Upoko 14 — Te Kuaha Kua Kati
GSAM 214.1“nō tō rātou haerenga atu ki te hoko, ka tae mai te tāne mārena hou; ā, tomo tahi ana me ia ki te mārena te hunga kua āta rite; ā, tūtakina ana te tatau.”1
GSAM 214.2Ehara i te haerenga mai o te Karaiti ki te ao te haerenga mai o te Tāne Mārena Hou i whakaurua ki tēnei kupu whakarite, engari he haerenga mai ki te mārena. Ko te mārena he kaupapa e tū ana i mua i te taenga mai o te Ariki. E whakapuakina ana tēnei i roto i te Rongopai i tuhia e Ruka pēnei: “Whītikiria ō koutou hope, tahuna ngā rama kia kā; ko tō koutou rite hei ngā tāngata e tatari ana ki tō rātou rangatira, ina hoki mai i te hākari o te mārena, mō tōna tae rawa mai, ka pātōtō, nā uaki tonu atu rātou ki a ia.”2
GSAM 214Te Whiwhinga i tētahi Rangatiratanga e kīia ana he Mārena
GSAM 214.3Ko te taenga mai o te Tāne Mārena Hou ki te mārena e whakaaturia ana i roto i Raniera 7:13, 14, i reira ka tae mai a Karaiti ki te Matua ki te whiwhi i tōna rangatiratanga. I ngā rā o mua, ko te taenga mai o tētahi kīngi ki tōna tāone matua ki te whiwhi i tōna torona me tōna rangatiratanga i kīia he mārena. I whakanuihia tēnei kaupapa—te whiwhinga o te tāone matua hei wahine mārena—me te whakapaipai me te whakaaturanga o tētahi mārena tūturu. Nō reira, i te wā e whiwhi ana a Karaiti i tōna rangatiratanga i te Matua kei te rangi, ka kīia ia kua mārena ki tōna wahine mārena—ko Hiruhārama Hou (Whakakitenga 21:9); ā, ko tēnei te mea e kīia ana i te kupu whakarite, “te mārena.”
GSAM 214.4I muri i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, i te 22 o Oketopa 1844, i kī ngā tāngata o te taenga mai, i whakataurite i ngā kaupapa o ā rātou wheako ki ngā tikanga mārena o te Rāwhiti, “Kua tomo a Karaiti ki te mārena.” I te whiwhi mārama ake ki te āhua o te kaupapa hei whakatutuki i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, i whai te whakapono o te hunga o te taenga mai i a Karaiti ki te mahi i uru ai ia; nō reira, mā te whakapono, “tomo tahi ana me ia ki te mārena.”
GSAM 215“Ka Hoki Mai Au”
GSAM 215.1I roto i tētahi tirohanga i hoatu ki a Miss Harmon i te tau 1845, mō te Karaiti e haere ana i te wāhanga tuatahi ki te wāhanga tuarua o te wāhi tapu o te rangi, ka kitea ēnei kupu: “‘Tatari mai i konei; kei te haere au ki tōku Matua ki te whiwhi i te rangatiratanga; kia mā ō koutou kākahu, ā, i te poto ake ka hoki mai au i te mārena, ka whiwhi i a koutou ki a au anō.’ Ka tae mai he waka kapua, ā, he wīra pērā i te ahi e mura ana, ā, i karapoti e ngā anahera, ki te wāhi i reira a Īhu. Ka piki ia ki roto i te waka, ā, ka kawea ia ki te wāhi tapu rawa atu, ki reira e noho ana te Matua.”3
GSAM 215Aroha Whai muri i te Katinga o te Kuaha
GSAM 215.2Ko te kuaha kua katia o tēnei kupu whakarite e āhua tohu ana ki tētahi kaupapa ka puta i mua i te taenga tūturu mai o te Tama a te Tangata i roto i ngā kapua o te rangi; nā te mea, i muri i te katia o te kuaha, ka tae mai ērā atu wāhina, ka patu i te kuaha, ā, ka mea atu ki a rātou kia “mataara”, nā te mea kāore rātou e mōhio ana ki te rā, ki te haora rānei o tōna taenga mai. Anō hoki, ka katia tēnei kuaha i muri i te kuhu a ngā wāhina mahara ki roto me te Tāne Mārena Hou ki te mārena.
GSAM 215.3Ka āhua kitea i ngā kupu i whakamahia i tēnei kupu whakarite mō ngā wāhina, ahakoa kua tomo ki te mārena, kei reira tonu he wāhi mō ngā wāhina “pōrangi” kia whakarite tika ai hei tūtaki ki te Tāne Mārena Hou. Kua whakahaua rātou kia “mataara.” Ko te mataara me te tatari he āhuatanga e hono ana ki te whakarite pono hei tūtaki ki te Ariki. Nō reira, ka āhua kitea kāore te aroha e tangohia ina kati ana te kuaha i tēnei kupu whakarite.
GSAM 215Ehara i te Kuaha o Ruka 13:25-28
GSAM 215.4I ngā wā o mua, kua hapa te whakakotahitanga i te kūaha o tēnei kupu whakarite me te kūaha i kōrerohia i Ruka 13:25-28, e pānui ana, “Kia whakatika kau te tangata i te whare, kia tūtakina te tatau, kātahi koutou ka anga, ka tū i waho, ka pātuki ki te tatau, ka mea, ‘E te Ariki, uakina ki a mātou,’ nā, ka whakahoki ia, ka mea ki a koutou, ‘Kāhore ahau i mōhio ki a koutou, nō hea rānei.’... Mawehe atu i ahau, e ngā kaimahi katoa i te kino. Ko te wā tēnā o te tangi, o te tetēā o ngā niho, ina kite koutou i a Āperahama, i a Īhaka, i a Hākopa, i ngā poropiti katoa, kei te rangatiratanga o te Atua, ā, ko koutou kua makā ki waho.” He tino mārama nō ngā kupu i runga ake nei, i te katinga o tēnei kuaha, kua whakataua te mutunga o te hunga i waiho ki waho. Kua tae mai kē te rangatiratanga o te Atua; nō te mea ka kite rātou i te hunga kua whakaorangia i roto i taua rangatiratanga. Heoi anō, i roto i te kupu whakarite mō ngā wāhina, kāore anō te Ariki kia tae mai ki tōna rangatiratanga, engari kua haere ia ki tōna Matua ki te whiwhi i tōna rangatiratanga.
GSAM 216He Kuaha Kua Kati i te Ratonga Tauira
GSAM 216.1Ko te hunga i whai i a Karaiti i roto i āna mahi mā te whakapono, i muri i te mutunga o te wā o ngā rā rua mano toru rau—Oketopa 22, 1844—i kite i te mea, i te taenga mai o te Rā Whakamārietanga i roto i te ratonga tauira, ka katia e te tohunga nui te kuaha o te rūma o waho, ā, ka whakatuwhera ia i te kuaha ki te wāhi tapu rawa, kia mahi ai ia i tana mahi whakakore i ngā hara i whakapuakina i roto i te wāhi tapu; ā, pērā anō hoki, kua kati a Karaiti, tō tātou tohunga nui, i te kuaha o te rūma o waho o te temepara o te rangi, ā, kua whakatuwhera ia i taua rūma i kitea ai “te āka o tāna kawenata.”4
GSAM 216Ko Wai i Hē?
