Upoko 16 — Te Karere a te Anahera Tuatoru
GSAM 247.1“I aru mai anō te toru o ngā anahera i a rāua, nui atu tōna reo ki te mea mai, ‘Ki te koropiko tētahi ki te kararehe, ki tōna whakapakoko hoki, ka tango hoki i te tohu ki tōna rae, ki tōna ringaringa rānei, e inu anō ia i te wāina o te riri o te Atua, e ringihia nei, he mea kāhore i whakananua, ki roto ki te kapu o tōna riri; e whakamamaetia hoki ia i roto i te kāpura, i te whānāriki i te aroaro o ngā anahera tapu, i te aroaro hoki o te Reme. Ā, kake ana te paoa o tō rātou whakamamaetanga ake ake. Kāhore hoki he okiokinga i te ao, i te pō, mō te hunga e koropiko ana ki te kararehe, ki tōna whakapakoko hoki, mō te tangata hoki e tango ana i te tohu o tōna ingoa.’ Tēnei te manawanui o te hunga tapu, o te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.”1
GSAM 247Te Whakatūpato Tino Taumaha rawa atu i roto i te Paipera
GSAM 247.2Koinei te whakatūpato tino taumaha rawa atu kei roto i te Paipera, ā, e mārama ana kāore he taunakitanga i roto i ngā pūrākau o tō tātou ao e whakaatu ana kua rangona kē tēnei karere i ngā wā o mua. Kua whakatūturutia nō te whakatipuranga o nāianei te anahera tuatahi me te anahera tuarua o tēnei raupapa; nā tēnei ka tino mārama kāore tēnei karere e pā ana ki ngā rautau o mua.
GSAM 247.3I mea te Minita J. V. Himes i te tau 1847:—
GSAM 247.4“Ko te upoko tekau mā whā [o te Whakakitenga] e whakaatu ana i tētahi karanga ohorere, kāore anō kia puta, hei whakatūpato i te tangata i taua wā o te whakamātau kaha. Ngā irava 9–11. Kāore e kitea i roto i te pukapuka a te Atua he whakapuakanga o te riri e pēnei rawa ana te whakamataku, hāunga tēnei. Ehara rānei tēnei i te tohu o tētahi whakamātau kaha, kia hiahiatia ai tētahi whakatūpato tino wehi pēnei?”2
GSAM 248Te Whakatuwheratanga o te Temepara—te Kitenga o te Pouaka
GSAM 248.1I mea a J. N. Andrews mō tēnei karere, “Ko te whakatuwheratanga o te wāhi tapu rawa atu i roto i te temepara o te rangi, e kitea ai te Pouaka, he kaupapa e tū ana i raro i te tangi a te anahera tuawhitu. Ā, i te wā ka huri te mahi minita a tō tātou Tohunga Nui ki taua rūma i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, ka mārama mātou ko te mutunga o taua wā, e whakaaturia ana e te panuitanga a te anahera tuatahi, te tohu o te whakatuwheratanga o te temepara. Ko te kuhu atu o tō tātou Tohunga Nui ki te wāhi tino tapu hei mahi tapu i mua i te pouaka tapu o te Atua, e kukume ana i te aro o te hāhi ki ngā whakahau a te Atua kei roto i taua pouaka. Kua whiti mai ngā whakahau a te Atua i te wāhi tapu o te rangi mai i taua wā.
GSAM 248Te Panonitanga o te Hāpati
GSAM 248.2“He mea pono kāore e taea te whakahē, i ngā rau tau kua pahure, i hurihia te whakahau tuawhā mai i te rā whakatā a te Ariki ki te hararei pāgana o te Rātapu. I mahia tēnei panoni hei whakahē mārika i ngā Karaipiture Tapu, e whakaae ana puta noa i te Paipera ko te rā tuawhitu anake te hāpati ā-wiki a te Ariki. I whakatinanahia tēnei e te tangata nui i whakarere i te whakapono, i matapae a Raniera ‘ka mea hoki ia kia whakariroia kētia ngā wā me te ture.’ He mea rite tonu tēnei mana ki te kararehe ka koropiko te ao katoa ki a ia. He mea whakamīharo hoki, kei te whakamanahia ināianei tēnei whakahau kua roa e takahia ana, ā, kei te tīmata te iwi a te Atua ki te pupuri i tēnei me ērā atu iwa. Ngā mihi ki te Atua, kei te whakarite ia i te toenga mō tō rātou pakanga whakamutunga ki te tarakona, me te uru mā ngā kuaha ki roto i te tāone tapu. Whakakitenga 12:17; 22:14. Ko te whakamarumaru i te whakahau tuawhā hei whakahē i te hāpati o te whakarerenga i te whakapono, me te kauwhau i ngā whakahau katoa a te Atua, he taunakitanga whakamīharo kei te wā nei te wā manawanui o ngā tapu, me te whakatūpato a te anahera tuatoru.”3
GSAM 249.1Kua aro te aro ki ngā karere tuatahi me te tuarua o ēnei i ngā upoko o mua, i whakatutukihia i roto i te panuitanga nui o te haerenga tuarua tae noa ki te 22 o Oketopa, 1844. Ko te kupu tapu i te tīmatanga o tēnei upoko e pānui ana, “I aru mai anō te toru o ngā anahera i a rāua,” arā, i whai i ngā anahera tuatahi me te tuarua. Tērā pea he mea whai pānga, i roto i tēnei horopaki, kia aro te aro ki te ara ake o te karere tuatoru.
GSAM 249Ngā Kai-tiaki Hāpati Tuatahi o ngā Atewenetiti
GSAM 249.2I te wā o te “karanga o waenganui pō,” i te tau 1844, ka tīmata te Ariki ki te ārahi i ngā hinengaro o tōna iwi ki te pupuri i te hāpati o te rā tuawhitu. I ara ake tēnei akoranga i waenga i ngā Atewenetiti i pēnei: i neke a Rachel Preston, he Pāpaitiana o te Rā Whitu, ki Washington, N.H., i reira he hāhi o ngā Atewenetiti.4 I whakaae ia ki te akoranga o te taenga mai, ā, nā āna mahi mihinare i ārahi ai taua hāhi, e whā tekau pea ngā mema, ki te whakaae ki te hāpati o te whakahau tuawhā. Nā tēnei i ārahi ai ki te uiui mō taua kaupapa. I roto i te Cry o te 5 o Hepetema 1844, ka pānui tātou, “He tokomaha ngā tāngata e tino whai whakaaro ana mō te whakaaro he herenga kia mau ki te rā tuawhitu.” I whakaurua tēnei kōrero ki roto i tētahi tuhinga nā te ētita, i reira i whakamātau ai he whakapau kaha iti ki te whakakaha i ngā kerēme mō te pupuri i te Rātapu. I haere tonu te kaupapa i te nama o Hepetema 12, i reira ka kitea tēnei kōrero whai tikanga, nāna i ārahi ai te tokomaha ki te ako hōhonu, ki te rangahau hōhonu:—
GSAM 249Ko te Rā Tuawhitu anake te Rā i whakaritea e te Ture
GSAM 249.3“I te wiki kua pahure, i tae mātou ki tēnei whakatau: Kāore he wā motuhake e hiahiatia ana e te ture kia wehea e ngā Karaitiana hei wā tapu. Mēnā he hē tēnei whakatau, ka whakaaro mātou ko te rā tuawhitu anake te rā e whakaritea ana e te ture kia whakanuitia.”
