Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
08 / 29
08 / 29

Upoko 7 — Te Whanaketanga Tere o te Karere

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Ā, ka kite ahau i tētahi atu anahera kaha e heke iho ana i te rangi, he mea whakakākahu ki te kapua; ko te āniwaniwa i runga i tōna mātenga, ko tōna kanohi rite tonu ki te rā, ōna waewae ki te pou kāpura. I tōna ringaringa hoki tētahi pukapuka nohinohi e tuwhera ana. Ā, ko tōna waewae matau e takahi ana ki te moana, ko tōna mauī ki te whenua. He nui anō tōna reo ki te karanga, ānō he raiona e tangi ana. Ā, i te mea ka karanga ia, ka puaki ngā reo o ngā whatitiri e whitu.... Nā, ko te anahera i kitea rā e ahau e tū ana i runga i te moana i runga hoki i te whenua, whakaara ana i tōna ringa matau ki te rangi, ā, oatitia ana e ia te Mea ora tonu ake ake, nāna nei i hanga te rangi me ōna mea, te whenua me ōna mea, te moana me ōna mea, ‘Kāhore ake he tāima, engari i ngā rā o te reo o te whitu o ngā anahera, ina mea ia ki te whakatangi, ka whakaotia te mea ngaro a te Atua, tāna rongopai i kauwhau ai ki āna pononga, ki ngā poropiti.’”1

GSAM 126He Anahera hei Tohu mō ngā Karere Tangata

GSAM 126.2E ai ki tā kua whakaaturia, kua whakawhiwhia ki te tangata te mahi whakapaoho i te rongopai, ā, kua oati te Ariki i tana manaakitanga ki taua mahi tae noa ki te “mutunga rā anō o te ao.”2 Nō reira, ko te anahera e kawe ana i tēnei karere he tohu mō tētahi karere e pā ana ki te wā, ā, ka whakapaohohia ki ngā kainoho o te whenua. Ka whakapuakina te karere i roto i tētahi pukapuka e “tuwhera ana,” ā, e mārama ana i kati i mua. E whakanuia ana ēnei karere e te Atua; nō te mea kei runga i a rātou te “āniwaniwa,” he tohu o te kawenata a te Atua, ā, e tū ana rātou kua kākahu i te mārama o te korōria o te Atua, ā, e whakaputa ana i te karere i runga i te mana o te Kaihanga o ngā mea katoa. Ko tēnei e whakaputaina nei he karere wā, i “hīritia” i mua, engari ināianei e whakapuakina ana mai i tētahi pukapuka “tuwhera.”

GSAM 127.1I ngā upoko o mua, kua whakaaturia kua tohu te Ariki i te wā e hoatu ai te mārama e pā ana ki te mutunga o te wā matakite nui—e rua mano toru rau rā—e ārahi ana ki te whakawā rangahau; kua tino tutuki te matakite kia piki ake te mātauranga mā te whakatū i te tokomaha i whakakitea ai e ia taua mārama ki a rātou; me tana tohu hoki i te wā kia ako ai i te “kupu whakarite o te rākau piki,” mā te whakatū i āna kaiako i taua wā, i taua wāhi, kia puta, kia kauwhau i taua kupu whakarite ki te ao. Nāna hoki i tohu tika te wā kia piki ake te Karanga Nui o te karere wā, ā, i tutuki tika hoki tērā.

GSAM 127Te Karanga Nui o te Karere Tuatahi

GSAM 127.2He pātai whai pānga te wā i tika ai kia puta te karanga nui o tēnei pānui. Kua whakanohoia ki konei i waenga i te tangi o te tētere tuaono me te tētere tuawhitu, ā, ka kitea tēnei ehara i te mea nā tōna tūnga i roto i te pūrongo o te Paipera anake, engari nā te karere anō, e kī ana: “i ngā rā o te reo o te whitu o ngā anahera, ina mea ia ki te whakatangi, ka whakaotia te mea ngaro a te Atua, tāna rongopai i kauwhau ai ki āna pononga, ki ngā poropiti.” He taunakitanga mārama tēnei e tohu ana ka toro te wā i whakapuakihia i roto i tēnei karere ki te tangi o te tētere tuawhitu.

