Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
07 / 29
07 / 29

Upoko 6 — Te Karere me ngā Kaikawe Karere

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Tuhituhia te kite; kia mārama rawa ki ngā papa, kia tere ai te kaikōrero. Mō tōna wā anō hoki i whakaritea ai te kite, ā, e whawhai ana ia ki te mutunga, ā, e kore e teka. Ahakoa roa ia, tatari atu ki a ia; nō te mea he pono rawa ka puta mai; e kore e whakaroa.”1

GSAM 108.2“I kite anō ahau i tētahi atu anahera e rere ana i waenganui o te rangi, kei a ia te rongopai mau tonu hei kauwhau māna ki te hunga e noho ana i te whenua, ki ngā iwi katoa, ki ngā hapū, ki ngā reo, ki ngā huihuinga tāngata. Ā, he nui tōna reo ki te mea, ‘Kia wehi koutou ki te Atua, hoatu ki a ia he korōria; kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā. Koropiko atu hoki ki a ia, ki te Kaihanga o te rangi, o te whenua, o te moana, o ngā puna wai.’”2

GSAM 108.3Ko te hunga i tuku i te pānui mō te taenga mai i kī, ko tēnei “kite” me tōna wā kua “whakaritea”, i whakahuatia e te poropiti a Hapakuku, i whakauru i ngā matakite o ngā matakite a Raniera me te kaiwhakakite. I whakamāramatia mārika ēnei i runga i ā rātou mahere matakite, kia taea e te tangata e pānui ana i te whakamārama te “tere” me te tuku i ngā pārongo ki ētahi atu.

GSAM 108He Karere Mārama

GSAM 108.4Ehara te pānui a te iwi Atewenetiti i te pānui noa i mahia e Pāora ki mua i a Pirika, “ki ngā mea o te tika, ki te hiahia kia pēhia, ki te whakawākanga kei te haere mai;” kāore hoki i te kōrero a Martin Luther i muri i tana whakaoti i te whakamāoritanga o te Paipera, i te wā poto i mua i tōna matenga, e ai ki ngā kōrero, i kī ai ia, “Kua whakapono au kāore te whakawā e tawhiti ana; āe, kāore te Ariki anō e noho tawhiti atu i te toru rau tau.” Ehara hoki i te kōrero a John Wesley, i mea ai ia, “e whakaaro ana au ka tīmata pea te mano tau ina pahure te kotahi rau tau pea.” I kī ngā Atewenetiti e tuku ana rātou i te karere i tohuia i roto i te Whakakitenga 14:6, 7, “kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā,” me te tangi o te Whakakitenga 10:6, “Kāhore ake he tāima.” Ehara i te mea ka taea te whakatutuki i tētahi matakite pēnei mā te pānui i tētahi kaupapa e “haere mai ana,” e “tau ana i roto i te toru rau tau,” e “tau ana i roto i te kotahi rau tau,” engari i roto i te wā mārama, “kua tae mai.” Ko tērā tonu te karere i whakapuakina e te iwi Atewenetiti ki te ao katoa, me te tino mārama i hiahiatia e ngā matakite o runga ake nei.

GSAM 109Te Whakawā i te Hokinga mai o te Karaiti

GSAM 109.1I te wā i pānuitia tuatahi ai tēnei karere, i whakapono ngā hāhi Karaitiana katoa ka tū te whakawā i te haerenga tuarua o te Karaiti. Nō reira, he iwi i raro i ēnei āhuatanga, i tukuna e rātou te karere kua tae mai te hāora whakawā, ā, i a rātou e pupuri ana i taua whakaaro, kāore e kore ka whakapuakina e rātou te haerenga tuarua o te Karaiti. Inā hoki, ko te mea i whakakaha i te karere, ā, i tino whakaohooho i te iwi, ko te pānuitanga o tētahi wā kua whakaritea. Tuatahi, i kī rātou ka tae mai te mutunga o te ao i tētahi wā i roto i te “tau Hūrai” o te tau 1843, ā, i whakaurua tēnei ki te wā i waenga i te 21 o Māehe 1843 me te 21 o Māehe 1844. I muri i te pahure o tēnei wā, ka mōhio tātou i roto i te Midnight Cry o te tau 1844, i tautuhia ai te rā motuhake hei whakamutunga o ngā wā matakite. Ko tēnei te rā tekau o te marama tuawhitu a Īharaira, e hāngai ana ki te 22 o Oketopa 1844.

GSAM 109Te Tatau i ngā Rā 2300

GSAM 109.2Ko te tūāpapa o te wā—1843—ko ngā rā rua mano toru rau o Raniera 8. I kīia, i te mea i hono ēnei “rā” ki ngā matakite i tīpakohia ai ngā kararehe hei tohu i ngā rangatiratanga, me whakamahi ngā “rā” hei tohu tau, i runga i te whakamārama a te Ariki mō te wā tohu, pēnei i whakawhiwhia i Tauanga 14:34 me Ehekiera 4:5, 6; ko ngā wiki e whitu tekau—490 rā—o Raniera 9 hei wāhanga tuatahi o ngā rā rua mano toru rau, ā, i tīmata tahi aua wā e rua. Ko te kaupapa i hoatu i roto i Raniera 9, i tohu i te tīmatanga o ngā wiki e whitu tekau, ko te “putanga o te kupu, kia whakahoutia, kia hangā a Hiruhārama.” I puta taua kupu i te tau whitu o Arataherehe Longimanus, 457 B.C., pēnei i tuhia ai i roto i Etera 7.