GSAM 216.2I taua wā, i waenga i ngā kaiwhakapono Atewenetiti, i reira ētahi kāore anō kia whiwhi i te tino māramatanga mō te ratonga a te Karaiti i te wāhi tapu, kāore anō kia aro ō rātou whakaaro ki te karere a te anahera tuatoru. I hē rātou i te whakakotahitanga i tēnei kuaha o waho o te wāhi tapu ki te kuaha kua katia i Ruka 13:25-28. Heoi, ehara ēnei i te hunga o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu. Engari ka whakamātau mātou ki te whakaatu ko wai rātou, me pēhea i tīmata ai taua akoranga, ā, he aha ngā āhuatanga i ārahi ai ki ēnei whakatau.
GSAM 217.1Ko te hunga i wehe i a rātou i ngā hāhi ingoa i raro i te pānuitanga o te karere o te taenga mai, me te hunga hoki i mahue i a rātou i taua wehenga, ka kōrerotia atu ki a rātou i roto i te taunakitanga ki te tuarima me te tuaono o ngā hāhi e whitu o te Whakakitenga. Ko te whakatūpato ki te hāhi tuarima, ko Harariha, e pēnei ana, “Kia mahara rā ki te rironga o ngā mea i a koe, ki āu i rongo ai, ā, puritia, rīpenetā hoki. Nā, ki te kore koe e mataara, ka tae atu ahau ki a koe, ānō he tāhae; e kore hoki koe e mātau ki te hāora e tae atu ai ahau ki a koe.”5 Nō tēnei reo, ka mārama kua rongo ēnei tāngata i te pānuitanga o te taenga mai o te Ariki. I mea rātou kua whiwhi rātou i taua pānuitanga, engari ināianei kei te tata rātou ki te whakahē i taua mea.
GSAM 217Te Hāhi o Pirarerepia
GSAM 217.2Ko te Hāhi o Pirarerepia, te tuaono o ngā āhua o te hāhi o te rongopai, ka whakahuatia i muri mai. E tohu ana tēnei hāhi i te hunga i puta i raro i te pānuitanga o ngā karere tuatahi me te tuarua o te Whakakitenga 14. Ki tēnei hāhi ka mea te Ariki, “Ka hohoro tāku haere atu; kia mau ki tāu, kei tangohia tōu karauna e tētahi.”6 Ka kōrerotia atu anō ki a rātou ngā kupu e whai ake nei: “Ko ngā kupu ēnei a te tapu, a te pono, kei a ia nei te kī o Rāwiri, ko ia hei whakapuare, ā, kāhore tētahi hei tūtaki; māna hoki e tūtaki, ā, kāhore tētahi hei whakapuare. E mātau ana ahau ki āu mahi. Nā, kua hoatu e ahau ki tōu aroaro he tatau puare, e kore nei e taea te tūtaki e tētahi. He kaha hoki tōu, he mea iti nei, kua puritia anō e koe tāku kupu, kāhore anō hoki koe i whakakāhore ki tōku ingoa.”7
GSAM 217He aha te Kuaha Kati o tēnei Kupu Whakarite?
GSAM 217.3He aha te tikanga o te kuaha tuwhera me te kuaha kati i roto i te Paipera kua whakahuatia ake nei? E whakapono ana mātou ka kitea he whakautu whakamārie ki tēnei pātai i roto i te whakamārama e whai ake nei: Ahakoa i reira ētahi i waenga i ngā Atewenetiti i whiwhi i te mārama matatau, ā, i whakaako rātou kua huri te Kaiwhakaora i tana mahi mai i te rūma tuatahi ki te rūma tuarua o te wāhi tapu o te rangi, ā, i whakaatu tika rātou i te pātai o te kuaha tuwhera me te kuaha kati ki te hunga e whakarongo ana, he rōpū kē i whakahē i tēnei pono, ā, i ngana rātou ki te whakapūmau i te whakapono ki te akoranga e mea ana kua kati te kuaha tuwhera, ā, kua tuwhera te kuaha kati. Nā te mahi pēnei, i aukati rātou i te huarahi, i whakararuraru i te mahi a ngā kaimahi a te Ariki i konei i te ao. Ka whakatuwherahia, ka katia hoki ngā tatau o te wāhi tapu o te rangi e te mana o te Karaiti—“ko ia hei whakapuare, ā, kāhore tētahi hei tūtaki.” I roto i te karere ki te hāhi o Pirarerepia, ka whiwhi wikitōria te hunga e mau tonu ana, e tiaki ana i te kupu, ā, kāore e whakahē i tōna ingoa; ka whakatuwhera tēnei wikitōria i tētahi kuaha kāore e taea e te tangata te kati. Kāore e ruarua he tohu tēnei ki te kuaha uru atu ki te iwi, ā, te āhua nei (ka kitea ā muri ake nei), i tino katia tēnei kuaha e ngā tāngata; engari hei whakamihi i tō rātou manawanui, ka whakatakoto te Ariki ki mua i te hunga pono he “kuaha tuwhera” kāore e taea e te tangata te kati.
GSAM 218He Kuaha Whakaputa Kōrero
GSAM 218.1He maha ngā tauira i roto i ngā Karaipiture e whakamahia ana te kuaha i tēnei tikanga. Ko Pāora, i a ia e tuhi ana ki ngā Korinitia, ka mea, “Kua tuwhera mai nei he kūwaha rahi ki ahau, he mahi nui, ā, tērā anō te tokomaha o te hunga tautohe.”8 Anō, i tana reta tuarua ki ngā Korinitia, ka mea ia, “i tōku taenga ki Toroa ki te kauwhau i te rongopai o te Karaiti, ā, ka puare mai ki ahau tētahi kūwaha, he mea nā te Ariki, kāhore he tānga mō tōku wairua, he kore i kite i tōku teina, i a Taituha.”9 I tono hoki ia ki ngā Korosiana i tēnei āhua: “Kia ū ki te īnoi, kia mataara tonu ki taua mea i runga i te whakawhetai; me te īnoi anō mō mātou, kia whakapuaretia e te Atua he kūwaha kōrero ki a mātou, hei kōrerotanga i te mea ngaro a te Karaiti i hereherea ai ahau.”10
GSAM 218.2Mai i ēnei tuhinga, ka kitea ko ngā whakatuwheratanga mō te whakaputa i te pono e kīia ana he tatau tuwhera; ā, i ngā kupu i kōrerotia ki te hāhi o Pirarerepia, ka āhua pērā i te wā i karangahia ai tēnei iwi kia puta, i kaha ngā tāngata ki te kati i te tatau kōrero ki a rātou. I a te hāhi o Pirarerepia e haere ana i roto i te whakamātautau, e mau ana ki tana “kupu” me tana “ingoa,” ko te kupu a te Ariki ki a rātou, ka whakatūria e ia ki mua i a rātou he kuaha tuwhera kāore e taea e te tangata te kati.
