Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
27 / 29
27 / 29

Upoko 26 — Ō Mātou Mīhana o Tāwāhi

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“kia rite ki te mea i tuhituhia: ‘E kite te hunga kīhai nei i kōrerotia ia ki a rātou, ā, e mātau te hunga kīhai i rongo.’”1

GSAM 403.2I whakatuwheratia tō mātou mīhana tuatahi ki tētahi mara i waho atu o ngā United States i te tau 1874, i te wā i tukuna ai a Minita J. N. Andrews ki Huiterangi, ā, i reira ka tīmata ia ki te mahi.

GSAM 403TE MARA EUROPA WAENGA

GSAM 403.3I taua wā, e waru ngā whenua i whakaurua ki roto i tēnei mīhana; arā, ko Huiterangi, Wīwī, Itāria, Tūki, Belgium, Pāniora, Pōtukara, me Kariki, he rohe e 140,000,000 ngā tāngata kei roto.

GSAM 403.4He mea whai take pea kia whakahuatia i tēnei wā ngā āhuatanga i ārahi i tō tātou iwi ki te tīmata i tētahi mīhana whānui rawa atu i te rohe, i te wā i ngoikore ai te rōpū hāhi i te tokomaha.

GSAM 403Te Minita Czechowski

GSAM 403.5I te tau 1865, i hiahia a Minita M. B. Czechowski, he tohunga karakia Katorika Poland i huri, i whakaae ki te pono o nāianei, kia tukuna ia e tō tātou iwi hei mihinare ki Īropi Waenganui. I te mea kāore i taea i taua wā, ka whakaatu ia i tana take ki ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi o Boston, Massachusetts, ā, tērā pea i whakaaro rātou kāore ia e hono ana ki tō tātou iwi. Ahakoa pēnā, i whakaritea e rātou ngā rauemi e hiahiatia ana, ā, i tukuna ia ki tana mīhana i hiahiatia ai.

GSAM 404Ngā kaitiaki o te hāpati i Huiterangi

GSAM 404.1I te tau 1866, i whakaako ia i te pono o te hāpati me te karere a te anahera tuatoru i Tramelan, i Huiterangi, ā, nā taua mahi i puta ai tētahi rōpū kaitiaki hāpati. I muri tata iho, i wehe ia i a rātou kia whakaako i te karere ki Hūngāri. Kāore ia i kōrero ki te rōpū i Tramelan mō ā mātou mahi i Amerika, engari i taea e Albert Vuilleumier, tētahi o rātou, te pānui i te reo Pākehā. Nā te tūpono, i kite ia i tētahi kape o te Advent Review. Nā konei i tīmata ai te tuhituhi whakawhiti kōrero i waenga i ngā whenua e rua.

GSAM 404Ka tukuna a Minita Erzenberger ki Amerika

GSAM 404.2I te tau 1869, i tukuna a James Erzenberger nō Tramelan ki Amerika kia ako i te reo Pākehā, kia mōhio hōhonu ake hoki ki ngā akoranga me ngā tikanga a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu. I tae ia ki Battle Creek i te 18 o Hune, ā, i noho ia ki Amerika mō te kotahi tau me te haurua. I wehe ia i Niu Ioka i tōna haerenga hoki, i te 9 o Hepetema, 1870. I te marama o Hune i taua tau anō, i toro mai a Ademar Vuilleumier ki tēnei whenua, ā, i noho ia ki reira mō te whā tau pea. I tōna hokinga ki tōna whenua ake, i haere tahi ia me te Minita Andrews. I tae rāua ki Neuchatel i te 16 o Oketopa 1874.

GSAM 404.3I te tau 1875, ka wehe a Minita D. T. Bourdeau me tōna whānau i Amerika ki Wīwī, ā, i reira ka tohua rātou e te komiti kia mahi.

GSAM 404I tīmata he pepa Wīwī

GSAM 404.4I te tau i muri mai, i Hūrae 1876, i tīmata i Basel, i Huiterangi, te whakaputanga o tētahi pepa i te reo Wīwī, ko Les Signes des Temps (Ngā Tohu o ngā Wā). I te 13 o Mei 1882, i muri i te ono tau, ka rere a Minita Haskell i te pōti mai i Niu Ioka ki Īropi. I a ia e haere ana i tēnei haerenga mihinare, i noho ia mō tētahi wā ki Huiterangi.

GSAM 405Ka haere a Minita Whitney ki Basel—Te matenga o Minita Andrews

GSAM 405.1I te 26 o Hūrae 1883, ka tae mai te Minita B. L. Whitney me tōna whānau ki Basel; i tohua ia e te Komiti Hui Whānui kia whakahaere i taua mīhana, hei whakamāmā i ngā mahi a te Minita Andrews, i tere haere te heke o tōna hauora. I muri iho i ngā marama ruarua, i te marama o Oketopa i taua tau, ka mate ia.

GSAM 405.2Ahakoa kāore a Minita Andrews i whai painga i ngā kura tiketike me ngā whare wānanga i tōna taiohi, he tino mātau ia, he tangata i ako māna anō, i angitu rānei i runga i tōna ake kaha, e kī ana te ao. Nā tōna kaha ki te ako i mātau ai ia ki te reo Rātini, te reo Kariki, me te reo Hiperu, ā, i ngā tau whakamutunga o tōna oranga, i mātau hoki ia ki te reo Wīwī. I ako ia i te reo Wīwī hei āwhina ki te whakatuwhera me te whakahaere i ngā mahi i te Mīhana o Waenganui o Īropi, i reira i whakapau kaha ai ia mō ngā tau e ono whakamutunga o tōna oranga, e tuhi ana, e whakaputa ana i te putanga Wīwī o te Signs of the Times, ā, e kauwhau ana hoki i taua reo. I a ia e mahi ana pēnei, ka taka ia ki raro i te ringa o te mate.

GSAM 405Te Tākuta Kellogg i Īropi

GSAM 405.3I te kōanga o te tau 1883, i toro a Tākuta J. H. Kellogg ki Īropi mō ngā rangahau hauora. I noho ia mō ētahi rā i ia mīhana a mātou, ā, he puna whakatenatena nui ngā toro a ia ki ngā kaimahi; otirā, i tino whakanuia e te Minita Andrews āna tohutohu mō ngā mahi i Basel.

GSAM 405Te Haerenga a te Minita Butler ki Īropi

GSAM 405.4I te Hui Whānui i tū i te Oketopa, 1883, i tūtohu kia tīmata, i te tere rawa ka taea, te whakaputa i tētahi pepa ki Ingarangi. Nō te pōti anō i whakamanahia i tēnei hui, ka haere atu ngā Minita Geo. I. Butler, M. C. Wilcox, rātou ko A. C. Bourdeau ki tāwāhi ki te āwhina i ngā mahi i Īropi me Ingarangi. I tae atu te Minita Butler ki Glasgow, Kotirana, i te 27 o Pēpuere, 1884. Ko tētahi o ngā whāinga o te toro a te Minita Butler ki ngā mīhana o tāwāhi, kia ako mā te tirohanga whaiaro i ngā uauatanga o te whakahaere i te mahi i ngā whenua kē, me pēhea hoki te wikitōria i aua uauatanga. I whakapau hoki ia i tētahi wā ki Basel, me te rohe o Waenganui o Īropi. I mahi a A. C. Bourdeau i waenga i te iwi Wīwī i ngā awaawa o ngā Alps, i waenga i ngā Waldenses; i a M. C. Wilcox i hono ki ngā mahi tā me ngā mahi whakatika tuhinga i Ingarangi, ā, i noho ia ki reira tae noa ki te mutunga o te tau 1886.

GSAM 406Whare Whakaputa i Whakatūria i Basel

GSAM 406.1I te tau 1884, i whakatūria te whare whakaputa pukapuka, Imprimerie Polyglotte (ko tōna ingoa e tohu ana i te tā i roto i ngā reo maha), i Basel. I te marama o Māehe 1885, i whakamanahia a H. W. Kellogg e te Komiti o te Hui Whānui kia toro ki Basel, kia hoko i ngā mīhini e hiahiatia ana mō te whare tā. I mahia e ia tēnei, ā, nā konei i whakatūria ai tētahi whare tā tino taputapu, nō ngā Atewenetiti o te Rā Whitu, i te tāone tawhito o Basel.

GSAM 406.2I te wā o te toro a te Minita Butler ki Īropi, i tāia tētahi pepa Tiamana e kīia nei ko Herold der Wahrheit i te tari o Basel. I taua tau anō, i whakaputaina hoki tētahi pepa Rōmania, Adevărulu Prezentu (Te Pono o Nāianei), i tēnei tari. Ā, tētahi atu anō i te reo Itāriana, ko L’Ultimo Messaggio (Ngā Karere Whakamutunga). He pukapuka hauwhā-tau tekau mā ono-whārangi ēnei e rua. I te Hui o Huiterangi, i Oketopa 1884, i kīia i roto i taua tau i tāia, i tohaina hoki ngā kape e 146,000 o ēnei pukapuka e whā. A tae noa ki te tau 1895, i te wā i whakawhitia ai te tari tā (nō te whaiwhai i Basel) i taua tāone ki Hamburg, Tiamana, i whakaputaina ngā pukapuka me ngā puka i roto i ngā reo e tekau mā tahi; arā, te Wīwī, te Tiamana, te Itāriana, te Rōmania, te Pāniora, te Hōpehiana, te Rūsia, te Hōrana, te Hūngāri, te Arāmeniana, te Tūki, me te Tūki-Kariki. Nā reira, pēnei i tōna ingoa, he whakahaere “e tā ana i roto i ngā reo maha.”

GSAM 407Te Haerenga a Mrs. White ki Īropi

GSAM 407.13 o Hepetema 1885, ka tae mai a Mrs. White, tana tama a W. C. White, me tōna whānau ki Basel. Kotahi tau me te haurua rātou i noho ai ki ngā whenua tawhito, e toro ana ki ngā mīhana i te rohe o Īropi Waenganui, i reira i tukuna ai he ratonga tino whai hua ki ngā mīhana maha.

GSAM 407Te Whakatūnga o te Hui o Huiterangi

GSAM 407.2I te 10 o Hepetema 1885, i whakatūria te Hui o Huiterangi. I roto i tētahi pūrongo i tukuna i taua wā, i kīia kotahi te minita kua whakatapua o taua hui, e whitu ngā tangata whai raihana, tekau ngā hāhi, ā, e 224 ngā mema. I utua e rātou he whakatekau i te tau i mua, arā, te $1,645.11. I tua atu i tēnei, i tukuna he koha mō te mahi, arā, te $2,041.22.

GSAM 407Minita Waggoner i Īropi

GSAM 407.3I hoki a Mrs. White, me W. C. White me tōna whānau, ki Amerika i te tau 1887. I taua tau ano, i tonoa a Minita J. H. Waggoner kia hono atu ki te Mīhana o Waenganui o Īropi. I noho ia mō te neke atu i te rua tau i tēnei rohe, ā, i noho ai ia ki Basel i taua wā. I tēnei tāone i mate ai ia, i te 20 o Āperira, 1889, pēnei i kīia ake nei.

GSAM 407.4Ko te ngoikore haere o te hauora o te Minita Whitney, me tōna matenga i muri mai (9 o Āperira 1889), he patunga taumaha anō tēnei ki tēnei mīhana.

GSAM 407Te Minita Robinson i Īropi

GSAM 407.5I tīpakohia a Minita D. A. Robinson, i mahi ana i Ingarangi, hei kaiwhakakapi mō Minita Whitney. I mahi whai hua ia i tēnei rohe mō te ono tau pea, ā, i te tono a te Hui Whānui, ka wehe ia ki Inia i te tau 1895. Nā tōna wehenga i hiahiatia ai kia whakatū tētahi atu kaiwhakahaere.

GSAM 408Minita Holser, Kaiwhakahaere o te Mara

GSAM 408.1Ko te Minita H. P. Holser te tangata i tīpakohia mō tēnei tūranga, ā, hei tāpiri atu ki tēnei tūranga, i tīpakohia ia hei kaiwhakahaere mō te Mīhana Waenganui o Īropi katoa. I konei ia i whakapau kaha, kāore i ngenge, ā, i whai hua tōna mahi tae noa ki te tau 1901, ā, i taua tau anō, i hinga ia i ngā pānga kino o te mate. I mate ia i Canyon City, Colorado, i te 11 o Hepetema, 1901.

GSAM 408.2Ahakoa ēnei āhuatanga taumaha, i tipu tonu te mīhana, ā, i anga whakamua te mahi, e ai ki tētahi pūrongo i tukuna ki te Hui Whānui i te tau 1895, e kī ana he tekau mā iwa ngā hāhi o te Hui o Īropi Waenganui, ā, he 484 ngā mema, i utua e rātou he whakatekau $4,378.18 i te tau i mua. I taua rā, e whā ngā minita kua whakatūria, ā, e rima ngā tangata whai raihana.