GSAM 110.1I whakaaturia koinei te rā tika mō te tīmatanga o ngā wiki e whitu tekau, nā te mea i roto noa iho i ngā wiki e ono tekau mā iwa—arā, 483 tau—mai i te tau 457 B.C., arā, i te tau 27 A.D., i iriiria a Īhu e Hoani, ā, ka tīmata tana mahi minita, ka mea, “Kua rite tēnei te wā,”3 me ētahi atu. Te tīmatanga o te mahi a te Karaiti i te tau 27 A.D., tana whakamatenga i runga i te rīpeka i te toru tau me te haurua i muri mai i taua rā, “i waenganui [waenga] o te [wiki whitu tekau],” te mutunga o te mahi motuhake i waenga i ngā Hūrai, i te tau 34 A.D., me te huringa tere o Haora, te āpōtoro ki ngā Tauiwi, i whakaatu i mutu ngā wiki e whitu tekau i taua rā, ā, nā reira i tīmata ai i te tau 457 B.C. I tātai rātou i te take pēnei: Mai i te 2300 tangohia te 457, ā, ka toe te 1843. Ā, i te mea i mua i a Karaiti ngā tau 457, ka tae tātou mō te mutunga o ngā rā 2300 ki te mutunga o te tau 1843.

GSAM 110Ngā Whakaae a ngā Hoariri

GSAM 110.2Kua kīia pono, “ko ngā whakaae e tautoko ana i te pono, nō ngā rārangi o ōna kaiwhakatē, he taunakitanga tino kaha rawa atu.” Kāore tētahi o ngā kaiwhakatē o te karere o te taenga mai i whakahua i mua ko te whakawā rangahau mō te iwi a te Ariki he kaupapa hei tū i mua i te taenga mai o te Karaiti; engari i whakaaro rātou i runga i tēnei take i hāngai ki ngā Atewenetiti. Hei taunakitanga mō tēnei kōrero, ka kape mātou i ngā kōrero a ngā kaiwhakatē rongonui e rua.

GSAM 110.3Ko Mr N. Colver, i te wā e kauwhau ana ia i te Marlboro Street Chapel, Boston, i te tau 1842, hei whakahē i ngā Atewenetiti, i mea:—

GSAM 111.1“Mēnā he tau ēnei rā, ka mutu te ao i te tau 1843; ka kitea e ngā ākonga kura katoa; nō te mea, mēnā i mutu te 490 i te matenga o te Karaiti, ka mutu te 2300 rā i te tau 1843; ā, me mutu te ao, mēnā kāore e taea te whakaatu ka puta tētahi atu kaupapa, ā, kāore au e kite ana me pēhea e taea ai tērā.”

GSAM 111.2Ko Porofesa Stuart, i taua wā anō, i mea:

GSAM 111.2“He mea whakamīharo, kua maha ngā tau e whakamahia ana e te nuinga o ngā kaiwhakamāori i te ao o Ingarangi me Amerika te whakamārama i ngā rā i whakahuatia i roto i a Raniera me te Whakakitenga hei tohu, hei whakaahua rānei mō ngā tau. Kua uaua ki ahau te whai i te takenga mai o tēnei tikanga whānui, ka taea e au te kī, he tata tonu ki te ao katoa.”

GSAM 111Te Taunakitanga a te Porofesa Bush

GSAM 111.3Ka mea a Porofesa Bush: “Ko te tangata e whakaeke ana i a Mr Miller mō tōna wā, kei te whakaeke ia i tōna wāhi kaha rawa. He tika tōna wā; engari kua hē ia mō te mea ka tupu.” He kaiwhakapono a Bush ki te huringa o te ao katoa i mua i te taenga mai o te Karaiti. Ko tana ariā, ka tīmata te mano tau i te tau 1844.

GSAM 111.4I whakaako ngā minita o te whakapono o te taenga mai i ā rātou kauwhau tūmatanui, e whakaatu ana te hītori o te ao i ngā iwi maha e noho ana i te āhua i tohuia e te whakaahua o Raniera 2, i te wā ka patua te whakaahua e te toka i ngā waewae, ā, ka whakatūria e te Atua o te rangi tōna rangatiratanga; ā, i te upoko 7, i te wā “ka hoatu te kīngitanga me te kāwanatanga me te nui o te kīngitanga i raro i te rangi katoa ki ngā tāngata o te hunga tapu a te Runga Rawa.” I aro hoki rātou ki te mea ko ngā tohu—ā-tinana, ā-tōrangapū, ā-tikanga—he rite tonu ki ngā mea i matakitea e ngā Tuhinga Tapu kia kitea i te wā e tata ana te Ariki kia puta mai.

GSAM 111Ngā Mīharo i te Rangi

GSAM 111.5Ka mea te Ariki mā te poropiti Hoera: “Ka hoatu anō e ahau he mea whakamīharo i te rangi, i te whenua, he toto, he kāpura, he pou paowa. Ka rerekē te rā, ka pōuri, ka whakatoto te marama, i te mea kīanō i puta mai te rā nui, te rā wehi o Ihowā.”4 I whakapono, i whakaako hoki ngā Atewenetiti ko te aurora borealis o ngā rau tau kua pahure (e kīia ana ko ngā rama raki) te “kāpura, he pou paowa” e hāngai ana ki ngā whakaritenga a te poropiti; ā, i runga i ngā pārongo pai rawa atu i puta mai i te hītori (e tohu ana mātou ki te Edinburg Encyclopedia hei taunakitanga), he tino iti noa iho te kitenga i mua i tēnei wā.

GSAM 112.1Nō reira, i te wā e toro ana te karere mō te taenga tere o te Ariki ki ngā pito tawhiti rawa o te ao, i whakairihia ki te rangi ētahi tohu i whakakaha i te pono, ā, i kukume i te aro o te iwi.

GSAM 112.2I te 25 o Hānuere 1837, i puta he whakaaturanga whakamīharo rawa o te ahi aurora borealis, ā, i āhua ārahi i ngā hinengaro o te tokomaha ki te matapae a te poropiti Hoera mō ngā mea ka puta i mua i te rā nui o te Ariki. Ko te whakaahuatanga e whai ake nei o te āhua i ahu mai i te New York Commercial Advertiser o te 22 o Oketopa 1839. E tino hāngai ana ki te āhua i kitea e te kaituhi i Victor, i te Kaute o Ontario, Niu Ioka.