GSAM 250Te Tuhinga a T. M. Preble
GSAM 250.1I karangahia te aro o ngā Atewenetiti hei rōpū ki te pātai o te hāpati nā tētahi tuhinga a T. M. Preble mō tēnei kaupapa, i tuhia i te 13 o Pēpuere 1845, ā, i whakaputaina i roto i te Hope of Israel, Portland, Maine, i te 28 o Pēpuere 1845. I muri i te whakaatu i ngā kerēme o te hāpati o te Paipera, me te mea i hurihia ki te Rātapu e te whakarerenga nui i te whakapono, ka kōrero ia: “Nā konei ka kitea kua tutuki a Raniera 7:25, ko te haona iti e huri ana i ‘ngā wā me te ture.’ Nō reira, ki taku whakaaro, ko te hunga katoa e pupuri ana i te rā tuatahi hei hāpati, he kaitiaki Rātapu a te Pāpa, ā, he kaitakahi hāpati a te Atua.”5
GSAM 250J. B. Cook mō te Pātai o te Hāpati
GSAM 250.2I muri tata iho i tēnei, i puta ki te tā tētahi tuhinga a J. B. Cook, i reira i whakaatu ai ia kāore he taunakitanga ā-Paipera mō te pupuri i te Rātapu hei hāpati, ā, i whakamahi ia i tēnei kī poto: “Nā konei ka māmā noa te tango i te hau katoa i ngā rā o te hunga e hoe ana, tērā pea kāore rātou i te mōhio, i raro i te haki hāpati a te Pāpa.”
GSAM 250.3Ahakoa he poto te roa i mau ai ēnei tāne e rua i te hāpati, i tīmata rāua i tētahi nekehanga kāore e māmā te whakamutu. Ko ngā rerenga kupu pērā i te “kai-Rātapu a te Pāpa,” “kai-takahi i ngā whakahau a te Atua,” me te “e hoe ana i raro i te haki hāpati a te Pāpa,” i runga i ngā ngutu o ngā rau tāngata i hihiri ki te mōhio ki te pono o tēnei take. Nā tēnei i kukume ai te aro o te Minita Joseph Bates nō Fairhaven, Massachusetts, ā, i whakaae ia ki te hāpati i te tau 1845.
GSAM 250Te Whakaae a Joseph Bates ki te Hāpati
GSAM 250.4Ko tōna wheako i pēnei: I te rongo ia mō te rōpū i Washington, N.H., e pupuri ana i te hāpati, ka whakatau ia ki te toro ki taua hāhi, kia kite ai he aha te tikanga. Nā reira, ka pērā ia, ā, i a ia e rangahau ana i te kaupapa me rātou, ka kite ia he tika rātou, ā, ka whakaae tonu ia ki te mārama mō te pātai o te hāpati. I tōna hoki ki New Bedford, Massachusetts, i tūtaki ia ki tētahi tuakana rongonui i runga i te piriti i waenga i New Bedford me Fairhaven, ā, ka kī atu ia ki a ia, “Kāpene Bates, he aha ngā rongo?” Ka whakahoki a Minita Bates, “Ko te rongo, ko te rā whitu, he hāpati nō Ihowā, nō tō tātou Atua.” “Āe rā,” te kī a te tangata, “ka hoki au ki te kāinga, ka pānui i taku Paipera, ā, ka tirotiro i tērā.” Nāna i pērā, ā, i te wā i tūtaki anō ai rāua, kua whakaae tēnei tuakana ki te pono o te hāpati, ā, e ū ana ia ki taua pono.
GSAM 251Te Pukapuka Tuatahi mō te Hāpati
GSAM 251.2Ka tīmata tonu a Minita Bates ki te kauwhau i tēnei pono i ngā Kāwanatanga puta noa. I kite wawe ia ka tino āwhina ki a ia i āna mahi he pukapuka, he pānui rānei mō te pātai o te hāpati, ā, i whakaohoa tōna wairua e te Wairua o te Atua kia tuhi, kia whakaputa i tētahi mea mō tēnei kaupapa. Engari, ko te pātai, me pēhea e taea ai tēnei mahi kāore he moni, i te mea ko tāna anake he hīlinga o York (tekau mā rua hēneti me te haurua). Ka whai take pea ki te kaipānui kia whakamōhiotia tōna wheako i tēnei take, pēnei tonu i kōrero mai ai ia ki ahau i te tau 1855.
GSAM 251Whā Pāuna Parāoa
GSAM 251.3I mea ia, i a ia e īnoi ana ki te Atua, ka whakatau ia ki te tuhi i te pukapuka, ā, i mārama ia ka whakatuwheratia te huarahi hei whakaputa i taua pukapuka. Nō reira, ka noho ia ki tōna tēpu, me te Paipera me te pukapuka whakaritenga kupu, hei tīmata i āna mahi. I roto i te haora kotahi, ka kuhu mai a Mrs. Bates ki te rūma, ka mea, “Joseph, kāore aku parāoa e ranea ana hei whakaoti i te tunu,” ā, i taua wā tonu ka whakahua ia i ētahi atu taonga iti e hiahiatia ana e ia. “E hia te nui o te parāoa e ngaro ana i a koe?” te pātai a Kāpene Bates. “E whā pāuna pea,” te whakautu a ia. “Āe rā,” te mea ia. I muri i tana wehenga i te rūma, ka haere ia ki tētahi toa i te taha, ka hoko i ngā pāuna parāoa e whā me ērā atu mea, ka kawe mai ki te kāinga, ā, ka noho anō ia ki tōna tēpu tuhituhi. I muri tata iho, ka kuhu mai a Mrs. Bates, ka kite ia i ngā mea i runga i te tēpu, ā, ka karanga ia, “Nō hea mai tēnei parāoa?” “He aha,” te kī a te kāpene, “kāore rānei he nui? I mea koe e hiahia ana koe i ngā pāuna e whā.” “Āe,” te kī a ia, “engari i hea koe i tiki ai?” “Nāku i hoko,” te kī a ia; “ehara rānei tēnei i te nui i hiahia ai koe hei whakaoti i te tunu?” “Āe,” te kī a Mrs. Bates i te haere tonu, “engari kua puta koe, e Kāpene Bates, he tangata i hoe i ngā kaipuke i puta i New Bedford ki ngā pito katoa o te ao, ki waho ki te hoko i ngā pāuna e whā o te parāoa?” “Āe, ehara rānei i te rahinga i hiahiatia e koe kia oti ai te tunu?” “Āe,” te kī a Mrs. Bates, “engari kua hokona e koe ngā pāuna e whā(!) o te parāoa?”
