Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
06 / 29
06 / 29

Upoko 5 — Te Karere o te Haerenga Tuarua

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“NĀ, kia ākona koutou e te piki ki tētahi kupu whakarite. I tōna manga e ngāwari ana anō, ā, ka puta ōna rau, ka mōhio koutou ka tata te raumati. Waihoki ko koutou, ina kite i ēnei mea katoa, ka mātau koutou ka tata [i te taha, ia], kei ngā kūwaha tonu. He pono tāku e mea nei ki a koutou, E kore rawa tēnei whakatupuranga e pahemo, kia puta katoa rā anō ēnei mea. Ko te rangi me te whenua e pahemo, ko āku kupu ia e kore e pahemo.”1

GSAM 93.2I roto i tēnei tuhinga tapu, ka aro tō tātou aro ki te wā ka taea ai te ako, ā, ka mōhio tātou kua tata mai te haerenga mai o te Karaiti, “kei ngā tatau”, me te māia tonu o tō tātou mōhio kua tata te raumati i te kitenga o ngā rau hou ngohe tuatahi e puta ana. Ka taea hoki te mōhio kua tae tātou ki te whakatipuranga kāore e ngaro i te atamira mahi kia tae mai anō te Karaiti anō. Ka tae te wā kia ako i te kupu whakarite, he tino pono nō te Ariki te wā kia whakatū i ngā kaiako hei whakaako i taua kupu whakarite. He tika anō hoki te pātai a te āpōtoro i tētahi atu wā ki konei: “Me pēhea hoki e rongo ai, ki te kāhore he kaikauwhau? Ā, me pēhea e kauwhau ai, ki te kāhore e tonoa?”2

GSAM 93Te Wā mō ngā Tohu

GSAM 93.3I te upoko o mua, i kitea e tātou me pēhea i whiwhi ai te mōhiotanga mō te mutunga o te wā e rua mano toru rau rā, ā, ka toro atu tēnei ki te “hāora o tāna whakawā.” I roto i te kupu whakarite kua whakaurua nei, ka ārahina mai tātou ki te wā a te Ariki mō tēnei kupu whakarite me te karere “whakawā” kia whakapuakina ki te ao. I muri i tana kōrero mō te “whakapāwera” nui ka tau ki tōna iwi, ā, ka “poroa”, ka mea te Kaiwhakaora, “Ā muri tonu iho i te whakapāwera i aua rā, ‘Ka whakapōuritia te rā, e kore anō e titi te atarau, ka taka iho ngā whetū i te rangi, ā, ka ngāueue ngā mea kaha o ngā rangi.’ Ko reira anō puta ai te tohu o te Tama a te tangata i te rangi.”3

GSAM 94.1Arohia, kāore e kī ana mō te tohu whakamutunga i whakahuatia he tohu mō tōna taenga mai; engari he tohu kei reira te Tama a te tangata, e kitea ana e haere mai ana. Ko ngā āhuatanga i whakahuatia i roto i tēnei tuhinga hei tohu hei whakapūmau i te whakapono ki tōna taenga tata, ko ngā tohu i te rā, i te marama, i ngā whetū. Ko ērā atu āhuatanga e whai ake nei e pā ana ki tōna taenga tūturu i roto i ngā kapua o te rangi. Nō reira, i muri tonu i te tuatoru o ēnei tohu—ko te mea i ngā whetū—ka tae mai te wā a te Ariki ki te whakatū i ōna kaiako kia whakaako ko te taenga mai o te Karaiti kei ngā tatau.

GSAM 94.2Ināianei, mō te wā ka puta mai ēnei tohu: i muri tonu i te taumahatanga ka pōuri te rā.4 E ai ki tā Māka i tuhi, “i aua rā, i muri iho i taua whakapāwera.”5 I mea tō tātou Kaiwhakaora ka whakaitia ngā rā. Nā te whakahau a Maria Theresa, me ngā Ture Whakaae i waenga i te tau 1773 me te 1776, i poto ake te riri o te whakatoi i te hāhi. Ahakoa i mau tonu te mana whakatoi i te mana whakahaere ā-ture tae noa ki te tau 1798, i mutu āna mahi whakatoi i te tau 1773 pea. Mā te whakataurite i ngā kōrero a te Kaiwhakaora, ka whakanoho i te tohu tuatahi o ēnei i waenga i te tau 1773 me te 1798.

GSAM 94Te Rā Pōuri me te Pō

GSAM 94.3I te 19 o Mei, 1780, i pōuri te rā i runga i tētahi āhuatanga tipua. Ehara i te ārai rā, nā te mea i kī te marama i te rā o mua. Ahakoa tēnei, i puta he pōuri i runga i te katoa o te taha raki-rāwhiti o Amerika i te tekau mā tahi karaka i te ata tae noa ki te tekau mā tahi karaka i te pō. I taua wā, ehara i te mea i pōuri noa te rā, engari kāore hoki te marama i whakaata i te mārama o te rā. He pōuri tēnei i aukati i te rā kia whiti ki runga i te mata o te marama. Ā, pēnei i tā Noah Webster i kī ai i ngā tau maha i muri mai, “Kāore anō kia hoatu he take e pai ana mō tēnei pōuri.”