GSAM 112Te Aurora Ahi o te Tau 1837

GSAM 112.3“I te ahiahi o te 25 o Hānuere 1837, i puta he whakaaturanga whakamīharo o taua āhuatanga kotahi [arā, te aurora borealis] i ngā wāhi maha o te whenua, ā, kāore e kore ka maumahara ā mātou kaipānui. I ngā wāhi i kapi te whenua i te hukarere, he whakamīharo, he ‘whakamataku’ hoki te tirohanga, kāore i pērā i mua. I tētahi wāhi e tata ana ki tētahi maunga, i whakamōhio mai ngā tāngata i mātakitaki i te āhua nei he ‘ngaru ahi e hurihuri iho ana i te maunga,’ ā, i te nuinga o te wā, i runga i ngā mōhiotanga, i kitea te hukarere e hīpoki ana i te whenua hei ahi e whakakotahi ana ki te toto, ā, i runga ake (e ai ki tā te āpōtoro), ‘ngā rangi i te ahi,’ he tino rite ki te whakamārama matakite mō te rā whakamutunga, nā reira i mīharo te tokomaha; i mataku ngā tamariki i te kite, ā, i pātai mēnā ko te taenga mai o te whakawā; ā, i wiri hoki ngā kararehe i te mataku nui i kitea.”

GSAM 113.1Ehara i te mea i Amerika anake i whakaaturia ai tēnei tohu a te poropiti a Hoera, engari i te pikinga haere o te rongonui o te akoranga mō te taenga mai o te Ariki i Peretānia Nui, i whakairihia anō taua tohu i te rangi o taua whenua. Ko te New York Commercial Advertiser o te 22 o Oketopa 1839, e kī ana i ngā kōrero e whai ake nei i ngā pepa o Rānana mō tētahi āhuatanga whakamīharo i kitea i taua whenua i te pō o te 3 o Hepetema:—

GSAM 113Te Aurora o te tau 1839

GSAM 113.2“LONDON, 5 o Hepetema.—I waenga i te tekau karaka i te pō o te Rāpare me te toru karaka i te ata inanahi, i kitea i te rangi tētahi o ngā tauira tino whakamīharo o ēnei āhuatanga whakamīharo, arā, ngā whetū e heke ana me ngā rama raki, kua kitea i roto i ngā tau maha kua pahure. Ko te tohu tuatahi o tēnei āhuatanga motuhake i puta i te tekau meneti i mua i te tekau karaka, i te kitenga o tētahi māwhero mārama, āhua pērā i te auahi, i ara ake i te pito raki o te haurua ātea, ā, i āta torotoro haere ki te pokapū o te rangi; ā, i te tekau karaka, i te hauwhā karaka rānei i muri mai, kua noho te katoa, mai i te rāwhiti ki te uru, hei tētahi papa mārama nui. He āhua whakamataku tōna āhua, ā, he rite tonu ki tērā i puta i tētahi ahi nui whakamataku. I rerekē nui te mārama; i tētahi wā ka āhua heke iho, ā, i muri tonu ka piki ake me te kanapa kaha. I kitea hoki e huri ana ki roto i a ia ngā kapua auahi, e hurihuri ana, ā, i whakapono katoa ngā kaititiro he ‘ahi nui rawa atu.’
GSAM 113.3“He tino nui te mataku o te tāone nui; mano tāngata e oma ana ki te ahunga o te aituā whakamataku i whakapaetia. Ko ngā waka tinei ahi nō ngā teihana o Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, me ngā teihana o te uru o London—arā, ia waka tinei ahi o London—i herea ki ngā hōiho, ā, i oma tere ki te ‘wāhi whakangaromanga’ i whakapaetia, me te kaha ake i te noa, ā, i whai muri iho ngā waka, ngā kaihōiho, me ngā mano tāngata. I tae ētahi o ngā waka tinei ahi ki High Gate me Halloway [e whā māero pea] i mua i te kitenga o te hē. I roa ēnei āhua mō te rua hāora neke atu, ā, i te ata ka huri te tirohanga hei mea whakahirahira.
GSAM 114.1“I te rua karaka i te ata, i whakaatu te āhuatanga i tētahi tirohanga tino whakamīharo, ā, he tino uaua ki te whakamārama. I mārama katoa a Rānana pēnei i te awatea, ā, he tino mārama te rangi. I te haurua tonga o te rangi, i taua wā i whakahuatia, ahakoa kāore i kapohia e ngā kapua, he tino pōuri; engari ko ngā whetū, kāore e taea te tatau, i whiti ātaahua. Ko te taha kē o te rangi i whakaatu i tētahi rerekētanga motuhake, he tino whakamīharo; he mārama rawa, ā, he tino kanapa te mārama; he haere tonu ngā meteora, ā, he rerekē te kānapanapa—i puta mai i te pokapū o te rangi, ā, ka whakawhānui kia rite ki te pahū. He pānga hiko tōna. He mano mano whetū iti i pupuhi ake i te pae, ā, i tere rawa atu ki te whenua, ā, i tata kore e taea e te kanohi te whai i tō rātou ara; i āhua pahū hoki rātou, ā, i tuku he auahi whero pōuri ki runga i te haurua katoa o te rangi. He tino whakamīharo ngā tae.
GSAM 114.2“I te rua karaka me te hāwhe, ka huri te whakaaturanga ki te pōuri; ā, i te wehenga o taua pōuri, ka puta he āniwaniwa kanapa i te tihi o te rangi, e karapoti ana i te hiwi pōuri e tārewa ana ki runga i te wāhanga tonga o te whenua. I muri tata iho, ka puta mai he pou o te mārama hiriwa i reira. I piki haere whakamīharo ēnei, ka whakauru ki roto i te auahi whero i hangaia i taua wā anō, ā, i tō rātou eke ki te tihi, kāore i taea te whakaaro ki te āhua whakamīharo. I rere haere ngā whetū ki ngā ahunga katoa, ā, i haere tonu tēnei tae noa ki te whā karaka, ā, i taua wā ka ngaro katoa.”