GSAM 408TE MĪHANA TIAMANA-RŪSIA

GSAM 408.3I te tau 1870, ka tīmata a J. H. Linderman, he minita nō tētahi hāhi i te taha tata o Elberfeld, Pirusia, me ngā mema e whā tekau o taua hāhi, ki te whakaharatau i te hāpati o te rā tuawhitu, nā rātou ake i ako i te Paipera, kāore rātou i mōhio he rōpū Karaitiana anō i te ao e whakatā ana i taua rā hei hāpati. I tae mai te mōhio mō tēnei rōpū ki tō tātou iwi i runga i tētahi huarahi motuhake. I tae mai tētahi tangata rawakore e tono moni ana ki te whare mīhana i Basel i te hāpati. E ako ana te whānau i te akoranga o te kura hāpati, ā, i tuwhera ō rātou Paipera i mua i a rātou. I pā kaha tēnei āhua ki te tangata, ā, nā reira i pātai ia.

GSAM 408Te Rōpū o Elberfeld

GSAM 408.4I te mōhio ia kāore rātou i te Hūrai, engari he Karaitiana e whai ana i te hāpati o te rā tuawhitu, ka kōrero ia mō tēnei rōpū i Elberfeld. I whakaaro a Minita Andrews he tika kia rangahaua taua kōrero; nō reira, i haere ia me Minita Erzenberger ki Pirusia i te tīmatanga o te tau 1875, ā, i kitea e rāua te rōpū pēnei i te whakaahuatanga. I noho a Minita Erzenberger mō tētahi wā e mahi ana i taua wāhanga o Tiamana, ā, i te 8 o Hānuere 1876, i iriiria ngā tāngata tokowaru i Elberfeld, koinei te iriiri tuatahi a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Tiamana.

GSAM 409.1Kua mau kē te pono i Rūsia i te tau 1882 rā anō, nā ngā rauemi pānui i tukuna e ngā tuākana Tiamana i Amerika ki ō rātou hoa i ngā kāinga noho Tiamana o Rūsia.

GSAM 409Te Minita Conradi i Īropi

GSAM 409.2I te tau 1885 ka wehe a Minita L. R. Conradi i Amerika ki te mara o Waenganui o Īropi, kia mahi i waenga i ngā Tiamana. I te 28 o Hune 1886, ka wehe ia i Basel ki te Crimea, Rūsia. I konei, i te haere tahi me Minita Perk, ka haere ia ki Berdebulat, i reira ka iriiria ngā tuahine tokorua, ā, ka whakatūria he hāhi e tekau mā iwa ngā mema, koinei te hāhi tuatahi o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Rūsia.

GSAM 409Ngā Minita Conradi rāua ko Perk i mauherea

GSAM 409.3I muri tonu i tēnei, i mauherea ngā Minita Conradi rāua ko Perk mō te whakaako i ngā mea e hē ana ki te whakapono o te Hāhi Orthodox, ā, i mauherea rāua mō te rima wiki ki Perekop. I muri i tōna whakawātea (nā te āwhina a te māngai o Amerika), i toro te Minita Conradi ki Rūsia ki te Rāwhiti, ā, ka hoki ki Huiterangi.

GSAM 409Te Mahi i te Awa o Volga, Rūsia

GSAM 409.4I taua tau ano ka tīmata a Minita Laubhan ki te mahi i Rūsia, i te taha tata o tōna kāinga, i te taha o te Awa o Volga. I te tau 1880, ka tīmata a Minita Klein nō Kansas ki te mahi i Rūsia Tiamana, ā, nō reira kua ara ake ngā kaimahi mō tēnei mara uaua, taumaha hoki; ahakoa i tukuna ngā kaiwhakapono ki te peinga atu me te herehere, kua manaakitia whakamīharo e te Ariki te mahi.

GSAM 409Te angitū o ngā kaihoko pukapuka i Tiamana

GSAM 409.5I te tau 1888, ka tīmata ngā kaihoko pukapuka ki te mahi i Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, me Alsace. Nā te tino angitu o ngā kaimahi hihiri, pono e waru, e tekau rānei, i roto i tētahi tau i hokona ngā pukapuka e whai ake nei: Life of Christ, 3,000; From Eden to Eden, 2,000; me ngā pānui 12,000. Nā tēnei mahi, i ngā wāhi tata katoa i hokona ai, i pānuitia ai ngā pukapuka, i whakapono tētahi tangata, ētahi tāngata rānei, ki te pono.

GSAM 410Whakatuwheratanga o te Mīhana ki Hamburg

GSAM 410.1I Mei, 1889, i whakatuwheratia te mahi mīhana i Hamburg, Tiamana, e te Minita Conradi, ā, i roto i te wā poto rawa ka whakatūria tētahi kura whakangungu mō ngā kaimahi. I te Oketopa i muri mai, ka whakaritea tētahi kura hāpati me ngā mema e rua tekau mā waru. I roto i tēnei tau i toro atu ai te Minita Haskell ki te mīhana, ā, ka whakaritea tētahi hāhi me ngā mema e rua tekau, me tētahi whare putunga pukapuka.

GSAM 410.2I taua wā, i whakahaere a Minita J. T. Boettcher i ngā mahi Tiamana i Barmen. I te tau 1890, i tukuna he pūrongo ki te Hui Whānui, e kī ana i roto i te mīhana Tiamana-Rūsia e iwa ngā hāhi kua whakatūria, me te tapeke o ngā mema e 422, ā, he 75 anō ngā kaitiaki hāpati kāore anō kia whakarōpūtia hei hāhi. I te 7 o Āperira i taua tau anō, tekau mā rua anō ngā tāngata i iriiria, ā, ka hono atu ki te hāhi o Hamburg. I te marama o Tīhema, kua piki te maha o ngā mema o tēnei hāhi ki te whā tekau. Ko te moni i riro mai i ngā hoko pukapuka mai i te whare putunga pukapuka i Hamburg, i Hōrana, i Rūsia, me ētahi wāhanga o Tiamana, he $5,000.

GSAM 410Angitu i Īropi

GSAM 410.3Ahakoa te pōturi, i anga whakamua tonu te mahi i roto i te Mīhana o Waenganui o Īropi, pēnei i whakaaturia i roto i tētahi pūrongo i tukuna ki te Hui Whānui i te tau 1891. I taua wā, e rima ngā hāhi i Tiamana, ā, e kotahi rau whā tekau ngā mema, ā, ko te ono tekau mā whā o rātou he mema nō te hāhi o Hamburg. Ko te whakatekau i utua he $1,000. Ko ngā pukapuka i hokona i runga i ngā kaipuke e te mihinare kaipuke i Hamburg i eke ki te $500, ā, ko ngā hoko a ngā kaihoko pukapuka mō te tau, puta noa i te papa mahi, i eke ki te $6,000. I whakaae te kotahi rau rima tekau ki te pono i Ōtiria, ā, e tekau mā toru ngā hāhi i Rūsia, me ngā mema e whā rau.

GSAM 411Rima o ngā kaitiaki hāpati Rūsia i peia atu

GSAM 411.1I tēnei wā pea (1891), i mauheretia ngā mema e rima o tētahi hāhi Rūsia, tae atu ki tōna kaiārahi, mō te whakaako i ngā tikanga whakapono e hē ana ki te hāhi whaimana o te kāwanatanga, ā, i whiua kia peia atu rātou mō te rima tau ki Trans-Caucasus. Me herea rātou tētahi ki tētahi ki ngā mekameka, ā, me hīkoi rātou i te rima rau māero. I roto i tēnei whakamātautau i tautokona rātou e tō rātou whakapono, ā, i hari rātou i te Ariki. I roto i taua tau, i whakaritea he pukapuka iti i roto i te āhua o ngā pānui Paipera i te reo Rūsia, mō ngā mamae o te Karaiti, te moe o te hunga mate, ko tēhea rā, te take hoki, ā, ka taea e tātou te mōhio?

GSAM 411.2I te wā o te Hui Whānui i te tau 1895, kua piki te maha o ngā mema i Tiamana ki te 368, ā, ko te whakatekau o te tau i mua he $2,327.43.

GSAM 411He nui ake ngā kaitiaki hāpati i Rūsia

GSAM 411.3I Rūsia, ahakoa he tokomaha i whakawhiti ki ētahi atu whenua, i piki te maha o ngā mema ki te 467, ā, i utua e rātou he whakatekau $841.60.

GSAM 411.4Mai i te tauākī a te Hēkeretari Mīhana ā-Tauiwi i roto i te pānui mō te wiki īnoi o te tau 1896, ka mōhio tātou:

GSAM 411.4“i te rohe Tiamana-Rūsia i te tau kua pahure, kua tata rua ngā wā te nui o tō rātou tokomaha; i piki tō rātou tau mā te tāpiri ake o te neke atu i te whā rau. I Berlin, Tiamana, e ono tekau ngā tāngata i tae ki ngā ratonga hāpati auau. I whakapakari ake i te mahi i reira te whakatū i te whare karakia mīhana i Hamburg. I Munich, i Bavaria, he tokomaha e tatari ana kia iriiria. I reira ngā kaiwhakapono i Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, me ētahi atu tāone matua o Tiamana. I reira hoki tētahi rōpū i Rotterdam, i Hōrana.
GSAM 412.1“I Rūsia, i whiwhi whakaaetanga ngā kaihoko pukapuka i te kāwanatanga. I whakawhitia ngā tuhinga ki ngā reo Leti me Estoni. I nekehia te pepa Tiamana mai i Basel ki Hamburg, ā, i taua tari i tā rātou i te pono ki ngā reo tekau mā whā.”

GSAM 412Te Iriiri i Hūngāri

GSAM 412.2I roto i taua tau, i tū te iriiri tuatahi i Hūngāri, ā, i tū hoki te hui tuatahi mō te hapa a te Ariki i Pōhemia. I whakatūria he mīhana kaipuke i Galatz, i Rōmania, mō te Awa o Danube me te Moana Pango.

GSAM 412Te Hoko Pukapuka i Tiamana

GSAM 412.3I roto i te Home Missionary, i Tīhema 1895, i mea a Minita Spies mō te mahi hoko pukapuka i te rohe Tiamana,

GSAM 412.3“Ko te hunga i whakahaere i te mahi hoko pukapuka i tōna tīmatanga ki tēnei takiwā, kāore rātou i whakamutu i te whakatairanga, ahakoa i kī pū ētahi o ngā kaiwhakaputa pukapuka matua me ngā kaihokohoko pukapuka o Leipsic ki a rātou, ‘ka hinga te hoko pukapuka mā te ohaurunga.’
GSAM 412.4“I Ākuhata o te tau 1887 i whakaputaina te putanga tuatahi o te Life of Christ ki te reo Tiamana. I te wā tata i oti ai te pukapuka nei mō te tohatoha, i tū he wānanga mō ngā kaihoko pukapuka i Basel; nā konei i tohu ai te tīmatanga o te mahi hoko pukapuka, ehara i Tiamana anake, engari puta noa i Īropi. Kua puta ināianei te putanga tuawhitu o tēnei pukapuka i te pēhi ki te reo Tiamana.
GSAM 412.5“Mai i te 1 o Hānuere 1895, kua uru tekau mā rua ngā kaihoko pukapuka hou ki te mara mahi. I te marama o Hune 1895, i whakaatu te pūrongo e rima tekau ōrau te pikinga o ngā hokonga. I tēnei wā, kei te whakapau kaha motuhake mātou ki te Herold der Wahrheit, tō mātou niupepa Tiamana. Ka tango ētahi hāhi, ahakoa ehara i te nui rawa, i waenga i te rima tekau me te rua rau kape hei hoko. Ā, he tino pai ngā wheako ki te hunga e hoko mai ana. I roto i te Review o Pēpuere 18, 1896, i kī a Minita Conradi, ‘Ka kati mātou i te tau 1895 me ngā kaitiaki hāpati kotahi mano e rima rau i te rohe Tiamana-Rūsia.’”

GSAM 413TE MĪHANA KI NGĀ IWI SCANDINAVIAN

GSAM 413.1I whakatuwheratia te mīhana ki ngā iwi o Scandinavia e te Minita John Matteson i te tau 1877. I te 6 o Hune ka tae ia ki Vejle, i Jyeland, Tēnēmarā. I tōna taenga ki taua whenua, he tokoiti kua tīmata ki te pupuri i te hāpati mā te pānui i ngā pepa me ngā puka i tukuna mai e ō rātou hoa i Amerika.