GSAM 252Tekau mā tahi mano tāra i whakapaua mō te pono
GSAM 252.1I whai ake tētahi atu whakamātautau i muri tata iho. I a Kāpene Bates i wehe i te moana, i hokona e ia tana wāhanga i tētahi kaipuke mō te $11,000, engari ināianei kua pau katoa āna rawa ki te whakatairanga i te take o te pono. Tae noa ki taua wā, kāore a Mrs. Bates i mōhio ki tōna tūturu āhuatanga pūtea, engari i whakaaro ia me whakamōhio atu ki a ia ināianei, nō reira i kī ia mārie, “E taku wahine, i whakapaua e au aku moni whakamutunga i runga i te whenua mō ēnei taonga.” I roto i ngā tangi mamae, ka ui a Mrs. Bates, “He aha tā tātou e mahi ai?” Ka tū te Kāpene, ā, me tōna mana katoa pēnei i te rangatira e ārahi ana i tana kaipuke, ka mea, “Ka tuhi au i tētahi pukapuka; ka tohaina e au, ā, ka whakawhānui i tēnei pono o te hāpati ki te ao.” “Āe rā,” te kī a Mrs. Bates i waenga i ōna roimata e ārai ana i tōna kite, “he aha tā tātou e ora ai?” “Ka whakatuwhera te Ariki i te huarahi,” te whakautu ātaata a te Kāpene Bates. “Āe,” te kī a Mrs. Bates, “ka whakatuwhera te Ariki i te huarahi! Koia tonu tāu e kī ana i ngā wā katoa,” ā, ka pakaru ōna roimata, ka wehe ia i te rūma.
GSAM 252He Whakarato Kore I Tūmanakohia
GSAM 252.2I muri i te haurua haora i mahi tonu ai a Kāpene Bates, ka puta ki tōna hinengaro kia haere ki te tari poutāpeta, nā te mea he reta kei reira māna. Ka haere ia, ā, tūturu ana, he reta kei reira. I aua rā, he rima hēneti te utu poutāpeta mō ngā reta, ā, he kōwhiringa te utu i mua. Kāore i utua e te kaituhi o tēnei reta te utu mēra mō ētahi take. Ā, i whakaiti anō a Kāpene Bates, nā te mea me whakamōhio ia ki te kaiwhakahaere mēra, a Mr Drew, he tangata i tino mōhio ia ki a ia, kāore ia e āhei ki te utu i te utu mēra, kāore hoki āna moni; engari ka mea ia, “Ka taea e au te kite mai nō hea tēnei reta?” “Haria atu,” te kī a te kaiwhakahaere mēra, “ā, utua ā tētahi atu wā.” “Kāo,” te kī a te kāpene, “kāore au e tango i te reta i waho o te tari kia utua rā anō te utu poutāpeta.” I a ia e pupuri ana i te reta ki tōna ringa, ka mea ia, “Ki taku whakaaro, he moni kei roto i tēnei reta,” ā, ka huri ki te kaiwhakahaere poutāpeta, ka pātai, “Ka whakatuwhera koe i tēnei, tēnā? Mēnā he moni kei roto, ka taea e koe te tango i te utu poutāpeta; ki te kore, kāore au e pānui.” I whakaae te kaiwhakahaere poutāpeta ki tana tono, ā, inā, he moni pepa tekau tāra kei roto. I kitea e ia i te pānui, nā tētahi tangata te reta i mea kua tino pāngia tōna hinengaro e te Ariki, e mea ana e hiahia moni ana te Minita Bates, nō reira i tere ai ia ki te tuku atu ki a ia; ā, i roto i taua tere, tērā pea i wareware ia ki te utu i te utu poutāpeta.
GSAM 253.1I muri i tana utu i te utu poutāpeta, ka haere ia ki tētahi toa kai, ka hoko ia i tētahi oko parāoa mō te $4, me ētahi rīwai, huka, me ētahi atu mea whai take. I a ia e whakahau ana ki hea rānei e tukuna ai ngā taonga, ka mea ia, “Tērā pea ka mea te wahine kāore ēnei mea e tika ana ki konei, engari kaua e aro ki āna kōrero; wetekina ngā taonga ki te whakamahau o mua.”
GSAM 253.2Ka haere ia ki te tari tā, ā, ka whakarite kia whakaputaina he mano kape o tētahi pukapuka iti e kotahi rau ngā whārangi pea, me te whakaaro, i te wā e tukuna atu ai te tuhinga, me whakauru e ngā kai tā ki ngā momotuhi i te tere rawa e taea ana, ā, me tuku mai he tauira tā ki a ia. Me utu ia mō te mahi i te tere tonu ka whiwhi ia i te moni, ā, kāore ngā pukapuka e tangohia i te tari kia oti katoa ngā pire.
