Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
05 / 29
05 / 29

Upoko 4 — Te Wā o te Mutunga

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“kātahi ahau ka mea, ‘E tōku Ariki, he aha rā te mutunga o ēnei mea?’ Kātahi tērā ka kī mai, ‘Haere, e Raniera, kua oti hoki ngā kupu te kokopi atu, hīri rawa ā taea noatia te wā o te mutunga. ... ko te hunga kino ka mahi i te kino, ā, e kore tētahi o te hunga kino e mātau; ko te hunga whai whakaaro ia ka mātau.”1

GSAM 77.1“ka mea ia ki ahau, ‘Kia mōhio koe, e te tama a te tangata. Mō ngā wā hoki o te mutunga te kite rā.’”2

GSAM 77.1“Ko koe ia, e Raniera, kopia ngā kupu, hīritia anō te pukapuka ā taea noatia te mutunga. He tokomaha e kōpikopiko, ka nui haere anō te mātauranga.”3

GSAM 77.1He aha te tikanga o te “wā o te mutunga” i konei? Ehara i te mutunga tūturu, nā te mea ki tērā āhuatanga kāore he painga o te wāhanga o te matakite a Raniera i “hīritia” ki te tangata. Nā te mea “ko ngā mea ia ka oti nei te whakapuaki mai, mā tātou ēnā,”4 me whai painga tēnei wāhanga i tētahi wā. Nō reira, ko te kī “te wā o te mutunga” e tohu ana ki tētahi wā i mua tata tonu i te mutunga ake, ā, i taua wā ka mārama ngā mea i kōrerotia ki a Raniera.

GSAM 77Te rā e takatū ai ia

GSAM 77.2Kāore e ruarua, e tohu ana tēnei ki taua wā i tapaina e te poropiti Nahumu ko “te rā e takatū ai ia.” I konei, i kōrero te poropiti mō te whakangaromanga o Ninewe me “te haruru o te whiu, ko te ngaehe o ngā wīra e kekē ana; ko ngā hōiho e takatakahi ana, ko ngā hāriata e tarapekepeke ana.”5 Tuatahi, ka aro te aro o te poropiti ki tētahi aituā nui ake ka taka ki runga i te ao katoa, i te wā ka “Wiri ana ngā maunga i a ia, rewa ana ngā pukepuke; huamo ake ana te whenua i tōna aroaro, āe rā, te ao, me ngā tāngata katoa e noho ana i reira. Ko wai e kaha ki te tū i mua i tōna āritarita? Ko wai e kaha ki te whakatika, ina mura tōna riri; ko te ringihanga mai o tōna weriweri, ānō he ahi; ko ngā kāmaka wāhia iho e ia.... Ka mōtī rawa i a ia; e kore e tuaruatia te putanga ake o te aituā.”6

GSAM 78Ngā Hāriata me ngā Rama e kā ana

GSAM 78.1Ka kōrero anō te poropiti mō tēnei rā whakarite: “Ka whai rama e kā ana ngā hāriata i te rā e takatū ai ia, ā, ko ngā kauri wiri rawa (he whakamāoritanga kupu ki te kupu o te KJV). Ngana tonu ngā hāriata i ngā ara, taututetute ana ki a rātou anō i ngā waharoa; ko tō rātou āhua ānō he roherohe, e rere ana me he uira. Ka tatau anō ia i āna metararahi (he whakamāoritanga kupu ki te kupu o te KJV); ka tapatu rātou i a rātou e haere ana; ka hohoro rātou ki tō reira taiepa, ā, ka rite te ārai.”7

GSAM 78.2He whakamārama tino tika tēnei mō te tereina tino tere o nāianei, me te kaiārahi e tatau tonu ana, e tatau anō ana i ōna pāhihi, mai i te teihana ki te teihana, ā, ka tapatu rātou i a rātou e hīkoi ana i te wā e neke ana te tereina. Heoi anō, kei reira te tino whakamahinga o ngā kauri hei here ara reriwe, hei mahi pou tūāpapa, hei whare ārai hukarere, me ērā atu. E ai ki ngā kōrero, he whā tekau mā whitu māero ngā whare ārai hukarere i hangaia i ngā kauri i tētahi ara e whakawhiti ana i ngā Maunga Sierra Nevada. Ā, i kī te poropiti ka puta tēnei i te “rā e takatū ai ia.”

GSAM 78.3Ka kōrerotia anō tēnei wā whakamutunga e te poropiti, e Hoera i te wā i whakahau ai ki ngā kaimahi a te Ariki, “Whakatangihia te tētere ki Hiona; hei whakaoho ki tōku maunga tapu! Kia wiri ngā tāngata katoa o te whenua; kei te haere mai hoki te rā o Ihowā, kua tata.”8

GSAM 78.4Ā, anō hoki, e ai ki te poropiti a Tepania, “Huihui, āe rā, huihui i a koutou, e iwi kāhore nei he whakamā; i te mea kīanō te ture i whai hua, ā, kīanō i pahemo te rā ānō he pāpapa, i te mea kīanō i tae iho ki a koutou te mura o tō Ihowā riri, i te mea kīanō i tae iho ki a koutou te rā o tō Ihowā riri. Rapua a Ihowā, e te hunga māhaki katoa o te whenua, e te hunga e mahi ana i tāna i whakarite ai; rapua te tika, rapua te tikanga māhaki; me kāhore koutou e piri i te rā o tō Ihowā riri.”9