GSAM 413.2I te whai i te pikinga ake o tēnei mahi, ka mōhio tātou i te tau 1850, i tīmata ai e whā tāngata i neke mai i Nōwēra ki Amerika ki te pupuri i te hāpati a te Ariki. I noho rātou ki Oakland, Wisconsin. Ko te tokorua o rātou ko te pāpā me te whaea o te Minita O. A. Olsen. I te tau 1863 ka tīmata a Minita John Matteson ki te whakaharatau i te hāpati o te rā tuawhitu. I noho ia ki Poysippi, Wisconsin. I roto i ngā marama e ono i muri mai, nā āna mahi, ka whakaae tata ki te whā tekau o ngā tāngata nō Tēnēmarā-Nōwēra ki ngā akoranga a ngā Hāhi Atewenetiti o te Rā Whitu. Ko te kaikauwhau mātātoa tuatahi i hono atu ki a ia ki te mahi minita, ko Minita J. F. Hanson nō Minnesota.

GSAM 413Te Pukapuka Tuatahi i Whakaputaina i te Reo Tenemāka-Nōwei

GSAM 413.3I te tau 1866, ka tono a Minita John Matteson ki ngā kaiwhakahaere o te tari Review and Herald kia mōhio mēnā ka tā rātou i ngā pānui me ngā pukapuka iti i roto i tō rātou reo, hei whakamahi mā ngā tāngata nō Scandinavia. I whakamōhiotia atu ia, nā te kore pūtea i te tari i aukati i a rātou ki te mahi pērā; engari, i reira ētahi tāngata nō tōna iwi i Wisconsin me Minnesota i tino hiahia kia tāia te pono i roto i tō rātou reo whaea, ā, ahakoa he āhua pūtea noa iho ā rātou, ā, he iti iho i te rima tekau tō rātou tokomaha, i kohi rātou i te $1,000 moni, ā, i hoatu ki a ia mō taua kaupapa. Nā tēnei moni me te nui o ngā tuhinga ā-ringa kua āta whakaritea, ka tae mai a Minita Matteson ki Battle Creek, ā, ka tono anō ia mō ngā pukapuka kua tāia. I te mea i rite ia ki te whakautu i ngā whakahē i puta i mua, ka whakaaetia āna hiahia, ā, i te 18 o Māehe 1867, ka tīmata ia ki te pānui i tana tuhinga ā-ringa, i whakaritea mō tana pukapuka, Liv og Død (Te Ora me te Mate), ki a Minita J. N. Andrews me au anō, i te wā he mema māua o te komiti whakaputa. Arā, i whakamārama mai ia ki a māua i te reo Pākehā i ngā kōrero o tana tuhinga i te reo Tenemāka-Nōwei.

GSAM 414Ka Noho a Minita Matteson hei Kaitā

GSAM 414.1I taua wā, kāore he kaitā i taea te tuku hei whakatakoto momotuhi māna, nō reira ka īnoi ia kia whakaaetia ia ki te ako ki te whakatakoto momotuhi māna anō. I haere tonu ia i tēnei mahi kia tae rā anō ki te wā i whai ai ia i te kotahi mano whārangi pea o ngā pānui me ngā pukapuka iti i tāia i tōna ake reo.

GSAM 414.2Nā tēnei huarahi hou hei hora i te pono ki waenga i tōna iwi, ka anga whakamua ia me te māia hou, ā, ka whakahaere hui i ngā kāwanatanga maha. Mai i taua rā, i tere te ahunga whakamua o te mahi i waenga i ngā tangata Scandinavia.

GSAM 414Te Pepa Tuatahi i te Reo Kē

GSAM 414.3Kua piki rawa te mahi i waenga i ngā tāngata nō Tēnēmarā me Nōwēra, ā, i puta te hiahia kia whakaputahia he pepa ā-marama kia taea ai e rātou te whiwhi whakaako me te whakatenatena i roto i tō rātou ake reo. Nō reira, i te 1 o Hānuere 1872, i whakaputahia i te tari o Review and Herald he pepa ā-marama Danihi, he pukapuka 24-whārangi i te āhua o tētahi maheni, e kīia nei ko Advent Tidende (Ngā Rongo o te Haerenga Mai). I te tau i muri mai, i piki te rahi o tēnei pukapuka ki te toru tekau mā rua whārangi. Koinei te hautaka tuatahi i whakaputaina e ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i roto i tētahi reo kē.

GSAM 414.4I te tau 1874, i tino kaha te hiahia o ngā kaiwhakapono e kōrero Huitene ana, nā reira ka tīmata he pukapuka ā-marama tekau mā ono whārangi i taua reo, ko tōna ingoa ko Svensk Härold.

GSAM 414.5I te wā i tīmata ai a Minita Matteson ki tana mīhana ki ngā iwi o Scandinavia (Hune, 1877) i te whenua tawhito, e 266 ngā kape o te Tidende i tukuna ia marama mai i Amerika ki Tēnēmarā, ā, 60 ki Nōwēra. Nā te pānui i ēnei pukapuka, i tīmata kē ētahi tāngata ki te pupuri i te hāpati i Scandinavia. Nō āna mahi mō te kotahi tau i Tēnēmarā, i ara ake ngā rōpū kaiwhakapono i ngā wāhi maha rerekē.

GSAM 415He Tari Tā i Nōwēra

GSAM 415.1I muri i tēnei, ka haere a Minita Matteson ki Nōwēra, ā, i reira, i te 7 o Hune, 1879, ka whakatūria e ia tētahi hāhi e toru tekau mā waru ngā mema, hei hua nō āna mahi i Christiana. I hono mai a Minita J. P. Jasperson, nō Amerika, ki a ia i te mahi minita i taua wā pea. I taua tau anō, i whakatūria tētahi rōpū whakaputa pukapuka i Nōwēra, ā, i hokona he whenua i Christiana hei tari tā, hei rūma hui mō ngā ratonga hāhi, hei rūma noho hoki, i te utu o te $14,580. Mō tētahi wā, i whakaputaina ia wiki tētahi putanga iti o tētahi pepa, arā ko Tidernes Tegn, i te tari o Christiana.

GSAM 415.2I te tīmatanga o te ngahuru o te tau 1880, ka tae mai a Minita Matteson ki Amerika ki te kimi āwhina kia whakawhānui i te mahi o Scandinavia. I tae ia ki te Hui Whānui o taua tau, ā, ka hoki ia ki Īropi i Āperira 1881, kua tino whakatenatenahia ia. I muri tata iho i tōna hokinga mai, ka hokona he pēhi rango, ā, ka whakanohoia ki te tari o Christiana.

GSAM 415Ngā Pukapuka Hauora i te reo Danihi me te reo Huitene

GSAM 415.3Ka tīmata tonu rātou ki te whakaputa i tētahi pukapuka hauora i te reo Danihi, ko Sundheds Bladet tōna ingoa. I te tau 1883 ka whakaputaina e ia tētahi pukapuka ōrite i te reo Huitene, me tētahi pukapuka whakapono, ko Sanningens Härold tōna ingoa. I te tau 1884 he taputapu tari ā rātou e $2,563 te uara. I roto i tēnei tau, kua tāia, kua tohaina hoki ngā pepa e 115,000 katoa, me ngā mano tini o ngā puka whakapono, me ētahi pukapuka.

GSAM 415Te Minita Haskell i Scandinavia

GSAM 415.4I whiwhi āwhina nui te mahi i ngā whenua o Scandinavia i te toro a te Minita Haskell i te tau 1882, ā, i te tau 1884 i tino āwhinatia rātou e ngā mahi a ngā Minita Geo. I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen, me E. G. Olsen.

GSAM 416Nā Mrs. White i tino āwhina i Scandinavia

GSAM 416.1I te tau 1885, i toro atu a Mrs. E. G. White rāua ko tana tama, a W. C. White, ki Scandinavia, ā, he tino whai tikanga taua toro ki te mahi i taua takiwā. I whakapono ētahi kāore e taea e te hunga rawakore o taua whenua te tuku i te whakatekau, ā, kāore he take ki te ngana ki te hoko pukapuka. Ko te taunakitanga a Mrs. White i puta i te wā tika, ā, i tino whakaaetia e te iwi, i kitea i roto i te whakautu i whakahokia mai i ēnei kupu: “Ko ngā mea katoa i kīia mai nā e Ihowā ka meatia e mātou, ka rongo anō mātou.” I roto i tēnei haerenga, i puta he panoni katoa i te mara mahi o Scandinavia, nā ngā mahi kore ngenge a Mrs. White i tino whakaputa ai.

GSAM 416Whare Tari Hou i Whakatūria i Nōwēra

GSAM 416.2I te tau 1886, i toro ngā Minita O. A. Olsen rāua ko N. Clausen ki ngā whenua o Scandinavia, ā, i noho roa a N. Clausen ki reira. I te tau 1885 i whakatūria he whare tari hou i Christiana, ā, mō te tau i mutu i te 1 o Hepetema 1886, i whiwhi te tari i te $5,386.68 nā te hoko pukapuka me ngā puka noa iho, ā, ko te moni i whiwhi ai te tari mō ngā ohaurunga ki ngā whakaputanga auau he $3,146.03.

GSAM 416Ngā Hāhi Rua Tekau mā Rima i Scandinavia

GSAM 416.3I roto i tētahi pūrongo i tukuna ki te Hui Whānui i te tau 1889, i kī ko te rāngai Scandinavia he rua tekau mā rima ngā hāhi, me ngā mema e 926, i utua he whakatekau $2,548.75; he ono ngā minita, he whā ngā tangata whai raihana, ā, he rima tekau mā rua ngā kaihoko pukapuka. Ko te hoko pukapuka mō Nōwēra me Huitene i roto i tētahi hauwhā tau he $2,161.26.

GSAM 416Kura i Christiana

GSAM 416.4I taua wā, i whakahaerehia tētahi kura i Christiana, ā, e rima tekau ngā ākonga. I te tau 1891, i whakahaerehia tētahi wānanga Paipera i Christiana e ngā Minita O. A. Olsen rāua ko E. J. Waggoner, ā, kotahi rau ngā ākonga i tae atu. I roto i tēnei wānanga, i whakawhiwhia he akoranga hōhonu mō te mahi hoko pukapuka.

GSAM 417Ngā Hāhi 40 i Scandinavia i te tau 1895

GSAM 417.1I muri i te ono tau, i te tau 1895, ka kitea e mātou tētahi pūrongo nā te Minita D. A. Robinson, i a ia hei kaiwhakahaere ā-rohe mō ngā mahi ki tāwāhi, e whakaatu ana i te tino tipu o ngā mahi i taua wā, ā, ka kīia e mātou pēnei: “E whā tekau ngā hāhi o Scandinavia, ā, e 1,458 ngā mema. Ko te whakatekau o te tau he $5,585.55. E tekau mā rima ngā minita kua whakatūria, tekau mā tahi ngā tangata whai raihana, ā, ko te tapeke moni i puta i ngā hoko pukapuka mō te tau he $40,000. Nā ngā kaha o ngā kaihoko pukapuka te nuinga o tēnei moni nui, ā, i roto hoki i tētahi whenua i reira, i te tau 1885, i kī ngā kaihoko pukapuka, tae noa atu ki ngā minita o tō tātou whakapono, kāore e taea te hoko pukapuka mā te hoko haere.

GSAM 417E toru ngā Hui o Scandinavia

GSAM 417.2I te rohe Scandinavia, e toru ngā hui e tū ana i tēnei wā, ā, ko ngā rā i whakatūria ai, arā: Tēnēmarā, 30 o Mei, 1880; Huitene, 12 o Māehe, 1882; Nōwēra, 10 o Hune, 1887. Ko te Minita John Matteson, nāna i whakatuwhera tuatahi te Mīhana o Scandinavia, i ārahi i te mahi kia tino angitu, ā, i whakapau kaha me te ngākau patunga tapu mō te oranga o taua iwi; i pāngia ia e te mate tino kino, arā, te mate kohi, ā, i mate ia i El Monte, California, i te 30 o Māehe, 1896, i te pakeke o te ono tekau mā tahi tau.