GSAM 127Te Wā o te Karanga Nui

GSAM 127.3Ka tangi te anahera tuawhitu, ka pānuitia e tātou, “i whakapuaretia anō te whare o te Atua i roto i te rangi, ā, ka kitea te āka o tāna kawenata i roto i tōna whare.”3 I roto i ngā ratonga o te wāhi tapu o te whenua, ko te rūma i mau ai te pouaka—te wāhi tapu rawa—i whakatuwheratia kotahi anake i ia tau; ko tērā i te Rā Whakamārietanga, hei whakakore i ngā hara—te horoi i te wāhi tapu. Ko te wā i kōrerotia e ngā poropiti, ka puta tēnei mahi horoi i mahia e Karaiti, i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau.4 E kī ana hoki, ka tangi te anahera tuawhitu, ka kī ngā reo i te rangi kua tae te wā kia whakawāhia ngā mate.5

GSAM 128.1E whakaatu ana tēnei tohu matakite o te Whakakitenga 10 i te wā ka tukuna tēnei karere “ki te reo nui,” ā, hei whakamutunga, “ānō he raiona e tangi ana.” Ko te wā, e ai ki tēnei matakite, i piki ai te karere ki tōna “karanga nui”, mai i te mutunga o te tētere tuaono ki te mutunga o taua wā matakite e ārahi ana ki te horoi i te wāhi tapu, arā, ki te mutunga o ngā rā rua mano toru rau. I tutuki ngā tētere tuatahi e whā i ngā pakanga a ngā Goth, ngā Vandal, ngā Hūni, me ērā atu, i wehea ai a Rōma Hauauru ki ngā wāhanga tekau, arā, ki ngā rangatiratanga tekau.

GSAM 128Te Tētere Tuarima

GSAM 128.2Ko te tētere tuarima e whakaatu ana i te pikinga ake o te whakapono a Mohameta me tōna kapua hē, engari inā koa ko te wā o ngā “marama e rima,” arā, kotahi rau rima tekau tau tūturu mai i te wā “i whai rātou i tētahi kīngi ki runga i a rātou.” Hūrae 27, 1299, ka whakaeke a Othman, te kaiwhakatū o te Emepaea Ottoman, ki te rohe o Nicomedia. Mai i taua wā ka whakararuraru, ka “whakamamae” hoki ngā Ottoman i te Emepaea o Rōma ki te Rāwhiti, tae noa ki te Hūrae 27, 1449, arā, ngā kotahi rau, rima tekau tau i tangi ai te tētere tuarima. I taua wā ka tae mai ngā Tūki me ō rātou ope ki te tāone o Constantinople anō, ā, ka whakamahi i te puehu pū i roto i ā rātou pakanga; ā, i tētahi pū taumaha, e ai ki te kaituhi hītori a Gibbon, i hiahiatia kia tōia e ngā kau e ono tekau, ka pūhia e rātou ngā toka nunui ki ngā pakitara o Constantinople.

GSAM 128Te Whakamutunga o te Tētere Tuaono

GSAM 128.3I taua takiwā, i mate a John Palleologus, i tuhia e ngā kaituhi hītori hei emepara Kariki whakamutunga. Ko Constantine Decozes te uri tika ki te torona, engari e ai ki ngā kōrero, nā tōna mataku ki a Amurath, te sultan Tūki i whawhai ki a ia, i tono ai ia ki a Amurath kia whakaaetia ia ki te piki ki te torona. He mea tata ka kitea he tuku i te torona ki ngā Tūki tērā mahi. Inā hoki, i te wā poto noa iho ka riro i ngā Ottoman te rangatiratanga o te tāone o Constantinople me te Emepaea Rāwhiti o Rōma. Nā reira, i “patu” ā-tōrangapū rātou i taua emepaea i “whakamamae” ai rātou i mua. Ka “whakamate” rātou i a ia mō “te hāora, me te rā, me te marama, me te tau.”