GSAM 79.1Hei mārama ake ki te tikanga o te kī “te wā o te mutunga,” me te mōhio hoki i te wā ka tīmata ai, ka tirohia e tātou tētahi atu tauira i whakamahia ai taua kupu kotahi. I roto i te upoko tekau mā tahi o Raniera, ka whakaaturia tētahi mana whakatoi e mau ana i tōna rangatiratanga kia tae rā ki te wā whakamutunga. Ka mea te Ariki mō taua mana whakatoi, “Ka hinga anō ētahi o te hunga mātau, he mea e tahia ai tō rātou para, e pokekore ai, e mā ai rātou, ā taea noatia te wā a te whakamutunga. Nō te mea ko taua mea [te wā o te mutunga] mō te wā rā anō i whakaritea.”10

GSAM 79Te Mahi a te Haona Iti

GSAM 79.2E whakaae ana te nuinga o ngā kaiwhakamārama Porotestana ki te whakamahi i tēnei mana me te “haona iti” o Raniera 7 ki te hāhi Rōma, i mau i te mana ā-tangata ki ōna ringa mō te wā “kua whakaritea”. Ko taua wā kua whakaritea ko te “tētahi wā, ngā wā, me te hāwhe.”11 Ko ēnei ngā rā matakite 1260—1260 tau—o te rangatiratanga ā-ture o te haona iti, i tīmata i te tau 538, ā, i mutu i te tau 1798 A.D. I taua rā whakamutunga, i tangohia te mana ā-ture o te haona iti, i te “wā rā anō i whakaritea.” Nō reira i taua wā, kāore ngā tāngata i “hinga” anō i te ringa o taua mana, pēnei i mua. Ko tēnei tau, arā, te tau 1798, e tohu ana i te tīmatanga o taua wā i roto i tēnei matakite e kīia nei ko “te wā o te mutunga.”

GSAM 79.3I te tau 1798 i kati ai “kotahi mano e rua rau e ono tekau ngā rā”—1260 tau—i roto i ēnei rā ka “poropiti” ai ngā “kaiwhakaatu tokorua” a te Ariki (te Kawenata Tawhito me te Kawenata Hou)... “he taratara anō te kākahu.”12 I ngā Rā Pōuri o te whakatoi, i puritia ngā Karaipiture i roto i ngā reo Kariki me Rātini, ā, kāore te iwi whānui i mārama ki ēnei reo. Ka whakatairitea tēnei aukati i ngā Karaipiture ki te whakakākahu i a rātou ki te kākahu taratara.

GSAM 80Te Patunga o ngā Kaiwhakaatu Tokorua

GSAM 80.1“nō ka mutu tā rāua whakaatu [i roto i te āhua kākahu taratara], ka whawhai ki a rāua te kararehe e haere ake ana i roto i te poka tōrere [ko Hātana e whakaoho ana, e mahi ana mā ngā tāngata o te ao], ā, e taea rāua e ia, e whakamatea rāua. Ka takoto anō ō rāua tinana ki te huarahi o te pā nui, e huaina wairuatia nei ko Horoma, ko Īhipa, ki te wāhi hoki i rīpekatia ai tō rāua Ariki [“e rīpekatia ana,” i ngā putanga Tenemaka me te Revised Version]. Ā, e toru ngā rā me te hāwhe e tirohia ai ō rāua tinana e ngā huihuinga tāngata, e ngā hapū, e ngā reo, e ngā iwi, e kore anō hoki e tukua ō rāua tinana kia hoatu ki te urupā.”13

GSAM 80Te Rangatiratanga o te Mataku

GSAM 80.2I tutuki te patunga o ēnei Kaiwhakaatu i te wā o te “rangatiratanga o te wehi” i Wīwī, mai i te tau 1792 ki te tau 1795—e toru tau me te haurua. Ahakoa i haere tonu te Hurihanga o Wīwī mō ngā tau e ono, e whitu rānei, i roto i ngā tau tuatahi e toru me te haurua i whakapau kaha rātou ki te whakangaro i te Paipera, te hāhi, me te hunga katoa i māia ki te kōrero hei tautoko i tētahi o ēnei. Ahakoa i kī te Huringa Whakahaere o Wīwī e whawhai ana ki te rangatiratanga me te mahi tohunga, i tino huri hei pakanga mō te whakangaro i a te Atua me te Paipera. Mō ngā wā tata i mua tonu i te Huringa Whakahaere, ka pānui tātou,

GSAM 80.2“Kaua e warewaretia i mua i te Hurihanga o te tau 1792, i kīia ko ngā kaiwhakatairanga o te kore whakapono i Wīwī i kohi moni i waenga i a rātou, ā, i whakapau i te £900,000 [$4,500,000] i roto i tētahi tau, āe rā, he maha ngā wā i pērā ai, hei hoko, hei tā, hei tohatoha pukapuka kia whakakino i ngā hinengaro o te iwi, kia whakarite hoki i a rātou mō ngā mahi tūraru.”14

GSAM 80Ngā Kaituhi Kore Whakapono

GSAM 80.3“I whakaritea te huarahi mō tērā Hurihanga mā ngā tuhinga a Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, me ētahi atu o taua momo, i roto i ēnei tuhinga i ngana rātou ki te hora i ngā mātāpono e whakangaro ana i te whakapono ā-taiao me te whakapono ā-whakakitenga. Ehara i te mea i whakahēngia noa iho te Whakakitenga, engari i whakakore katoa; i peia te Atua i te ao whānui, ā, i whakakapia ia e tētahi āhua hinengaro i raro i te ingoa o te Atua Wahine o te Whakaaro Tika.”15

GSAM 81.1I te tau 1793, i pērā ngā whakaaro o te iwi, ā, i whakanuia nui ngā kaiwhakaari mō ā rātou whakakatakata whakaparahako ki te Atua me te Paipera. Hei tauira, ka kī mātou:

GSAM 81.1“Ko te kaiwhakaari whakakatakata, a Monert, i roto i te Hāhi o St. Roche [Paris], i kawe i te kore whakaute ki te taumata tiketike. ‘E te Atua, mēnā kei te ora koe,’ tāna i kī, ‘whakautua tō ingoa kua whara! E wero ana ahau i a koe. Kei te noho puku koe. Kāore koe e māia ki te whakaputa i ō whatitiri. Ko wai i muri i tēnei ka whakapono ki tō noho?’”16

GSAM 81Mahi whakaparahako i Lyons, Wīwī

GSAM 81.2Ka kitea te āhua o te hunga i patu i ngā Kaiwhakaatu, “ka rīpekatia houtia hoki te Tama a te Atua e rātou nei anō, ka meinga hoki kia tāwaia nuitia” (Hiperu 6:6), i roto i ngā whakahaere o tētahi hui whakanui i whakaritea e Fouché ki Lyons, hei whakahōnore i a Chalier, te Kāwana o Lyons, i whakamatea. I mua i tōna taenga ki Lyons, i whakahau a Fouché kia

GSAM 81.2“me whakangaro ngā tohu whakapono katoa; ā, me tuhi i runga i ngā kuaha o ngā urupā, He moe ake tonu te mate.... I kawea te upoko whakairo o Chalier i ngā tiriti, ā, i whai muri iho he mano nui o ngā kaikōhuru me ngā kaihoko ā-tinana. I muri i a rātou ka tae mai he kāihe e kawe ana i te rongopai, te rīpeka, me ngā ipu o te hapa a te Ariki, ā, i tukuna wawe ki te ahi, i te wā i whakahau ai kia inu te kāihe i te wāina tapu i roto i te kapu o te hapa a te Ariki.”17

GSAM 81.3Ka pēnei te whakaahuatanga o te Hākari o te Whakaaro Tika i tū ki Pārihi:

GSAM 81.3“I haere rātou i roto i tētahi hīkoi ki te Huihuinga, ā, nā te hunga paruparu ... i whakakatakata i ngā ritenga o te hāhi i runga i te tino āhua whakakatakata.... I tae mai ngā tāne, e mau ana i ngā kākahu tapu me ngā kōpe, e waiata ana i ngā hālewīā, ā, e kanikani ana i te Carmagnole, ki te pae o te Huihuinga. I reira ka waiho e rātou te taro tapu, ngā pouaka i puritia ai, me ngā whakairo kōura me ngā whakairo hiriwa. I hanga rātou i ngā whaikōrero whakakatakata.... ‘E koutou,’ te karanga a tētahi rōpū māngai nō St. Denis, ‘e koutou, ngā taputapu o te whakapono taikaha, ngā tapu kua manaakitia o ngā momo katoa, kia tū hei tāngata aroha ki te whenua koutou i te mutunga, tū kotahi katoa, ā, kia mahi mō te whenua mā te haere ki te whare hanga moni kia whakarewaina ai.’”18

GSAM 82Ka puta mai te Kupu a te Atua i te pōuri

GSAM 82.1“muri iho i aua rā e toru me te hāwhe, ka uru te manawa ora ki a rāua, he mea nā te Atua” (ngā Kaiwhakaatu), ā, “haere atu ana rāua ki te rangi i roto i te kapua.”19 Kua tae te wā a te Atua kia puta tōna kupu i te huna, kia whakanohoia ki mua i te ao. Kua tae te wā (1798) kia mahia ngā mahi mīhana puta noa i te ao. I te tau 1804 ka whakatūria te British Bible Society. I whai ake i tēnei he tokomaha atu o ngā rōpū Paipera, ā, ināianei kua whakamāoritia te Paipera ki ngā reo matua katoa o te ao. Nā reira, ko te puta ake o ngā Tuhinga Tapu, o ngā Kaiwhakaatu Tokorua, kia kitea, kia pānuitia e te katoa, he rite ki tō rāua eke ki te rangi i roto i tētahi kapua.

GSAM 82.2I te wā o te Hurihanga Wīwī, i kī a Voltaire ka kore whai take te Paipera i roto i te kotahi rau tau. I te tau kotahi rau i muri mai i taua rā, i tohaina atu he maha ake ngā Paipera ki Wīwī anake i ngā mea i mōhiotia e noho ana i te wā i whakapehapeha ai a Voltaire i tēnei whakapehapeha kore whai take. Ā, e ai ki ngā kōrero, kua whakamahia ināianei te whare i kōrerotia ai e ia taua kōrero hei whare Paipera.

GSAM 82Te Kitenga o te Kōhatu o Rosetta

GSAM 82.3E rua ngā take e pā ana ki te tau 1798 me te iwi Wīwī, me aro tātou ki a rātou: Tuatahi, i taua tau, i whakakore te ope Wīwī, i raro i a Tianara Berthier, i te kāwanatanga o te Pāpa i Rōma, ā, i whakatutuki (ahakoa kāore rātou i mōhio) i te matakite mō tēnei kaupapa, i roto tonu i te pukapuka i whawhai ai rātou ki a ia; tuarua, i taua tau anō, i Fort St. Julien, i te peka o Rosetta o te Awa o Nīra, i kitea e te ope Wīwī, i a rātou e keri ana, te toka rongonui o Rosetta, ā, kei te puritia ināianei i te Whare Taonga o Piritene. I runga i tēnei toka he tuhi i roto i ngā āhua e toru: ngā hieroglyphics, te tuhi i whakamahia e ngā tohunga karakia; te demotic, te āhua tuhi i whakamahia e te iwi whānui; me te Kariki. Koinei te kī i whakatuwhera i ngā tuhinga demotic me hieroglyphic kāore i mārama i mua. Ināianei, pēnei i tā tētahi atu i kī, “ko te pika me te kāheru, e keri ana i ēnei tuhinga i ngā āhua demotic, e whakarato ana i ngā taunakitanga mō te tika o ngā pūrongo o te Paipera o mua, he nui ake i ngā mea e puta mai ana i tētahi atu puna kē atu i ngā Karaipiture anō.” Nā reira, ko ēnei anō te hunga i whakaaro ki te whakangaro i te Paipera, i whakamahia, ahakoa kāore rātou i te mōhio, hei whakatutuki i te matakite, mā te tango i te rangatiratanga o te Pāpa i te mutunga o ngā tau 1260, ā, i kitea hoki e rātou te kī ki ngā tuhinga e whakapūmau ana i te pono o ngā Karaipiture i whakapau kaha rātou ki te whakangaro.