GSAM 417TE MĪHANA PIRĪTENE

GSAM 417.3Ko William Ings, he tangata nō Hampshire, Ingarangi, engari he Amerikana tōna wairua me tōna mātauranga, nā te mea i noho ia ki ngā United States mai i tōna tamarikitanga, ka tae ia ki Southampton, nō Basel, Huiterangi, i te 23 o Mei, 1878. I taua wā, he poto tōna noho, e rua wiki noa iho, ā, ka hoki ia ki te whenua-nui o Īropi mō tētahi wā poto. Heoi, i muri tata iho, ka hoki anō ia ki Southampton, ā, i muri i te whā marama o te mahi whare ki te whare, arā, te tohatoha pukapuka iti me ērā atu mahi mīhana i puta ake, ka pūrongo ia i te tekau o ngā tāngata i mau tonu ki te hāpati. I te 30 o Tīhema o taua tau, ka tae atu au me taku wahine ki Southampton, ā, i reira ka hono ā mātou mahi ki a Minita Ings, mā te whakahaere hui i te takurua i Shirley Hall, me i tō mātou ake whare i rēnati. I te raumati o te tau 1879, i whakahaere mātou i ngā hui tēneti ki Southampton. I taua wā, i taua wāhi, ka hono mai a Miss Maud Sisley (ko Mrs. Boyd ināianei) ki te mahi, ka tuku pānui Paipera, ka mahi i ngā mahi whare ki te whare. Nā tēnei whakapau kaha, i whakaae ētahi ki te pono. I te hōtoke i muri mai, i whakahaere mātou i ngā hui i tētahi whare hui i Ravenswood Villa, te whare i noho ai mātou, ā, i reira hoki tō mātou whare putunga.

GSAM 418Hui Tēneti i Ingarangi

GSAM 418.1I te raumati o te tau 1880, ahakoa he ngoikore tōna hauora, i tae mai a Minita Andrews i Huiterangi hei āwhina i tētahi hui tēneti i Romsey, ā, i whakaae ētahi atu ki te karere.

GSAM 418.2I te 11 o Hānuere 1880, i whakatūria tētahi rōpū pānui. I tino hihiko ngā mema ki tēnei mahi, ā, i tohatoha nuitia ngā rauemi tuhituhi.

GSAM 418.3Pēpuere 8, 1880, i tū tō mātou iriiri tuatahi, ā, i whakahaerehia ki ngā kaitono e ono. Tae noa ki te 2 o Hūrae 1881, e rua tekau mā iwa ngā kaitono kua iriiria ki Southampton.

GSAM 418Kua piki ake ngā kaimahi i Ingarangi

GSAM 418.4Nā te pōti a te Hui Whānui i tū i te ngahuru o te tau 1881, ka haere a Minita A. A. John rāua ko tōna hoa wahine, me Geo. R. Drew, me Miss Jennie Thayer ki Ingarangi, ā, ka hono atu rātou ki ngā mahi i taua mara mīhana. I te tau 1882, ka toro a Minita Haskell ki te mara o Īropi, ā, ka noho ia mō ētahi rā ki ngā kaimahi i te mīhana Ingarangi, ā, ka tuku āwhina whai hua mā te tohutohu me ngā whakaaro.

GSAM 418.5I Māehe 1882, i tīmata te tā i tētahi tāpiritanga Piritene e rua ngā whārangi ki te Signs of the Times, ā, i tāpirihia ki te kotahi mano kape o te Signs i tukuna mai i Amerika. I whakamahia ēnei i roto i ngā mahi mīhana i Piritene Nui. E whakaatu ana tētahi pūrongo mō te mahi, i te 1 o Oketopa 1883, i reira kotahi rau ngā kaitiaki hāpati i taua rā. Ko ngā whakatekau i utua mai i te whakatuwheratanga o te mīhana, he $2,078.71.

GSAM 419Te Mahi Mīhana Ā-Waka

GSAM 419.1Nā te atawhai o ngā kaitiaki kaipuke i whakaaetia ai a Minita Ings kia tuku kore utu i ngā pākete o ngā pukapuka iti me ngā pepa ki ngā tauranga matua e waru tekau o te “Peninsular and Oriental Steam Ship Company” i Āwherika ki te Tonga, i ngā Moutere o Inia ki te Rāwhiti me te Hauauru, i Amerika Waenganui, me ngā Moutere Bay. Nā te pānga o ngā tuhinga i tukuna pēnei i ara ake ai te hiahia tuatahi ki te moutere o Demarara. I riro mai ēnei mōhiohio mā ngā reta i puta mai i te moutere.

GSAM 419“History of the Sabbath” i whakanohoia ki ngā whare pukapuka o Ingarangi

GSAM 419.2I whakanohoia hoki tētahi kape o te pukapuka a te Minita Andrews, History of the Sabbath, ki roto i ngā whare pukapuka tūmatanui me ngā rūma pānui kore utu, e ono tekau, puta noa i Piritene Nui, ā, kei reira tonu aua pukapuka, e kōrero ana i te pūrākau ki te hunga e hiahia ana ki te pānui.

GSAM 419.3I te tau 1884, i toro a Minita Butler ki Ingarangi, ā, i haere tahi ia me ētahi atu kaimahi mō tēnei mara mahi. I rere mā runga kaipuke a Minita S. H. Lane rāua ko Robert Andrews i Boston kia hono atu ki te mīhana i Piritene Nui i te 9 o Mei, 1885. He puna kaha, he whakatenatena hoki te toro a Mrs. White ki Ingarangi ki ngā kaimahi. I noho a Mrs. White rāua ko tōna tama mō ētahi wiki i reira i mua i tō rāua hokinga ki Amerika i te mara mahi o Īropi.

GSAM 419I tīmata te “Present Truth”

GSAM 419.4I te tīmatanga o te tau 1884, i muri tata iho i te taenga mai o te Minita Butler ki Ingarangi, i whakatauhia kia tīmata i Grimsby, me M. C. Wilcox hei etita, he niupepa waru-whārangi e rua ngā putanga ia marama, ko te ingoa ko Present Truth. Kei te whakaputaina ināianei hei niupepa tekau mā ono-whārangi ia wiki i Rānana, Ingarangi, ā, he putanga ā-wiki e 18,000 pea ngā kape.

GSAM 420.1I te tau 1889, i pūrongo a Minita Holser ko te Mīhana Piritene he waru ngā hāhi, me te rua rau ngā kaitiaki o te hāpati, ā, i roto i ēnei, e ono tekau mā rima i London. Ko te whakatekau mō te tau kua pahure he $1,244.58. I reira hoki e rua ngā minita kua whakatūria, e rua ngā tangata whai raihana, e rua ngā mihinare kaipuke, me te whitu ngā kaimahi Paipera. I taua takiwā ka uru atu a Minita Wm. Hutchinson rāua ko Francis Hope ki te mīhana Ingarangi.

GSAM 420Te Pacific Press i Rānana

GSAM 420.2I te tau 1890, i whakatū te Pacific Press Publishing Company o Oakland, California, i tētahi tari peka ki te 48 Paternoster Row, London, me tētahi tari tā ki te 451 Holloway Road, London, N. Ko te hoko pukapuka i puta i te tari mō te tau tuatahi, i runga i ngā utu hokohoko nui, he $9,556.89.

GSAM 420.3I te marama o Pēpuere, 1895, i tuku a Minita Robinson i te pūrongo e whai ake nei:

GSAM 420.3“I Peretānia Nui, e tekau mā tahi ngā hāhi, 363 ngā mema, rima ngā minita, me tētahi tangata whai raihana. Ko te whakatekau mō te tau kua pahure he $5,077.20, arā, he toharite o te $13.98 ia mema. Ko ngā rawa o te tari whakaputa pukapuka e puritia ana, e whakahaerehia ana ināianei e te International Tract Society, Limited, he hinonga nō Ingarangi.”

GSAM 420.4I Tīhema 1895, i pūrongo te Hekeretari Mīhana o Tāwāhi mō Piritene Nui he 560 ngā mema. I piki ngā whakatekau i te tau e $1,000. I taua rā, e waru ngā rōpū i hui i te hāpati i ngā wāhi rerekē o Rānana.

GSAM 420.5Nā reira i anga whakamua te mahi i tēnei mara mīhana, ahakoa i ētahi wā kāore i tino kitea. Kāore ngā kākano e pihi wawe ana i ētahi momo oneone pēnei i ētahi atu. He pōturi tō rātou pihi, engari he tino pakari, he manawaroa hoki tō rātou tipu. Waihoki te pono o te karere tuatoru i roto i tēnei rangatiratanga. Kua whakatōia tōna kākano, kua pakiaka, ā, kua tipu āta haere, ā, ināianei kua āhua nui tōna rahi.

GSAM 421TE MĪHANA O AUSTRALASIA

GSAM 421.1I te 10 o Mei 1885, i hoe ngā Minita S. N. Haskell, J. O. Corliss me tōna whānau, M. C. Israel me tōna whānau, Wm. E. Arnold, me Henry Scott i San Francisco kia whakatuwhera i tētahi mīhana ki te mara o Ahitereiria. Tekau mā tahi tau i mua i tēnei wā, i te tau 1874, i tētahi hui i tū ki Battle Creek, i mea a Mrs. White ka whiwhi tonu ngā iwi maha i te pono, ā, i kite ia i ngā pēhi tā e rere ana, me ngā pukapuka me ngā pepa e tāia ana i ngā whenua maha. I pātaihia kia whakahuatia ngā whenua i kōrerohia, ka mea ia ko Ahitereiria anake te ingoa i mahara ai ia.

GSAM 421Te Bible Echo

GSAM 421.2Nā ngā mahi ngākau nui, angitu hoki a te Minita Haskell me ōna hoa, i tere whakamua te karere kia whakaarohia he mea tika kia tāia he pepa i Ahitereiria. Nā reira, i whakaritea ngā whakaritenga whakaputa, ā, i te 1 o Hānuere 1886, i whakaputaina he pepa marama tekau mā ono-whārangi i Melbourne, i tapaina ko te Bible Echo and Signs of the Times. I tāia he putanga ono mano mō te nama tuatahi, ā, e toru mano anake te putanga auau.

GSAM 421Te Hāhi Tuatahi i Whakatūhia i Ahitereiria

GSAM 421.3Rātapu, Āperira 10, 1886, i whakatūria te hāhi Tuatahi o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Ahitereiria. Tekau mā waru ngā tāngata i tae mai kua haina i te kawenata, ā, i tono atu anō ētahi atu e whitu kia whakaurua mā te iriiri. I iriiria rātou i te hāpati i muri mai, ā, ia hāpati mō ngā wiki maha ka tāpirihia ngā mema, kia tae rā anō te tokomaha o te hāhi ki te rima tekau mā rima. A tae noa ki Mei 1886, e iwa tekau te tapeke o ngā mema kua rēhitatia. I tua atu i ēnei, e toru tekau mā rima pea i ētahi atu wāhi i mau tonu i te hāpati.

GSAM 421.4I roto i te tari tā, i reira e rua ngā pēhi tā pai me tētahi pūkaha, ā, kua utua katoa, ā, nō ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i taua whenua tawhiti rawa atu—e whitu mano māero pea te tawhiti atu i tō mātou tari nui kei Oakland, California.

GSAM 422.1I te tau 1886 ka toro atu te karere ki Aotearoa. E ai ki tētahi pūrongo nō te papa mahi o Ahitereiria, e rima tekau ngā kaitiaki o te hāpati i Aotearoa. Ko te moni i riro mai i ngā hoko pukapuka i te tari he $700. I tua atu i tēnei, i hokona e ngā kaihoko pukapuka e whā rau ngā kape o Great Controversy i Aotearoa, me te kotahi mano kape o Thoughts on Daniel i Ahitereiria.

GSAM 422Whare Tari o Ahitereiria

GSAM 422.2Mai i tētahi pūrongo i tukuna i te 19 o Hūrae 1889, ka kitea ngā kōrero e whai ake nei: Kua oti te hanga whare mō te tari tā i Melbourne, ā, kei roto he whare karakia mō ngā ratonga hāhi.

GSAM 422Kua tomokia a Tasmania

GSAM 422.3Kua whakaritea he hui i Ahitereiria, i Aotearoa hoki, ā, nā ngā Minita Israel rāua ko Steed i whakawhānui te mahi ki Tasmania. I reira, kua whakatūria kē e toru ngā hāhi, ā, he kotahi rau toru tekau mā ono ngā mema katoa. I tua atu i ēnei, kei reira ētahi atu kaitiaki hāpati e marara ana, kāore anō kia whakatūria hei hāhi.

GSAM 422.4Ko ngā whakatekau o te tau i te papa mahi o Ahitereiria he $9,371. I reira tekau mā rima ngā kaihoko pukapuka, ā, ko te tapeke moni i puta i ā rātou hoko pukapuka he $19,500.

GSAM 422.5I te haerenga tuarua a te Minita Haskell huri noa i te ao, i toro anō ia ki Ahitereiria, i tae atu ki tō rātou hui i tū i Ākuhata, 1889, ā, i ngā huarahi maha i tuku āwhina whai hua, i tino whakanuia e taua rōpū i hōu nei te whakatū. Kua toro atu ētahi kaimahi rerekē nō Amerika ki Ahitereiria i ngā wā maha, hei tautoko i tētahi kaupapa nui kotahi—te whakatū me te whakakaha i te mahi a te Atua.