GSAM 129.1Ki te tango i tēnei hei wā matakite, arā, kotahi rā mō kotahi tau, e hia te roa o taua wā? He māmā te raruraru: kotahi tau, 360 rā, rānei tau; kotahi marama, 30 rā, rānei tau; ā, kotahi rā, kotahi tau—ko te tapeke, 391 rā, arā, 391 tau. Ko te hāora kotahi he wāhanga rua tekau mā whā o te rā, hei tohu, ka noho he haurua marama, arā, tekau mā rima rā. Nō reira, ko te roa katoa o te rangatiratanga motuhake a ngā Mōhāmete i ngā rohe o Rōma ki te Rāwhiti he 391 tau me te 15 rā. Mēnā ka tāpirihia tēnei ki te 27 o Hūrae 1449, ka tae tātou ki te 11 o Ākuhata 1840, hei mutunga o te wā rangatiratanga motuhake a ngā Tūki, i tautuhia i raro i te tētere tuaono.

GSAM 129E matapae ana a Tākuta Josiah Litch i te hinganga o te Emepaea Ottoman

GSAM 129.2I te tau 1838, nā te mea i whakaae a Tākuta Josiah Litch nō Philadelphia, Pa., ki te pono i whakatakotoria e William Miller, ka hono ia ki te mahi whakatairanga nui ake i te karere. I whakarite ia i ngā tuhinga hei tā ki te marea mō te kaupapa o ngā tētere e whitu o te Whakakitenga. I kī pū ia ka mutu te tangi o te tētere tuaono, ā, ka hinga te mana o Ottoman i te 11 o Ākuhata, 1840, ā, mā tērā ka whakaatu ki te ao e tohu ana tētahi rā i roto i te matakite tohu i tētahi tau o te wā tūturu.

GSAM 129.3I wiri i te mataku ētahi o ngā tuākana, ahakoa ko rātou i whakapono tahi ki a ia mō tēnei take, mō te hua “mehemea kāore e puta” pēnei i tāna i kī ai. Heoi, kāore tēnei i whakamataku i a ia; i anga whakamua ia ki te whakapau kaha katoa ki te whakapāho i āna whakaaro mō te take Tūki. Nā ngā niupepa tūmatanui i whakawhānui te kerēme i whakatakotoria e ia mō tēnei kaupapa. I matapaki ngā karapu kāore i te whakapono i tēnei pātai i ā rātou hui, ā, ka mea rātou, “Anei tētahi tangata e whakamātau ana i tētahi mea, ā, mēnā ka puta tēnei take pēnei i tāna e kī ana, ka whakapūmautia tōna kerēme, kāore he ruarua, e tohu ana tētahi rā i roto i te matakite he tau, ā, ko ngā rā rua mano toru rau he rua mano toru rau tau, ā, ka mutu ēnei i te tau 1844.”

GSAM 130.1Nā te whakaputanga o te kauwhau a Dr Litch i whakaohooho i te katoa, ā, nā reira i karangahia ai ngā mano tini kia tatari mō te mutunga o ngā raruraru i ara ake i waenga i a Mehemet Ali, te pāhā o Īhipa, me te sultan Tūki. I kī ngā rau, “Mēnā ka mutu tēnei take i te mea i whakapuaki ai te tākuta, ka whakapūmau i te mātāpono ‘tau-rā’ mō te whakamāori i te wā tohu, ā, ka noho mātou hei Atewenetiti.”

GSAM 130Te Sultan o Tūki i te Pakanga ki te Pāha o Īhipa

GSAM 130.2Mō ngā tau maha i mua i te tau 1840, i uru te Sultan ki tētahi pakanga ki a Mehemet Ali, te pasha o Īhipa. I te tau 1838, i aukatihia mō tērā wā te raruraru i waenga i te Sultan me tana pononga Īhipiana e te awe o ngā amepā o tāwāhi. Heoi anō, i te tau 1839 ka tīmata anō ngā pakanga, ā, ka whai tonu kia tae ki tētahi pakanga whānui i waenga i ngā ope hōia a te sultan rāua ko Mehemet; i reira ka murua katoatia te ope hōia a te sultan, ka mau a Mehemet i tana ope kaipuke, ā, ka kawea ki Īhipa. I tino heke rawa atu te mana o te sultan, ā, i te tīmatanga anō o te pakanga i Ākuhata, e rua noa ngā kaipuke whawhai nunui o te reanga tuatahi me ngā kaipuke whawhai tere e toru i toe hei toenga pōuri o te ope kaipuke Tūki i tino kaha ai i mua. Kāore rawa a Mehemet i whakaae ki te tuku i tēnei ope kaipuke kia whakahokia ki te sultan, ā, i kī ia, mēnā ka ngana ngā mana ki te tango i taua ope kaipuke i a ia, ka tahuna e ia. I tēnei āhua o ngā take i tū ai, i te tau 1840, ka uru atu a Ingarangi, Rūsia, Ōtiria, me Pirūsia, ā, ka whakatau rātou kia whakatau i te raruraru; i te mea i mārama, mēnā ka waiho kia noho pēnei, ka tere rawa a Mehemet hei rangatira o te torona o te sultan.