GSAM 219Te āhuatanga i muri i te 22 o Oketopa 1844
GSAM 219.1I te mea kei mua i a tātou te take, e ai ki ngā kupu matakite, me tiro whakamuri tātou ki te āhuatanga i te whanaketanga o ngā kaupapa. E ai ki tā i whakaaturia kē, tae noa ki Āperira 1844, i whakatuwheratia ngā hāhi mō te whakapuakanga o te karere mō te taenga mai, ā, he nui ake ngā karanga mō ngā kaimahi i ngā kaikōrero ora i taea te whakarato. I muri i te pōuri i te kōanga o te tau 1844, ka huri te hunga kāore i mau pono ki te whakapono ki te whakahē i taua whakaako. I te raumati o taua tau, i te tukunga mai o te karere a te anahera tuarua o te Whakakitenga 14 me te “karanga o waenganui pō” (Matiu 25), ka ara ake te whakatoi tino kino ki te hunga i kaha tonu ki te whakapūmau i tō rātou whakapono ki te tata mai o te Ariki. I ngana ēnei kaiwhakatē ki te whakamutu i te kaupapa mā ngā huarahi maha, ā, i ngā ara katoa e taea ana, ki te aukati i te mahi a te hunga i kī tonu, “kua tae mai hoki te hāora o tāna whakawā.” I mea a William Miller mō tēnei whakahē, “He tino kore-taiao, ā, kāore e taea te whakamārama.” I tino kaha rawa te whakahē i te tata ki te mutunga o ngā rā rua mano toru rau, ā, i mea a Geo. Storrs mō tēnei, “Kua mutu tā mātou mahi ki ngā hāhi ingoa me ngā hunga kino katoa, engari anake mēnā ka pā tēnei karanga ki a rātou.”
GSAM 219.2I muri i te mutunga o te wā, i te kaha ake rawa o te whakahē me te tāwai a te hunga hē, ka mea a William Miller mō te āhuatanga, “Kua oti i a mātou tā mātou mahi whakatūpato i te hunga hara, me te ngana ki te whakaoho i tētahi hāhi e whai noa ana i ngā tikanga o waho. Kua katia te kuaha e te Atua i roto i āna whakaritenga.”11
GSAM 219Te Mārō Whānui o te Hunga Hara
GSAM 219.3Nā tēnei whanonga o te ao tāwai, ehara i te mea i whakapakeke noa iho i te hunga hara ki te akoranga mō te taenga mai, engari ko te taunakitanga a te hunga i roto i ngā hāhi ingoa anake, ko tēnei: “Ka mahara mātou ki ‘te ruarua me te onge’ o ngā take huringa pono, me te tino whakahīhī me te mārō o te hunga hara, ka tata kore e āhei mātou ki te kore e karanga, ‘Kua wareware rānei te Atua ki te atawhai? Kua kati rānei te kuaha o te aroha?’”12
GSAM 220.1Mai i tētahi atu kaimahi ka pānuihia e mātou ētahi atu kōrero mō te āhuatanga i muri i te mutunga o te wā matakite: “I taua wā, he tata kore e taea te toro atu ki te hunga kāore i te whakapono; nā te pōuri i puta i te tau 1844 i tino whakararuraru i ngā hinengaro o te tokomaha, ā, kāore rātou i whakarongo ki tētahi whakamārama mō tēnei take.”13
GSAM 220Kua Kati ngā Kuaha Katoa mō te Whai Wāhi ki te Hunga Kāore e Whakapono
GSAM 220.2Nā taua āhuatanga i āhua kati ai mō taua wā te kuaha uru ki te hunga kāore i mau tonu ki tō rātou whakapono me tō rātou tūmanako ki te tata mai o te Karaiti. I te mea i āhua kati rawa te kuaha o te kōrero, ā, i kite hoki ngā Atewenetiti i tētahi kuaha kua kati i roto i te kupu whakarite e pā ana ki ā rātou wheako, ka māmā te kite i pēhea rātou i tae ai ki te whakatau kāore he aroha anō mō te hunga hara: arā, i kī ētahi, “kua kati te kuaha o te aroha,” otirā, mēnā i whakaaro rātou he kotahi tonu te kuaha kati o tēnei kupu whakarite me te kuaha kati i roto i Ruka 13. Ki te tino kore rawa e whakarongo ngā tāngata, ā, ka mārō ō rātou ngākau, ka pēhea rānei e huri ai rātou?
GSAM 220Ko wai i whakaako tuatahi i te Kuaha Kua Kati teka?
GSAM 220.3Ka ara ake ināianei te pātai, Nā wai i tīmata te whakaako i te ariā o te “kāore he aroha mō ngā tāngata hara”? ko wai i whakapono ki tēnei? ā, nā wai i whakakāhore? Hei whakautu ki te pātai tuatahi, ka aro tātou ki te pūrongo o tētahi haerenga i mahia e J. V. Himes i te kōanga o te tau 1845, ki te Takiwā o Maine. E ai ki a ia:—
GSAM 220.4“I whakapono a Taina Joseph Turner me ētahi atu, e ai ki a rātou, kei roto tātou i te hāpati nui—kua mutu ngā tau e ono mano—nō reira kāore e tika kia mahi ā-ringa anō tētahi Atewenetiti. Ki tā rātou whakaaro, mā te mahi pēnei ka puta tō rātou whakangaro whakamutunga.
GSAM 220.5“I a rātou e tatari ana i tēnei tūnga kore mahi ā-ringa o te ao, ka whiti mai he mārama hou, ki tā rātou whakaaro, ki te hinengaro o te Taina Turner, arā, kua tae mai te Tāne Mārena Hou—i tae mai ia i te rā tekau o te marama tuawhitu o te tau Hūrai kua pahure—i tū ai te mārena i taua wā—i tomo tahi ngā wāhina katoa, i tētahi āhua, me ia ki te mārena, ā, tūtakina ana te tatau!—kāore i taea te ngaro o tētahi o ēnei, ā, kāore hoki i taea te whakaora i tētahi o waho. Nā reira, i oti katoa ngā take wairua o tēnei ao kaha.”14
GSAM 221Ko wai i tū kaha ki te whakahē i te ariā teka?
GSAM 221.1I tīmata a Minita Turner ki te whakaako i tana akoranga “kāore he aroha anō” i Paris, Maine, ā, mō tētahi wā poto, he tokomaha ngā kaiwhai i taua takiwā. Nā te mea i kati rawa te kuaha kia tae atu ki ngā tāngata i waho atu i ngā Atewenetiti, ahakoa he kaiwhakapono rānei, kāore rānei, i āta huri noa te tokomaha ki te tirohanga a Turner mō tēnei kaupapa.