GSAM 83“Ka tū ki tōu wāhi”

GSAM 83.1He aha tā te anahera i kī atu ki a Raniera kia tupu i te wā o te mutunga? Mai i te wā i rongo ai ia i te tangata tapu e kī ana, “Kia taka ngā ahiahi me ngā ata e rua mano e toru rau, ko reira te wāhi tapu purea ai,”20 i kī tōna hinengaro i te āwangawanga mō te aha o te “mutunga o ēnei mea,” me te “roa” o taua wā.21 Hei whakamutunga, ka whakamōhiohia ia kāore te mōhiotanga o te wā mō ōna ake rā. Ka kī atu ki a ia, “haere kia taea rā anō te mutunga; ka okioki hoki koe, ā, ka tū ki tōu wāhi i te mutunga o ngā rā.”22

GSAM 83.2Ko ētahi i whakapae ko tēnei reo e tohu ana ki te mutunga whakamutunga o te ao, ā, i taua wā ka whiwhi a Raniera, me ērā atu o te iwi o te Ariki, i tōna utu, ā, ka tū ia ki tōna wāhanga tuku iho. Ko te kupu Hiperu mō te wāhanga tuku iho, te rohe whenua, me ērā atu, e ai ki ngā kōrero, ko gheh-vel. Ehara tērā i te kupu i whakamāoritia hei wāhi i roto i tēnei karaipiture; ko te kupu i konei ko goh rahl. E ai ki ngā kairangahau Hiperu, ka puta tēnei kupu, goh rahl, e whitu tekau mā ono ngā wā i roto i te Kawenata Tawhito, ā, koia tonu te kupu e whakamahia ana hei kōrero mō te horoi tauira o te wāhi tapu, i reira i makā ai ngā rota hei whakatau ko tēhea o ngā koati e rua ka patua. I te tango a te tohunga nui i te toto o te koati a te Ariki, ka tomo ia ki roto i te wāhi tapu ki te mahi horoi; i tū katoa a Īharaira ki waho, e whakamāharahara ana i ō rātou wairua, e whakapuaki ana i ō rātou hara, kia tū hara kore ai rātou, kia whiwhi i te manaakitanga a te tohunga nui i tōna puta mai i te wāhi tapu. Nā reira, i taua rā, i tū a Īharaira i tō rātou ake wāhanga.

GSAM 84.1Ka tae mai te horoi whakamutunga o te wāhi tapu i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, ka arotakehia te take a Raniera me ngā take o ngā tangata tika kua mate katoa i mua i te Atua. Nō reira, e tū ana a Raniera i tōna wāhanga.

GSAM 84Ngā Kupu kua Hīritia kia tae ki te tau 1798

GSAM 84.2Hei whakautu ki te pātai a Raniera, “E tōku Ariki, he aha rā te mutunga o ēnei mea?”23 ka mea atu ki a ia, “kua oti hoki ngā kupu te kokopi atu, hīri rawa ā taea noatia te wā o te mutunga.”24 Ko ngā mea i tino whakararuraru i te hinengaro o Raniera ko te “āhea?”, ko te “pēhea te roa?”, me te “he aha rā te mutunga?” Ko ēnei ngā take i whakararuraru, i whakamataku hoki i te poropiti, ā, ko ēnei anake ngā mea i kapi, i huna kia tae rā anō ki te “wā o te mutunga”, ehara i te pukapuka katoa o Raniera, pērā i te whakaaro o ētahi. I mua i te tau 1798, i whai mārama ngā ākonga matakite ki ngā wiki e whitu tekau, ā, i mōhio rātou i tīmata ēnei i te tau 457 i mua i a Karaiti; ko te mahi tūmatanui a Karaiti, tōna matenga, me ērā atu, i tino hāngai ki te tatau i ngā wiki e ono tekau mā iwa me ngā wiki e whitu tekau mai i taua rā. Nā tēnei whakatutukitanga tika o te mīhana a te Kaiwhakaora, i hāngai ki tēnei tatau, i hoatu ki a rātou he taunakitanga kaha, ko ia tūturu te Karaiti, ā, kāore e taea te whakarerekē i te rā i tīmata ai ngā wiki e whitu tekau. Nā tō rātou kore i kite ko ngā wiki e whitu tekau te wāhanga tuatahi o ngā rā e rua mano toru rau, i waiho ai tēnei take kia kati, kia huna rā anō ki muri i te tau 1798, pēnei i matapaetia.