GSAM 114Ngā Ataata Rerekē i te Rā

GSAM 114.3I te wā e whakamārama ana ngā kaikōrero ora i te pono o te haerenga mai o te Ariki, i kitea ngā mīharo maha, rerekē hoki i ngā rangi puta noa i ngā wāhi maha o te ao. Nō ēnei, nā tō mātou wāhi ka taea anake te whakaatu i te āhua o te rā i Norwich, Ingarangi, i Tīhema 1843. I puta anō tētahi rite i New Haven, Connecticut, i te 9 o Hepetema 1844, mō ngā hāora e rua i mua, i muri hoki i te awatea, ā, i kitea e ngā mano tangata.

GSAM 115Te Āhua Rerekē o te Rā

GSAM 115.1Ko te porowhita iti o roto e tohu ana i te rā. He tae karaka māmā tōna. Ko te wāhanga o waho o ngā porowhita e rua, i ngā tawhiti kāore i te ōrite, e karapoti ana i te rā, i kitea he tae kotahi; engari ko te wāhanga o roto o ēnei porowhita he kōwhai hōhonu, ā, ko te rangi i roto i aua porowhita he tae parauri pōuri. Ā, ko ngā porowhita nui e toru e whakawhiti ana i te rā, ā, i raro hoki i te rā, i kitea he mārama kanapa motuhake.

GSAM 115.2Mō te āhuatanga i Ingarangi, ka pānui mātou i tētahi reta nā E. Lloyd, nō Rānana, i te 3 o Hānuere, 1844, e kī ana:—

GSAM 115.3“Kua puta he ‘tohu whakamīharo i te rā,’ i kitea e ngā tāngata rangatira o Norwich me ngā whenua huri noa, kāore anō kia kitea i Ingarangi i mua. I kitea i te marama o Tīhema i tērā tau, tata ki te 12 karaka i te awatea, ā, i haere tonu mō ngā hāora e rua. I tino whakamataku i ngā kainoho. I puta tēnei i mua tata i te whakatuwheratanga o te mīhana a ngā Taina Winter, Burgess, me Routon i taua tāone. I āhua whakaritea te huarahi mō te pono, kia tutuki ai he angitu pai ki a rātou i reira.”

GSAM 116.1Ka whakaaturia te pūrongo mō tēnei āhuatanga i puta i New Haven, Conn., i roto i te Midnight Cry o te 10 o Oketopa 1844, ā, i tangohia mai i te New Haven Palladium o te 10 o Hepetema 1844. I roto i te pūrongo i te Cry, ka mea te etita, “Kāore he kaipūtaiao i āhei ki te whakamārama i te take o tēnei āhuatanga kia mākona ai ia anō.”

GSAM 116.2He pūrongo mō tēnei tirohanga i puta i te rā i New Haven, Conn., i te 9 o Hepetema 1844, i whakaputaina anō hoki i roto i te Hartford Courant o te 12 o Hepetema 1844, ā, pēnei te kī:—

GSAM 116.3“Ko ngā porowhita i huri noa i te rā i te Rāhina, te 9 o Hepetema, 1844, mō ngā hāora e rua i mua, i muri hoki i te awatea, te āhua nei i kitea whānuitia e ō mātou tāngata me te tino hiahia, ā, kua whakaoho i tētahi pākiki mōhio kia ako ake mō ngā āhua pērā anō me tō rātou take.
GSAM 116.4“Ko te hālo o nāianei i tino mīharo mō tōna roa, ā, i whakarato i ngā whai wāhi pai mō te tirohanga. I te waenganui o te rā, ko te nuinga o tōna hanga he porowhita katoa e rua, ko tētahi tata ki te whā tekau mā rima ngā tohu te whānui, e karapoti ana i te rā i tōna pokapū, ā, ko tētahi atu tata ki te whitu tekau mā rua ngā tohu te whānui, ko tōna pokapū kei te tihi o te rangi, ā, i puta tōna porowhita i roto i te rā. I haere tahi te porowhita iti me tētahi porowhita roa o te tuaka matua, ā, he iti tōna ine wehenga i te āhua porowhita. I te ritenga tonu atu o te rā, ā, i te toru tekau mā ono tohu ki te raki o te tihi o te rangi, i tapahia te porowhita nui e ētahi atu porowhita e rua, he tata, he rite rānei te whānuitanga, ā, i te wāhi i tapahia ai, ka puta he wāhi kanapa, pērā i te hua o te whakakotahitanga o te mārama o ngā porowhita e toru e whiti ana. Ko te porowhita i karapoti i te rā i whakaatu i ngā tae o te āniwaniwa, he maha ngā wā he tino kanapa, he tino ātaahua hoki. Ko ērā atu porowhita he mā, he ngoikore ake te kanapa, nā te mea he tawhiti ake rātou i te rā. He wāhanga iti o ngā porowhita, he tae prismatic [āniwaniwa], i puta i ngā wā rerekē, i te rāwhiti, i te uru hoki.... Me whakawhirinaki tēnei ōritetanga hanganga ki tētahi ture e whakahaere ana i te hanganga o ngā hālo; engari kāore anō kia tino whakawhanakea te āhua o taua ture.... Kāore i tino uaua te whakamārama i te hanga o te porowhita e karapoti ana i te rā, nā te mea he ōrite te take ki tērā e hanga ana i te āniwaniwa, engari he uaua ake te whakamārama i te takenga mai o te porowhita e whakawhiti ana tōna paenga i te pokapū o te rā.”

GSAM 117Ngā Mīharo e Whakatutuki ana i ngā Matapae o te Paipera

GSAM 117.1Mō te whakamahinga i mahia i Ingarangi me Amerika i ēnei mea whakamīharo i kitea i te rangi, ka taea e tātou te ako mā te pānui i te Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, nā Sylvester Bliss, i whakaputaina ki Boston i te tau 1843. Whai muri i tana whakahua i ētahi o ngā pūrongo i runga ake nei, ka mea ia:—

GSAM 117.2“Nā reira, ko ngā ‘tohu nunui’ me ngā ‘mea whakamataku’ i matakitea i roto i ngā Karaipiture o te pono, te āhua nei kua tutuki katoa, me ērā i kīia e te Kaiwhakaora ka puta i mua i tōna taenga mai.
GSAM 117.3“Pērā i te tohu o te putanga o ngā rau o ngā rākau hei tohu o te raumati, pērā tonu, i te whakatutukitanga o ēnei tohu, me mōhio ngā Karaitiana kua tata mai te haerenga mai o te Karaiti, kei ngā tatau tonu. Ehara i te whakaaetanga noa kia mōhio, engari ko tō tātou Kaiwhakaora e whakahau ana kia mōhio rātou.”5