GSAM 253.3I mōhio pai a Kāpene Bates kāore he moni e tika ana kia whiwhi ia, engari i whakaaro ia he kawenga kia tuhi i tēnei pukapuka, i te whakapono ka whakakōkiritia e te Ariki ngā ngākau kia tuku mai i te moni ina hiahiatia ana. I muri i tana hoko pepa, pene me ērā atu mea, kia taea ai e ngā rauemi whare te haere i mua i a ia, ka haere ia ki te pito o te tiriti e ārahi ana ki tōna whare. I te kite ia kei reira ngā taonga, ka tomo ia ki te whare mā te tomokanga o muri, ā, ka noho anō ia ki tōna tēpu mahi. Ka tomo mai a Mrs. Bates, ā, ka kī hihiko, “Joseph, titiro noa ki waho i te whakamahau o mua! Nō hea ēnei mea i tae mai ai? I tae mai tētahi kaikawe uta ki konei, ā, ka tango ia i ēnei mea i te waka. I mea atu au ki a ia kāore ēnei mea mō konei, engari ka tango tonu ia i ēnei mea i te waka.” “Āe rā,” te kī a Kāpene Bates, “ki taku whakaaro kei te tika.” “Engari,” te kī a Mrs. Bates, “nō hea ēnei mea i tae mai ai?” “Āe rā,” te kī a te Kāpene, “nā te Ariki i tuku mai.” “Āe,” tā Mrs. Bates, “nā te Ariki i tuku mai; koia tonu tāu e kī ana i ngā wā katoa.” Ka hoatu e ia te reta ki tōna wahine, ka mea, “Pānuitia tēnei, ā, ka mōhio koe nō hea mai.” Ka pānui ia, ka wehe anō ia kia tangi, engari he āhua rerekē tēnei i te tuatahi; ā, i tōna hokinga mai, ka whakaiti ia, ka tono i tana muru hara mō tōna kore whakapono.
GSAM 254Te Moni e Tae Mai Ana mō te Pukapuka
GSAM 254.1I te haere whakamua o te mahi tuhi me te tā, ka whiwhi moni a Kāpene Bates i ngā wā maha mā te mēra, mā ētahi atu huarahi rānei, ā, i ētahi wā nō ētahi tāngata kāore ia i tūtaki ki a rātou. Ina whiwhi ia i te moni, ka tukuna atu ki ngā kai tā, ā, ka whakamahia hei utu i te nama pukapuka. I te mutunga, ka tae te rā i oti ai te tā i ngā pukapuka katoa, ā, nō tētahi puna kāore i whakaarohia e te Taina Bates i utua te toenga o te nama; nō reira, kāore ngā pukapuka i whakaroa, ahakoa kotahi rā, i tō rātou tohatoha.
GSAM 254Te Pire Whakamutunga kua Utua
GSAM 254.2I mea mai a H. S. Gurney, nō Memphis, Mich., ki a au i te marama o Māehe, 1884, i taua ata tonu i oti ai te pukapuka a te Minita Bates, i whiwhi ia i te $100 i runga i tētahi nōti kua pahure te wā i whakaaetia e te ture hei tono kia utua, nā tētahi tāne i kī e kore rawa ia e utu i a ia. I muri i tana whiwhinga i tēnei moni, i whakaaro ia he harikoa kia whakapau i tētahi wāhanga hei utu i te pire whakamutunga mō te pukapuka hāpati a te Minita Bates. “Engari,” te kī a Mr Gurney, “kāore a Taina Bates i mōhio, tae noa ki te rā o tōna matenga, ko wai i utu i te toenga o te nama pukapuka.” I āhua kōrero mai tēnei wheako a te Minita Bates mō te tā i te pono o te hāpati ki tō tātou iwi i te tīmatanga tonu o te whakaputa i te pono mō te take o te hāpati, “Haere whakamua i tēnei ara mahi, ā, tūmanakohia ka whakatuwhera te manaakitanga a te Atua i te huarahi i a koutou e anga whakamua ana.”
GSAM 255Ngā Ruarua a te Minita Bates mō ngā Whakakitenga
GSAM 255.1Ko te tauākī e whai ake nei, i whakaitia mai i ngā Life Sketches, ka whakaatu me pēhea i hono ai te koha matakite me te whakahou i te hāpati:—
GSAM 255.2I a ia e toro ana ki New Bedford, Massachusetts, i te tau 1846, ka tūtaki a Miss Harmon ki a Minita Joseph Bates. I whakaae wawe ia ki te whakapono o te taenga mai, ā, he kaimahi kaha ia mō taua kaupapa. He rangatira Karaitiana pono ia, he māhaki, he atawhai hoki. I manaaki ia i a Miss Harmon me te aroha pēnei i tōna ake tamāhine. I te wā tuatahi i rongo ai ia i a ia e kōrero ana, i whakaatu ia i tōna tino hiahia, ā, i muri i tana mutu kōrero, ka tū ia, ka mea, “He Tamati ruarua ahau. Kāore au e whakapono ana ki ngā whakakitenga. Engari, mēnā ka taea e au te whakapono ko te taunakitanga i kōrerotia e te tuahine i tēnei pō he reo tūturu nō te Atua ki a tātou, ko au te tangata tino hari rawa atu i te ao. Kua tino pāngia taku ngākau. E whakapono ana au he pono te kaikōrero, engari kāore e taea e au te whakamārama mō te whakaaturanga ki a ia o ngā mea whakamīharo i kōrerotia mai e ia ki a mātou.”
GSAM 255Ka Whakaae a Miss Harmon ki te Hāpati
GSAM 255.3E pupuri ana a Minita Bates i te hāpati, ā, i akiaki ia i tōna hiranga. I taua wā, kāore a Miss Harmon i rongo i tōna hiranga, ā, i whakaaro ia kua hē a Minita Bates i te aro nui ki te whakahau tuawhā atu i ērā atu iwa. Engari, i whakaaturia e te Ariki ki a ia te tirohanga ki te wāhi tapu o te rangi. I whakapuaretia te temepara o te Atua i roto i te rangi, ā, i whakaaturia ki a ia te āka a te Atua, me te taupoki e uhi ana i taua āka. E tū ana ngā anahera e rua, kotahi i ia pito o te āka, ā, i whakatuwheratia ō rāua parirau ki runga i te taupoki, ā, i huri ō rāua kanohi ki reira. I whakamōhio atu tōna anahera hoa haere ki a ia, e tohu ana tēnei i te ope rangi katoa e titiro ana me te whakaute whakamataku ki te ture a te Atua i tuhia e te maihao o te Atua. Ka hiki a Īhu i te uhi o te āka, ā, ka kite ia i ngā papa toka i tuhia ai ngā ture tekau. I mīharo ia i te kite i te ture tuawhā i te pokapū tonu o ngā ture tekau, ā, he porowhita o te māramatanga ngāwari e karapoti ana i taua ture. Ka mea te anahera, “Koinei anake o ngā tekau e tautuhi ana i te Atua ora i hanga i te rangi me te whenua me ngā mea katoa kei roto i a rātou. I te whakatū i ngā tūāpapa o te whenua, i whakatūria hoki te tūāpapa o te hāpati.” I whakaaturia ki a ia, mēnā i mau te hāpati tūturu, kāore rawa he tangata kāore e whakapono, he tangata kāore e whakapono ki te Atua rānei. Mēnā i mau te hāpati, kua tiakina te ao i te karakia whakapakoko.