GSAM 84Kī mō ngā Rā 2300

GSAM 84.3Ināianei, me tiro tātou ki ngā kōrero pono o tēnei take. Ā tae noa ki te tau 1798, kāore he mārama ki ngā kaiwhakamārama matakite mō te wā ka mutu ai ngā rua mano toru rau rā. I taea e rātou te mārama ki ngā tohu, ki te whakapakoko me ngā kararehe o te pukapuka a Raniera, engari kāore i taea e rātou te kī i te wā ka mutu ai ngā rua mano toru rau rā, nā te mea kāore anō rātou kia mārama ki te wā i tīmata ai aua rā. Hei taunakitanga mō tēnei take, ka pānui tātou i te Midnight Cry, he niupepa Atewenetiti i whakaputaina i taua wā i Niu Ioka, ko te rā i tuhia ki runga ko Hune 15, 1842, “He tino whakamīharo te kite i ngā kaituhi motuhake maha kua kite, mai i te tau 1798, i ngā mea kāore rawa i kitea i mua—ko te whitu tekau wiki he kī mō ngā rua mano toru rau rā.”

GSAM 85He tokomaha e kite ana i te Māramatanga

GSAM 85.1Nā te mea i “hīritia” tēnei mātauranga kia tae rā anō ki te wā i whakaritea e te Ariki kia whakatuwheratia ki te mōhiotanga o tōna iwi, pērā tonu i te taenga mai o te “wā o te mutunga”, ka “kōpikopiko” te tokomaha i roto i ngā Karaipiture, e rapu ana i ēnei mea. Mā te whakataurite i ētahi whakamāoritanga o te kuputuhi, ka tino mārama tēnei ariā.

GSAM 85.2Ka mea a Dr Adam Clarke: “Ka ngana te tokomaha ki te rapu i te tikanga; ā, mā tēnei ka piki ake te mātauranga.”

GSAM 85.3I roto i te Paipera Tiamana a Luther, kua whakahoutia, ka pānui tātou: “Nā reira he tokomaha ka whakawhiti i runga i a ia, ā, ka kitea e rātou te māramatanga nui.”

GSAM 85.4Ko tā te Paipera whakarara Tiamana: “Ka oma te tokomaha i roto i a ia, ā, ka piki te mātauranga.”

GSAM 85.5Ko te Paipera Tiamana a L. Van Ess, i whakaaetia hoki e te Pāpa mō ngā kaipānui Katorika, ka whakamāori pēnei: “Ka rapu hōhonu te tokomaha, ā, ka nui te mātauranga.”

GSAM 85.6Ko te Paipera Huitene e pānui ana: “Ka rapu te tokomaha i roto, ā, ka nui te mātauranga.”

GSAM 85.7Ko te Paipera reo Tenemāka–Nōwei kua whakahōutia e kī ana: “Ka rapu ngā tini me te hihiri, ā, ka nui ake te mātauranga.”

GSAM 85.8Ka pānui mātou i te Midnight Cry o Hune 15, 1842, mō tēnei rapu me te whiwhi mātauranga mō tērā mea i huna i mua i te tau 1798: “Ehara rānei i te mea whakamīharo kua tae te tokomaha o ngā kaituhi, kāore rātou i te mōhio ki a rātou anō, ki taua whakatau kotahi i te wā kotahi?”

GSAM 86.1Ka whakaatu mātou i konei i tētahi rārangi o ngā rōpū e rua tekau i kite i te pono mō te mutunga o ngā rā e rua mano toru rau, ehara i te mea nā te whakawhiti kōrero ki a rātou anō, engari nā te hua o te rapu kaha i ngā Karaipiture, i ārahi ai te mana o te Wairua o te Atua. E tū ana a William Miller nō te Takiwā o New York ki te tihi o tēnei rārangi; kātahi ka whai ake ko A. J. Krupp, nō Philadelphia, Pa.; David McGregor, nō Falmouth, Maine; Edward Irving, nō Ingarangi; Archibald Mason, nō Kotirana; W. E. Davis, nō South Carolina; Joseph Wolff, i whakapau kaha i ngā wāhi maha o Ahia; Alexander Campbell, i tana tautohetohe ki a Robert Owen, i te tau 1829; Kāpene A. Landers, nō Liverpool, Ingarangi; Leonard Heinrich Kelber, nō Stuttgart, Tiamana; Lacunza, nō Pāniora; Hentzepeter, nō The Hague, Hōrana; Tākuta Capadose, nō Amsterdam, Hōrana; Rau, nō Bavaria; ngā tohunga karakia o Tartary, i te tau 1821; ngā ākonga Paipera o Yemen, i roto i tā rātou pukapuka e kīia nei ko “Seera;” Hengstenberg, i tētahi atu wāhanga o Tiamana; ngā Rūsiana i te Moana o Caspia; ngā Molokaners i ngā takutai o te Moana Baltic, me ērā atu.

GSAM 86.2Mō te āhua i whakatuwheratia ai tēnei kaupapa i ngā wā maha ki ngā ākonga matakite, ā, ahakoa kāore rātou i mōhio ki a rātou anō, ka whakaatu ngā whai ake nei:—

GSAM 86.3I roto i te Midnight Cry o Hune 15, 1842, kei reira ēnei kupu: “Kua tae mai nei he pukapuka, me tēnei taitara: ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, nā Archibald Mason, minita o te rongopai, Wishawtown, Kotirana, Newberg. I tāia mai i te putanga o Glasgow, nā Ward M. Gazeley, 1820.’ I roto i tēnei pukapuka ka kī a Mason, ‘Kua kite au i tētahi pukapuka iti i ngā rā tata nei, i whakaputaina tuatahitia ki Amerika, nā te Minita Wm. E. Davis nō South Carolina, ā, i whakaputaina anō i te tau 1818 ki Warkington, i te tonga o Ingarangi. E kī ana tēnei kaituhi i tīmata ngā rā rua mano toru rau i ngā wiki e whitu tekau (upoko 9:24). I roto i tēnei whakaaro, kua herea ahau kia whakaae.’”