GSAM 422Mrs. White i Ahitereiria

GSAM 422.6I te ngahuru o te tau 1891, ka wehe a Mrs. E. G. White, tana tama a W. C. White, a Minita Geo. B. Starr, me ētahi atu i California ki Ahitereiria, ā, ka tae atu rātou ki reira i te marama o Tīhema—te waenganui o te raumati i taua whenua. Ko te taunakitanga a Mrs. White, ahakoa ngā ngoikoretanga o tōna tinana i mau ai ia i roto i ngā tau e iwa o tōna noho ki taua whenua, i tino āwhina ki te whakatakoto i te mahi kia hāngai ki te wairua me te āhua o te karere a te anahera tuatoru. I te wā e noho ana rātou ki Ahitereiria, ka hono anō a Minita J. O. Corliss ki te mahi i konei, ā, ka uru atu a W. A. Colcord me ētahi atu ki te mara mahi hei minita, hei kaiako, me ērā atu.

GSAM 423Minita Olsen i Ahitereiria

GSAM 423.1I te wā i whakahaere ai a Minita O. A. Olsen hei perehitini o te Hui Whānui, i toro ia ki ā tātou whare whakahaere matua katoa puta noa i te roa me te whānuitanga o te whenua. I hiahiatia e tēnei he haerenga whānui—he haerenga huri noa i te ao. I mahia e ia tēnei kia mōhio pai ake ai ia ki ō rātou hiahia me te āhua o ngā mīhana rerekē, kia rite ai ia ki te tuku ratonga ki a rātou me te kore whakatoihara. I runga i tēnei haerenga, i te tau 1893, i noho ia mō ngā wiki maha i Ahitereiria.

GSAM 423Te Hui Kotahitanga o Ahitereiria me Aotearoa

GSAM 423.2I taua wā, i whakatūria te Hui Kotahitanga o Ahitereiria me Aotearoa, ā, i hangaia mai i ngā hui o Ahitereiria me Aotearoa me ngā mara mīhana o Ahitereiria. Ka hui tēnei hui ia rua tau, ā, ka whakahaerehia i runga i te tauira o ngā Hui Kotahitanga i ētahi atu whenua. I te tau 1893, i hokona e ngā kaihoko pukapuka tokoiti i roto i tēnei rohe he putanga e 5,000 ngā kape o Steps to Christ, ā, i tāia anō tētahi putanga tuarua o taua rahinga. I te raumati o 1894–95, i whiwhi rātou i ngā ota 4,000 mō ngā pukapuka ohaurunga i roto i ngā marama e whā.

GSAM 423Minita Prescott i Ahitereiria

GSAM 423.3I te tau 1895, i whakapau marama maha a Minita W. W. Prescott, te Hekeretari Mātauranga o te rōpū whakapono, ki roto i tēnei hui, ā, i whakapau nui ia i tōna wā me ōna whakaaro ki tēnei peka o te mahi. I taua wā tonu, i whakahaere ia i tētahi wānanga mātauranga i tino whai painga ki a rātou.

GSAM 424.1Ko te pūrongo i tukuna ki te Hui Whānui mō te mahi o te tau i whakaratoa e te Minita W. C. White, ā, pērā i ēnei:

GSAM 424.1“Ko te Hui Kotahitanga o Ahitereiria e hangaia ana e ngā hāhi tekau mā whitu me ngā mema 1074, i utua e rātou he whakatekau i te tau kua pahure nei, arā, $9,810.10. E tekau mā rua ngā minita kua whakatūria, e rua ngā tangata whai raihana, e toru ngā kaimahi Paipera, ā, e rima tekau ngā kaihoko pukapuka, i hokona e rātou i te tau ngā pukapuka e $28,731.11 te uara. I roto i te tau, i wehe te koroni o New South Wales, me ōna hāhi e ono me ngā mema e 321, i te Hui o Ahitereiria, ā, i tapaina ko te Hui o New South Wales.”

GSAM 424TE MĪHANA O AWHERIKA KI TE TONGA

GSAM 424.2I te Hui Whānui i tū ki Battle Creek i te tau 1886, i whakaarohia te pātai mō te whakatuwhera i tētahi mīhana ki Āwherika ki te Tonga. I te mea i whakaaetia te mahi nei, i te tīmatanga o te raumati o te tau 1887 ka whakapau kaha ki te whakatū i te mahi ki taua whenua tawhiti, i reira he tokoiti kua tīmata kē ki te whakahōnore i te hāpati, ā, e karanga ana mō ngā kaimahi.

GSAM 424Ngā Minita Boyd rāua ko Robinson i Āwherika ki te Tonga

GSAM 424.3Hei whāinga mō tēnei kaupapa, i te 11 o Mei, ka rere a Minita C. L. Boyd me tōna whānau, a Minita D. A. Robinson me tōna hoa wahine, me ētahi atu kaimahi, i te tāone o New York, e anga ana ki Āwherika, mā Liverpool me Rānana. I muri i te toru tau, i te Hui Whānui, i kī a Mr P. W. B. Wessels, i te taenga mai o ēnei kaimahi ki Āwherika, e whā tekau pea ngā tāngata i tīmata kē ki te whakaharatau i te hāpati o te whakahau tuawhā, nā te pānui i ngā tuhinga mō tēnei kaupapa, me te ako i ngā Karaipiture.

GSAM 424.4I tīmata ngā Minita Robinson rāua ko Boyd i te mahi mīhana i Cape Town, ā, i reira ka toro te mahi ki te raki-rāwhiti, tata ki te waru rau māero, ki Kimberley, i ngā papa taimana.

GSAM 424.5A tae noa ki te tau 1889, e rua noa ngā minita, kotahi te tangata whai raihana, whā ngā hāhi, ā, waru tekau ngā mema; i utua e rātou he whakatekau $2,798.36. I roto i tēnei tau, i whakapau kaha a Minita Ira J. Hankins nō Amerika ki Cape Town, ā, i puta ngā hua pai; ā, i tae mai a Mr rāua ko Mrs. Druillard nō Nebraska ki te hono ki ngā mahi i konei, kia whai wāhi hoki ki ngā mahi me ngā whakawhiunga e pā ana ki te hunga kua karangahia hei kaiārahi i ngā mahi ki tētahi mara hou. Ko ngā mahi a Mrs. Druillard i aro nui ki te whare putunga pukapuka, i waiho ai te whakahaere o ngā mahi o tēnei tari ki a ia; i te wā i whai wāhi ai a Mr Druillard ki ngā mahi mihinare whānui. I roto i te tau, i runga i ngā kaipuke i tae mai ki tēnei tauranga, i hokona e ia ngā pukapuka mō te $750.

GSAM 425Te Minita Haskell i Āwherika

GSAM 425.1I te marama o Ākuhata o taua tau ano ka tae mai a Minita Haskell ki Cape Town. I whakamahia pai ngā marama e rima ki te toro me te mahi tahi me ngā rōpū rerekē i Āwherika ki te Tonga. Nā tēnei toro i whakakaha, i whakatū hoki te kaupapa, ā, i whakamanawa tōna ake ngākau i te kite i ngā hua o āna mahi. I ara ake te hiahia ki te mahi mātauranga, ā, nā reira i tae mai tekau mā rua ngā ākonga nō Āwherika ki Amerika ki te haere ki ā mātou kura hāhi.

GSAM 425.2I taua wā tonu, i whiwhi te mahi hoko pukapuka i te aro nui e tika ana. I tū he wānanga hei tautoko i tēnei mahi i Cape Town, i ārahi a Mr E. M. Morrison, ā, nā reira i whakahouhia ai te ora me te kaha ki tēnei peka nui o te karere. I muri tonu i ngā akoranga i tukuna i taua wānanga, i hokona, i tukuna hoki e ngā kaihoko pukapuka tekau mā toru, i roto i te ono marama, ngā pukapuka mō te $5,621.28. Inā hoki, he tino nui ngā ota, nā reira i tino “kapi” ai te tari o Rānana, kāore i taea te whakarite pukapuka kia tere ai te whakatutuki i te hiahia.

GSAM 425.3I te tau 1892, ka hono atu a Minita A. T. Robinson ki te mahi i Āwherika ki te Tonga. I taua wā, kua piki ake te mahi kia hiahiatia he whare putunga hou hei whakakapi i te tawhito. Nō reira, i whakatūria he whare hou he nui kia taea ai te whakarite wāhi mō ngā hui a te hāhi.

GSAM 426Whare Wānanga i Āwherika

GSAM 426.1Nā reira, kua anga whakamua haere tonu te mahi, tae noa ki te wā i whakatūria ai tētahi whare wānanga ki Claremont, he takiwā o Cape Town, i utu $35,000. Ko te āwhina anake i tonoa i ngā tuākana o Amerika, ko te tuku mai i tētahi rōpū kaiako whai pūkenga ki te whakaako i ngā akoranga whare wānanga, ā, ka whakautua e rātou anō ngā utu. I whakaaetia taua tono, ā, i whakatuwheratia te kura i te 1 o Pēpuere 1893.

GSAM 426Te Hui o Āwherika ki te Tonga

GSAM 426.2I whakatūria te Hui o Āwherika ki te Tonga i te tau 1892. I te Hui Whānui i te tau 1893, i pōtiia kia uru ki te Hui Whānui. I taua wā, he rima ngā hāhi, he kotahi rau toru tekau mā waru ngā mema, i utua e rātou he whakatekau i te tau i mua, arā, $34,077.32. I tēnei hui, i māngai a Peter Wessels i te Hui o Āwherika ki te Tonga, ā, i tuku atawhai ia ki te Hui Whānui i te $16,000, he nui ake tēnei i ngā moni i pau i te Hui Whānui ki te whakatū i ngā mahi ki Āwherika ki te Tonga. Hei tāpiri atu ki tēnei koha, i tuku ia me tētahi o ōna tuākana i te $40,000 hei tīmatanga mō te mahi whare rongoā kore utu i te tāone o Chicago.

GSAM 426.3I te Hui Whānui o te tau 1895, i mea te Hekeretari mō ngā Mīhana o Tāwāhi mō te mara o Āwherika:

GSAM 426.3“Kua rua tau anake te hui i Āwherika ki te Tonga e whakahaere ana, engari i taua wā, kua tukuna e te Hui Whānui tekau mā rua ngā kaimahi ki taua papa mahi. Kua haere tokorua o rātou ki roto i te whenua hei mihinare e tautoko ana i a rātou anō, ā, kua uru ngā toenga ki ngā mahi i ngā tari rerekē. He kura e puāwai ana tō taua hui, he whare mō ngā tamariki kāore he mātua, ā, kei te hanga tonu tētahi whare hauora. E whakaatu ana ngā tatauranga he 184 ngā mema o rātou.”

GSAM 426Ngā Puka i Whakaputaina i Āwherika ki te Tonga

GSAM 426.4Kua whakaohooho te kaupapa o te herekore whakapono i Āwherika ki te Tonga i ā tātou tāngata i ngā marama kua pahure nei kia whakaputa i ngā niupepa e rua, kotahi i te reo Hōrana, ko De Wachter tōna ingoa; ko tētahi i te reo Pākehā, ko The South African Sentinel and Gospel Echo tōna ingoa. He 4,000 ngā kape e tohaina ana o te mea whakamutunga.

GSAM 427Te Hui Kotahitanga o Āwherika ki te Tonga

GSAM 427.1I Hānuere 1903, i whakatūria te Hui Kotahitanga o Āwherika ki te Tonga, ā, i hangaia mai i ngā hui o Cape Colony me Natal-Transvaal, me ngā mīhana o Basutoland me Matabeleland i raro i te mana whakahaere o te Hui Kotahitanga. I roto i te hui, e tekau mā rima ngā hāhi kua whakaritea me ngā mema e 595, e iwa ngā rōpū kāore i whakaritea me ngā mema e iwa tekau, me te toru tekau o ngā kaitiaki hāpati takitahi,—he tapeke o te 715, i utua e rātou he whakatekau o te $7,850. I reira e toru tekau mā iwa ngā kaimahi, ā, i roto i a rātou, e rua tekau mā tahi i runga i te rārangi utu o ngā hui rerekē.

GSAM 427TE MARA POLYNESIA

GSAM 427.2I te tau 1876, nā te Minita James White rāua ko te kaituhi i tuku atu tētahi pukapuka o te Signs of the Times me ētahi pukapuka iti, me tētahi reta, ki Te Motu o Pitcairn. I whakanohoia ēnei tuhinga ki runga i tētahi kaipuke e huri ana i Cape Horn ki Niu Ioka. I whakaūngia mai ki a mātou ka tū te kaipuke ki Pitcairn, ā, ka tukuna i reira te mōkihi. Kāore mātou i mōhio ki tētahi tangata i te moutere, ā, kāore hoki mātou i mōhio ki te moutere anō, engari ko tōna ingoa anake i mōhiotia, he iwi pono, he iwi whai wairua ngā kainoho. I tukuna ngā pepa i runga i te tūmanako noa.

