o ngā Karari. Nōna i puta he uri maha; engari i a rātou, i te whakanuihia hei iwi motuhake, ka mea te Atua o te rangi: “Ehara i te nui nō koutou i ngā iwi katoa i matenui ai a Ihowā ki a koutou, i whiriwhiri ai i a koutou; he iti rawa hoki koutou i ngā iwi katoa.”39
GSAM 33.4Anō hoki, i te wā i hiahia ai ia ki te whakaora i tōna iwi i tō rātou herehere i Īhipa, i tīpako ia hei rangatira mā rātou i tētahi tangata i huna mō te toru marama i roto i te whare o tōna whaea i a ia e pēpi ana, ā, i muri iho ka whakanohoia ki roto i tētahi āka māmā, he mea hanga ki te kākaho, ā, i pania ki te ware, ā, ka tukua ki te tiaki o te Awa o Nīra. Ko taua Mohi anō, i tōna pakeke, i whiriwhiri ia i te ara whakaiti o te mamae tahi me te iwi a te Atua, kaua e whiriwhiri i te koa o ngā “āhuareka o te hara kia riro mō tētahi wā.”40
GSAM 34Te Toa a Kiriona
GSAM 34.1I muri iho, i te wā i whakaora ai te Ariki i Īharaira i ngā Miriani me ngā Amareki, i tae mai ki tō rātou whenua “koia anō kei ngā māwhitiwhiti te maha,” ā, i whakangaro i ngā hua o te whenua, “kīhai hoki i mahue tētahi oranga mō Īharaira, kāhore he hipi, he kau, he kāihe rānei,” ka tukuna e te Ariki he anahera ki a Kiriona. I whakaitihia tēnei tama a Ioaha kia tae ki te taumata o te patupatu i tētahi wīti iti, ā, kia huna i taua wīti i ōna hoariri. I te wā i whakamōhio ai te anahera ki a ia me whakaora ia i Īharaira, ka pātai a Kiriona, i tōna ohorere, “mā te aha ahau e whakaora ai i a Īharaira? Titiro, nōku te hapū rawakore i roto i a Mānahi, ko te iti rawa hoki ahau i roto i te whare o tōku pāpā.”41 Ka puta atu tēnei tangata whakaiti, rawakore rā, me ōna tāne e toru rau, me ō rātou rama māmā me ō rātou ipu (he mahi e āhua pōrangi ana ki te whakaaro whāiti o te tangata), ā, nā te whakamahi i a te Atua hei kaha mā rātou, ka whiwhi rātou i tētahi wikitōria nui. I mua i te whakaoranga, tērā pea i tangi a Kiriona pēnei i te poropiti Āmoho i pātai ai, “Mā te aha oti a Hākopa ka ara ai? He iti nei hoki ia.”42
GSAM 34Te Pēpi i te Takotoranga Kai
GSAM 34.2I te wā i whakaritea e te Ariki, i whānau mai te Kaiwhakaora o te tangata, ā, i kitea ia e ngā kaitiaki hipi e takoto ana i roto i tētahi takotoranga kai. I whai āna whanaunga o te ao i ngā mahi whakaiti, ahakoa he hōnore. Mō tōna rawakore o te ao, ka mea te Kaiwhakaora, “He rua o ngā pokiha, he kōwhanga o ngā manu o te rangi; tēnā ko te Tama a te tangata, kāhore ōna wāhi e takoto ai tōna mātenga.”43 I tīpako ia i āna āpōtoro “i waenga i taua rōpū o raro, ahakoa kāore i te tino rawakore, kāore hoki i eke ki te taumata o te hunga waenga. I whakaritea pēneitia ngā mea katoa kia kitea e te ao ehara nā te tangata te mahi, engari nā te Atua.”