GSAM 117NGĀ KARERE

GSAM 117.4Kua arohia ētahi āhuatanga matua o te karere mō te haerenga tuarua, i te wā i whakapuakina ai tuatahi; tērā pea he mea whai pānga kia mōhio ki ētahi o te hunga i whai wāhi nui ki taua whakapuakanga nui. Kua hoatu kē e mātou ngā ingoa o te tokomaha o ngā minita tino pūkenga o taua wā i ngā whenua kē, i whakaputa i te karanga. I a mātou e aro ana ki ētahi o te hunga i ārahi i Amerika, i whakawhiua e te Ariki ki a rātou te kawenga o te mahi, ka whakamārama anō tēnei i te ringa o te Ariki i roto tonu i te nekehanga.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Tuatahi ka aro tātou ki te take o William Miller, i tino rongonui ia i roto i te nekehanga o te taenga mai i Amerika, ā, ki te tokomaha, ko te ingoa anake e mōhiotia ai taua nekehanga ko “Millerism.”

GSAM 118.2I whānau mai a William Miller ki Pittsfield, Massachusetts, i te marama o Pēpuere i te tau 1782. I tōna tamarikitanga, i puta ngā tohu o te kaha hinengaro me te hihiri hinengaro e nui ake ana i te noa. I roto i ngā tau ruarua i muri mai, ka tino kitea ake ēnei tohu e te katoa i noho tahi me ia. He tinana pakari tōna, he hinengaro hihiri, kua whanake pai ā-taiao, ā, he āhua matatika kāore e taea te whakahē. I whai ia i ngā painga iti o te kura ā-rohe, engari i muri iho i ngā tau ruarua, ka whakaae whānuitia kua nui ake āna mātauranga i ērā o ngā kaiako i whakamahia nuitia.

GSAM 118.3I mārena a Mr Miller i te tau 1802, ā, ka noho ia ki Poultney, Vt. Ko ngā tāne i noho piri tahi ia ki a rātou i te wā i neke atu ai ia ki Poultney, ā, ko rātou hoki i āwhina nui i a ia ki ngā painga o te ao, i tino pāngia rātou e ngā mātāpono whakapae me ngā ariā mō te whakapono ki te Atua mā te whakaaro māori. Ehara rātou i te hunga hē i ā rātou tikanga, engari hei rōpū he kainoho pai rātou, ā, he nuinga o rātou he āhua tū pakari, he atawhai, he aroha hoki. Heoi, i whakakāhore rātou i te Paipera hei paerewa mō te pono wairua, ā, i ngana rātou ki te whakamana i tēnei whakakāhoretanga mā ngā āwhina i taea te tiki mai i ngā tuhinga a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, me ētahi atu. I ako a Mr Miller i ēnei tuhinga āta, ā, i te mutunga ka whakapuaki ia he kaiwhakapono ki te Atua mā te whakaaro māori. I kī ia anō i roa tōna oranga hei kaiwhakapono ki te Atua mā te whakaaro māori mō te tekau mā rua tau, i tīmata tata ki te tau 1804.

GSAM 118.4I whiwhi ia i tētahi komihana hei kāpene, ā, i uru ia ki te ope taua i te tau 1810. I tōna hokinga mai i te ope taua, i neke ia i tōna whānau ki Low Hampton, Niu Ioka, kia tīmata ai i te mahi pāmu i te tau 1812. Hei kaipāmu, he nui ake tōna wā mārie mō te pānui. I kitea e ia kāore āna whakaaro mō te whakapono ki te Atua mā te whakaaro māori i hoatu he whakamana mō te hari i tua atu i te oranga o nāianei. I tua atu i te urupā, he pōuri, he pōuri katoa ngā mea. Hei whakamahi i āna ake kupu:

GSAM 118.4“He whakaaro makariri, whakamākariri hoki te whakangaro, ā, ko te kawenga he whakangaronga tūturu mō te katoa. He rite ki te parāhi ngā rangi i runga i tōku upoko, ā, he rite ki te rino te whenua i raro i ōku waewae. Te mutungakore!—he aha rānei? Ā, te mate!—he aha ai? I te nui ake o taku whakaaro, i te tawhiti ake ahau i te whakaaturanga. I te nui ake o taku whakaaro, i te pākarukaru ake o aku whakatau. I whakamātau ahau ki te mutu i te whakaaro, engari kāore i taea te whakahaere i aku whakaaro. He tino pōuri ahau, engari kāore au i mārama ki te take.... I muri tata iho, ohorere ka tino mau ki taku hinengaro te āhua o te Kaiwhakaora. I pērā te āhua, tērā pea tētahi e tino pai ana, e aroha ana, kia whakamārie ia mō ā mātou hara, ā, mā reira ka whakaora i a mātou kia kore ai e pā ki a mātou te whiu o te hara. I rongo tonu au i te ātaahua o tērā mea; ā, i whakaaro au ka taea e au te tuku i a au ki ōna ringa, me te whakawhirinaki ki tōna atawhai.”

GSAM 119Te Huringa o William Miller

GSAM 119.1Ka mea anō ia:

GSAM 119.1“I kite au i te mea nā te Paipera i whakaatu mai i tētahi Kaiwhakaora pēnei tonu i taku hiahia; ā, i pōraruraru ahau ki te kite me pēhea e taea ai e tētahi pukapuka ehara nō te hā o te Atua te whakawhanake i ngā mātāpono tino hāngai ki ngā hiahia o te ao kua taka. I herea ahau kia whakaae ko ngā Karaipiture he whakapuakitanga nā te Atua. I riro rātou hei koa māku; ā, i roto i a Īhu i kitea e au he hoa.... Kua riro te Paipera hei kaupapa matua o taku ako, ā, ka taea e au te kī pono, i rapu au i roto i a ia me te tino harikoa. I kitea e au kāore i kōrerotia mai ki ahau te haurua o ngā mea. I mīharo ahau he aha i kore ai au i kite i tōna ātaahua me tōna korōria i mua, ā, i mīharo hoki ahau i tōku kaha ki te whakakore i a ia.”