GSAM 87Davis, nō South Carolina

GSAM 87.1I taua nama anō o te Midnight Cry, i kī te etita, “Kāore e kore i tuhia te pukapuka a Davis i te takiwā o te tau 1810.” E kōrero ana mō ngā whakaaro i whakatakotoria i roto i te pukapuka, ka mea ia, “Ka taea pea e te kaipānui te whakaaro kei te pānui ia i ngā tuhinga a Miller, Litch, Stores, Hale rānei, engari e whakapono ana mātou kāore tētahi o ngā kaituhi o te haerenga tuarua i ēnei rā i mōhio ki te noho o tēnei pukapuka tae noa ki tērā wiki. Kāore te etita o tēnei pepa [te Cry] i rongo mō tēnei i mua. Ko te tūnga a Davis mō te wā, i tautokona e Mason, ko te mea ka mutu ngā rā rua mano toru rau i te tau Hūrai 1843—arā, tō tātou tau 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff me ētahi atu rua tekau

GSAM 87.2I roto i te Midnight Cry o te 31 o Ākuhata, 1843, ka pānui mātou i te kī nei: “i te tau 1822 ka whakaputaina e Joseph Wolff (nō Ingarangi) tētahi pukapuka i tapaina ko ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” Ā, anō hoki, “i te tau 1826 ka huihui ngā tāngata rua tekau, nō ngā whakapono tika katoa, ki Rānana, me Mr Wolff, kia ako i te Paipera. I tae rātou katoa ki taua whakatau kotahi. I tāpiri rātou i te 45 tau ki te 1260.” Mā te tāpiri i te 45 tau ki ngā 1260 tau i mutu i te tau 1798, ka tae tātou ki te mutunga o te tau 1843, te tau Hūrai, arā, ko tō tātou tau 1844.

GSAM 87Te Tūnga o Alexander Campbell

GSAM 87.3I taua nama anō o te pepa, ka kī mō Alexander Campbell, “i te tau 1829 i whai ia i tana wero kōrero rongonui ki a Robert Owen, te tangata kāore i te whakapono, i reira i whakapae ai ia e toro ana ngā whakakitenga a Raniera ki te mutunga o te wā, he tau ngā rua mano toru rau rā, ā, ka mutu pea i te tau 1847 mai i te whānautanga o te Karaiti, ā, e ai ki āna ake whakaaturanga, i whānau te Karaiti e whā tau i mua i te tatauranga noa.” Nā reira, i runga i āna tatauranga, ka mutu ngā rā rua mano toru rau i te mutunga o ngā tau Hūrai katoa 1843 mai i te wā A.D., arā, i te tau 1844.

GSAM 88.1I roto i te Midnight Cry o Hepetema 21, 1843, he tauākī mō tētahi pukapuka i tae mai me tēnei taitara, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’25 nā Kāpene A. Landers nō Liverpool, i whakaputaina e S. Kent and Co., 1839.”

GSAM 88.2“He rite ki ērā atu, ka tuku ia i tētahi tātaitanga mō te wā, e tohu ana ko te mutunga o ngā rā rua mano toru rau i te tau 1847 mai i te whānautanga tūturu o te Karaiti.” Ko tērā te tau 1844 mā tātou, nā te mea i whānau ia i ngā tau e whā i mua i te tatauranga noa.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3I roto i te Review and Herald, Mei 17, 1892, he tuhinga nā te Minita L. R. Conradi, nō Hamburg, Tiamana, ā, i roto i taua tuhinga ka mea ia:—