GSAM 427Haerenga ki Pitcairn

GSAM 427.3Kāore mātou i rongo he mea nō ngā tāngata, nō ā mātou tuhinga rānei, tae noa ki te toro a Mr John I. Tay ki te moutere, i te tau 1886, i muri i te tekau tau. I taua wā ka mōhio mātou, nā te pānui i te pukapuka Signs me ngā pukapuka iti, i tata whakatau te katoa o te moutere, i tētahi wā, ki te huri i tō rātou rā karakia mai i te rā tuatahi o te wiki ki te rā tuawhitu, kia pupuri i te hāpati a te Ariki. Engari, kāore rātou i mahi pēnei kia tae rā anō ki te wā i toro mai ai a Mr Tay. Kua roa ia e tino hiahia ana ki te toro ki te moutere, engari kāore ia i mōhio ki ngā tāngata i a ia ake, kāore hoki ia i mōhio ki tō rātou hiahia kua whakaohohia kē ki te pono.

GSAM 428.1I muri i tōna hokinga ki Amerika, i tino īnoi ia kia hanga he kaipuke hei kawe i ngā mihinare mai i tētahi moutere ki tētahi atu i Te Moana-nui-a-Kiwa. I tae ia ki te Hui Whānui i tū i te tau 1889, ā, i mau tonu tēnei whakaaro ki tōna hinengaro, ā, i reira i īnoi ai ia mō ngā moutere o Polynesia. I kite te hui i te whaihua o tēnei kaupapa, ā, i pōti kia kohia mā ngā koha te $12,000 hei hanga, hei hoko rānei i tētahi kaipuke hei mahi i waenga i ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa.

GSAM 428Te Hanganga o te Pitcairn

GSAM 428.2I runga i tēnei whakataunga, i hangaia te kaipuke Pitcairn i te raumati o te tau 1890, i te taha o Benicia, tata ki te toru tekau māero i Oakland, California, i te utu o te $12,035.22. I roto i te toru hauwhā o te tau i kohia ai tēnei moni, ā, i tukuna mai e ngā kura hāpati mō tēnei kaupapa anake; kāore anō he koha i tukuna mai me te ngākau harikoa, me te hihiko pēnei. I whakatapua te kaipuke i Oakland, California, i te 25 o Hepetema 1890. Tata ki te tekau mā rima rau tāngata i huihui ki runga i te kaipuke me te tauranga kia mātakitaki i te huihuinga.

GSAM 428Te Haerenga Moana Tuatahi o Pitcairn

GSAM 428.3I rere te kaipuke i tana haerenga tuatahi mai i San Francisco ki tana papa mahi tawhiti, i te 20 o Oketopa. I runga i te kaipuke hei mihinare ko te Minita E. H. Gates me tōna hoa wahine, ko te Minita A. J. Read me tōna hoa wahine, ko John I. Tay me tōna hoa wahine, me tētahi kapa mihinare i raro i a Kāpene Marsh. I taunga tuatahi tēnei kaipuke ki te moutere o Pitcairn, e whā mano māero ki te tonga o San Francisco, ā, i tae atu ki reira i te 25 o Nōema. I te wehenga o te kaipuke i te moutere i te 17 o Tīhema, kua whiwhi i te iriiri ngā pakeke e waru tekau mā rua, ā, kua whakatūria hei hāhi Atewenetiti o te Rā Whitu. I muri iho, ka haere te kaipuke ki ngā Moutere Society, Hervey, Samoa, Friendly, me Fiji, ā, ka waiho e rātou ngā pukapuka whakapono me ngā puka mō te hauora me te whakaiti waipiro ki ngā tāngata e kōrero ana i te reo Pākehā. I roto i te waru marama, tae noa ki Hepetema 1891, i hokona e ngā mihinare ngā pukapuka mō te $1,900, ā, i tohatoha hoki rātou i te nui o ngā rauemi pānui kore utu.

GSAM 429.1I noho ngā mihinare i ngā wāhi e whai ake nei: ko te Minita Read i Tahiti; i noho te Minita Gates i Pitcairn kia oti ai ngā mahi i tīmata kē i reira; ā, i kōwhiri a Mr Tay ki te mahi i te moutere o Fiji. I roto i te Review o te 14 o Āperira, 1904, ka mea te Minita Fulton mō ngā mahi i Fiji: “E neke atu ana ināianei i te kotahi rau e rima tekau o ngā kaitiaki o te hāpati i tēnei papa mīhana.” Mai i Fiji, ka hoe te kaipuke ki Auckland, Aotearoa, mō ngā whakatikatika me ngā whakapainga e hiahiatia ana, ā, mō te tiki pukapuka hoki.

GSAM 429Te Mate o ngā Mihinare

GSAM 429.2I muri i te noho tawhiti o te kotahi tau, tekau mā tahi marama, me te tekau mā waru rā, ka hoki mai te Pitcairn ki San Francisco, ā, i tae atu ki reira i te 9 o Oketopa, 1892. I taua wā, i mate a Kāpene Marsh, ā, i tanumia ia ki te motu o Aotearoa. I pāngia a Mr Tay e te mate pūmona, kāore ia i ora anō. I mate hoki ia i te rangimārie, ā, i tanumia ia ki te whenua tawhiti o Fiji; nō reira i hoatu e rua ngā oranga taonga i te tere ki te Mīhana o Polynesia.

GSAM 429.3I koa ngā mihinare i Tahiti, i Papaete, i te kite tata tonu i ngā hua o ā rātou mahi. I taea e rātou te tuku ki te whenua whānau, i taua wā, i te pūrongo whakamanawa mō te whā tekau o te hunga i huri, ā, i whakatūria hei hāhi o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu.

GSAM 429Te Haerenga Tuarua o Pitcairn

GSAM 429.4I rere te kaipuke i San Francisco i tana haerenga tuarua, i te 17 o Hānuere 1893, me ēnei mihinare e whai ake nei: ko B. J. Cady rāua ko tōna hoa wahine, ko J. M. Cole rāua ko tōna hoa wahine, ko E. C. Chapman rāua ko tōna hoa wahine, me M. G. Kellogg, M.D. I haere tahi me rātou a Miss Hattie Andre, nō Ohio, hei kaiako mō te moutere o Pitcairn. I te ngahuru o te tau 1893, i whakatuwhera a Mr Cady i tētahi kura ki Raiatea, o te rōpū o Society, ā, e ono tekau ngā ākonga. I te mutunga o te wāhanga tuatahi, kua piki te tokomaha ki te kotahi rau mā rima. I te tīmatanga o te wāhanga tuarua, e kotahi rau mā rua tekau ngā ākonga i tae mai.

GSAM 430Te Haerenga Tuatoru o Pitcairn

GSAM 430.1I mahia te haerenga tuatoru o te kaipuke i ngā tau 1893–94. Ko ngā mihinare mō tēnei haerenga ko G. O. Wellman me tōna hoa wahine, me Lillian White, nō Michigan katoa, i rārangi mō Raiatea, ā, i reira ka āwhina rātou i a Minita Cady i āna mahi. I haere a Mr Stringer rāua ko tōna hoa wahine hei mihinare e tautokona ana e rāua anō. I noho rāua ki Rurutu. I Raratonga (kei reira i whakanui ai te iwi i te Rāhoroi hei Rātapu), i tū a Dr Caldwell rāua ko tōna hoa wahine; i Pitcairn, i waiho a Minita Buckner rāua ko tōna hoa wahine nō California. I tōna noho ki te taha o tēnei iwi, i whakaurua he maha ngā umanga hou, ā, kua whai hua ki ngā kainoho i ngā huarahi maha. Tuatahi, i hangaia he mīhini hau hei kuru i te kānga e tupu ana i te moutere, ā, mā taua mana hau anō e whakahaerehia ai he mīhini māmā, nā reira i puta ai ētahi atu umanga kāore i mōhiotia i mua e ngā kainoho.

GSAM 430Te Haerenga Tuawhā o Pitcairn

GSAM 430.2I te 15 o Tīhema 1895, i kī te Hekeretari o te Mīhana o Tāwāhi:—

GSAM 430.3“Kei te tauranga ināianei te Pitcairn i muri i tana haerenga tuawhā.... Kua whakatōia te mahi ki roto i ngā rōpū e iwa rerekē, ā, ko ēnei kaimahi e whai wāhi ana ki taua mahi:—
GSAM 430.4“I Pitcairn, ngā kaiako, ko E. S. Butz me tōna hoa wahine, me Hattie Andre. I Norfolk, e mahi ana ētahi mihinare e tautoko ana i a rātou anō i konei, ā, i tae mai rātou i Ahitereiria. Ngā Moutere o Society, minita, B. J. Cady; mihinare hauora, Mr rāua ko Mrs. R. A. Prickett. Raratonga, mihinare hauora, Dr J. E. Caldwell rāua ko tōna hoa wahine, ngā kōtiro Lillian White rāua ko Maude Young; kaiako, G. O. Wellman rāua ko tōna hoa wahine, Minita J. D. Rice rāua ko tōna hoa wahine. Fiji, Minita J. M. Cole rāua ko tōna hoa wahine. Ngā Moutere Friendly, Minita E. Hilliard rāua ko tōna hoa wahine. Rurutu, Mr rāua ko Mrs. Stringer, he mihinare e tautokona ana e rāua anō. Hawai’i, Minita E. H. Gates rāua ko tōna hoa wahine; kaiako, H. H. Brand rāua ko tōna hoa wahine. Samoa, Tākuta F. E. Braucht rāua ko tōna hoa wahine. Minita D. A. Owen me tōna tama me tōna tamāhine, he mihinare e tautokona ana e rātou anō.
GSAM 431.1“Kua hokona, kua tohaina e te Pitcairn he nui ngā rauemi tuhituhi i roto i āna haerenga e whā. Nō reira, kua puta ake ngā kaitiaki o te hāpati i ngā wāhi maha. Kua whakatūhia ngā hāhi ki Pitcairn, Norfolk, me Tahiti.”

GSAM 431Kua Hokona te Pitcairn

GSAM 431.2I te mea kua wātea ināianei ngā huarahi hei tae ki te papa mahi o Polynesia, kāore i wātea i te wā i hanga ai te kaipuke, kua hokona te kaipuke, ā, kua whakamahia ētahi atu tikanga hei whakatutuki i te mahi. Ko te Minita E. H. Gates te kaiwhakahaere o te papa mahi o Polynesia ināianei, ā, e pūrongo ana ia i te ahunga whakamua o ngā rōpū maha.

GSAM 431NGĀ MOUTERE O INIA KI TE HAUAURU

GSAM 431.3I te takurua o te tau 1889, ka tīmata a Mr Wm. Arnold nō Amerika i te mahi hoko pukapuka i ngā Moutere o Inia ki te Hauauru. I a ia e mahi ana, i angitu ia ki te tiki i ngā ingoa me ngā wāhitau o te kotahi mano rua rau tāngata, ā, i tukuna ēnei ki te International Tract Society hei whakamahi mō ā rātou mahi mihinare. Nā te tuhituhi me te tuku rauemi pānui ki ēnei wāhitau, i ara ake te hiahia ki te pono, ā, nā konei i whakatuwheratia te huarahi mō te whakapuaki i te rongopai mā te kauwhau i te Kupu.

GSAM 431.4Hei whakautu ki te karanga mō te mahi minita, i haere a Minita D. A. Ball, i Nōema 1890, ki Barbadoes me ētahi atu wāhi, ki te mahi. I whakaae ētahi tāngata ki te pono i runga i āna whakapau kaha. I te tau 1892, i haere a Mr Patterson nō California ki ngā moutere ki te whakatairanga i ngā Bible Readings, ā, i angitu pai. I te tau 1893, i haere a B. B. Newman i Florida ki Jamaica kia whakahaere i te mahi hoko pukapuka i te wā kāore a Mr Arnold i reira. I haere hoki a Mr Evans rāua ko Mr Hackett ki ngā Moutere i taua tau anō, kia whai wāhi ki tēnei peka o te mahi. I te marama o Mei, i uru a Minita Haysmer rāua ko tōna hoa wahine ki tēnei mara mahi kia mahi ai i te huarahi ka huaki. I muri tata iho i hoki mai ai a Mr Arnold, ā, i tēnei wā ka haere ia ki te hoko pukapuka e pā ana ki te kaupapa hauora. A tae noa ki Hūrae 1895, kua hokona i Jamaica anake ngā pukapuka pērā i ēnei mō te $8,200, ā, ko te hoko pukapuka whakapono i eke ki te $7,654, arā, he tapeke o te $15,854. Nā te tohatoha i tēnei nui o ngā tuhinga i āwhina nui ki te whakatū i tētahi hāhi whakarite pai ki Kingston, he 75 ngā mema, ā, ki te whakatuwhera huarahi mō ngā mahi minita i ētahi atu wāhanga o te moutere.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1I whakaurua te mahi ki konei i runga i te āhua ōrite ki tērā o Jamaica. I te tau 1889, i tonoa a Mr F. B. Grant rāua ko tōna hoa wahine kia toro ki te moutere hei whakauru i ā mātou tuhinga hāhi, ā, i runga anō i te tono, kāore i roa ka whai ake a Minita Flowers rāua ko tōna hoa wahine kia mahi i te wā i whakatuwheratia ai te huarahi. I angitu rātou, tae noa ki te wā i pāngia ai a Minita Flowers e te kirikā, ā, nā reira i mate ai ia i te 29 o Hune, 1894. I tīpakohia a Minita E. W. Webster hei kaiwhakakapi māna, ā, i rere ia i Niu Ioka i Ākuhata 1895.