GSAM 119.2Ko te āhua i ako ai a William Miller i te Paipera i whakamāramaia e ia anō pēnei:

GSAM 119.2“I whakatau ahau kia waiho aku whakaaro katoa i mua, kia whakatairite pono i te Paipera ki te Paipera, ā, kia whai i tōna ako i runga i te huarahi whakarite, ā, whai tikanga.... Ina kitea e au he mea pōraruraru, ko taku tikanga he whakataurite ki ngā wāhanga tautoko katoa; ā, mā te āwhina a Cruden, i tirotiro au i ngā tuhinga katoa o te Paipera i kitea ai ētahi o ngā kupu matua i roto i tētahi wāhanga pōraruraru.... Nā tēnei huarahi i whai ai au i te ako i te Paipera, i taku tuatahi o te pānui, mō te rua tau pea, ā, i tino mārama au he kaiwhakamārama māna anō ia.
GSAM 120.1“I a au e ako ana pēnei, i whakapono ahau, mēnā he paearu ngā matakite kua tutuki i te wā o mua hei whakatau i te āhua o te tutuki o ēnei e heke mai ana, kāore ngā tirohanga rongonui mō te rangatiratanga wairua o te Karaiti—he mano tau o tēnei ao i mua i te mutunga o te ao, me te hokinga mai o ngā Hūrai—e tautokohia ana e te kupu a te Atua.... I kitea e au i ngā Karaipiture e whakaakona ana mārika, ka heke anō a Īhu Karaiti ki runga i tēnei whenua, ka tae mai i roto i ngā kapua o te rangi, i te korōria katoa o tōna Matua.
GSAM 120.2“I rongo au i te harikoa ki te ako i ngā Karaipiture, kāore au i whakaaro i mua ka taea te tiki i tērā harikoa i āna akoranga. I tīmata ahau ki te ako i a rātou kāore he tūmanako kia kitea te wā o te taenga mai o te Kaiwhakaora, ā, i te tuatahi kāore au i tino whakapono ki te hua i tae atu ai ahau; engari i tino kaha te pānga o ngā taunakitanga ki ahau, ā, kāore i taea e au te aukati i aku whakapono. Ka tata ahau ki te whakatau i aku whakaaro, ā, ka tīmata ahau ki te tatari, ki te mataara, ki te īnoi mō te taenga mai o te Kaiwhakaora.”

GSAM 120.3Anō ia e kī ana:

GSAM 120.3“I whakapono au; ā, i taua wā tonu ka whakakīia taku hinengaro ki te kawenga kia whakaputa i tēnei akoranga, kia whakapono te ao, kia whakarite hoki kia tūtaki ki te Kaiwhakawā me te Tāne Mārena Hou i tōna taenga mai. Ehara i te mea me whakamārama taipitopito i konei i aku whakamātautau roa, taumaha hoki. Hei kī noa iho, i muri i ngā tau maha, nā te Wairua o te Atua, te mana o te pono, me te aroha ki ngā wairua tangata, i akiaki ahau kia mau i taku rīpeka, kia whakapuakina ēnei mea ki te ao e mate ana, e ngaro ana.”

GSAM 120.4Ko Mr Miller, pērā i ērā i akiakihia e tēnei karere i ētahi atu whenua, i whakaaro tuatahi kia whakatutuki i tana whakahau mā te tuhi me te whakaputa ki ngā niupepa tūmatanui me ngā pānui. Tuatahi, i whakaputaina āna whakaaro ki te Vermont Telegraph, he niupepa Pāpaitiana i tāia ki Brandon, Vt. I te tau 1831 tēnei. Tuatahi ia i kōrero ki te marea mō tēnei kaupapa i te tau 1832. I mea ia mō tēnei hui, “I ringihia e te Ariki tōna atawhai ki runga i te hāpori, ā, i whakapono te tokomaha kia whakaorangia ō rātou wairua.”

GSAM 121.1I te tau 1836, i tāngia āna akoranga ki ētahi o ngā niupepa tūmatanui o taua wā. I te takurua o te tau 1837–38, i whakaputaina āna akoranga ki roto i tētahi pānui. I te tau 1838, i tāia tētahi puka tuarua e 204 ngā whārangi, ā, i roto i tēnei puka i kī a Mr Miller ka hinga pea te mana Ottoman i te tau 1839, 1840 rānei. I te tau 1836 i tū ai āna akoranga tuatahi ki ngā tāone nui. I muri iho, i kōrero ia ki ngā tāone o Randolph, Lowell, Groton, me Lynn, i Massachusetts.

GSAM 121.2Tae noa ki te tau 1840, i tū a Mr Miller, tata ko ia anake, hei kaikōrero tūmatanui mō te tata mai o te Karaiti. I taua tau, ohorere, ka hono atu ngā rau ki a ia ki te whakaputa i te karere. Ka whakamārama i ngā take i puta ai tēnei panonitanga nui i te upoko e whai ake nei. I te takurua o 1839–40, i tuku a Mr Miller i tētahi raupapa kauwhau ki Exeter, N.H. I reira tuatahi ia i tūtaki ai ki a Minita J. V. Himes, i whakaae ai ia ki te whakapono i taua wā, ā, mai i taua rā ka tū tahi ia me Minita Miller hei kaiwhakaputa pukapuka, hei kaikauwhau hihiri hoki mō te karere nui o te haerenga tuarua o te Karaiti.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Mō tēnei kaimahi ngākau nui i roto i tēnei nekehanga nui, kāore e taea e mātou te mahi pai ake i te whakahua mai i tana kaituhi koiora, e mea ana:—