GSAM 88.4“Ko te nuinga o ā mātou kaipānui kua rongo pea mō te rangatira Luterana rongonui a Bengel, nāna i te rau tau kua pahure [e ai ki a Schaff, i mate a Bengel i te tau 1751], i tautuhi i te wā o te puta mai o tō tātou Ariki i te tau 1836, ā, i hāngai āna tātaitanga ki te nama 666 i roto i te Whakakitenga. Engari i mua rawa i te mutunga o tēnei wā, ka tīmata tētahi atu tangata ki te tuhi, he tumuaki kura, ko Leonard Heinrich Kelber tōna ingoa. I puta tana pānui tuatahi i te tau 1824, i tapaina ko ‘The End Near,’ ā, i whai whakamārama mō Matiu 24 me te 25. I tāia i Bavaria. Engari i te tau 1835, i puta mai tētahi pukapuka poto nui ake, me taua taitara anō, i Stuttgart, ā, he 126 ngā whārangi kei roto. He mea motuhake tēnei, ā, kia mārama ake ai ā mātou kaipānui, ka tāpiri atu au i te whakamāoritanga o te whārangi taitara: ‘Ka Tae Mai te Mutunga, i whakamātauria i runga i te huarahi hōhonu, whakapūmau hoki, mai i te kupu a te Atua me ngā kaupapa hou rawa atu; e whakakore ana i ngā whakaaro hē katoa mō te tatari ki te haerenga mai o tō tātou Ariki, me te tatau i te wā; e whakaatu mārama ana i te hē i mahia e te rangatira hāhi a Bengel mō ngā tau e whitu e pā ana ki te tau whakatau nui; ehara i te tau 1836, engari ko te tau 1843 te mutunga, i reira ka mutu ai te pakanga nui i waenga i te mārama me te pōuri, ā, ka tīmata ai i runga i te whenua te rangatiratanga rangimārie o tō tātou Ariki Īhu kua roa e tūmanakohia ana.’
GSAM 89.1“I puta te tuarua i te tau 1841, i Stuttgart anō, ā, ki taku mōhio, i puta anō tētahi i Saxony. E ai ki te whārangi taitara, i muri i te whakautu i ngā whakaaro whakatoihara noa, ka whakaatu te puka iti nei, i runga i te mārama, i te hononga e tū ana i waenga i ngā rā rua mano toru rau o Raniera 8 me ngā wiki whitu tekau o Raniera 9, ā, ka kawea ēnei ki te tau 1843 (Tau Hūrai 1843—tō tātou 1844). I te toenga o te pukapuka, ka whakaatu ia mā ngā tohu o te wā e tata ana tēnei kaupapa.
GSAM 89.2“Ko te mea i puta ai ngā putanga maha, ko tēnei anake hei tohu mō te nui o te hiahia i puta. I kite te Taina Schäche, e noho ana ināianei ki Ahitereiria, i tētahi pānui mō tēnei pukapuka, ahakoa i te porowini tawhiti o Silesia, ā, i muri i tana tono, i pānui ia me te tino hiahia i muri i ngā tatau kua raka. Kāore he tohu i kitea i roto i te pukapuka e mōhio ana te kaituhi ki tētahi nekehanga ōrite i te ao, engari mā te Wairua o te Atua i tae ia ki ngā whakatau ōrite.
GSAM 89.3“I te tau 1842 ka tuhi ia i tētahi pukapuka poto nui ake, he 286 ngā whārangi, i Stuttgart anō, mō ‘Ngā Whakaaro Matua, ā-Karaipiture hoki, mō te Hanganga me te Roanga o te Ao; arā, he whakautu hōhonu ki te pātai: He aha te Atua i hanga ai i te ao i roto i ngā rā e ono karapīpiti—te tata mai o tō tātou Ariki ki te whakawā i te anatikaraiti—ngā kaupapa nunui, hari hoki o te tau 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4I te tau 1812 pea, i whakaputa a Lacunza i Pāniora i tētahi pukapuka i tapaina ko The Coming of Messiah in Majesty and Glory. I whakamahia e te kaituhi te ingoa huna “Ben Ezra,” ā, e ai ki ngā kōrero, he Hūrai i huri whakapono ia. I muri i te tīmatanga o tana mahi mō te haerenga tuarua, i whakamāoritia e Edward Irving nō Ingarangi te pukapuka nei ki te reo Pākehā. Nā reira, i kōrerotia tōna pūrākau i roto i ngā reo e rua, iti rawa.

GSAM 89.5He tino whakamīharo, i muri i te roa o ngā tau, te whakakotahi i ngā whakatau a ngā ākonga rerekē, mai i te tīmatanga o te rautau kua hipa tae noa ki te tau 1840, i tātai i te wā o ngā rā rua mano toru rau, ā, i tautuhi i ngā wiki e whitu tekau hei wāhanga tuatahi o taua wā, ā, ka kitea e whakaae katoa ana rātou ko te tau 1844 te mutunga o taua wā.

GSAM 901844 te mutunga tūturu o ngā rā 2300

GSAM 90.1Ka ara pea te pātai, Ka taea e tātou te tino mōhio ko te tau 1844 te rā tūturu mō te mutunga o ngā rā rua mano toru rau? Āe! Nā te mea, pērā i te mea kāore e taea e tētahi whakatutukitanga teka o tētahi matakite te tae i te wā tika mō te whakatutukitanga tūturu, me tae tātou ki te whakatau ko te tau 1844 te mutunga tika mō ngā rā rua mano toru rau. Ko te Atua, nāna i huna taua mōhiotanga kia tae ki te tau 1798, ā, i oati ka whiti te mārama i taua wā; nā tōna Wairua pono i ārahi i te hunga i rapu pūmau i a ia kia mārama tika ki te wā. Kua tae tōna wā kia “piki ake” te “mōhiotanga” mō taua kaupapa, ā, nāna i tuku te mārama pono.

GSAM 90.2Kua kitea te mutunga o te wā i whakamāramatia ki te iwi i te “wā o te mutunga,” he mea tika kia uiui mō te hiranga o taua kitenga. Ka kitea i taua wā, i te katinga o ngā mahi o te rongopai, me pānuitia he wā motuhake mō te hui a te whakawā. “I kite anō ahau,” e ai ki a Hoani, “i tētahi atu anahera e rere ana i waenganui o te rangi, kei a ia te rongopai mau tonu hei kauwhau māna ki te hunga e noho ana i te whenua, ki ngā iwi katoa, ki ngā hapū, ki ngā reo, ki ngā huihuinga tāngata. Ā, he nui tōna reo ki te mea, ‘Kia wehi koutou ki te Atua, hoatu ki a ia he korōria; kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā. Koropiko atu hoki ki a ia, ki te Kaihanga o te rangi, o te whenua, o te moana, o ngā puna wai.’”27 Ehara i te mea ka kauwhau ngā anahera ā-tinana i te rongopai ki ngā tāngata. Ko te tangata te kaiwhakahaere i tīpakohia e te Ariki anō hei kauwhau i tōna rongopai ki te mutunga o te ao.28 Nō reira, he tohu tēnei anahera mō tētahi karere rongopai e pānui ana kua tae te wā “e tīmata ai te whakawā ki te whare o te Atua.”29 E kore e taea te tuku i tērā karere i ngā Karaipiture kia tae rā anō ki te kitenga i roto i ngā Karaipiture i te wā e ārahi ana ki te whakawā. Ko te wā e rua mano toru rau rā, pēnei i kī ake nei, ka tae ki te whakawā rangahau mō te iwi a te Atua.