GSAM 256.1Kua takahia te ture tuawhā, nō reira ka karangahia tātou kia whakatika i te pakaru o te ture, kia whakatairanga hoki i te hāpati kua whakaitia. Ko te tangata hara, i whakahī ake i a ia ki runga ake i te Atua, ā, i whakaaro ia ki te whakarerekē i ngā wā me ngā ture, nāna i whakarerekē te hāpati mai i te rā tuawhitu ki te rā tuatahi o te wiki. Nā tēnei mahi i pakaru ai te ture a te Atua.
GSAM 256.2I mua tata i te rā nui a te Atua, ka tukuna he karere hei whakatūpato i te iwi kia hoki ki tō rātou ū ki te ture a te Atua i pākaruhia e te Anatikaraiti. Me whakahuahia te wāhi pakaru o te ture mā te whakaako me te tauira. I whakaaturia hoki ki a ia, ko te anahera tuatoru o te Whakakitenga 14, e karanga ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu, e tohu ana i te hunga e whiwhi ana i tēnei karere, ā, e hiki ana i te reo whakatūpato ki te ao kia tiakina ngā whakahau a te Atua me tana ture hei whatu o te kanohi, ā, hei whakautu ki tēnei whakatūpato, he tokomaha ka whakaae ki te hāpati a te Ariki.6
GSAM 256.3I hāngai tēnei wheako a Miss Harmon rāua ko Minita Bates ki te tikanga mahi a te Ariki. Nā Minita Bates i kukume te aro o Miss Harmon rāua ko Minita White ki te pātai o te hāpati, ā, i whakaatu ki a rāua, mai i ngā Karaipiture, ngā kerēme o te ture a te Atua kāore e huri. Ahakoa i manaakitia a Miss Harmon ki ngā whakaaturanga motuhake a te Ariki mō te tekau mā waru marama pea, kāore he mea i whakaaturia ki a ia i mua mō tēnei kaupapa. Kua tae te wā a te Ariki, i te mea i ara ake ngā kaiwhakapono hei tiaki i tana ture, hei tuku māramatanga ki a rātou mā te koha poropiti, ā, nā tōna ake tikanga mahi, i whakakotahitia ai te karere a te anahera tuatoru, “ngā ture a te Atua, me te whakaatu o Īhu Karaiti.”
GSAM 257Tīmatanga o te Karere a te Anahera Tuatoru
GSAM 257.1Mai i taua wā, ka tīmata te whakapuaki i te karere a te anahera tuatoru, i honoa ki ērā atu karere e rua. I whakapūmau te pono o te hāpati, i honoa ki te pouaka a te Atua me te mārama e whakawhanake ana mō te wāhi tapu, i ngā mea i whakaaturia i mua—ko te nekehanga o mua o te taenga mai i tika, ā, i runga i te raupapa a te Ariki. Ināianei ka taea e rātou te mārama ake i ngā wā katoa o mua ki te tikanga o ngā “hipanga e toru ki runga i te ara ki te tāone a te Atua.”
GSAM 257Ka whakaae a Minita Bates ko ngā whakakitenga he mea nā te Atua
GSAM 257.2I te marama o Nōema, 1846, i tū he hui i Topsham, Maine, ā, i tae atu a Minita Bates ki reira. I taua hui, i whai whakakitenga a Mrs. White (kua kōrerotia i mua te mārena o Miss Harmon ki a Minita James White) ā, nā taua whakakitenga i tino whakamanawa ai a Minita Bates mō tō rātou takenga mai i te Atua. He tangata ia i whai i te moana mō te rima tekau tau, ā, i whakakī i ngā tūranga katoa mai i te tama rūma poti tae noa ki te rangatira me te tangata nōna ngā kaipuke. He tino mōhio ia ki te arorangi, ā, i mea mai ia ki ahau, ka taea e ia te whakatau i tōna tūranga i runga i te moana kia tino tata ki te tika, arā, te ahopae me te ahopou, mā tana tirohanga ki ngā tinana rangi. Nō reira, he tangata ia e tino hiahia ana ki te kōrero mō te arorangi.
GSAM 257.3I a au e kōrero ana ki a ia, i kōrero mai ia ki ahau me pēhea i whakapono ai ia ki te takenga ā-atua o ngā whakakitenga. I mea ia i whakamātau ia ki te kōrero ki a Mrs. White i tētahi rā mō ngā whetū, engari i tere kitea e ia kāore ia i te mōhio ki te arorangi; arā, i mea mai ia ki a ia kāore ia i te mōhio mēnā kua titiro ia ki tētahi pukapuka e pā ana ki taua kaupapa. Kāore ia i hiahia ki te kōrero mō tēnei kaupapa, ā, ka huri ia i te kōrero ki te kōrero mō te whenua hou, me ngā mea i whakaaturia ki a ia i roto i te whakakitenga mō tērā.
GSAM 258“Ngā Rangi e Whakatuwhera ana”
GSAM 258.1I te tau o mua, i te 19 o Āperira 1845, i whakaputaina e te Illustrated London News tētahi mea tino whai pānga ki ngā kairangahau whetū nā Lord Rosse, e pā ana ki ngā kitenga whakamīharo i mahia e ia mā tōna karu whātata nunui, otirā he tirohanga ki tētahi wāhi e kīia nei e ngā kairangahau whetū ko “te āputa i te rangi.” I tētahi ahiahi, i te hui i whakahuatia ake nei, i te whare o Mr Curtiss, ā, i te aroaro o Minita Bates, kāore anō ia kia whakatau mō ēnei whakaaturanga, ka tīmata a Mrs. White, i a ia i roto i te whakakitenga, ki te kōrero mō ngā whetū, ā, ka tuku ia i tētahi whakamārama kanapa mō ngā pae māwhero i kitea e ia i runga i te mata o tētahi aorangi, ā, ka tāpiri ia, “E kite ana au i ngā marama e whā.” “Auē,” te kī a Minita Bates, “kei te titiro ia ki a Iupita!” Nā, i te whakaatu ia i ngā nekehanga pēnei i te haere i te ātea, ka tīmata ia ki te whakamārama i ngā pae me ngā porowhita e rerekē haere tonu ana te ātaahua, ā, ka mea ia, “E kite ana au i ngā marama e whitu.”7 Ka karanga a Minita Bates, “Kei te whakamārama ia i a Hātūrona.” I muri iho ka mea ia, “E kite ana au i ngā marama e ono,” ā, i taua wā tonu ka tīmata ia ki te whakamārama i te “ranginui e huaki ana,” me tōna korōria, e kī ana he tomokanga ki tētahi rohe e mārama ake ana. Ka mea a Minita Bates he nui rawa atu tōna whakamārama i ngā pūrongo katoa mō te ranginui e huaki ana i pānuitia e ia i ngā tuhinga a tētahi kaituhi.