GSAM 95.1Mō tēnei rā pōuri, i kī a Herschel, te kaipūtaiao whetū: “Ko te Rā Pōuri i Amerika ki te Raki tētahi o aua āhuatanga whakamīharo o te taiao ka pānuitia tonutia me te hiahia mō ake tonu atu, engari kāore e taea e te mātauranga whakaaro te whakamārama.”

GSAM 95.2Ko te hunga i whakamārama i te pōuri o te pō o Mei 19, 1780, i kī, ahakoa i kī te marama, “mehemea i whakangaromia ngā tinana katoa e whiti ana i te ao whānui, kāore e taea te pōuri kia tino kī ake i tēnei.”

GSAM 95Ngā Whetū e Heke Ana

GSAM 95.3Ko te tuatoru o ēnei tohu, ko te hinganga o ngā whetū, i tutuki i te 13 o Nōema, 1833. I taua pō, arā mai i te rima haora i mua i te whitinga o te rā, i puta he ua whetū i whakatauritea e ētahi ki ngā awa ahi e heke iho ana mai i te rangi; e ētahi atu, ki ngā korakora ahi e rere ana i tētahi wāhanga nui o ngā whakaari ahi. I kapi tēnei āhuatanga i te Amerika ki te Raki katoa, mai i te Gulf o Mēhiko ki te tonga, tae noa ki te Moana o Hudson ki te raki, ā, mai i ngā Moutere Sandwich ki te uru, tae noa ki roto i ngā rau māero ruarua o Liverpool ki te rāwhiti. Ahakoa i hea i kitea, he ua whetū kotahi tonu, e taka ana pērā i te mātotoru o ngā hukarere i roto i te āwhā hukarere.

GSAM 95.4Mō tēnei ua whetū i te tau 1833, ka whakahua anō mātou i ngā kupu mai i te Connecticut Observer o te 25 o Nōema, 1833:—

GSAM 95.5“E tino whakaaro nui ana te etita o te Old Countryman ki te take o ngā ‘whetū e heke ana.’ E ai ki a ia, ‘Ka kī mātou ko te ua ahi i kitea e mātou i te ata o te Rāapa kua pahure nei, he tauira whakamataku, he tohu pono, he tohu atawhai, mō taua rā nui, rā whakamataku hoki, ka kitea e ngā kainoho o te ao i te wā ka whakatuwheratia te hīri tuaono. Kei te tata mai te wā, kāore i whakaahuatia noa i roto i te Kawenata Hou, engari i roto hoki i te Kawenata Tawhito; ā, kāore i taea te kite i tētahi whakaahua tika ake o tētahi rākau piki e tuku ana i āna hua i te hau kaha rawa.’”

GSAM 96Matapae a Thomas Burnett

GSAM 96.1I ākona ngā tāngata e te hunga o ngā rā o mua kia titiro ki te whakatutukitanga ā-tūturu o tēnei tohu. Ko Thomas Burnett, i roto i tana Theory of the Earth i tāia ki Rānana i te tau 1697, i kī mō Matiu 24:29:—

GSAM 96.2“Kāore e ruarua ka puta ngā momo whetū mura katoa i taua wā; ā, i waenga i ērā atu, ko ngā mea e kīia ana he whetū hinga, ahakoa kāore e tino whai hiranga ana ina takitahi, engari mēnā ka maha rātou, ka hinga, pēnei i te kī a te poropiti, pērā i ngā rau o te wāina, i ngā hua rānei o te rākau piki, ka tino whakamīharo te tirohanga.... Ehara i te mea me whakaaro tātou ki ēnei mea hei kōrero whakataurite, hei kupu toi rānei, engari hei matakite mārama, hei mea ka tutuki tūturu.”

GSAM 96Te Taunakitanga a te Porofesa Olmstead

GSAM 96.3Ko te Porofesa Olmstead nō te Whare Wānanga o Yale, Massachusetts, i kīia ko “te mātanga rangi āhua tino nui rawa atu o Amerika,” i kōrero mō ngā whetū e heke ana o te 13 o Nōema, 1833:—

GSAM 96.4“Ko te whānuitanga o te ua whetū o te tau 1833 i kapi i tētahi wāhanga nui o te mata o te whenua, mai i te pokapū o te Moana-ā-Atirangi ki te rāwhiti, tae noa ki te Moana-ā-Kiwa ki te uru; ā, mai i te takutai raki o Amerika ki te Tonga, tae noa ki ngā rohe kāore i tautuhia i waenga i ngā whenua o Piritene ki te raki. Ehara i te mea i kitea noa te whakaaturanga o ngā whetū e rere ana, engari i puta tonu te āhua kotahi puta noa i ngā wāhi katoa.”