GSAM 91Te Rā Whakamārietanga: He Wā Whakawā

GSAM 91.1Ko te Rā Whakamārietanga, te horoi o te wāhi tapu o te ao, i mōhiotia e ngā Hūrai hei rā whakawā i taua wā, ā, e mōhiotia tonu ana i nāianei. Ahakoa ināianei, i tō rātou noho marara, ahakoa kāore e taea e rātou te whakahaere i ngā ratonga katoa o ngā rā o mua i hono ki taua rā tapu, ka whakanuihia tonu hei rā whakawā. Hei taunakitanga mō tēnei, ka whakahua tuatahi tātou i ngā kupu o tētahi pepa a ngā Hūrai i whakaputaina i San Francisco, California, e kīia nei ko The Jewish Exponent, te reo o ngā Hūrai ōtītika i te uru o ngā Maunga Rocky. I roto i te putanga o Hepetema 1892, i puta te pānui e kī ana, i mua i te whakaputanga o te nama e whai ake nei, ka tae mai te marama tuawhitu me te Rā Whakamārietanga. Ko Tishree te ingoa o te marama tuawhitu, ā, ko Ellul te ingoa o te ono; nō reira i kī te pepa, “Kua tae mai te marama o Ellul, ā, ka rangona ia ata i ngā whare karakia Hūrai tūturu ngā tangi whakatūpato o te Shofar [te tētere hei whakatangi i waenga i te rā tuatahi me te rā tekau o te marama whitu, Waiata 81:3, 4], hei whakamōhio kia whakarite mō te rā whakamaharatanga, me te whakawā whakamutunga o Yom Kippur.” I te mutunga o Ellul, te marama ono, ā, i tata te whakatuwhera o Tishree, te marama whitu, ka rongo rātou ia ata mō ngā rā tekau i te tētere e pānui ana i te whakataunga whakamutunga o te tau i roto i taua pūnaha tauira.

GSAM 91Taunakitanga a tētahi Rāpi Īharaira

GSAM 91.2Anō, i te tau 1902, i te whakamōhio a Rāpi Isidore Myers, nō tētahi huihuinga nui o ngā Hūrai i San Francisco, California, i te Rā Whakamārietanga, ka mea ia: “I te whakawhiti i te tomokanga o te wā mai i tētahi tau ki tētahi atu, ka whakamaharatia kaha te Īharaira ki te hanganga o te ao me te rangatiratanga whānui o te Kaihanga, ā, ka karangahia ia kia whakanui, mā te tangi o te tētere, i te huritau, arā, o te whānau mai o te wā me te wā i karaunatia ai te Kīngi nui. Ka karangahia anō ia e te oro o taua tētere kotahi, arā ko te Shofar, kia āta tirotiro i āna mahi o te tau kua pahure, i a ia e tū ana, e wiri ana i mua i te kanohi e kite ana i ngā mea katoa o te Tika Mutungakore, e noho ana i runga i te torona o te whakawā.”

GSAM 92.1I te ratonga tapu o te temepara Īharaira i horoia ai te wāhi tapu kotahi te wā i ia tau, kāore e kore i mārama a Raniera he mea kē atu tēnei horoi i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau i tua atu i te ratonga tauira ā-tau. Kua whakahau kē te Ariki i tōna iwi, i te whakamahi tohu i roto i te matakite, me tatau te wā “he tau he rā.”30 Nā reira, ko tēnei wā o ngā rā rua mano toru rau, pēnei i tā tātou i kite ai, ka mutu i te mutunga o te mahi a Karaiti hei Tohunga Nui i te wāhi tapu o te rangi—ki te whakawā rangahau mō te hunga kua kawea ā rātou take ki roto i te wāhi tapu o te rangi mā te whakapuaki hara.

GSAM 92Te Karere Whakataunga i Whakaritea mō te Tau 1844

GSAM 92.2I te kitenga o te wā ka tīmata ai te whakawā o ngā tapu, ka whakatuwheratia te huarahi kia, i runga i te raupapa kaupapa a te Ariki, pēnei i tohua ai i roto i te poropititanga, tukuna ai te karere, “kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā.” Arohia, kāore e kī ana ka whakapuakina tonu te karere i te kitenga o taua wā, engari me whakamāramatia te mārama i “hīritia” i mua. Ka kitea mārama kua tutuki tēnei. I ngā upoko e whai ake nei ka kitea i tino tohu anō te Ariki i te wā e whakapuakina ai te karere mō te taenga mai, ā, i tino whakapuakina taua karere ki te ao.

Ngā kīwae

  1. Raniera 12:8-10. ↩
  2. Raniera 8:17. ↩
  3. Raniera 12:4. ↩
  4. Tiuteronomi 29:29. ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Hoera 2:1. ↩
  9. Tepania 2:1-3. ↩
  10. Raniera 11:35. ↩
  11. Raniera 12:7. ↩
  12. Whakakitenga 11:3. ↩
  13. Whakakitenga 11:7-9. ↩
  14. Annals of the English Bible a Anderson, wh. 494. ↩
  15. Thomas Dick on the Improvement of Society, whārangi 154. ↩
  16. French Revolution a Thier, Vol. 2, whārangi 371. ↩
  17. Ibid., wh. 338. ↩
  18. Ibid., wh. 365. ↩
  19. Whakakitenga 11:11, 12. ↩
  20. Raniera 8:14. ↩
  21. Raniera 12:6-8. ↩
  22. Raniera 12:13. ↩
  23. Raniera 12:8. ↩
  24. Raniera 12:9. ↩
  25. Matiu 6:10. ↩
  26. Rā āpiti o Matiu 2:1. ↩
  27. Whakakitenga 14:6, 7. ↩
  28. Matiu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Pita 4:17. ↩
  30. Tauanga 14:34; Ehekiera 4:6. ↩

Kīwae

Hoki