GSAM 35Ehara i te tokomaha o te hunga mātau i karangahia
GSAM 35.1I mea a Pāora mō te mahi i ngā rā o te hāhi tuatahi: “he kūware nō te Atua nui atu te mōhio i ngā tāngata; he ngoikore nō te Atua kaha atu i ngā tāngata. Titiro oti ki tō koutou karangatanga, e ōku tēina, kīhai i tokomaha te hunga whakaaro o te wāhi ki te kikokiko, kīhai i tokomaha te hunga nunui, kīhai i tokomaha ngā rangatira, e karangatia ana. Engari, i whiriwhiria e te Atua ko ngā mea kūware o te ao, hei mea e whakamā ai te hunga whakaaro; i whiriwhiria anō e te Atua ko ngā mea ngoikore o te ao, hei mea e whakamā ai ngā mea kaha. Ko ngā mea ware o te ao, ko ngā mea e whakahāweatia ana, ko ēnā i whiriwhiria e te Atua, āe, ko ngā mea kāhore noa iho, kia whakakāhoretia ai e ia ngā tino mea ake; kia kore ai tētahi kikokiko e whakamanamana i te aroaro o te Atua.”44
GSAM 35Ngā Tāngata Whakaiti i te Whakahou Whakapono
GSAM 35.2Ka kitea e tātou taua mātāpono anō e whakaaturia ana i roto i ngā oranga o ngā Kaiwhakatikatika nui o te rautau tekau mā ono. E ai ki te kaituhi hītori: “I puta mai a Zwingle, te Kaiwhakatikatika, i te whare iti o tētahi hēpara i ngā maunga Alps; a Melanchthon, te tohunga whakapono o te Whakahou, i te toa kaihanga patu; ā, a Luther i te whare iti o tētahi kaikeri kōhuke rawakore.” Mō ia anō, i mea a Luther: “He tino rawakore aku mātua. He kaitapahi rākau rawakore tōku pāpā (i muri mai ka noho ia hei kaikeri kōhuke), ā, he maha ngā wā i kawea ai e tōku whaea ngā rākau ki runga i tōna tuara, kia whiwhi ai ia i ngā rauemi hei whakatipu i āna tamariki. I manawanui rāua i ngā mahi tino taumaha mō mātou.”
GSAM 35.3Ko te āpōtoro a Hēmi, i a ia e kōrero ana mō te karanga i te iwi ki te mahi a te Ariki, ka mea, “Whakarongo, e ōku tēina aroha. Kāhore anō koia te Atua i whiriwhiri i ngā rawakore o tēnei ao, kia whiwhi ki te taonga, arā ki te whakapono, kia riro hoki i a rātou te rangatiratanga kua whakaaria mai e ia mō te hunga e aroha ana ki a ia?”45
GSAM 35Ngā Metotista tuatahi
GSAM 35.4I te titiro whakamuri ki te rārangi o ngā kaiwhakahou i ngā rā tuatahi o te Methodism, i te wā i whakapuakina manawanuitia ai te whakaakoranga o te atawhai kore utu, ka kitea e tātou i haere tahi mai me te mana o te Atua. I te whakaaturanga pono ki te iwi, me te aroha māhaki o te Karaiti, ā, i mauhia e te whakapono ora, kāore ngā kaiwhakapono i kite anake i te murunga o ngā hara o mua, engari i kite hoki i tētahi mana whakatapu hei āwhina i a rātou ki te whai i te oranga tapu. He tīmatanga whakaiti tō te Methodism, ā, i manaakitia i runga i te whakapono me te whakawhirinaki māmā o te hunga minita me te hunga whakarongo.
GSAM 36.1I te whai i ngā take me ngā wheako i hono ki te nekehanga o te taenga mai, ka kitea, pērā i ia mahi a te Ariki e whai wāhi ana te tangata ki tōna whakatutukitanga, i tīmata mai i waenga i te hunga rawakore, i te hunga huna hoki; engari kaua tētahi e whakatau kino mō taua nekehanga i runga i tēnei take i mua i te āta tirotiro i ngā taunakitanga e tū ai tēnei mahi nui, kia kore ai rātou e kitea i te tūnga o te hunga i uiui ai te Ariki, “Ko wai oti i whakahāwea ki te rā o ngā mea ririki?”46
GSAM 36Te Whakautu a Eck ki a Luther
GSAM 36.2Hei painga mō te hunga e hiahia ana ki te whakatau mēnā he tika, he hē rānei tētahi take whakapono i runga anō i te iti, te nui rānei o te hunga e whakaae ana, ka whakahua mātou, he wāhanga noa iho, i te tautohetohe i waenga i a Luther rāua ko Eck. I te mea i tū a Luther ki ngā Karaipiture, ā, i māia ia ki te wero i te mana o te tangata ki te whakanoho i ō rātou ake whakaaro ki runga ake i te kupu a te Atua, ka whakahoki a Eck mā ēnei kupu whakakatakata: “Ka mīharo ahau ki te whakaiti me te māhaki i whakahaere ai te Tākuta tapu ki te whakatete, ia anake, ki ngā matua whakapono rongonui maha, ā, e whakapae ana ia he nui ake tōna mōhio i tō ngā Pāpa, ngā kaunihera, ngā tākuta, me ngā whare wānanga! ... He mea mīharo, kāore e ruarua, mēnā i huna e te Atua te pono i ngā tapu maha me ngā kaiwhakaatu i mate kia tae rā anō ki te taenga mai o te Matua tapu.”