GSAM 96.5Mō tēnei whakaaturanga, i tīmata i te takiwā o te 11 karaka pō o te 12 o Nōema, ā, i haere tonu tae noa ki te takiwā o te 4 karaka ata o te 13, e ai ki te porofesa:—

GSAM 96.6“Ko te hunga i tino waimarie kia kite i te whakaaturanga o ngā whetū e rere ana i te ata o te 13 o Nōema, 1833, i kite pea i te whakaaturanga nui rawa atu o ngā pahū ahi o te rangi kua kitea mai i te hanga o te ao, i te iti rawa atu rānei i roto i ngā pūrākau o ngā whārangi hītori.”

GSAM 97I kitea hoki te ua whetū i Īropi

GSAM 97.1I roto i tētahi pukapuka i whakaputaina e Leonard Heinrich Kelber i Stuttgart, Tiamana, i te tau 1835, ka mōhio tātou i whakahokia anō tēnei tohu ki tērā taha o te Moana-nui-a-Atirangi, i taua marama anō, engari i ngā rā ruarua i muri mai. E ai ki a ia:—

GSAM 97.2“I te 25 o Nōema 1833, i puta he whakaaturanga ātaahua o ngā whetū e heke ana i te whenua-nui o Īropi,” ā, “i Minsterburg, Silesia, i heke ngā whetū pēnei i te ua ahi. I heke tahi me rātou ngā pōro ahi, nā reira i mārama rawa te pō, ā, i whakaaro te iwi e kā ana ngā whare i tō rātou taha.
GSAM 97.3“I taua wā anō i Prin, Ōtiria, i heke ngā whetū i kapi i tētahi wāhi neke atu i te rima rau māero tapawhā. I whakamārama ētahi he rite ki ngā awa ahi e heke mai ana i te rangi. I kī ētahi he ua ahi. I mataku ngā hōiho, ka taka ki te whenua. I māuiui te tokomaha i te mataku.”

GSAM 97Te Whakamahinga o te Kupu Whakarite

GSAM 97.4Ka heke iho i roto i tēnei ara matakite, i tua atu i te whakatutukitanga o te tohu tuatoru—te hinga o ngā whetū—ka mea tō tātou Kaiwhakaora, “Nā, kia ākona koutou e te piki ki tētahi kupu whakarite.” Ehara tēnei rerenga i te mea mō te whakatupuranga i ora i te wā i tukuna ai e tō tātou Ariki tēnei kauwhau, engari mō te whakatupuranga ka kite i ēnei mea kua tutuki—ehara i te mea e tutuki ana, engari kua tutuki kē. Ehara te wiri o te rangi ka puta i te wā ka kitea ia e haere tūturu mai ana i tētahi o ngā mea ka tutuki hei tohu kei te tata mai a Karaiti. Kei roto i ēnei tohu mō tōna taenga tata tēnei tohu tuatoru, ko te mea kei ngā whetū. Nō muri i te tau 1833 te wā i whakaritea e te Ariki kia ako te iwi i tētahi kupu whakarite mō te rākau piki. Anei te wā a te Ariki kia oho te ao ki te pono nui, kei te tata mai tōna taenga, ā, ka tae mai ia i mua i te ngaro atu o te whakatupuranga ka rongo i taua kupu whakarite. Nā reira, ka kitea e tātou i roto i tēnei matakite te tohu i te wā e tukuna ai te pānuitanga nui mō tōna taenga ki te ao.

GSAM 98He Pānuitanga ā-Ao

GSAM 98.1Hei whakatutuki i tēnei matakite, ka kitea i taua wā tonu i te tau 1833, i whakatū te Ariki i āna karere, i āna minita rānei, ki ngā wāhi maha o te ao, ā, mai i te tau 1833 ki te tau 1844 ka whakaputa rātou i te karanga mō te tata mai o te Karaiti, “kei ngā kūwaha tonu;” ā, i whakaako rātou i te kupu whakarite mō te rākau piki, e tohu ana ki ēnei tohu o tōna taenga mai, pēnei i āna whakahau ki a rātou. I tae atu tēnei karere, mā te kaiako ora rānei, mā te whārangi tā rānei, ki ngā teihana mihinare katoa o te ao, me ngā tauranga moana katoa o te whenua.

GSAM 98.2Kua whakamāramatia mārika te whānuitanga o te karere e te etita o te Voice of Truth, o Rochester, Niu Ioka, i roto i tētahi putanga o Hānuere, 1845:—

GSAM 98.3“Ko te rongopai ake tonu, pēnei i whakamāramatia ai i roto i te Whakakitenga 14:6, 7, kua kauwhautia ki ngā iwi katoa, ki ngā hapū katoa, ki ngā reo katoa, ki ngā tāngata katoa; e kī ana ki te reo nui, ‘Kia wehi koutou ki te Atua, hoatu ki a ia he korōria; kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā. Koropiko atu hoki ki a ia, ki te Kaihanga o te rangi, o te whenua, o te moana, o ngā puna wai.’ Kāore he take e taea te whakaū mārika ake ki ngā kōrero pono i tēnei: kua kawea tēnei karere ki ia iwi, ki ia reo i raro i te rangi, i roto i ngā tau ruarua kua pahure, i te kauwhau i te haerenga mai o te Karaiti i te tau 1843 [1843, te wā a Īharaira—tō mātou wā, 1844], ā, kei te tata mai rānei. Mā ngā akoranga me ngā whakaputanga, kua puta te tangi ki te ao katoa, ā, kua tae ngā kupu ki ngā pito o te ao.”