GSAM 258.2I a ia e kōrero ana, ā, kei roto tonu ia i te whakakitenga, ka tū ake ia ki ōna waewae, ā, ka karanga, “Auē, e hiahia ana ahau kia tae mai a Ariki John Rosse ki konei i tēnei pō!” Ka ui a Minita White, “Ko wai a Ariki John Rosse?” “Auē,” tā Minita Bates, “ko ia te kairangahau whetū nui nō Ingarangi. Kei te hiahia ahau kia noho ia i konei kia rongo i taua wahine e kōrero ana mō te arorangi, kia rongo hoki i taua whakaahuatanga o te ‘whakatuwheratanga o te rangi.’ He nui ake tēnei i ngā mea katoa i pānuitia e au mō tēnei kaupapa.” Mai i taua ahiahi, i tino whakapono ai a Minita Bates he mea nō waho i tōna mōhiotanga me tōna mana whakahaere ngā whakakitenga a Mrs. White. Nā tēnei, me te āhua o te whakatūpato me ngā akoranga i whakawhiwhia, i whakapono ia he mea nā te Atua ēnei.
GSAM 259.1Ko tēnei āhuatanga i ngā rangi, i whakamāramatia e Mrs. White i taua whakakitenga, he kaupapa e kīia ana i ngā wā ruarua e ngā kaituhi arorangi. Ko Huygens, te tangata tuatahi nāna i kite i taua āhuatanga, nāna i tuku te whakamārama e whai ake nei:—
GSAM 259He Mārama Whakamīharo i te Hoari o Oriona
GSAM 259.2“Ka whakanoho ngā kaititiro whetū i ngā whetū e toru e tata ana tētahi ki tētahi i te hoari o Oriona; i taku tirohanga ki te whetū waenganui mā te karu whātata, i te tau 1656, ka puta ake i taua wāhi e tekau mā rua ētahi atu whetū; i waenga i ēnei, e toru e tata ana ki te pā tētahi ki tētahi, ā, i puta ake anō e whā, e kānapanapa ana pēnei i roto i te kapua, nā reira i tino mārama ake ai te wāhi huri noa i a rātou i te toenga o te rangi, i kitea ai he pango katoa, nā te pai o te rangi, pēnei i te matapihi o tētahi ārai, i roto i taua matapihi ka kitea ai he tirohanga noa ki tētahi atu rohe i tino mārama ake.”
GSAM 259.3Ka mea a William Herschel mō tēnei tomokanga i te rangi:—
GSAM 259.4“Mēnā ka hanga tōna whānuitanga i tēnei tawhiti i tētahi koki 10°, ā, e tata ana hoki, me tino kore e taea te whakaaro tōna rahi. Kua tatauria, me rua tiriona ngā wā o tōna rahi i te rahi o te Rā.”
GSAM 259Mārama ake i te Rā
GSAM 259.5Ko Thomas Dick, te tohunga whakaaro, e pēnei ana tana kōrero mō ēnei kapua puehu kanapa:—
GSAM 259.6“Mehemea ka whakanohoia tātou ki tōna tata, ki te haurua o te tawhiti o te whetū tata rawa, ahakoa te nui o taua tawhiti, i taua wāhi ka whakaatu ia i tētahi kānapanapa e tata ana ki te kānapanapa o te rā; ā, ki ngā mea kei te tata ake, ka whakakī ia i tētahi wāhanga nui o te rangi, ā, ka puta mai me tētahi kanapa kāore e taea te whakamārama. Engari, tērā pea ka puta ake te kaupapa whakamutunga o tētahi mea pēnei, me ōna pānga katoa me ōna hononga, i roto i ngā reanga kei te heke mai o tētahi oranga mutunga kore; ā, pērā i ētahi atu mea i ngā wāhi tawhiti o te ao hanga, ka whakaoho i te hinengaro i tētahi hiahia hira kia kite i ngā āhua whakamīharo, ngaro hoki o te ao whānui kia whakakitea ake anō.”8
GSAM 260.1I te mutunga o tētahi tuhinga mō tēnei kaupapa, i kī a Minita Bates:—
GSAM 260.2“Nā reira, ka kitea e tātou i ngā taunakitanga katoa kua whakahuatia (ā, ka taea e mātou te tuku atu i ētahi atu, mēnā ka hiahiatia), he āhuatanga whakamīharo, kāore e taea te whakamārama i te rangi; he āputa i te rangi e neke atu ana i te tekau mā tahi piriona, toru rau tekau mā whā [11,000,000,314] māero te porowhita. Ka mea a Huygens rongonui, ‘Kāore au i kite i tētahi mea pēnei i waenga i ērā atu whetū tū—he tirohanga wātea ki tētahi atu rohe e mārama ake ana.’”