GSAM 131Te Whakauru a ngā Mana Kotahitanga

GSAM 131.1“I whakaae te sultan ki tēnei whakauru a ngā mana whakakotahi, ā, nā reira i tuku noa iho ia i te take ki ō rātou ringa. I tū he hui a ēnei mana i Rānana, ā, i reira te sheik, a Effendi Bey Likgis, hei māngai mana katoa a Ottoman. I tuhia tētahi pānui whakamutunga hei tuku ki te pāhā o Īhipa, mā reira ka tuku te sultan ki a ia te mana whakahaere tuku iho o Īhipa, me te wāhanga katoa o Siria e toro ana mai i te Whanga o Suez ki te Roto o Tiberias, me te porowini o Acre, mō tōna oranga katoa; ko ia, i tōna taha, me whakawātea i ērā atu wāhanga katoa o ngā rangatiratanga a te sultan i noho ai ia i taua wā, ā, me whakahoki mai i te ope kaipuke o Ottoman. Ki te whakahē ia i tēnei tuku a te sultan, ka tango ngā mana e whā i te take ki ā rātou ake ringa, ā, ka whakamahi i ētahi atu tikanga hei akiaki i a ia kia whakaae, i runga i tā rātou e whakaaro ai he tika.
GSAM 131.2“I mārama, i te wā tonu ka tukuna tēnei whakahau whakamutunga ki a Mehemet Ali, kāore rawa e taea e te tuatahi [te sultan] te whakahaere i te take ake tonu atu, ā, mai i taua wā ka noho ngā take o tōna rangatiratanga ki ngā ringa o ngā mana o tāwāhi.

GSAM 131Kua Tutuki te Poropititanga—Mutunga o te Rangatiratanga o Tūki

GSAM 131.3“I tukuna e te sultan a Rifat Bey ki runga i tētahi kaipuke mamaoa ā-kāwanatanga ki Alexandria, kia whakamōhio ai i te whakahau whakamutunga ki te pasha. I tukuna ki ōna ringa, ā, nāna i mau i te tekau mā tahi o Ākuhata, 1840! I taua rā anō, i tukuna e te sultan he tuhipoka ki ngā amepā o ngā mana e whā, e pātai ana he aha te mahere ka whāia mēnā ka whakahē te pasha ki te whakatutuki i ngā tikanga o te whakahau whakamutunga; ā, i whakahoki rātou kua oti kē te whakarite, ā, kāore he take kia mataku ia mō tētahi āhuatanga ka ara ake. I tēnei rā ka mutu te wā e toru rau iwa tekau mā tahi tau me te tekau mā rima rā i tohua mō te mau tonu o te mana o Ottoman; ā, kei hea te rangatiratanga o te sultan?—Kua ngaro!”6

GSAM 132.1Mai i taua rā tae noa mai ki ēnei rā, me whai i ngā whakahau a ngā mana te sultan, ā, me mātakitaki ia i te wehenga o tōna rangatiratanga, i te wā e wehewehea ana, e riro ana hei rawa mā rātou.

GSAM 132Te Whakaohooho i te Hiahia a te Iwi ki ngā Matakite

GSAM 132.2He tino whakamīharo tēnei whakatutukitanga o te matakite ki te hinengaro o te iwi. I whakakaha ake i te hiahia o te iwi kia rongo mō ngā matakite kua tutuki, me ngā mea e tutuki ana. I mea a Tākuta Litch, i roto i ngā marama ruarua i muri i te 11 o Ākuhata 1840, i whiwhi ia i ngā reta nō ngā hunga kāore i te whakapono rongonui neke atu i te kotahi mano, ko ētahi he kaiārahi o ngā karapu kāore i te whakapono, i roto i ēnei reta i kī ai rātou kua tuku rātou i te pakanga ki te Paipera, ā, kua whakaae rātou he whakapuakitanga a te Atua ki te tangata. I huri katoa ētahi o rātou ki te Atua, ā, i riro ētahi hei kaikōrero mātanga i te nekehanga nui o te haerenga tuarua. I kī ētahi ki a Dr Litch pēnei: “Kua kī mātou e whakahua ana ngā kaiwhakamārama matakite i ngā kupu nō ngā whārangi tawhito, pirau hoki o te hītori hei tautoko i ā rātou kerēme mō te whakatutukitanga o ngā matakite; engari i tēnei take kei mua tonu i ō mātou whatu ngā kōrero ora.”