GSAM 98.4Ko ētahi tāngata kāore i mōhio ki ngā kōrero pono, i whakaaro ko te nekehanga o te haerenga tuarua he mea herea ki tētahi wāhi motuhake, ā, i whakaarohia he mahi nā William Miller me ētahi rau minita i mahi tahi ki a ia i te raki o Amerika. Ki ēnei tāngata, tērā pea ka mīharo rātou ki te mōhio ko te nekehanga i Amerika, i rangatira ai ngā Minita Miller rāua ko Himes, he wāhanga iti noa iho o tētahi nekehanga nui, pēnei i kīia i runga ake nei, i haere “ki ngā pito o te whenua.”

GSAM 99TE TĪMATANGA O TE NEKENEKE I NGĀ IWI REREKĒ

GSAM 99.1I tae te wā a te Ariki kia tukuna tēnei karere ki te ao, ā, i ngā wāhi e rua tekau pea, neke atu rānei, puta noa i te ao, i te wā kotahi tata, i ara ake ētahi tāngata, kāore rātou i mōhio ki ngā mahi a ētahi, ā, i haere rātou ki te whakaputa i tēnei karere ki ngā pito katoa o te ao. Ko ēnei i whakahuatia i te upoko 4, i whiwhi i te mārama mō te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, hāunga te tangata kotahi—ko A. Campbell—i akiakihia kia whakapuaki i te karere a te anahera tuatahi o te Whakakitenga 14; nā te mahi hāngai a te wairua o te Atua tēnei mahi, ehara i te mea nā te whakawhiti mārama ki a rātou anō.

GSAM 99Whakatairite ki te Whakahou Whakapono

GSAM 99.2Mēnā ka whakamahia e tātou taua ture anō ki tēnei nekehanga, pēnei i whakamahia e D’Aubigné ki te aranga ake o te Whakahou Whakapono nui o te rautau tekau mā ono, me tino tatau tēnei hei karere a te Ariki, ā, i te wā a te Ariki. Mō taua Whakahou Whakapono katoa, i kī te kaihītori:—

GSAM 99.3“Kāore a Tiamana i tuku i te pono ki Huiterangi, kāore hoki a Huiterangi ki Wīwī, kāore hoki a Wīwī ki Ingarangi. I whiwhi ēnei whenua katoa i te pono i te Atua, pērā tonu i te mea kāore tētahi wāhanga o te ao e tuku i te mārama ki tētahi atu wāhanga; engari ko te porowhita kanapa kotahi e tuku tika ana ki te ao katoa. Ko Karaiti, te ata e ara ake ana i te rangi, kua whakanuia rawa atu i ngā tāngata katoa, i te wā o te Whakahounga, pērā i te whakatūnga o te Karaitiana, ko ia te ahi ā-Atua i hoatu ai te ora ki te ao. I te rautau tekau mā ono, i whakatūria tētahi akoranga kotahi i te wā kotahi i ngā kāinga me ngā hāhi o ngā iwi tawhiti rawa atu, kanorau hoki. Ko te take, nā te mea i mahi te Wairua kotahi i ngā wāhi katoa, ā, i whakaputa i te whakapono kotahi.
GSAM 99.4“Ko te Whakahou o Tiamana me te Whakahou o Huiterangi e whakaatu ana i tēnei pono. Kāore a Zwingle i whai hononga ki a Luther. Ehara i te mea kāore he hononga i waenga i ēnei tāne e rua; engari me rapu tātou i taua hononga i runga ake i te whenua. Ko ia nāna i hoatu mai i te rangi te pono ki a Luther, nāna hoki i hoatu ki a Zwingle. Ko te Atua te kaiwhakawhiti kōrero i waenga i a rāua. ‘I tīmata ahau ki te kauwhau i te rongopai,’ e ai ki a Zwingle, ‘i te tau o te atawhai 1516, arā, i te wā kāore anō kia rongo i te ingoa o Luther i tō mātou whenua. Kāore au i ako i te akoranga o te Karaiti i a Luther, engari i te kupu a te Atua. Ki te kauwhau a Luther i te Karaiti, ka mahia e ia tāku e mahi ana; koia noa iho tērā.’”6

GSAM 100.1E kōrero ana mō te mahi a Farel rāua ko Lefèvre i Wīwī, ka mea te kaihītori:—