GSAM 36.3Ka taea pea te whakautu ki tēnei rerenga mā te rerenga a Zwingle ki a John Faber i Zurich, i te wā i whakaputa ai a Faber i tōna “mīharo ki te taumata kua tae atu ai ngā āhuatanga, i te wā i whakarērea ai ngā tikanga tawhito i ora ai mō ngā rautau tekau mā rua, ā, i whakatau mārama kua hē te ao Karaitiana mō ngā tau mano mā whā rau.” I whakahoki wawe a Zwingle, “ehara te hē i te iti ake i te hē nā te mea i mau tonu te whakapono ki a ia mō te tekau mā whā rau tau, ā, i roto i te karakia ki te Atua, kāore he take o te tawhito o ngā tikanga mēnā kāore he tūranga, he whakamana rānei mō aua tikanga i kitea i roto i ngā Karaipiture tapu.”47
GSAM 37Te Kupu a te Ariki vs. Te Mātauranga a te Tangata
GSAM 37.1Ko te mōrearea o te whakawhirinaki ki ngā whakaaro a te tangata, me te kore e whakatau i te pātai, “He aha te pono?” mā te kupu a te Ariki, i tautuhia mārika e te poropiti Hōhea i tana kī, “Ko tā koutou i parau ai ko te kino, ko tā koutou i kokoti ai ko te hē; ko tā koutou kai ko ngā hua o te teka. Nāu hoki i whakawhirinaki ki tōu ara, ki te tini o ōu tāngata mārohirohi.”48 Ko te āhua o te ngākau tangata i ngā wā katoa, he whakawhirinaki ki te tangata; engari i a tātou e tata ana ki te wā ka ara ake te Ariki, “ki te rure kaha i te whenua,” ka akiaki te poropiti Ihāia, “Kāti tā koutou mea ki te tangata kei ōna pongaponga nei tōna manawa; kia pēhea hoki te whakaaro ki a ia?”49
GSAM 37.2Nā te mea kua whakatūpatohia tātou i roto i ngā Karaipiture mō tēnei mōrearea, kaua tētahi e tere whakapae kino ki te nekehanga o te taenga mai, me te mea kāore e tika kia whakaarohia nā tōna tīmatanga whakaiti, nā te mea rānei kāore ngā rongonui o te ao i tautoko i te kaupapa. Engari me āta whakaarohia e te katoa ngā kerēme o taua nekehanga. He tino nui te uara o te pono; ki tōna whakataurite, he pāpapa kore uara ngā whakaaro a te tangata.
Ngā kīwae
- 2 Timoti 1:9. ↩
- David H. Montgomery, The Leading Facts of American History, putanga 1902, whārangi 8, 9. ↩
- Hiperu 6:19. ↩
- 1 Teharonika 2:19. ↩
- Ngā Mahi 24:14, 15. ↩
- Ngā Mahi 26:6-8. ↩
- Ngā Mahi 28:20. ↩
- Taituha 2:11-13. ↩
- 1 Pita 1:3-7. ↩
- Ihāia 45:18. ↩
- Waiata 115:16. ↩
- Kaikauwhau 7:29. ↩
- Tiuteronomi 32:8. ↩
- Ngā Mahi 17:26-28. ↩
- Ihāia 60:21. ↩
- Ihāia 33:24. ↩
- Waiata 37:11. ↩
- 2 Pita 1:16-19. ↩
- Matiu 16:28. ↩
- Ruka 9:27. ↩
- 1 Koriniti 15:51, 52. ↩
- Hoani 13:19. ↩
- Ihāia 46:9, 10. ↩
- Ihāia 48:3-7. ↩
- Whakakitenga 22:10. ↩
- Whakakitenga 1:3. ↩
- Tiuteronomi 29:29. ↩
- Matiu 24:15. ↩
- Ihāia 29:11-14. ↩
- 2 Pita 1:20, 21. ↩
- Hoani 16:13. ↩
- Waiata 119:105. ↩
- Whakatauki 4:18. ↩
- 1 Teharonika 5:2; 2 Pita 3:10. ↩
- 1 Teharonika 5:4, 5. ↩
- Waiata 106:21, 22. ↩
- Waiata 103:2. ↩
- History of the Reformation, pukapuka 2, upoko 1, kōwae 1 ↩
- Tiuteronomi 7:7. ↩
- Hiperu 11:25. ↩
- Kaiwhakariterite 6:4, 5, 15. ↩
- Āmoho 7:2. ↩
- Matiu 8:20. ↩
- 1 Koriniti 1:25-29. ↩
- Hēmi 2:5. ↩
- Hakaraia 4:10. ↩
- History of Protestantism a Wylie, upoko 12, wāhanga 16, 17; Putanga Cassel, whārangi 458 ↩
- Hōhea 10:13. ↩
- Ihāia 2:22. ↩