GSAM 221.2Kia kaua e hē te tikanga o te kupu Atewenetiti, ka kī mātou i muri ake nei mō tēnei iwi ko ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi; ā, he tokomaha nō tēnei rōpū i whakaae ki ngā tirohanga a Mr Turner. Kāore anō rātou kia kite, kia rongo rānei i te pono o te hāpati, kāore hoki rātou i rongo i te karere a te anahera tuatoru. Ko rātou ēnei e kōrerotia ana e Mrs. White pēnei i tētahi o āna whakaputanga:—
GSAM 221.3“I muri i te hipanga o te wā tūmanako i te tau 1844, i whakapono tonu ngā Atewenetiti he tata rawa te taenga mai o te Kaiwhakaora; i whakapono rātou kua tae rātou ki tētahi wā tino hira, ā, kua mutu te mahi a te Karaiti hei kaiwawao mō te tangata i mua i te Atua. I muri i te tuku i te whakatūpato mō te tata mai o te whakawā, i whakapono rātou kua mutu tō rātou mahi mō te ao, ā, i ngaro i a rātou te taumaha o te wairua mō te whakaoranga o te hunga hara, i te wā i kitea ai e rātou he taunakitanga anō i roto i ngā kata māia, whakaparahako a te hunga kāore i te whakapono, e tohu ana kua tangohia atu te Wairua o te Atua i te hunga i whakakāhore i tana atawhai. Nā ēnei katoa i whakapūmau i a rātou ki te whakapono kua mutu te wā whakamātautau, arā, i tā rātou whakapuaki, ‘kua katia te kuaha o te aroha.’ E ai ki tā i kī ai, i kotahi ngā Atewenetiti mō tētahi wā poto ki te whakapono kua katia te kuaha o te aroha.”15
GSAM 222.1I roto i tēnei whakahua, ka whakamārama a Mrs. White i te tūnga i maua e ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi. Kāore rawa ia i tohu i whakapono ia ki tērā. E ai ki tā i whakaaturia i runga ake nei, nā Joseph Turner i whakaako tuatahi tēnei akoranga i Paris, Maine. I tūtaki a Mrs. White (ko Miss Harmon ia i taua wā) ki a Joseph Turner i taua wāhi i whakahuatia ake nei i te tīmatanga o te kōanga o te tau 1845, ā, i whakarongo ia ki a ia e whakapuaki ana i tana akoranga “kāore he mahi ā-ringa anō mā ngā Atewenetiti, ā, kāore he aroha anō mō te hunga hara,” ā, i kī mārika ia ki a ia e “whakaako ana ia i tētahi akoranga teka; kei te noho tonu te aroha mō te hunga hara, me te hunga kāore i whakakore i te pono i runga i te mōhio.”
GSAM 222Hei whakahē i te Mātāpono “Kāore he Aroha”
GSAM 222.2J. N. Andrews, i noho ai ia ki Paris, Maine, i ngā tau 1844 me 1845, ā, i tino mōhio ia ki ngā mahi a te hunga i reira, me ngā mahi hoki a Joseph Turner, i whakaako ia kāore he aroha anō mō te hunga hara, e kī ana mō te tūnga o te Miss Harmon ki tēnei kaupapa i taua wā, “Ehara i te mea nā ngā whakakitenga i ārahi i a rātou ki te whakaae ki tēnei tirohanga, engari i whakatika i te hunga i mau tonu ki reira.”16
GSAM 222.3I toro tuarua a Miss Harmon ki Paris, Maine, i te raumati o te tau 1845. Mō tēnei toro, ka kī atu au i ngā kupu a Mrs. Truesdail, i noho ia ki Paris i taua wā. E ai ki a ia:—
GSAM 222.4“I te wā o te toro a Miss Harmon ki Paris, Maine, i te raumati o te tau 1845, i whakamārama atu au ki a ia i ngā taipitopito mō tētahi hoa aroha nōku, nā tōna pāpā i aukati i a ia kia haere ki ā mātou hui; nō reira kāore ia i whakakāhore i te mārama. Ka kata ia, ka mea, ‘Kāore anō a Atua kia whakaatu mai ki ahau kāore he whakaoranga mō ēnei tāngata. Ko te hunga anake kua whakaaturia ki a rātou te mārama o te pono, ā, kua mōhio rātou, kua whakakāhore i taua mārama.’”17
GSAM 222.5Ka kōrero anō ia mō te toru o ngā haerenga a Miss Harmon ki Paris i te tau 1846, pēnei:—
GSAM 222He Whakatūpato Anō mō te Aronga Hē
GSAM 222.6“He wā anō e tika ana kia whakahuatia, ko te whakakitenga i whakawhiwhia i te tau 1846, i Paris, Maine. I whakaaturia ki a Miss Harmon, i te mea kāore a Hātana i āhei ki te aukati i te hunga pono kia oti i a rātou ā rātou haepapa katoa, ka whakamahi ia i āna pūkenga ki te pana i a rātou kia hipa atu i ngā rohe o ā rātou haepapa. I kōrero tētahi tuahine pai ki ngā hāhi, e mea ana kua whakakāhore te Atua i a rātou nā te mea i whakakāhore rātou i te karere i tukuna mai i te rangi hei whakaora i a rātou. I whakaaturia ki te Tuahine Harmon kāore he pono i roto i tana karere, nā te mea he tokomaha i roto i ngā hāhi ka whakaae tonu ki te pono; ka haere tonu ngā anahera pai ki te mahi mō ngā wairua i roto i aua hāhi, ā, i te wā ka mahia e rātou tēnei, ka waiho e rātou [ngā anahera] tēnei tuahine, me tana karere [arā, tana karere ‘kāore he aroha’], ki waho o te kuaha.”18
GSAM 223Kāore he Whakahē
GSAM 223.1Nā te mea e kaha ana ētahi ki te whakaatu i whakaako a Mrs. White i te ariā i tētahi wā, arā, “kāore he aroha anō mō te hunga hara,” engari ināianei e whakaako ana ia i te hē o tērā, ka whakaatu ahau i ngā taunakitanga a ērā i mōhio ki āna mahi mai i te tau 1845, e pā ana ki āna whakapau kaha mō te huringa o te hunga hara. Anei tētahi tauākī nā Ira Abbey, nō Brookfield, Madison County, te Takiwā o New York:—
GSAM 223.2“I waenga i ngā tau 1846 me 1850, i tae mai a Te Taina rāua ko Te Tuahine White ki tō mātou whare, ā, he tino ngākau nui rāua mō ngā tamariki me te hunga kāore i whakakāhore i te pono. I whakapau kaha rāua mō ngā wairua kāore i huri, ā, kāore au e maumahara kia rongo i a Te Tuahine White e kī ana kāore he tūmanako mō te hunga huri whakamuri me te hunga kāore i whakakāhore i te pono.”19
GSAM 223Taunakitanga a ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi
GSAM 223.3Mō ngā mea e mōhio ana ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi o New England mō te ariā o te tatau kua kati rawa, tukua tēnei reta e whai ake nei hei taunakitanga:—
GSAM 223.4“I te 5 ki te 9 o Ākuhata, 1891, i whakahaere au i tētahi wero kōrero ki a Minita Miles Grant, i Brookston, he tāone e 30,000 pea ngā kainoho. I tū te wero kōrero i roto i te tēneti nui, ā, nā Mr John Barbour, he perehitini o mua nō te kaunihera o te tāone, i whakahaere. E rua tekau māero pea tēnei tāone i tawhiti atu i Boston. Ko te kaupapa o te wero he pātai mō te hāpati, engari i ngana a Mr Grant ki te whakauru i roto i te wero te take o ngā wheako a te Tuahine White i roto i tēnei mahi. I whakapae ia, ‘i whakaaturia ki a ia, i te tau 1844, kua pahure te wā whakamātautau, ā, kāore he aroha anō mō te hunga hara.’”
GSAM 224.1“Hei whakautu, i mea atu au ki a ia, i mau ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi ki taua tūnga, tata katoa rātou i tētahi wā, i mua i tō mātou wehenga atu i a rātou, ā, kāore a Mrs. White i tautoko i taua tūnga, engari ko tētahi o ngā mea tuatahi i whakaaturia ki a ia, he ‘hē’ taua tūnga, ā, he aroha tonu kei reira mō te hunga hara. I mea atu au, ‘He pērā tonu, ā, e mōhio ana a Minita Grant he pērā tonu.’ I taku kī i ēnei, ka tūngou te tokomaha o ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi i mua i ahau hei whakaatu i tō rātou whakaae kaha, tūturu hoki ki taua kōrero [he wāhanga nui tēnei karaehe i te tēneti nui i kī katoa]. Hei kī noa, kāore a Minita Grant i whakahua anō i taua take i te wero kōrero.” Nā “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., Tīhema 6, 1895.”