GSAM 100.2“Nā reira, ehara te Whakahou i Wīwī i te mea i kawemai mai i tāwāhi. I whānau mai i te oneone o Wīwī; i pihi i Pārihi; i whai pakiaka tuatahi i te whare wānanga anō, koia te mana tuarua i roto i te ao Karaitiana Rōma. I whakatūria e te Atua ngā mātāpono o te mahi ki roto i ngā ngākau pono o ngā tāngata nō Pikardi me Dofinī i mua i tōna tīmatanga i tētahi atu whenua.
GSAM 100.3“Kua kite tātou i te motuhake o te Whakahounga o Huiterangi i te Whakahounga o Tiamana. I tōna wā anō, i motuhake hoki te Whakahounga o Wīwī i ēnei e rua. I tīmata te mahi i te wā kotahi i ēnei whenua rerekē, kāore he whakawhiti kōrero i waenga i a rātou; pērā i te pakanga, ka neke ngā ope katoa o te hōia i te wā kotahi, ahakoa kāore tētahi e whakahau ana i tētahi kia anga whakamua, nā te mea kotahi tonu te whakahau, nō te rangatira matua kotahi, e rangona ana e te katoa. Kua tutuki te wā, kua whakaritea ngā tāngata, ā, ka tīmata te Atua i te Whakahou i tōna hāhi puta noa i ngā whenua katoa i te wā kotahi. E whakaatu ana ēnei kōrero he mahi ā te Atua te Whakahou Nui o te rautau tekau mā ono.”7

GSAM 100.4Mō te Whakahou i Ingarangi, i raro i a Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, me ētahi atu, ka kī atu anō a D’Aubigné:—

GSAM 100.5“Nā reira, i tīmata te Whakahou i Ingarangi, motuhake i a Luther rāua ko Zwingle, ā, nō te Atua anake tōna takenga. I puta i ngā whenua katoa o te ao Karaitiana he mahi o te kupu a te Atua i te wā kotahi. Ko te tīmatanga o te Whakahou i Oxford, Cambridge, London, ko te Kawenata Hou Kariki i whakaputaina e Erasmus. [I wehe a Tyndale rāua ko Thomas Bilney i Cambridge i te tau 1519.] I tae mai tētahi rā i whakapehapeha ai a Ingarangi ki tēnei takenga tiketike o te Whakahou Whakapono.”8

GSAM 101.1I ara ake te pānuitanga o te taenga mai i runga i te āhua ōrite ki tērā i whakaahuatia i runga ake nei mō te Huringa Whakapono. I neke ngā tāngata i te wā kotahi i ngā wāhi o te ao i neke atu te maha i te whā whakareatanga o te maha o ngā wāhi o te Huringa Whakapono, kāore rātou i mōhio, kāore rānei he whakawhiti kōrero whakaaro ki a rātou anō, ā, ka tīmata rātou ki te pānui i ngā pono kotahi o te Paipera, ehara i te mea i roto i ngā iwi e whā anake o te ao, engari ki te ao katoa kua whakawhanake.

GSAM 101Ngā Mahi a Joseph Wolff

GSAM 101.2He pai pea i tēnei wā kia aro tātou ki ngā kōrero e pā ana ki te whānuitanga o te whakapuakanga o te taenga mai:—

GSAM 101.3“I te tau 1831, i tukuna a Joseph Wolff, D.D., hei mihinare nō Peretānia Nui ki te mahi i waenga i ngā Hūrai o Palesetina. E ai ki āna pukapuka rangitaki, tae noa ki te tau 1845, i whakapuakina e ia te taenga mai wawe o te Ariki i Palesetina, Īhipa, i ngā takutai o te Moana Whero, Mesopotamia, Kirimia, Peresia, Georgia, puta noa i te Emepaea Otomana, i Kariki, Arapia, Tūki, Bokhara, Afghanistan, Kāshimira, Hindostana, Tibeti, i Hōrana, Kotirana, Airani, i Constantinople, Hiruhārama, St. Helena, ā, i runga anō i ngā kaipuke i te Moana Waenganui, me te Tāone Nui o Niu Ioka, ki ngā hāhi katoa. Ka whakapuaki ia kua kauwhautia e ia ki waenga i ngā Hūrai, ngā Turiki, ngā Mohameta, ngā Parese, ngā Hīndu, ngā Kālediana, ngā Yesede, ngā Siria, ngā Sabea, ki ngā pāha, ki ngā sheik, ki ngā shah, ki ngā kīngi o Organtsh me Bokhara, ki te kuīni o Kariki, me ērā atu.”9

GSAM 101.4I Yemen, i te rohe e noho ana ngā uri o Hōpapa, te hungawai o Mohi, i kite a Joseph Wolff i tētahi pukapuka, ā, pēnei tana kōrero mō taua pukapuka: “He pukapuka ā ngā Arapi o tēnei wāhi e kīia nei ko ‘Seera,’ e pā ana ki te ‘Haerenga Tuarua o te Karaiti, me tōna Rangatiratanga i roto i te Korōria!’”10

GSAM 102.1I Yemen i noho ia mō ngā rā e ono ki ngā Rekapi, ā, mō rātou ka mea ia: “Kāore rātou e inu wāina, kāore e whakatō māra wāina, kāore e whakatō kākano, e noho ana i ngā tēneti, ā, e maumahara ana ki ngā kupu a Ionārapa, te tama a Rekapa. I a rātou hoki ngā tamariki o Īharaira, nō te iwi o Rāna, e noho ana i te taha o Terim i Hatramawt, e tatari ana, me ngā tamariki a Rekapa, i te taenga wawe mai o te Karaiti i roto i ngā kapua o te rangi.”