GSAM 132.3Hei whakaatu i te āhua i tīmata ai te karere mō te taenga mai “ki te reo nui” i te mutunga tonu o te tētere tuaono, ka whakahua ahau i tētahi tauira i kōrerotia mai ki ahau e tētahi o ngā kaiuru i roto i tēnei karere.

GSAM 132.4I te tau 1840, i whakaae a E. C. Williams, he kaihanga nui o ngā tēneti, o ngā rā kaipuke hoki nō Rochester, Niu Ioka, ki te karere, ā, i tono ia ki ngā Minita Miller rāua ko Himes kia haere mai ki Rochester, kia kōrero ki ngā mano o taua tāone. Ka whakahoki rāua kāore rāua i whai moni hei rīhi i tētahi whare nui hei nohoanga mō te hunga. Ka whakahoki ia, “He tēneti porowhita taku, 120 putu te whānuitanga. Ka whakatū e au, ka whakanoho tūru ki roto, ka tiaki hoki, he kore utu. Haere mai, whakapuakina te karere.” “I tae mai rāua,” i mea ia ki ahau, “ā, kāore i taea e te tēneti te pupuri i te haurua o te hunga i tae mai ki te whakarongo, nō reira i tāpiri au i tētahi hononga 40 putu te roa, kia 160 x 120 putu te rahi o te tēneti. I whakakīia tēnei tēneti e te hunga ia rā, ā, i kīkī ngā rau ki waho, katoa e hihiko ana ki te whakarongo ki te kupu.”

GSAM 133Ngā rau e whakapuaki ana i te karere

GSAM 133.1Hei whakatutuki i te pikinga haere o te hiahia, i whakamahia ngā tēneti nunui, ā, i tū ngā hui i ngā ngahere i te raumati. I te takurua, i whakamahia ētahi o ngā whare karakia nui rawa me ngā whare tūmatanui, ā, i kī katoa ēnei ki ngā kaiwhakarongo hihiri. Hei utu mō te tū a te Minita Miller ināianei, pēnei i tana tū i mua i te tau 1840, “tata noa ia anake” i te whakaputa i te karere, i hono atu ki a ia e toru rau pea ki te whakamōhio ā-tūmatanui i te mutunga o te wā e rua mano toru rau rā, ā, ki te karanga, “Kāhore ake he tāima,” me te, “kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā.” Nā reira ka kitea e tātou, i te taenga mai o te wā a te Ariki kia whakamua te karere ki te ao whānui, i tutuki tōna kupu, ā, i hihiko ngā miriona kia rongo i te karanga.

GSAM 133.2Ko ngā mea i tika mō te nekehanga i Amerika, i tika hoki i ērā atu whenua. Mai i te tau 1840, kāore i te mea he tokoiti ngā tāngata e hora ana i ā rātou whakaputanga, engari i puta ake ngā tini, pērā i te mea, ki mua hei whakaputa i te karanga. I Ingarangi, e whitu rau ngā minita o te Hāhi o Ingarangi anake i karanga i te karere, kaua e kōrero mō ngā tekau tekau atu i whai wāhi ki taua mahi. I roto i ngā whenua rangatira neke atu i te rua tekau o te ao, i haere tonu te karere me taua ngākau hihiko, ā, nā reira i mea ai te kaititiro, “He tino ū rawa tēnei iwi.”

Ngā kīwae

  1. Whakakitenga 10:1-7. ↩
  2. Matiu 28:19, 20. ↩
  3. Whakakitenga 11:19. ↩
  4. Raniera 8:14. ↩
  5. Whakakitenga 11:18. ↩
  6. Tirohia Thoughts on Daniel and the Revelation, ngā whārangi 497, 498. ↩

Kīwae

Hoki