GSAM 224Mrs. White e Rapu Tonu Ana i te Whakaoranga o te Hunga Hara
GSAM 224.3E whakaū ana ēnei kōrero i te kaha o Mrs. White ki te huringa o te hunga hara mai i te tau 1844 tae noa ki nāianei: I whakahaere ia rāua ko Minita White i tētahi hui i te whare o Albert Belden, i Rocky Hill, Conn., i tīmata i te 20 o Āperira, 1848. I roto i tēnei hui, i whakapau kaha rātou mō ētahi tangata nō te ao. I whakaatu a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i te aro nui motuhake mō ēnei wairua. Mō tēnei take ka hoatu e mātou te taunakitanga a tētahi o tēnei rōpū i whiwhi i te iriiri i ngā ringa o te Minita White. Ko John Y. Wilcox, i tuhi mai i Kensington, Conn., i te 22 o Pēpuere, 1891, e kī ana:—
GSAM 224.4“I whakaurua ahau ki te pono i te wā i tū ai ngā hui i roto i te rūma kāore i oti o te whare o Taina A. Belden, i Rocky Hill, Conn. I riro i ahau te mārama o te pono o nāianei i raro i ngā mahi a Taina me Tuahine White. I iriiria au e Taina White i muri tata iho. Ki te kore te whakatenatena me te kaha i riro mai i ahau i a rāua, kāore au e mōhio mēnā ka māia au ki te whakaaro, ki te rongo rānei kua whakaaetia ahau e te Ariki. I tino aro rāua ki ahau, ā, i whakapau kaha rāua ki te āwhina i ahau.”
GSAM 225.1I mea a Minita White mō taua hui i roto i tētahi reta ki a Stockbridge Howland, Topsham, Maine, “I whakaatu a Taina Bates i ngā whakahau i roto i te mārama tino mārama, ā, i whakakaha ngā taunakitanga tino kaha i tō rātou hiranga. I whai hua te kupu ki te whakapūmau i te hunga kua noho kē ki te pono, me te whakaoho i te hunga kāore anō kia tino whakatau.”
GSAM 225Te Mahi mō te Hunga Hara i Oswego, Niu Ioka.
GSAM 225.2I te tau 1849, i mahi a Minita James White rāua ko tōna hoa wahine i Oswego, Niu Ioka. I aua hui, i huri a Hiram Patch rāua ko Miss Benson, i whakaritea kia mārena, ki te Atua me te pono o nāianei.
GSAM 225.3I Māehe 1850, i tū anō ngā hui i Oswego. I roto i te Present Truth mō Āperira, i mea a Minita White, i a ia e kōrero ana mō aua hui:
GSAM 225.3“He mahi tino whakamīharo e haere tonu ana i waenga i ngā tamariki o te toenga i tēnei tāone. Ko tō rātou whakaoranga te kaupapa matua i ā mātou hui i ngā hāpati e rua kua pahure, ā, kua tino manaakitia mātou e te Atua. Kua whai hua te pono ki a mātou, ki ā mātou tamariki hoki. I te ahiahi i muri i te Rā Tuatahi whakamutunga, i tū he hui mō tō rātou painga motuhake, ā, i ringihia te Wairua o te Ariki ki waenganui i a mātou. I tuohu katoa ngā tamariki ki te Ariki, ā, ko te āhua nei, i kitea e rātou te hiranga o te pupuri i ngā whakahau, otirā te tuarima, me te rapu whakaoranga mā Īhu Karaiti. Koinei tētahi o ngā hui tino whakamīharo i kite au i roto i taku ao.”
GSAM 225.4I roto i te Present Truth o Nōema 1849, i whakaputaina e te Minita White tētahi pūrongo mō te tokomaha i huri, i iriiria anō hoki; ā, i te nama whakamutunga o tēnei pepa i te tau 1850, kei reira tētahi pūrongo mō tētahi hui i tū ki Waitsfield, Vt., me te taenga mai o Heman Churchill, i huri mai i te ao i taua wā tonu. Ka kīia ia i roto i te tuhinga he “taina”. Ka pēhea tērā mēnā kāore he aroha anō mō te hunga hara?
GSAM 226Taunakitanga a Ngā Kaiwhakaatu E Rua Tekau mā Tahi
GSAM 226.1I roto i tēnei horopaki, ka tukuna e mātou tētahi taunakitanga i hainatia i te tau 1888 e rua tekau mā tahi tāngata, ā, i uru ia tangata o rātou ki te nekehanga o te taenga mai i te tau 1844, i mōhio hoki ki te aranga ake o te karere a te anahera tuatoru. I uru rātou katoa ki te karere i mua i te tau 1851, ā, ko te nuinga o rātou i hono atu ki ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i te tata tonu ki te aranga ake o te karere:—
GSAM 226.2“Ko mātou, ngā kai-haina i raro nei, i tino mōhio ki te nekehanga o te taenga mai i te tau 1844 i te wā i hipa ai te wā, ā, i whakaae hoki ki te pono o te karere a te anahera tuatoru i te tau 1850, i mua atu rānei, e haina harikoa ana mātou i ā mātou ingoa ki te tauākī e whai ake nei mō te akoranga o te kuaha kua kati i puritia e ngā kaiwhakapono o te karere a te anahera tuatoru mai i tōna tīmatanga tae noa ki te rā i whakahuatia ake nei, ā, ki muri ake nei.
GSAM 226.3“I whakapono rātou, e hāngai ana ki te Whakakitenga 3:7, 8 me ētahi atu karaipiture, i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau o Raniera 8:14, i kati e Karaiti tana mahi i te rūma tuatahi o te wāhi tapu o te rangi, ā, i huri tana mahi minita ki te wāhi tino tapu, ā, ka tīmata ia i te mahi whakawā, ā, i huri tōna hononga i tēnei āhuatanga ki te mahere whakaora. I konei i whakatuwheratia tētahi kuaha, ā, i kati tētahi kuaha.
GSAM 226.4“I whakapono rātou ko te hunga i whai i te mārama mārama ki te karere a te anahera tuatahi, ā, i huri ki te whakahē i taua karere, i whakahē kaha ai, i whakakahorehia e te Atua. Engari kāore rātou i whakapono ka whakakahorehia te hunga kāore i whai i taua mārama, te hunga rānei kāore i tae ki te pakeke o te kawenga i mua i te tau 1844, mēnā ka rapu rātou i te Atua me ngā ngākau pono.
GSAM 226.5“Ahakoa i whakapono rātou, pērā ki a William Miller me te nuinga o ngā Atewenetiti i muri tonu i te hipanga o te wā, kua mutu tō rātou mahi mō te ao, ā, ka tae mai wawe rawa te Ariki, i muri i te mārama ki te wāhi tapu me te toru o ngā karere i whakamārama i tō rātou pōuri, kāore rātou i whakapono kua pahure te aroha, heoi anō mō te hunga i whakakāhore i te mārama.”