GSAM 432.2I te tau 1896, ko ngā kaimahi i ngā Moutere o Inia ki te Hauauru i ēnei: I Jamaica, ko te Minita A. J. Haysmer rāua ko W. W. Eastman, ā, he tokomaha ngā kaihoko pukapuka i ngā Moutere Bahama. I ngā Moutere Iti o Antilles, i reira ko te Minita E. Van Deusen rāua ko tōna wahine, me C. F. Parmlee rāua ko tōna wahine hei kaimahi Paipera, ko Mr Bean rāua ko Mr Hackett hei kaihoko pukapuka. I Trinidad, ko te Minita E. W. Webster me tōna hoa wahine, me Miss Stella Colvin hei mihinare hauora. Ko ngā hua: kotahi rau tekau ngā kaitiaki hāpati i Jamaica, ā, rima tekau ngā kaitiaki hāpati i Trinidad, i Couva me ōna takiwā; kotahi te hāhi i Barbadoes, ā, kotahi te rōpū i Antigua, i ngā Moutere Iti.

GSAM 432AMERIKA WAENGA

GSAM 432.3I wehe a Minita F. J. Hutchins rāua ko tōna hoa wahine i te United States ki ngā Moutere Bay i te 16 o Nōema 1891. I taua wā, i Ruatan te nuinga, e rua tekau pea ngā tāngata i whakanui i te hāpati, te rā tapu o te whakahau tuawhā i runga i te ture tekau, ā, nā ngā tuhinga i tukuna mā te poutāpeta i tahuri tuatahi ai tō rātou aro ki tēnei pono. I muri i te toru tau, i te tau 1894, ka wehe a W. A. Miller rāua ko tōna hoa wahine i California ki Bonacca, ā, i reira ka hono atu rāua ki ngā mahi mātauranga hei kaiako i tētahi kura i whakatuwheratia i te 4 o Hūrae 1894, i roto i tētahi whare kura i hangaia e ngā Atewenetiti o te Rā Whitu. Ko te toharite o ngā tauira i tae mai i te wā tuatahi he toru tekau mā whā. I te tau 1895, i kīia kua tū motuhake te kura, nā te mea kua piki te maha o ngā ākonga ki te whā tekau mā rima.

GSAM 433.1I te Hui Whānui i tū i te tau 1895, i pūrongo a Minita Hutchins i te kotahi rau tāngata i ngā moutere e whakarongo ana ki te karere, ā, i kī hoki ia kua whakatūria e rua ngā whare karakia, ā, nō ngā Atewenetiti o te Rā Whitu aua whare. Nō te iti o te whenua, ā, he tino whai tikanga mō te ahuwhenua, i hangaia tētahi o ēnei whare karakia ki runga i te wai. I whakawhiwhia ēnei whare e rua me te whare kura ki te General Conference Association. I whakatauria te uara o ngā rawa a te Hui i te moutere he $1,789.60. Ko te moni o ngā pukapuka i hokona tae noa ki te tau 1895 he $2,243.

GSAM 433Waka Iti mō Amerika Waenganui

GSAM 433.2I te aro a te Hui ki ngā painga me te whai hua o te whai kaipuke iti hei kawe i ngā mihinare mai i tētahi moutere ki tētahi atu, ka whakataua kia hanga tērā poti mō te mahi i waenga i ngā Moutere o te Whanga, ā, kia kaua e neke atu i te $3,000 te utu.

GSAM 433.3I te tau 1896, e whā noa ngā kaimahi i Amerika Waenganui: ko te Minita F. J. Hutchins me tōna hoa wahine, me te Minita J. A. Morrow me tōna hoa wahine i Honduras Pāniora. I Belize, te tāone matua o Honduras Piritene, i reira tētahi rōpū o ngā kaiwhakapono e pupuri ana i te rā tuawhitu, e ai ki te whakahau tuawhā. Ko te nuinga o ngā mahi i tēnei mara i mahia i ngā moutere o te Moana Karipiana. I konei, i hokona ngā pukapuka e maha ngā mano tāra te uara, ā, e ono tekau ngā tāngata i hari ana i te pono o te karere a te anahera tuatoru.

GSAM 434Te Mate o te Minita Hutchins

GSAM 434.1Mo te tekau mā rua tau pea, i whakapau kaha, i manawanui hoki a Minita F. J. Hutchins ki te mahi i te mara o Amerika Waenganui. I te mutunga, i ngoikore tōna manawanui, ā, ka hinga ia i te mate. Kei te moe ia ināianei, e tatari ana ki te karanga a te Ariki—te karanga ka whakaoho i te hunga pono.

GSAM 434AMERIKA KI TE TONGA

GSAM 434.2Nā ngā whārangi tā i whakaurua tuatahi ai ngā tirohanga a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu ki Amerika ki te Tonga. I te marama o Oketopa, 1891, ka tīmata ngā rangatira Snyder, Stauffer, rātou ko Nowlin i ā rātou mahi hei kaihoko pukapuka i Arānetina. I te tau 1893, mā te pōti a te Hui Whānui, ka hono atu a Minita F. H. Westphal nō Illinois, he minita Tiamana, ki ngā mahi i tēnei mara mīhana, ā, i te tau 1894, ka haere a Frank Kelley nō California ki ngā United States o Colombia hei mihinare tautoko i a ia anō. I muri iho i ngā marama ruarua, ka whāia ake ēnei e ētahi atu kaimahi, ā, nā reira i tīmata ai tēnei mīhana hou. I te tau 1896, i tukuna te pūrongo e whai ake nei mō te mahi i tēnei papa: Kotahi te minita i Chile, ko te Minita G. H. Baber, i tae mai i te 19 o Oketopa, 1895; ā, he kaihoko pukapuka e rua, ko F. W. Richards rāua ko F. H. Davis. Kei Arānetina hoki e rua ngā minita, ko F. H. Westphal rāua ko Jean Vuilleumier; me ngā kaihoko pukapuka e rua, ko O. Oppegard rāua ko C. A. Nowlin. I tua atu i ēnei, e whā ngā kaimahi Paipera, ko Lucy Post, ko Mr rāua ko Mrs. Snyder, me John McCarthy. Kei Brazil e rua ngā minita, ko te Minita W. H. Thurston rāua ko H. F. Graf; me ngā kaihoko pukapuka e toru, ko A. B. Stauffer, J. F. me J. A. Berger. Kei British Guiana e rua ngā minita, ko te Minita W. G. Kneeland me te Minita P. Giddings; me ngā mihinare rongoā e rua, ko te Tākuta B. J. Fercoit me tōna hoa wahine.

GSAM 435.1I te tau 1896, i hokona i Chile ngā pukapuka e kotahi mano tāra te uara, ā, i whakaae te toru tekau o ngā kaitiaki o te hāpati ki te hāpati me ngā pono whanaunga mā te pānui i ngā tuhinga i hokona i ngā kaihoko pukapuka. I Brazil me Arānetina, i hokona ngā pukapuka kia tekau mano tāra te tapeke; ā, he mea pai ake, kotahi rau ngā tāngata i whai i te hāpati. I whakatūria tētahi hāhi me ngā kura hāpati e rima. I Arānetina, i whakatūria e toru ngā hāhi, kotahi ki Buenos Ayres, kotahi ki Crespo, kotahi ki San Cristobal. I whakatūria hoki tētahi hāhi i British Guiana, me te rima tekau o ngā kaitiaki o te hāpati, ā, ko te tapeke he kotahi rau rima tekau o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Amerika ki te Tonga.

GSAM 435TE SOUTHERN MISSIONARY SOCIETY

GSAM 435.2Ki te kī tika, kāore e taea te kī he rōpū nō tāwāhi tēnei, ahakoa kei te mahi ia ki te kauwhau i te rongopai ki tētahi iwi nō tāwāhi (ngā Āwherikana) i tō tātou whenua ake. He nui te whakawhetai ki ngā kaha manawanui a te Minita J. E. White, i raro i te manaakitanga o te Atua, mō ngā hua kua tutuki kē.

GSAM 435.3I te takurua o te tau 1893, i taku wā e mahi ana hei perehitini o te Hui o Illinois, ka haere mai a Minita White ki a au, he taumaha tōna manawa mō ngā tāngata kiri mangu o ngā Kāwanatanga o te Tonga. I a ia e noho ana mō ētahi wiki i Chicago, ka tono ia kia whakaaetia ia ki te mahi mō ngā tāngata kiri mangu e noho ana i te tāone. I whakaaetia tēnei tono me te tino harikoa, ā, i reira tonu i tīmata ai tana mahi mō ēnei tāngata pōraruraru.

GSAM 435Te Kaipuke Mamaoa Mīhana a te Minita White

GSAM 435.4Mai i taua wā, i īnoi, i whakamahere hoki ia mō te mara o te Tonga. I a ia e ako ana, ka pakari ake āna mahere, ā, ka mutu ka hanga ia i tētahi kaipuke mamaoa i te taha o te Roto o Michigan, i tapaina ko te Morning Star. I whai ia i tēnei “Bethel” e rere ana, ka haere ia ki Chicago, ā, nō reira ka heke iho ia i ngā awa o Illinois me Mississippi, ā, ka tae ia ki Vicksburg, Miss., i te 10 o Hānuere, 1895. I konei, me ētahi hoa tokoiti, ka tīmata ia i āna mahi i runga i te one whenua hou.

GSAM 436Mahinga a te Southern Missionary Society

GSAM 436.1Ka whakahua mātou i tētahi pūrongo nā te Minita White i te Hui Whānui, i te 9 o Āperira, 1903, e whakaatu ana i ngā hua o te mahi, me te āhua o te mahi mīhana o te Tonga i taua rā:—

GSAM 436.2“Kua whakatūria e tō mātou Rōpū ngā kura e rima i Mississippi, ā, kei te whakahaerehia aua kura ināianei.... Kei Vicksburg, Yazoo City, Columbus, me Jackson ēnei kura.... Kua whakahaere hoki ā mātou kaimahi i ngā mahi i Nashville, Memphis, me Edgefield Junction i Tennessee, me Louisville me Bowling Green i Kentucky.

GSAM 436Ngā kaimahi i te Tonga

GSAM 436.3“I tēnei wā, e rua tekau mā whitu ngā kaimahi kei ngā tari rerekē o te Rōpū. Kua whakawhanakea e te Southern Missionary Society ngā minita e rima kua whakatapua.... Kua whakaritea ngā kaiako kura tekau mā toru i ngā huarahi rerekē mō ā rātou mahi.... Kei te whakangungua tētahi rangatahi e te Rōpū hei tākuta, i te Whare Wānanga Rongoā o Meharry i Nashville, ā, kei te āwhinatia tētahi atu i tōna akoranga i taua kura anō.... Kua whakawhanakehia ētahi kaimahi Paipera pai. Kei te kaha ake hoki ētahi o ngā kaiako hei kaimahi mātanga i tēnei tari.

GSAM 436Te kaipuke mamaoa “Morning Star”

GSAM 436.4“Ko te Morning Star he rawa nōku ake, i hangaia ki taku moni ake. Hei tāpiri atu ki tēnei, kua utua katoatia ngā utu whakahaere o tēnei pōti i taku moni ake. Ka mea hoki au, nāku tonu i utu ngā utu noho o runga i te pōti. He maha ngā wā, tekau ki te tekau mā waru ngā kaimahi i runga.... Ahakoa ngā utu o ngā kaimahi katoa i mahi mō te Rōpū mō ngā tau, kāore i tangohia i ngā koha, engari i taku moni ake.