GSAM 102.2Ka kitea i runga ake nei, i roto i aua tekau mā whā tau, nā Wolff anō i whakapuaki te rongo mō te tata o te haerenga mai o Karaiti, i roto i ngā whenua neke atu i te rua tekau. I taua wā anō, i kōrerotia whānuitia te akoranga i Tiamana, otirā i te Tonga i waenga i ngā Moravia.

GSAM 102Te Karere i Tiamana me Rūsia

GSAM 102.3He kaituhi nō Ingarangi, a Mourant Brock, e whakamōhio mai ana ki a tātou, “i Württemberg i reira tētahi kāhui Karaitiana he maha rau te tokomaha, i tatari ana mō te taenga wawe mai o te Karaiti.” I whakapuakina te akoranga i ētahi atu wāhanga o Tiamana e Hengstenberg, i kīia i taua wā ko ia te tohunga whakapono tino pūkenga rawa atu i Tiamana.

GSAM 102.4I roto i te Review and Herald, i te 13 o Tīhema 1892, ka mea te Minita L. R. Conradi nō Tiamana:—

GSAM 102.5“Ko Bengel, i Tiamana, i whakaoho i te aroha mō te puta mai o tō tātou Ariki ki roto i ngā ngākau maha, ā, nā reira i ārahina ai ngā mano ki te ako i te kupu matakite, kāore i pērā i mua.... I whiti te mārama i Tiamana, ā, i tohaina ki reira ngā whakaputanga e whakaatu ana i te whakamahinga o ngā rā rua mano toru rau. I whai ake he oho wairua, otirā i Württemberg, ā, i te pikinga ake o te whakatoi, ka haere ngā rau o ngā whānau ki Rūsia ki te Tonga, ā, i reira ka hōrapa te whakapono ki waenga i ō rātou ake iwi i neke atu ki reira i ngā tau maha ki mua. I te katinga a ngā minita i ō rātou whare karakia, hāunga ētahi tokoiti noa, ka whakahaere tonu rātou i ā rātou ‘stunden’, arā, te ‘hāora’ o ngā hui, i ngā whare tūmataiti, ā, ka huri ngā rau. Ahakoa i taua wā i matapakihia ai te hāpati i waenga i a rātou, kāore i tīmata tētahi, nō reira i whakamatea. I huri tētahi kaipāmu Rūsia i roto i te ‘stunden,’ ā, ka tīmata ia i taua mahi anō i waenga i ngā Rūsia. Nā konei i ārahi ai ki te nekehanga nui ‘Stundist’ o ēnei rā, ā, e toro ana tōna pānga ki ngā pito tawhiti rawa o Siberia me Trans-Caucasus.”

GSAM 103.1I roto i te Review and Herald, i te 31 o Hūrae 1891, he kōrero nā te Minita Conradi mō te Taina Schäche nō Ahitereiria, i te wā e kōrerotia ana e ia, he kainoho ia o Silesia, ā, i mahi ia i ētahi wā mō te painga o te mīhana kāinga a Pā Gosner, he kaikōrero rongopai rongonui nō Tiamana. Mai i te Taina Schäche ka tuku mai ia i ngā kōrero e whai ake nei mō te pukapuka a Kelber:—

GSAM 103.2“I muri i te tau 1836, i te mutunga rānei o te Tauanga a Bengel, i puta i te niupepa ā-rohe o Schweidnitz tētahi pānui nō te toa pukapuka a Mr Sommerfeldt i reira, e pā ana ki tētahi pukapuka nā L. Henry Kelber, e kōrero ana mō ngā kaupapa nui, harikoa hoki e tū ana i ngā tau 1843 me 1844. Kāore au e maumahara ki te taitara tika o taua pukapuka. I whiwhi mātou i taua pukapuka, ā, i pānui mātou me ētahi tāngata whai pānga, me ngā tatau kua raka, i te tau 1839–40. I whakaatu te pukapuka, mā te pukapuka a Raniera, te Whakakitenga, me Matiu 24, e tata ana te mutunga, ā, he ripanga tātai anō hoki i whakaatu me pēhea i tae ai ki ngā rā i whakahuatia ake nei.”

GSAM 103Te Karere i Peretānia Nui

GSAM 103.3I roto i tētahi whakaputanga nō Ingarangi i tapaina ko The Millennium, i kī ai “e whitu rau ngā minita o te Hāhi o Ingarangi i whakaoho i te karanga mō te hokinga mai o te Kaiwhakaora.” I waenga i ētahi o ngā minita tino pūkenga o taua wā, ko rātou i whakapuaki i te akoranga o te taenga mai i Ingarangi mai i te tau 1840 ki te tau 1844. Nō rātou nei, ka whakahuatia e mātou ngā ingoa o Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr Nisbett, Minita A. Dallas, M.A. [i roto i tana pukapuka, Look to Jerusalem, whārangi 114, ka whakamahi ia i te kupu whakarite o Matiu 24 ki tēnei whakatipuranga], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, me ērā atu.