GSAM 227.1I hainatia, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mrs. L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Mrs. Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Mrs. F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Mrs. Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Mrs. Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Mrs. Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Mrs. Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Mrs. Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Mrs. R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Mrs. Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”
GSAM 227He Whakakitenga i Hapa Te Whakamārama
GSAM 227.2Kua whakapau kaha kia whakamāramahia tētahi whakakitenga i hoatu ki a Mrs. White i Topsham, Maine, i te 24 o Māehe 1849, hei whakaako i tēnei akoranga hē—kāore he aroha anō mō te hunga hara. I tukuna tēnei tirohanga i te wā e whakaurua ana ngā “patu o Rochester” (Wairuatanga). I kite a Mrs. White ka piki ake, ka whānui hoki ngā tohu whakamīharo me ngā mea whakamīharo huna, me ngā whakahou hē. Ehara ēnei whakahou i te whakahou mai i te hē ki te pono (kāore ia i kī kāore rawa e puta ērā whakahou, engari ko te momo i whakaaturia ki a ia, i whakamahia ai te pānga a te tangata, he pērā), engari he whakahou mai i te kino ki te kino ake; nā te mea ko te hunga i whakapuaki i te panonitanga o te ngākau, i whakakākahu noa i a rātou anō ki tētahi kākahu whakapono e huna ana i te hara o te ngākau kino. Ko te āhua nei kua huri pono ētahi, ā, nā reira i āhei ai rātou ki te whakapōhēhē i te iwi a te Atua; engari, mēnā i kitea ō rātou ngākau, ka kitea he pango pēnei i ngā wā katoa.
GSAM 227.3Ka mea ia i muri mai: “I whakahau mai taku anahera hoa kia titiro ahau mō te mamae o te wairua mō te hunga hara, pēnei i ngā wā o mua. I titiro ahau, engari kāore i kitea; nō te mea kua pahure te wā o tō rātou whakaoranga.”20
GSAM 228.1Kua mea ētahi i ako tēnei whakakitenga kāore he aroha anō mō te hunga hara, engari ka pātai mātou, Me pēhea tērā i te mea i whakahē ia i taua akoranga mai i te wā i whakaakona tuatahi ai e Joseph Turner i te kōanga o te tau 1845, ā, i ngā wā katoa i whakapau kaha ai ia mō te huringa me te whakaoranga o te hunga hara?
GSAM 228.2I roto i te Supplement to Experience and Views, i whakaputaina i te tau 1854, ka mea a Mrs. White, “Ko ngā ‘whakahou hē’ i kōrerohia nei, ka kitea anō kia mārama ake. E pā motuhake ana tēnei tirohanga ki te hunga i rongo, i whakakāhore hoki i te mārama o te akoranga o te taenga mai. Kua tukua rātou ki ngā whakapōhēhē kaha. Kāore rātou e whai i te ‘mamae o te wairua mō te hunga hara’ pēnei i mua.”21
GSAM 228.3Ka mea ngā kaiwhakatē, e mōhio ana rātou ki ngā mea i kitea e Mrs. White i tēnei whakakitenga, he nui ake i a ia anō. Me tirohia mō tētahi wā poto i raro i tā rātou whakamārama; arā, ko te āhua o te hunga hara i kitea e ia, ehara i te āhua o ngā kaiwhakahou. Nā, i titiro ia ki te hunga hara kia kitea ai te “mamae o te wairua mō te hunga hara,” engari kāore ia i kite. Ko wai rā kua kite he mamae wairua mō te hunga hara mā te titiro noa ki te hunga hara? Engari, ka ui mātou, he aha mō ngā tāngata i whakahuatia i te taunakitanga o runga nei, i whakamahi noa i te mana tangata me te rotu kia whiwhi tāngata kua huri, ā, i kī ko te mahi a te Wairua o te Atua? E rite ana rānei ēnei kaiwhakatē, i tino hihiko ki te whakaatu i whakaako a Mrs. White i te ariā tino taikaha o te “kuaha kua kati”, ki te whakaae he hunga tapu ēnei kaiwhakahou, ā, e whiwhi ana i ngā tāngata kua huri pono?
GSAM 228.4He mārama ki ia hinengaro pono, ko te hunga i kōrerohia i konei, ko rātou i kī he taumaha te mamae o ō rātou wairua, ahakoa i whakakāhore rātou i te mārama me te pono, ā, i whakamahi i te rotu kia whiwhi tāngata kua huri. Kāore e taea e tērā hunga te whai i te mamae pono o te wairua mō te hunga hara, i te mea he hunga kua tau te whakatau hē ki runga i a rātou; nā te mea “kua pahure te wā o tō rātou [tō rātou ake] whakaoranga.”
GSAM 229.1Mai i te whakakitenga a Mrs. White i te 24 o Māehe 1849, kua ngana ētahi ki te whakatau ko tā taua whakakitenga i whakaako ai, kāore he aroha anō mō te hunga hara; engari kua whakaaturia kē e mātou i te tau 1845, i Paris, Maine, i whakaako ia he aroha anō mō te hunga kāore i whakakāhore i te mārama me te pono i runga i te mōhio, i te mārama hoki. I roto i tētahi whakakitenga i hoatu i taua wāhi anō i te tau 1846, i whakaaturia kei te Ariki he “iwi kei roto i ngā hāhi kāore i whakakāhore i te pono.” Ki ēnei tāngata i whai whakaaro rerekē, i hoatu he whakatūpato, e kī ana ka mahi tonu ngā anahera a te Atua mō rātou, ā, i te wā ka mahi rātou, ka waiho ki waho te hunga e whakahē ana i a rātou.
GSAM 229.2Anō, i Āperira 1848, i whakapau kaha a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i Rocky Hill, Connecticut, mō te huringa o te hunga hara. Ko ēnei katoa e whakaatu ana ka hāngai te whakakitenga o te 24 o Māehe 1849 ki tērā i hoatu ki Paris, Maine, i te tau 1846, me te ara i whai ai ēnei kaimahi a te Atua i Āperira 1848.
GSAM 229Kua Hinga tētahi Kaiwhakahou Hē
GSAM 229.3I whakaputaina tuatahi tēnei whakakitenga i Connecticut, i te tau 1849. I reira, i tino kaha te mahi a tētahi minita ki te whakatahuri i ngā tāngata, ā, i mea ia kei a ia te koha o ngā reo. I ngana ia ki te whai mana ki runga i te rōpū iti o ngā kaitiaki hāpati i Rocky Hill. I kī ia mō tētahi o rātou he “tangata tapu aroha o te Ariki.” I tōna aroaro, i whai whakakitenga a Mrs. White e whakaatu ana i te āhua teka o āna mahi, ā, kāore te huarahi e whai ana tōna “tangata tapu aroha” e hāngai ana ki te whakahau tuawhitu. I whakahē tēnei wahine “tangata tapu” i te whakapae, ā, i kaha te tono a te minita, e rapu ana kia whiwhi aroha mō te “tangata tapu o te Ariki e tika ana kia arohaina,” pēnei i tana kī. I te pō i muri mai, i pāngia tēnei wahine rangatahi e te mate cholera morbus, ā, i whakaaro ia kei te mate ia. I karanga ia i a Mrs. White, ā, i whakaae ia he pono ngā mea i whakaaturia mōna; i hara ia i ngā mea tonu i kī a Mrs. White. Nā reira, kāore i angitu tēnei kaimahi teka ki te whakapōhēhē i taua rōpū, ā, i whakakitea te āhua o āna mahi, nā reira i mutu ohorere ai āna mahi i taua wāhi.