GSAM 437Te Pūtake o te Moni mō te Mīhana ki te Tonga

GSAM 437.1“Ka ara pea te pātai, ‘Nō hea i puta mai ai tēnei moni?’ Nā te Ariki i hoatu ki a mātou. I whakaputaina ētahi pukapuka iti. Tuatahi ko te Gospel Primer, ko tōna hoahoa taketake hei whakamahi i te whakaako i ngā tāngata kiri mangu. I tūmanakohia kia hokona ētahi mano tārua, engari, ki tō mātou mīharo, kua tata ki te miriona ngā tārua kua hokona.
GSAM 437.2“I āwhina mai a Māmā [Mrs. E. G. White] ki a mātou mō te pukapuka Christ our Saviour, i hokona e toru rau mano, e whā rau mano rānei. Kua hokona e rua rau mano, e toru rau mano rānei ngā kape o Best Stories. E ai ki ngā tatauranga, kua tohaina he nui ngā kape o Coming King kia taea te hanga i tētahi pou e whā māero te teitei. Nā ngā utu manatārua o ēnei pukapuka, i tua atu i te tautoko i ētahi atu kaupapa me ngā momo mahi maha, i hanga ai mātou i te Morning Star.”

GSAM 437I NGĀ whenua maha

GSAM 437Mēhiko

GSAM 437.3I tīmata tā mātou mahi i tēnei whenua i te tau 1894, mā te whakatū i tētahi mīhana hauora ki Guadalajara. I te tau 1896, i pūrongotia ngā kaimahi e whai ake nei: ko te Minita D. T. Jones me tōna hoa wahine, ko rāua ngā kaiwhakahaere o te mīhana. Ko ngā kaiako ko Ora A. Osborne, Mrs. A. Cooper, Kate Ross, me tētahi kaiāwhina taketake. Ko ngā mihinare hauora ko Dr J. A. Neal, A. Cooper, Mrs. A. J. Rice, Mrs. Bartlett, me Mrs. Rachel Flowers. E whā tekau ngā tūroro ia rā i toro mai ki te mīhana, ā, e whā tekau ngā ākonga i tae ki te kura o te mīhana. I taua wā, e hangaia ana tētahi whare hauora hou, ā, ko te utu he $12,000.

GSAM 437Āwherika Waenganui

GSAM 437.4I te tau 1893, i tino whanake te take o te karere a te anahera tuatoru, ā, i whakaaro te Komiti o te Hui Whānui he tika kia tūtohu kia whakatūhia he mīhana ki Āwherika Waenganui. Nā reira i pōti ai, “kia whakatuwheratia he mīhana ki Matabeleland i te wā e taea wawe ana.” I runga i tēnei whakataunga, i te tau 1894, i kuhu tētahi rōpū o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu ki taua whenua, ā, i tīpako rātou i tētahi pāmu 12,000 eka. I te hui i te tau 1895, i tīpakohia a Minita C. B. Tripp rāua ko tōna hoa wahine, a W. H. Anderson rāua ko tōna hoa wahine, me te Tākuta A. S. Carmichael hei mihinare mō tēnei papa tawhiti. I tīmata tonu rātou ki te whakarite mō te haerenga roa, ā, i muri i tētahi haerenga angitu, ka tae rātou ki tō rātou ūnga i te 26 o Hūrae 1895.

GSAM 438Te takutai kōura

GSAM 438.1Mō ngā tau maha, i tae mai te karanga āwhina a Makeronia ki ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i te Tai Hauāuru o Āwherika. I ara ake te hiahia ki te pono mā te pānui i ngā whakaputanga a ngā Atewenetiti, engari kāore i tukuna he āwhina kia tae ki te tau 1894, ki tērā wā tata rānei. Nā, i tonoa a Minita Sanford rāua ko Mr Rudolph e te Komiti o te Hui Whānui kia tīmata i te mahi i roa nei e tatari ana. I kuhu rāua ki te mara mahi me te ngākau nui me te māia. Heoi, kāore i roa i muri mai, ka pāngia a Minita Sanford e te kirikā, he tino noa ki reira, ā, nā reira i tapaina ai te whenua ko “te urupā o te tangata mā.” E toru ngā wā i pāngia ia e taua mate, ā, kia ora ai ia, me hoki ia ki Amerika. I tukuna ētahi atu ki te Tai Hauāuru, arā ko Minita D. U. Hale, ko Geo. F. Kerr me tōna hoa wahine, me G. P. Riggs. Heoi, nā te mate i tino ngoikore ai a G. P. Riggs, ā, i kore tūmanako kia ora ia; nō reira ka oma ia ki Ingarangi i te tūmanako ka whai painga ia i te huringa āhuarangi. I roto i tēnei, i pōuri ia me ōna hoa, nā te mea i heke haere tōna kaha, ā, i te mutunga ka mate ia, ā, i reira ia i tanumia ai. Kei te tatari hoki ia ki te taenga mai o te Kaiwhakaora.

GSAM 438Inia

GSAM 438.2I te 12 o Hānuere 1890, i rere a Minita Haskell i Port Durban, i te takutai tonga-rāwhiti o Āwherika, ki Calcutta, Inia, Haina, me Hapani. I mua i tēnei rā, i hono atu ki a ia a Percy T. Magan, tana hēkeretari. Ko te kaupapa o tēnei haerenga ki Inia he “rapu pārongo”, kia taea ai e rāua te tuku tohutohu me ngā whakaaro i te tīmatanga o ngā mahi mīhana a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i taua rohe. I te whakaaro kia whakatū mīhana ki Inia, i taunaki te Hui Whānui, i te tau 1893, kia haere a Wm. Lenker ki taua whenua hei kaihoko pukapuka. Hei whakatutuki i tēnei taunakitanga, i haere ia ki Inia, ā, i whakauru i ngā tuhinga a ngā Hāhi Atewenetiti o te Rā Whitu. I muri mai, i pūrongo a Mr Lenker, ia me ētahi atu e whā, kua huri haere rātou i ngā wāhi maha o Inia tae noa ki te tau 1896, ā, kua hokona e rātou ngā whakaputanga e $10,000 te uara. Hei whakaatu i te hiahia i puta mai i ngā pukapuka i hokona, i kī atu ia, i a ia e hoko pukapuka ana i te takiwā o Madras, i te takutai hauāuru o Inia, “i hīkoi tētahi kaikauwhau taketake i te ono tekau māero kia hoko i tētahi kape o Thoughts on Daniel and the Revelation.”

GSAM 439Georgia Burrus i Inia

GSAM 439.1I te tau 1895 ka wehe a Miss Georgia Burrus i California ki Inia. I tōna taenga ki reira, ka tīmata tonu ia ki te ako i te reo Bengali, ā, kāore i roa ka uru ia ki ngā mahi mīhana. A tae noa ki te tau 1896, kua tīmata ētahi tāngata maha ki te whai i te hāpati a te Ariki mā te hononga ki ā mātou kaimahi.

GSAM 439.2Ko te Minita D. A. Robinson rāua ko tōna hoa wahine ngā kaimahi i te mara i te tau 1896. Ko Miss May Taylor rāua ko Miss Georgia Burrus ngā kaimahi Paipera. Ko Mr Lenker rāua ko Mr Masters he kaihoko pukapuka. Kua whiwhia he whare tika hei whare mīhana, ā, kua tukuna ngā karanga ki te whenua kāinga mō ngā tākuta, ngā nēhi, me ētahi atu āwhina hei whakatutuki i ngā hiahia e pēhi ana ki a rātou. I whakautu te Minita Brown me ētahi atu ki tēnei karanga. I mate rāua ko te Minita D. A. Robinson i Karmatar, i Bengālia, i Inia, i te mutunga o Tīhema 1899.

GSAM 439Hawai’i, Ngā Moutere Sandwich

GSAM 439.3I te tau 1884, i haere a Mr La Rue rāua ko Henry Scott hei mihinare ki Hawai’i, mā rāua ake ngā pūtea. I tīmata rāua i ā rāua mahi mā te mahi mihinare ā-tangata, ā, te hoko pukapuka. Nā tēnei i whakaoho i te tino hiahia ki te motu, ā, i te marama o Nōema 1885, i pōti te Hui Whānui kia haere a Minita Wm. Healy ki Hawai’i i te tau e whai ake nei ki te mahi, ā, kia tonoa te Hui o California kia tukua mai he tēneti mō tētahi wā mō tēnei kaupapa. Nā konei, i whakaritea ai a Minita Healy me ērā atu i te motu, ka whakahaere i tētahi hui i roto i te tēneti i te raumati o te tau 1886. Nā tēnei mahi, i whakaae ētahi tāngata ki te karere. I noho a Mr La Rue ki Honolulu tae noa ki te tau 1889, ā, i taua tau ka rere ia ki Hong Kong, Haina.

GSAM 440Te Mahi Hainamana i Hawai’i

GSAM 440.1He iti noa te mahi minita i whakaratoa ki te motu tae noa ki te hui a te Hui Whānui i te marama o Māehe, 1895, i taua wā ka pōti kia “haere a Minita Gates rāua ko tōna wahine, me Mr rāua ko Mrs. Brand hei kaiako mō ngā Hainamana, ki Honolulu ki te mahi mihinare.” I tīmata tonu te mahi whakaako, ā, ahakoa he ngoikore tōna hauora, i kaha a Minita Gates ki te whakatairanga i te mahi. I muri tata mai, i whai mai tētahi tākuta me ētahi nēhi ki ngā mihinare, ā, i tino tīmata pai te mahi i taua wāhanga o te karere.

GSAM 440Whakarāpopototanga o ngā Mīhana, Hānuere 1, 1903

GSAM 440.2Ko te pūrongo a te Hekeretari mō ngā Mīhana o Tāwāhi, i tukuna i te 31 o Tīhema 1902, e whakaatu ana i ngā mahi o te karere i whakahaerehia i waho o ngā United States, pērā i ēnei:—

GSAM 440.3Te Hui Kotahitanga o Ahitereiria, i hangaia mai i ngā hui o Wikitōria, New South Wales, Aotearoa, Queensland, Ahitereiria ki te Tonga, Tāsmānia, me Ahitereiria ki te Hauauru.

GSAM 440.4Te Hui Whānui o Īropi, e hangaia ana i te Hui Kotahitanga Tiamana, Tiamana Hauauru, Tiamana Rāwhiti, Tiamana Tonga, Hōrana me Pēlamihi o Belgium, Ōtiria-Hūngāri me ngā Whenua Balkan, Tiamana Huiterangi, Rūsia Tonga, Rūsia Raki, me Rūsia Waenganui.

GSAM 440.5Te Hui Kotahitanga o Scandinavia, e kapi ana i a Tēnēmarā, Nōwēra, Huitene, Finlandi, me Iceland.

GSAM 441.1Te Hui Kotahitanga o Piritene, e kapi ana i te Raki o Ingarangi, te Tonga o Ingarangi, Airani, Kotirana, me Wēra.

GSAM 441.2Te Hui Kotahitanga Latina Wīwī, e kapi ana i te Wīwī-Huiterangi, Wīwī, me Itāria.

GSAM 441.3Te Mīhana o te Rāwhiti, e kapi ana i Īhipa, Siria, me Tūki.

GSAM 441.4Te Hui Kotahitanga o Āwherika ki te Tonga, e kapi ana i te Kōloni o Cape, Natal-Transvaal, Basutoland, me Matabeleland.

GSAM 441.5Rerekē: Bermuda, Brazil, Guiana Piritene me Guiana Hōrana, Amerika Waenganui (Tonga), Haina, Fiji, Inia, Jamaica, Hapani, Ngā Moutere Iti o Antilles, Mēhiko, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Ngā Moutere o Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Te Tai Hauāuru (Amerika ki te Tonga), me Te Tai Hauāuru (Āwherika).

GSAM 441.6Ko te tokomaha o ngā kaimahi e mahi ana i ēnei rāngai rerekē, tae atu ki ngā minita, ngā tangata whai raihana, ngā kaimahi Paipera, ngā kaihoko pukapuka, me ngā kaihoko huri, he 754.

GSAM 441Ngā Wāhi Rautaki Kua Whakatūria

GSAM 441.7Mai i ēnei kōrero poto mō ā mātou mīhana, ka taea e mātou te kī, pēnei i te Hekeretari mō ngā Mīhana o Tāwāhi i te tau 1896:

GSAM 441.7“Nā ēnei tūranga rautaki kua mau i te karere tata ki ngā wāhi katoa o te ao, ka taea e te Atua, mā tōna mana mutunga kore, te whakatutuki i tētahi mahi nui, kaha hoki i roto i te wā poto rawa. Ka whakapoto ia i tana mahi i roto i te tika.”

Ngā kīwae

  1. Hunga o Rōma 15:21. ↩

Kīwae

Hoki