GSAM 260He Taunakitanga Anō mō te Whakakitenga mō te Puraneta
GSAM 260.3Anō ka whakahua mātou i ngā kupu a Mrs. Truesdail, i noho ia i te wā i tukuna ai te whakakitenga i kōrerohia nei. Ka mea ia:—
GSAM 260.4“I tino ngoikore te hauora o te Tuahine White, ā, i te wā e īnoi ana mōna, ka tau te Wairua o te Atua ki runga i a mātou. Kāore i roa ka kite mātou kāore ia e aro ana ki ngā mea o te ao. Koinei tana tirohanga tuatahi ki te ao o ngā aorangi. I muri i tana tatau i ngā marama o Iupita ki te reo nui, ā, i muri tata iho i ngā marama o Hātūrona, ka tuku ia i tētahi whakamārama ātaahua mō ngā porowhita o Hātūrona. Ka mea ia, ‘He iwi teitei, he iwi rangatira ngā kainoho, kāore rawa e rite ki ngā kainoho o te whenua. Kāore anō te hara kia uru mai ki konei.’ I kitea i te mata menemene o te Taina Bates kua tere ngaro ōna ruarua o mua mō te puna o āna whakakitenga. I mōhio katoa mātou he tino aroha a Kāpene Bates ki te mātai whetū, nā te mea he maha ngā wā ka kitea e ia ngā tinana rangi maha hei whakaako mō mātou. I te whakahoki a Tuahine White i āna pātai i muri i te whakakitenga, i mea ia kāore ia i ako, kāore hoki ia i whiwhi mātauranga i tēnei āhuatanga, ka kī tōna ngākau i te hari me te koa. I whakanui ia i te Atua, ā, i whakaputa tōna whakapono i hoatu tēnei whakakitenga mō ngā aorangi kia kore ai ia e ruarua anō.”9
GSAM 261He Hōiho Mauāhara i Whakangāwaritia ohorere
GSAM 261.1I muri tata iho i tēnei hui i Topsham, i puta tētahi atu āhuatanga whakamīharo e pā ana ki ngā whakakitenga, ā, ka kōrero atu au i tā Minita Bates i kōrero mai ai ki ahau:—
GSAM 261.2I whakamahia e te Minita White tētahi hōiho taiohi kua paku whakangungua me tētahi waka mākete rua-noho, i hangaia kāore he papa ārai i mua, engari he papa takahi i te pito o mua o te waka, me tētahi papa takahi rino i ahu mai i ngā pou hōiho. Me tino tūpato ia i te whakahaere i te hōiho, nā te mea mēnā ka pā ngā aho, te aha rānei ki ōna taha, ka whana tonu ia i te riri, ā, me pupuri tonu ia ki te taura kua kūmea kia kikī kia kore ai ia e oma. Nō tētahi tangata tēnei hōiho, ā, i hiahia rātou ki te haere ki te kāinga o taua tangata; ā, i te mea i mātau te Minita White ki te whakahaere i ngā hōiho kāore anō kia whakangungua, i whakaaro ia kāore he raruraru nui ki tēnei. Heoi, mēnā i mōhio rātou i te wā o āna whakaaturanga riri kua patua e ia i mua e rua ngā tāne—tētahi i pēhia ki ngā kōhatu i te taha o te huarahi—tērā pea kāore ia i tino māia.
GSAM 261.3I tēnei wā, e whā ngā tāngata i roto i te kāta: ko te Minita White rāua ko tōna hoa wahine i te tūru o mua, ā, ko te Minita Bates rāua ko Israel Damon i te tūru o muri. I a te Minita White e tino whakapau kaha ana ki te pupuri i te hōiho kia mau tonu, i kōrero a Mrs. White mō te pono, ā, ka heke iho te mana o te Atua ki runga i te rōpū, ka kawea ia ki roto i tētahi whakakitenga, e noho ana ia i roto i te kāta. I te wā tonu i karanga ai ia “Korōria!” i tana tomo ki te whakakitenga, ka tū ohorere te hōiho nohinohi, ka heke iho tōna upoko. I taua wā tonu ka ara a Mrs. White, ā, i roto i tēnei āhua, me ōna kanohi e titiro ana ki runga, ka takahi ia ki tua o te pito o mua o te kāta, ki raro ki runga i ngā rākau o te kāta, ā, ka whakanoho ia i ōna ringa ki ngā hope o te hōiho. Ka karanga a Minita Bates ki a Minita White, “Ka whana te hōiho i taua wahine kia mate.” Ka whakahoki a Minita White, “Kei te tiaki te Ariki i te hōiho ināianei; kāore au e hiahia ki te whakararuraru.” I tū te hōiho tāne pēnei i te māhaki o te hōiho kaumātua. I te taha o te huarahi, i piki te puke whenua ki te ono putu pea, ā, i te taha o te taiapa he wāhi tarutaru. I piki a Mrs. White ki te puke whenua ki runga ki te papa tarutaru, ā, i tana titiro tonu ki runga, kāore ia i titiro iho, ka hīkoi whakamua, ka hīkoi whakamuri mō ētahi meneti, e kōrero ana, e whakamārama ana i ngā ātaahua o te whenua hou. Ka mutu, me tōna upoko i taua tūnga tonu, ka heke ia i te puke, ka hīkoi ki te kāta, ka piki ki ngā papa takahi, me tōna ringa e pā ana ki te tou o te hōiho, ā, ka piki ki ngā rākau o te kāta, ka hoki anō ki roto i te kāta. I te wā tonu i noho ai ia ki te tūru, ka puta mai ia i te whakakitenga, ā, i taua hēkona tonu, ka neke anō te hōiho, kāore he tohu i tukuna e te kaiārahi, ka tīmata ki te haere i tōna ara.
GSAM 262.2I a Mrs. White i waho o te waka, i whakaaro a Minita White ka whakamātau ia i te hōiho, kia kite mēnā he tino māhaki rānei, kāore rānei. I te tuatahi, i pā noa ia ki a ia ki te wepu; i ētahi atu wā, kua whakahoki te hōiho mā te patu waewae, engari ināianei kāore he nekehanga. Kātahi ka patu kaha ia i te hōiho, kātahi ka kaha ake, ā, ka kaha ake anō. Kāore te hōiho taitama i aro ki ngā patunga, engari i āhua kore kino ia, pērā i ngā raiona i katia ō rātou māngai e ngā anahera i te pō i noho ai a Raniera i roto i tō rātou rua. “He wāhi tapu tēnei,” tā te Minita Bates, “ā, i mārama he mea nā taua Mana kotahi i whakaputa i ngā whakakitenga, i whakangāwari i te āhua mohoao o te hōiho taitama mō tēnei wā.”
GSAM 262.3Mēnā he hua noa iho tēnei tirohanga i ētahi ngoikoretanga o tōna tinana, ka ara ake te pātai, I pāngia anō hoki te hōiho i taua āhua?
GSAM 262Te Taunakitanga a Israel Damon
GSAM 262.4Ka hoatu e au i konei, hei whakaū i te kōrero i hoatu mai ki ahau e te Minita Bates, te tauākī e whai ake nei:—
GSAM 262.5“E rua tekau tau pea ki muri, i muri tonu i taku tīmatanga ki te whakahōnore i te hāpati, i kōrero mai a Israel Damon ki ahau mō ngā āhuatanga i puta ai te whakakitenga a te Tuahine White i a ia, te Minita Bates, me te Minita White me tōna hoa wahine e eke ana i te waka māmā i muri i te kūao hōiho tutū. Kua pānui au i tēnei rā i te whakamārama o runga ake nei mō tēnei take, i tuhia e te Minita Loughborough, ā, e tino ōrite ana ki ngā mea i kōrerotia mai e te Minita Damon ki ahau.” Nā, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Pēpuere 9, 1891.”