GSAM 121.4“I whānau mai a Joshua V. Himes ki Wickford, R.I., i te 19 o Mei, 1805. I tino mōhiotia tōna pāpā hei kaihokohoko ki ngā Moutere o Inia ki te Hauāuru, ā, he tangata rangatira ia hei mema o te Hāhi Epikopā o St. Paul i Wickford. He tangata ngākau māhaki tōna whaea, ā, he aroha ki te Kaiwhakaora, i tukuna e ia ki ngā taringa hiahia o tōna tama.
GSAM 121.5“Ko te hiahia a te pāpā kia whakaakona tōna tama, a Joshua, hei minita mō te hāhi i tū ai ia, engari i aukatia ēnei mahere e ngā āhuatanga. He mahi kē tā te Atua mō taua tama, ā, i whakaritea e ia ngā mea kia puta ai te hua e hiahiatia ana. I te tau 1817, ka tukuna e te pāpā he utanga taonga i raro i te mana o Kāpene Carter, ā, ko Alexander Stewart te kaiwhakahaere utanga. I hē ēnei tāne, ā, i tae atu ki tētahi tauranga o ngā Moutere o Inia ki te Hauāuru, ka hoko i te kaipuke me te utanga, ka oma. Nā tēnei take i hurihia ngā mahere katoa i whakaritea mō te anamata o Joshua, i whakaarohia kia tukuna ki Te Whare Wānanga o Brown, i Providence, R.I. Engari, i Āperira 1821, ka kawea ia ki New Bedford, Mass., ka herea ia ki a William Knights kia ako i te mahi kaihanga kāpata.
GSAM 122.1“Ka tae atu ki tōna kāinga hou, ka tīmata ia ki te mahi i tohua ki a ia, me te ū ki te whai kia tino mātanga ia i tōna mahi. Heoi, kāore i roa ka kitea e ia kāore ōna taiao karakia i tino hāngai ki āna hiahia. Ka mea ia, ‘He Unitarian tōku rangatira, ā, i kawea ahau e ia ki tōna whare karakia. Ko te Minita Orville Dewey te minita. He tangata kātahi anō ka huri mai i te whakapono tuku iho. Nā taku whakangungu i raro i a Pīhopa Griswold rāua ko te Minita William Burge, hei tumuaki o St. Paul’s i Wickford, me taku whakarongo auau ki ngā kōrero whakaihiihi a Dr Crocker nō St. John’s i Providence, R.I., i tino kore ai au e whakaae ki ngā whakakāhoretanga whakaihiihi a Mr Dewey mō ngā akoranga a te Karaiti me ōna āpōtoro.’
GSAM 122.2“I taua wā kāore he hāhi Pīhopa i New Bedford, nō reira i whakatau ia ki te haere ki te Hāhi Karaitiana Tuatahi [ehara i te Disciple], ā, i muri mai ka hono ia ki taua rōpū. ‘I konei,’ e ai ki a ia, ‘i kitea e au te Paipera tuwhera me te herekore o te whakaaro, ā, i whakamahia pai e au ēnei e rua.’ Ko tēnei hāhi i raro i te tiaki ā-minita a te Minita Moses Howe. I iriiri te Minita Clough i a Joshua V. Himes i te 2 o Pēpuere, 1823. Me te ngākau e mura ana i te hihiri mō tōna Ariki, i tīmata ia i taua wā tonu, i te tekau mā waru ōna tau, ki te kōrero i te pūrākau o te rīpeka, me te akiaki i ngā tāngata kia rīpenetā. E ai ki āna kōrero mōna ake:—
GSAM 122.3“‘Kāore i roa ka tū au hei kaikōrero whakatenatena, ā, i whakawhiwhia au ki tētahi raihana kia whakamahi i taku pūmanawa.... I oti i ahau taku wā ako mahi me te mākona, ā, i whiwhi au i te whakamihi. Engari mō ngā tau e rima, e ono rānei, he tikanga nōku te mahi tāpiri, ā, nā reira i whiwhi au i tētahi, i ngā rā e rua rānei i te wiki mō te ako me ngā mahi mihinare i ngā hapori rawakore, ā, ko ngā hua o ēnei mahi i hoatu e au ki taku minita.’
GSAM 123.1“I te tau 1825 ka whakawhiwhia ia ki te tūranga mihinare mō te hui o ngā hāhi Karaitiana i te tonga o Massachusetts. ‘Kāore he mahere, he huarahi rānei hei tautoko i ngā mihinare,’ e ai ki a Minita Himes, ‘nā reira i whakatau ahau ki te whai pakihi hei tautoko i a au, ā, ka kauwhau kia rite ki tōku kaha.’
GSAM 123.2“I te tau 1828 ka wehe ia i New Bedford, ehara i te mea nā te āwangawanga, te ngoikore rānei, engari nā tōna ū ki te wikitōria, ka haere ki Plymouth, i reira ka kauwhau ia i te kupu a te Atua i ngā whare kura, i ngā rūma whakaritea, me ngā wāhi katoa i taea ai e ia te whiwhi whakarongo. I te tau 1829 ka whakahaere tonu ia i taua momo mahi i Fall River tae noa ki te tau 1830, ā, i taua tau ka neke ia ki Boston hei minita mō te Hāhi Karaitiana Tuatahi me te Tuarua; ā, i noho ia ki reira mō te toru tekau mā toru tau. I te tau 1839 ka huri ia ki te kaupapa o te taenga mai, i whakamāramaia e te Minita rongonui a William Miller. I uru ia ki tēnei kaupapa hou me tōna ngākau hihiri katoa, ā, he kī tonu āna mahi minita i te ahi me te mana. I te tau 1840, ka tīmata ia ki te whakaputa i te Signs of the Times, e tautoko ana i te kaupapa i whakapaua ai e ia tōna ngākau katoa. Nāna i whakapau tōna moni katoa, tōna mahi katoa, tōna kaha katoa ki tēnei kaupapa, ā, ka huri mano tāngata ki te whakapono.”