GSAM 104Te Karere i Hōrana

GSAM 104.1I whakapuakina te akoranga o te haerenga tuarua ki Hōrana e Hentzepeter, i kīia ia i taua wā ko te minita tino mātanga rawa atu o taua whenua. Ko ia te kaitiaki o te Whare Taonga ā te Kīngi i The Hague, i raro i te whakatūnga a te kīngi. E ai ki āna kōrero mōna ake, i roto i tētahi reta i tuhia ki te etita o te Midnight Cry i Hune 1844, i ārahina tuatahi tōna aro ki tēnei kaupapa e tētahi moemoeā tino whakamīharo. I rangahau ia i ngā Tuhinga Tapu mō tēnei kaupapa, ā, i te tau 1830 ka whakaputa ia i tētahi pukapuka iti e whakaatu ana i te akoranga. I te tau 1841 ka whakaputa anō ia i tētahi atu pukapuka iti mō te mutunga o te ao. I taua reta anō ka mea ia ko te mōhiohio tuatahi i riro i a ia mō William Miller me ētahi atu i karanga whānui ana i te akoranga mō te tata mai o te Karaiti, i te tau 1842, mā te kōrero tahi ki tētahi tangata i tae mai ki Hōrana nō Amerika.

GSAM 104Te Karere i Tartary

GSAM 104.2I te tau 1821 tonu, i whakaponohia, i whakaakona hoki te akoranga mō te haerenga mai o te Ariki ki Tartary. I te takiwā o taua wā, i tukuna tētahi mihinare nō Airani ki taua whenua, ā, i ui atu tētahi tohunga karakia Tartar ki a ia, “Āhea ka tae mai a Karaiti mō te wā tuarua?” Ka whakahoki ia kāore ia e mōhio ana ki tērā mea, ā, nā reira ka tino mīharo te tohunga karakia ki tērā whakautu a tētahi mihinare i tae mai ki te whakaako i a rātou i ngā akoranga o te Paipera, ā, ka kī ia, “ka taea e te katoa te mōhio ki tērā, mēnā he Paipera ā rātou.” Nā muri iho ka whakaputa te tohunga karakia i ōna ake whakaaro, e ai ki a ia ka tae mai a Karaiti i te takiwā o te tau 1844. Ka kitea tēnei kōrero i roto i te Irish Magazine, 1821.

GSAM 104Te Karere i Amerika, i Inia, me te whenua-nui

GSAM 104.3I roto i te pukapuka Advent Tracts, Vol. 2, whārangi 135, 1844, ka kī a Mourant Brock nō Ingarangi:—

GSAM 105.1“Ehara i te mea i Peretānia Nui anake e whakaarohia ana te tūmanako mō te hokinga tata mai o te Kaiwhakaora, ā, e hiki ana te reo whakatūpato, engari kei Amerika, kei Inia, kei te whenua-nui o Īropi hoki. I Amerika, tata ki te toru rau ngā minita o te kupu e kauwhau ana i tēnei ‘rongopai o te rangatiratanga;’ ā, i tēnei whenua, tata ki te whitu rau o te Hāhi o Ingarangi e hiki ana i taua karanga kotahi.”

GSAM 105Ki ngā Tauranga Moana Katoa o te Ao

GSAM 105.2E. R. Pinney, nō Seneca Falls, Niu Ioka, he minita Pāpaitiana ngākau pono i tuku i tōna oranga ki te whakapuakanga o te akoranga mō te taenga mai anō, i roto i tana Exposition of Matthew 24, whārangi 8, 9, i kī:—

GSAM 105.3“I te tau 1842 tonu, kua tukuna ngā whakaputanga mō te haerenga tuarua ki ia teihana mihinare i Īropi, Ahia, Āwherika, me Amerika, ki ngā taha e rua o ngā Maunga Pōhatu.... E kī ana ngā rangatira o ā mātou kaipuke me ngā kaihoe kāore rātou e taunga ki tētahi tauranga kāore tēnei pānui i tae atu i mua i a rātou, ā, he maha ngā pātai e pātaihia ana ki a rātou mō tēnei.”

GSAM 105E Toru Mano e Whakapuaki ana i te Karere

GSAM 105.4Ko te Minita G. W. Mitchel nō Zanesville, Ohio, tētahi atu minita nāna anō i whakapuaki te akoranga, i kī ki te kaituhi i roto i tētahi kōrero i Newark, Ohio, 8 Ākuhata 1894, i mea atu a Minita William Miller ki a ia, i roto i tētahi kōrero i McConnellsville, Ohio, i Hepetema 1844, i mau i a ia ngā “ingoa me ngā wāhitau o ngā minita e toru mano puta noa i te ao e karanga ana, ‘Kia wehi koutou ki te Atua, hoatu ki a ia he korōria; kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā,’ ko te nuinga o ēnei kei Amerika ki te Raki me Peretānia Nui.”