GSAM 230He Kaiwhakaoho Hē Anō i Oswego, Niu Ioka
GSAM 230.1Hei whakaaturanga anō i te mātāpono i whakatakotoria i roto i te taunakitanga o runga ake nei, ā, kia whakaatu hoki me pēhea tonu te Minita White rāua ko tōna hoa wahine i whakapau kaha ai i ngā tau 1849–50 mō te huringa o te hunga hara, ka hoatu e mātou ngā kōrero e whai ake nei, i kōrerotia mai ki a au e Elias Goodwin me ētahi atu o ngā mema tuatahi o te hāhi i Oswego, i te Takiwā o New York:—
GSAM 230.2I taua wā (1849) i noho ai ki taua wāhi tētahi rangatahi tāne ko Hiram Patch tōna ingoa. I whakaritea ia kia mārena ki tētahi kōtiro rangatahi, ā, i muri tata iho ka mārena rāua. He tangata kāore i huri rāua, engari i haere rāua ki ngā hui i whakahaerehia e te Minita White rāua ko tōna hoa wahine, ā, kua tata rāua kia whakapono hei Karaitiana. I taua wā ka tīmata he whakahou i roto i tētahi o ngā hāhi o Oswego, ehara i te mea nā te minita, engari nā tētahi mema noa rongonui, he kaiwhakahaere pūtea ā-rohe. Ko te āhua nei, he tino hihiri tēnei tangata, ā, i kī ia he taumaha nui tōna mō te hunga hara. Ka whakawiri ia i ōna ringa i a ia e īnoi ana mō te hunga kāore i huri, ā, i kitea ia e tino pōuri ana nā tō rātou āhua ngaro.
GSAM 230.3I haere a Mr Patch rāua ko tana hoa kua whakaritea ki ēnei hui whakahou, ā, i pōraruraru rāua me pēhea te whakatau. I tae rāua ki tētahi hui i kitea ai e Mrs. White he whakakitenga, ā, i tohu atu ki a ia ki Hōhea 5:6, 7, e pānuitia ana, “Ka haere rātou me ā rātou hipi, me ā rātou kau, ki te rapu i a Ihowā. Heoi, e kore e kitea; kua mawehe atu ia i roto i a rātou. Kua tinihanga rātou ki a Ihowā; he tamariki tangata kē hoki ā rātou tamariki. Ākuanei ka pau rātou me ā rātou wāhi i te marama kōhiti.” I whakaaturia ki a ia kāore i tika ki te Atua te hunga e whakahaere ana i tēnei whakahou, ā, kāore he taumaha tūturu o te wairua mō te hunga hara.
GSAM 231He Matapae o te Hē
GSAM 231.1Ka mea ia ki a Mr Patch, “I mea mai ki ahau kia kī atu ki a koe, i tēnei take ka whakatutukihia tūturu te kōrero o te tuhinga. Tatari mai mō tētahi marama, ā, ka mōhio koe anō ki te āhua o ngā tāngata e whai wāhi ana ki tēnei whakahounga, ā, e kī ana he taumaha nui tā rātou mō te hunga hara.” Ka mea a Mr Patch, “Ka tatari au.”
GSAM 231.2I roto i ngā wiki e rua i muri mai i te wā i hoatu ai tēnei whakakitenga, ka pahū tētahi ia toto i tōna puku i taua kaiwhakahaere pūtea, nāna i kī he taumaha tōna wairua mō te hunga hara; nā te nui o tōna mamae whakapae i kawea ia ki tōna moenga nā te ngaro o te toto. I tika kia riro i te pirihimana matua o te rohe ngā take o te tari pūtea, ā, i tirotiro ia me tētahi o ngā pirihimana i te toenga moni i runga i te pukapuka pūtea, ā, i tatau i ngā moni hei whakarite mō te whakahaere i ngā mahi, ka kitea, auē, he ngoikore o ngā moni e $1,000 tonu.
GSAM 231.3Ki te pirihimana matua me te pirihimana, kāore i taea te whakapono ka taea e tētahi tangata pērā i tōna ngākau nui ki te whakahou te hara o te tango moni. I whakaaro rāua kua utua e ia te moni, ā, kua wareware ia ki te tuhi tika i te pukapuka; tērā pea rānei i whakanohoia e ia ki te pēke, ā, kāore i puta i te pūkete i roto i te pouaka haumaru. Ahakoa pēhea, me rapu whakamārama e whakamanawa ana i a rāua i a ia, engari me tūpato; nō te mea, mēnā kei a ia te moni, kāore e kore ka ngana ia ki te huna. Nā reira i whakaritea kia haere tētahi o rāua ki mua, kia huna ia i te whare putunga kei muri o te whare, kia mātakitaki ai i te kuaha o muri, mēnā ka puta he tohu, ā, ko te pirihimana matua ka tomo mā te kuaha o mua. I te pirihimana matua e tata ana ki te whare, ka tomo ki te kuaha o mua, ka kitea e ia te kākahu o tētahi wahine e puta ana i te kuaha o muri. I kite te tangata i roto i te whare putunga i te wahine e tere ana ki tētahi puke hukarere, ka keri i tētahi rua i roto i te hukarere, ka waiho he mea ki reira, ka kapi i te hukarere, ā, ka hoki ki te whare.
GSAM 232.1Ka tae te pirihimana matua ki te taha o te moenga o te kaiwhakahaere pūtea, ā, i muri i tana uiui mō tōna hauora, ka tohu ia i ngā raruraru i roto i te tari, ā, ka mea pea ka taea e ia te whakamārama i te uauatanga. I tino mānukanuka te tangata, ka hiki ia i tōna ringa ki te rangi, ā, ka karanga ia i te Atua hei kaiwhakaatu, kāore ia i te mōhio ki te moni. I taua wā tonu ka tomo mai te wahine, ā, ka hiahia ia ki te mōhio he aha te take, ā, he aha i tino mānukanuka ai tōna tāne. Ka whakahoki te tāne, “E whakaaro ana rāua kei a māua ā rāua moni.” Ka hiki anō te wahine i ōna ringa, ka karanga ki te Atua hei taunaki kāore i a rāua taua moni, ā, kāore hoki rāua e mōhio ana ki tērā moni. I te mutunga tonu o tana rerenga kōrero, ka whakauru mai te pirihimana, i tere mai i tana huna ki te puke hukarere i te wā i kuhu ai ia ki te whare, ā, ka mea, “E te rangatira wahine, he aha tēnei? I kite au i a koe e oma atu ana ki waho o te whare, ā, ka waiho tēnei ki te puke hukarere, ā, anei mai, ko te pēke moni kua ngaro, kua tuhia ki runga $1,000.”
GSAM 232.2E ai ki tā te tangata i tūmanako ai, i hinga ohorere taua whakahounga wairua. I muri i te mōhio a Mr Patch rāua ko tōna hoa kua whakaritea ki te āhua o te tangata i ārahi i taua whakahounga wairua, ka tū rāua mō te pono, ka hono atu ki ngā Atewenetiti o te Rā Whitu, ā, i noho rāua hei mema whai mana o taua hāhi tae noa ki te rā o tō rāua matenga.