GSAM 123Ngā Mahi Kotahitanga a Miller rāua ko Himes

GSAM 123.3Mai i te tau 1840 ki te ngahuru o te tau 1844, i tino kotahi ngā mahi a ngā Minita Miller rāua ko Himes i a rāua e haere ana i ngā tāone, i te raumati me tō rāua tēneti nui, ā, i te hōtoke ki ngā whare karakia me ngā whare tūmatanui. Nā te kaha ā-tinana nui o te Minita Himes i ora ai ia kia tae ki tōna tau iwa tekau mā rua. I kaha tonu ōna pūkenga hinengaro tae noa ki te mutunga. I te tau 1894, i te 28 o Hepetema, i tuku ia i tētahi kauwhau tino whakaihiihi ki tētahi hui karakia o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu e neke atu ana i te toru mano, i te papa puni i Lansing, Michigan. I āhua kōrero ia me te nui o te ngākau pono me te kaha o ngā rā o mua. He tino mīharo tēnei mō tētahi tāne i roto i te toru marama o tōna tau iwa tekau mā tahi, ā, e pāngia ana e tētahi mate kāore e taea te rongoā, nā reira i mate ai ia i te tau i muri mai.

GSAM 124.1Ko ngā Minita Miller rāua ko Himes i tū, pērā i te kī, “ki mua rawa” o te whawhai i roto i te nekehanga o te haerenga tuarua o te Karaiti i Amerika, ā, he tokorua noa iho rāua i waenga i te tokomaha i whakapau kaha ki te whakamōhio i te akoranga o te haerenga mai o te Karaiti, ko ō rātou āhuatanga matua ko te ū ki te whāinga me te pono tūturu. He tokomaha ēnei tāngata nō taua kāwai e kīia ana e te ao ko ngā “tāngata i hanga i a rātou anō,”—he tāngata i whakawhanakehia mā te pā ki ngā āhuatanga tino mārō o te oranga, i ako ki te whakatau i ngā painga o tētahi take i runga i ngā mātāpono, ehara i te rautaki. He āhua rātou pērā i ngā tāngata i kī a Minita Miller i te nuinga o te wā ka whakaae ki te karere i roto i ngā hāhi, “ngā mema tino whakapono, tino ū, ā, e ora ana.” I whakaūhia tēnei kōrero e ngā minita o ngā hāhi rerekē, i mea rātou, i muri i te wehenga whakamutunga o ngā Atewenetiti i a rātou, “Kua tangohia e ia [te akoranga] te kirīmi o tō mātou rōpū hipi.”

GSAM 124Ētahi atu Kaikauwhau Rongonui o ngā Atewenetiti

GSAM 124.2He mea whai pānga pea kia whakahuatia ngā ingoa o ētahi o ngā tāne i whai wāhi nui ki a Minita Miller rāua ko Himes i te nekehanga o aua rā tuatahi. Ko Charles Fitch nō Cleveland, Ohio, te tuatahi o te rārangi, nāna i tūtohu i te tau 1842 kia hanga mahere hei whakaatu i ngā matakite a Raniera rāua ko te Whakakitenga. Ko te takenga o tēnei whakaaro i ahu mai i Hapakuku 2:2, 3. I mate a Charles Fitch i te 10 o Oketopa 1844.

GSAM 124.3Ko Dr Josiah Litch nō Philadelphia, i akiakihia e te Ariki, pērā i tā tātou e kite ai i te upoko e whai ake nei, kia whakapuakina tētahi pono, nā tōna whakatutukitanga i puta ai te tipu ohorere, tere hoki o te hiahia ki te karere mō te taenga mai o te Ariki.

GSAM 124.4Elon Galusha, nō Lockport, Niu Ioka, he minita Pāpaitiana rongonui, nāna i tuhi, nāna i whakaako mō te tata mai o te Ariki, ā, nā reira i puta ai he korikori nui i roto i taua hāhi.

GSAM 125.1E. R. Pinney, nō Seneca Falls, Niu Ioka, he minita pūmau anō nō te hāhi Pāpaitiana, ā, he mana nui āna mahi minita me āna tuhinga ki te mahi. Ka tika kia kīia ia ko “Te tote o te whenua.”

GSAM 125.2Ko Geo. Storrs nō te tāone o Niu Ioka, i mua i tōna huringa ki te akoranga o te taenga mai, he kaikauwhau rongonui ia mō te whakaara anō i te whakapono. Nā ōna tuhinga i whai pānga nui ki te akiaki i te iwi kia tuku ake i a rātou anō me ō rātou rawa ki te mahi; otirā, i ngā wiki whakamutunga o ngā rā rua mano toru rau, i tino kitea tēnei. Ko ia tērā i muri i te pōuri nui, i whakaatu ki te iwi Atewenetiti me te ao whānui āna kauwhau e ono mō te āhua o te tangata, te āhua o te hunga mate, me te whiu ā muri ake nei.

GSAM 125.3Ko Minita Stockman nō Portland, Maine, tētahi atu kaimahi ngākau nui i ngā whakahounga a William Miller i taua tāone. I mate ia i ngā wiki ruarua i mua i te mutunga o te tau Hūrai o 1843, i te wā e tūmanako ana, e tatari ana hoki ngā tāngata Atewenetiti ka tae mai te Ariki i taua wā.6

GSAM 125.4I reira ētahi atu tāngata rongonui, ā, nā te kore wāhi ka whakahuatia noa e mātou, pērā i a N. N. Whiting, nāna i whakamāori te Kawenata Hou ki te reo Pākehā, e mōhiotia ana ko Whiting’s Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; Ko George, ko Wesley, ko Edwin Burnham (tokotoru ngā tuākana-tēina), he kaimahi whai pūkenga katoa i roto i te karere.

Ngā kīwae

  1. Hapakuku 2:2, 3. ↩
  2. Whakakitenga 14:6, 7. ↩
  3. Māka 1:14, 15. ↩
  4. Hoera 2:30, 31. ↩
  5. Exposition of the Twenty-Fourth of Matthew, whārangi 49-60. S. Bliss, Boston, Massachusetts, 1843. ↩
  6. Ka kitea ngāwari, pērā i tā Early Writings, whārangi 17, i whakamārama ai, he aha i tino hiahia ai ngā Minita Fitch rāua ko Stockman kia mōhio he aha ngā mea i tupu i muri i tō rāua moe. ↩

Kīwae

Hoki