GSAM 105.5I a William Miller e kōrero ana mō te whānuitanga o tēnei “karanga,” i mea ai ia:—

GSAM 105.6“Kua pānuitia te rongo e kotahi, e rua rānei i ia kokonga o te ao, ā, e whakaae ana katoa ki te wā—ko Wolff nō Ahia; ko Irving, nō Ingarangi i mua; ko Mason nō Kotirana; ko Davis nō Karolina ki te Tonga; ā, he tokomaha hoki i tēnei takiwā, kei te pānui, kua pānui rānei i te karanga nei.”11

GSAM 106Voice of Elijah a Hutchinson i Tukuna Whānuitia

GSAM 106.1I te tau 1837, i tukuna a Minita R. Hutchinson i Ingarangi hei mihinare Wēteriana ki Kanata. I te mutunga, ka noho ia ki Montreal. He whānui rawa āna hononga ki ngā whenua kē. I ngā tau 1843 me 1844, i whakaputa ia i tētahi pepa i tapaina ko Voice of Elijah, i roto i taua pepa i kōrero ia mō te akoranga o te taenga mai. Nā te mea he māmā tōna uru ki ngā kaipuke mō ngā whenua kē, ā, he mana hoki tōna ki te tuku i ngā kohinga nui o āna tuhinga me te kore utu mō te mēra, i tukuna e ia ēnei i ngā rahinga nui ki ngā pito katoa o te ao. I kī ia mō tōna ake mahi, i tukuna e ia ēnei kore utu ki Nōva Skōtia, Niu Birensiki, Niu Fōundilani, Ingarangi, Airani, Kotirana, Wēra, Wīwī, Tiamana, Constantinople, Rōma, me ngā wāhi katoa o te rangatiratanga Piritene me ōna koloni.

GSAM 106I ngā Moutere Sandwich

GSAM 106.2I roto i te Midnight Cry o Oketopa 12, 1843, i puta he reta nā Mrs. O. S. Burnham, nō Kaloa, Motu o Kaui, Ngā Moutere Sandwich. Ko ia rāua ko tana hoa tāne he kaiako kura i taua wāhi. I whakaae rāua ki te akoranga o te taenga mai, ā, i whakapuakina e rāua i reira, ā, he rōpū o ngā kaiwhakapono i karakia tahi me rāua i ngā moutere.

GSAM 106Te Karere i Whakatairitea ki tā Hoani Kaiiriiri

GSAM 106.3Nā reira ka kitea kua whakapuakina te akoranga mō te taenga mai o te Karaiti ki tētahi taumata e tino ranea ana hei whakatutuki i ngā matakite o te Paipera e pā ana ki taua mea.

GSAM 106.4I whakamārama te poropiti Ihāia i te karere hei whakamōhio i te taenga tuatahi mai o te Karaiti, i ēnei kupu: “He reo nō tētahi e karanga ana: ‘Whakapaia e koutou i te koraha te huarahi o Ihowā, whakatikaia i te tītōhea he ara nui mō tō tātou Atua. Ko ngā raorao katoa ka whakarewaina ake, ko ngā maunga katoa me ngā pukepuke, ka whakapāpakutia iho; ko ngā wāhi kōpikopiko ka meinga kia tika, ko ngā wāhi taratara kia papatairite. Ka whakapuakina anō te korōria o Ihowā, ā, ka kite ngātahi ngā kikokiko katoa; he mea kōrero hoki tēnei nā te māngai o Ihowā.’”12 I tutuki tēnei poropititanga i ngā mahi a “Hoani Kaiiriiri, ka kauwhau i te koraha o Hūria, ka mea, ‘Rīpenetā, kua tata hoki te rangatiratanga o te rangi.’”13

GSAM 107.1Ko tēnei tangata anake, i roto i ngā marama e ono o tana mahi i te whenua kotahi o Hūria, i whakatutuki i tēnei matakite whakamīharo. Ahakoa i here tēnei matakite i ngā mahi a Hoani ki te wā me te wāhi, ehara i te pērā mō ngā matakite e pā ana ki te whakamōhio i te haerenga tuarua, nā te mea ko te mahi he “karanga nui,” ā, he whānui puta noa i te ao.

GSAM 107.2Nā reira, i te mārama ki ngā kōrero kua whakaaturia, ka kitea te tika o te whakatutukitanga o ngā matakite mō te karere o te taenga mai. I tae mai te wā a te Atua kia whakaakona te kupu whakarite mō te rākau piki, kia tukuna te pānui tuatahi o te karere a te anahera tuatahi, ā, ka whakatū ia i ōna kaikawe karere hei whakamōhio i te karanga ki ngā iwi katoa, ki ngā tāngata katoa, ki ngā reo katoa.

Ngā kīwae

  1. Matiu 24:32-35. ↩
  2. Hunga o Rōma 10:14, 15. ↩
  3. Matiu 24:29, 30. ↩
  4. Matiu 24:29. ↩
  5. Māka 13:24. ↩
  6. History of the Reformation, Pukapuka 8, Upoko 1, wāhanga 2, 3. ↩
  7. Ibid., Pukapuka 12, Upoko 3, wāhanga 10. ↩
  8. Ibid., Pukapuka 18, Upoko 2, wāhanga 12. ↩
  9. Voice of the Church, wh. 343. ↩
  10. Mission to Bokhara a Wolff. ↩
  11. William Miller’s Lectures, wh. 238, 1843. ↩
  12. Ihāia 40:3-5. ↩
  13. Matiu 3:1, 2. ↩

Kīwae

Hoki