GSAM 263Te Taunakitanga a te Minita Bates mō ngā Whakakitenga
GSAM 263.1Ka kī a Minita Bates i tōna ake wheako pēnei:—
GSAM 263.2“Ahakoa kāore au i kite i tētahi mea i roto i a rātou e whakahē ana i te kupu, i mataku ahau, i tino whakamātautauria, ā, mō te wā roa kāore au i hiahia ki te whakapono he mea kē atu i te hua o te roa o te ngoikore o tōna tinana.
GSAM 263.3“Nō reira i rapu ahau i ngā huarahi i mua i ētahi atu, i waho o ngā hui, i ngā wā i āhua mārie ai tōna hinengaro, kia uiui, kia pātai anō hoki ki a ia me ōna hoa i haere tahi, otirā tōna tuakana, kia kitea ai, mēnā ka taea, te pono. I ngā haerenga maha kua mahia e ia ki New Bedford me Fairhaven i muri mai, i a ia e noho ana i ā mātou hui, kua kite au i a ia i roto i te whakakitenga i ngā wā maha, ā, i Topsham, Maine hoki; ā, e mōhio pai ana te hunga i tae mai i ētahi o aua āhuatanga whakaihiihi ki te nui o taku hiahia me taku aro i whakarongo ai au ki ia kupu, i mātakitaki ai au i ia nekehanga, kia kitea ai he teka, he pānga rotu rānei. Ā, e mihi ana au ki te Atua mō te whai wāhi i riro māku me ētahi atu ki te mātakitaki i ēnei mea. Ka taea e au ināianei te kōrero māku anō me te māia. E whakapono ana au he mahi nā te Atua tēnei, ā, i hoatu hei whakamārie, hei whakakaha hoki i tāna ‘iwi kua whakamararatia,’ ‘kua haehaea,’ ā, ‘kua pahore’, mai i te katinga o ā mātou mahi i te marama o Oketopa, 1844. Ko te āhua pōraruraru o te ‘Tirohia, kei konei!’ me te ‘Tirohia, kei reira!’ mai i taua wā, kua tino whakararuraru i te hunga pono, hihiko hoki o te Atua, ā, kua tino uaua hoki ki te hunga kāore i āhei ki te whakamārama i ngā kupu maha e taupatupatu ana i whakaaturia ki a rātou. Ka whakaae au kua riro mai i ahau te māramatanga me ngā akoranga mō ngā wāhanga maha kāore au i mārama mārika i mua. E whakapono ana au he tamāhine a te Atua ia, e tuku ana i a ia anō, he pono, he hiahia mahi.”10
GSAM 263.4“Ehara i te mea ka ‘tiki te kaituhi i ngā whakaaro’ o āna whakakitenga ‘mai i ngā akoranga o mua, i te rangahau rānei.’ Ina riro i a ia tana whakakitenga tuatahi, i Tīhema 1844, kua whakarere ia me te rōpū katoa i Portland, Maine (kei reira rā ōna mātua i noho ai) i te ‘karanga o waenganui pō’ hei mea kua pahure. I taua wā tonu ka whakaatu te Ariki ki a ia i roto i te whakakitenga i te hē i taka ai ia me te rōpū i Portland. I muri iho ka whakamārama ia i tana whakakitenga ki te rōpū, ā, ka whakaae rātou ko tā rātou wheako o te marama tuawhitu he mahi a te Atua.”11
GSAM 264Te āhua i tirohia ai ngā karere e toru i te tau 1847
GSAM 264.1Ko te whai ake nei nā te Minita James White, i tuhia i Āperira 1847, ka whakaatu me pēhea i tirohia ai ngā karere e toru i taua wā:—
GSAM 264.2“E whakaae ana ngā momo katoa o ngā kaiwhakapono o te haerenga tuarua, ko te anahera i whakaaturia i ngā rerenga ono me whitu o tēnei upoko (Te Whakakitenga 14), e tohu ana i te karere taenga ki te hāhi me te ao.... Ko te mahi a te anahera tuarua he whakaatu ki te ope taenga kua hinga a Papurōna. Ā, i te mea kāore i ako te nuinga o rātou i tēnei kōrero kia mōhio, tae noa ki te wā i whakaohohia ai rātou e te mana o te ‘karanga o waenganui pō’, kia taea ai e rātou te puta i ngā hāhi i mua tonu i te taenga mai o te rā tekau, nō reira, mai i te marama tuawhitu o te tau 1844, he whakatūpato te karere a te anahera tuatoru ki ngā tapu kia ‘kaha piri’, me kaua e hoki whakamuri, me kaua hoki e ‘whiwhi’ i ngā tohu i whakakorehia e te rōpū wāhine i te wā o te karanga a te anahera tuarua.
GSAM 264.3“Ehara rānei te karere pono mō te iwi a te Atua, mai i te marama tuawhitu, 1844, i te whakatūpato pēnei tonu?—Āe mārika.... Ko te rerenga tekau mā rua e kī ana, ‘Tēnei te manawanui o te hunga tapu, o te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.’ I hea koe i kite ai i a rātou, e Hoani?—Ā, ‘kei konei,’ i roto i te karere a te anahera tuatoru. Nā te mea kua roa te wā manawanui e tatari ana mai i te marama tuawhitu o te tau 1844, ā, mai i taua wā kua puta mai te rōpū e pupuri ana i te hāpati, me ērā atu mea, he mārama kei te noho tātou i te wā o te karere a te anahera tuatoru.”12
Ngā kīwae
- Whakakitenga 14:9-12. ↩
- Facts on Romanism, whārangi 112. ↩
- The Three Angels of Revelation 14:6-12. whārangi 131, 132. ↩
- I mate a Rachel Preston i Vernon, Vermont, i te 1 o Pēpuere 1868, i te pakeke o te 59 tau. ↩
- History of the Sabbath a Andrews, whārangi 506, putanga o te tau 1887. ↩
- Life Sketches of Ellen G. White, whārangi 95, 96. ↩
- I roto i te Rise and Progress, e kī ana i kite ia i ngā marama e waru o Saturn. I mahia tēnei whakarerekētanga i muri i te wehenga atu o ngā tārua whakamātautau i aku ringa. Kua kitea anō ētahi atu marama o Jupiter me Saturn. ↩
- Sidereal Heavens a Dick, whārangi 96. ↩
- Te reta a Mrs. Truesdail o Hānuere 27, 1891. ↩
- A Word to the Little Flock, wh. 21. ↩
- Ibid., 22. ↩
- Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, Mei 1847. ↩