GSAM 232.3Ko tēnei whakakitenga, e kitea ana, i hoatu hei painga mō te hunga kāore i huri, ā, i puta ai te huringa o te hunga hara, ā, i pā tika ki te hunga i hara anō, ā, i whakakahorehia e te Ariki nā tō rātou teka. Kua “tinihanga rātou ki a Ihowā;” ahakoa i kī rātou he tino mamae ā rātou wairua mō te hunga hara, he “tamariki tangata kē” anake i puta i a rātou.
GSAM 232He Kaimahi Ngākau Rua i Camden, Niu Ioka
GSAM 232.4I waenga i ētahi atu wāhi i toro ai a Minita White rāua ko Mrs. White i te takurua o te tau 1849–50, ko te tāone o Camden, Niu Ioka, e whā tekau māero pea i tawhiti atu i Oswego, i reira tonu rāua e noho ana. Mō tēnei hui, e kī ana a Mrs. White:
GSAM 232.4“I mua i taku haere, i whakaaturia mai ki ahau te rōpū iti i whakapuaki i tō rātou whakapono ki te pono i reira, ā, i waenga i a rātou i kite au i tētahi wahine i mea he tino tapu ia, engari he tangata ngākau rua ia, ā, e whakapōhēhē ana i te iwi a te Atua.”22
GSAM 233.1I Hānuere, 1884, i a au e mahi ana i te Takiwā o Niu Ioka, i ako ahau i ngā taipitopito e whai ake nei i a Mr Preston, nōna te noho ki Camden i te wā o te hui i whakahuatia ake nei, ā, ki a ia hoki i noho ai a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i te wā o te hui:—
GSAM 233.2“I whakaako tēnei wahine i ngā tirohanga tino taikaha mō te kaupapa o te whakatapunga, e mea ana he āhua o te tino kairangi hei eke ai te tangata kia tino runga ake i te ture a te Atua; ā, i kī ia kua eke ia ki taua āhua tino kairangi. Mā tēnei akoranga tapu i whakararuraru ai ia i ngā hinengaro o ētahi o ā mātou tāngata i Camden. I whakaaturia ki te Tuahine White, ahakoa te nui o te tapu whakapae a tēnei wahine, he pango tōna ngākau i te hara, ā, i tōna oranga he kino ia.
GSAM 233.3“I a ia i tēnei wāhi, i whakawhiwhia a Tuahine White ki tētahi atu whakakitenga, i te aroaro o tēnei wahine, i kitea he taumaha nui tōna wairua mō te hunga kāore i huri; engari i mea atu a Tuahine White ki a ia ehara i te mamae tūturu o te wairua mō te hunga hara, nā te mea he huarahi hē tōna ake oranga, ā, kāore ia i tū tika i te aroaro o te Atua. ‘Nā reira,’ te kī a Mr Preston, ‘ko te mea e kīia nei ko te whakakitenga o Camden i pā motuhake, i tino pā ki te take o taua wahine, ehara i te mea i pā ki te āhua o te hunga hara i te nuinga, ā, koia tā mātou i mārama ai i taua wā.’”
GSAM 233.4I muri i te kōrero a Mrs. White i tana whakakitenga, ka tū te wahine, ka mea, “E mōhio ana te Atua ki tōku ngākau, ā, mēnā ka kite koutou, ka kite koutou he mā, he parakore.” Nā konei i kati te hui. Heoi, kāore i roa i muri mai, ka tino māuiui te wahine, ā, ka whakaaro ia kei te mate ia. Ka mea ia, “Me kite au i a Tuahine White; he whakapuakitanga tāku ki a ia. I mea atu au ki a ia he wahine pai ahau, he mā ahau. Ehara i te mea pēnā. He wahine kino ahau. Ehara tēnei tāne e noho tahi nei māua i tōku hoa tāne. I waiho e au taku tāne pai i Ingarangi, me tētahi tamaiti iti, ā, ka oma atu ahau me tēnei tāne. Kāore māua i mārena. Kua mea ahau he tākuta ahau, ā, kua hoko rongoā ahau i oati ai i te kōti i utu au e $1 ia ipu, engari tekau mā rua hēneti noa iho ia ipu. I oati hoki ahau e $30 te utu ki a māua mō tētahi kau i hokona e māua ki tētahi tangata rawakore, engari e $20 noa iho te utu ki a māua.”23
GSAM 234.1E pā ana ngā kupu a Mrs. White mō te “mamae o te wairua mō te hunga hara” ki ēnei tāngata ngākau rua e whakataruna nei, ehara i te mea mō te hunga hara katoa. Ki te whakaaroaro ki ngā kōrero i whakaaturia i runga ake nei, e whakaatu ana kua whakakāhoretia katoatia te akoranga “kāore he aroha anō” mō te hunga hara i te tīmatanga tonu o tōna whakapaoho i te kōanga o te tau 1845; ā, kua whakapau kaha a Mrs. White mō te huringa o te hunga hara i ngā wā katoa mai i taua rā, ko wai ka whakapono i te tau 1851, i te whakaputanga o tana mahi i tapaina ko Experience and Views, i hiahia ia ki te whakaako “kāore he whakaoranga anō mō te hunga hara”?
GSAM 234He Tāne Kāore he Aroha
GSAM 234.2Ahakoa i te tau 1848, i toe tonu ētahi tāngata i konei, i kōnā, e whakapono ana kāore he aroha anō mō te hunga hara. Heoi anō, ehara ēnei i te hunga o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu. Ko tētahi o tēnei momo, ko Sweet tōna ingoa, i noho ia ki te tāone o Rochester, Niu Ioka. I muri tonu i taku whakapuaki whakapono ki te iwi whānui, ā, i taku iriiringa i roto i ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi, i tae au ki tētahi hui tēneti i Canandaigua, Niu Ioka, i ārahina e ngā Minita J. C. Bywater rāua ko Geo. W. Burnham. I reira tēnei tangata, a Sweet, ā, i whakaputa ia i ōna ruarua tino nui mō te pono o taku wheako whakapono, nā te mea i whakaaro ia “kāore e taea ināianei kia huri te hunga hara.”
Ngā kīwae
- Matiu 25:10. ↩
- Ruka 12:35, 36. ↩
- Early Writings, wh. 55. ↩
- Whakakitenga 11:19. ↩
- Whakakitenga 3:3. ↩
- Whakakitenga 3:11. ↩
- Whakakitenga 3:7, 8. ↩
- 1 Koriniti 16:9. ↩
- 2 Koriniti 2:12, 13. ↩
- Korohe 4:2, 3. ↩
- Advent Herald, 11 o Tīhema 1844. ↩
- Circleville, Ohio, Religious Telescope, 1844. ↩
- Mrs. E. G. White, i roto i te Advent Review, 20 Nōema 1883. ↩
- Pūrongo a Minita Himes mō āna mahi i Maine, i roto i te Morning Watch, Tāone Nui o Niu Ioka, 6 Hune 1845. ↩
- The Spirit of Prophecy, Vol. 4, whārangi 268, 271. ↩
- Te reta a J. N. Andrews, Hepetema 1874. ↩
- Te reta a Mrs. Truesdail o Ākuhata 17, 1875. ↩
- Te reta a Mrs. Truesdail o Hānuere 27, 1891. ↩
- Te reta a Ira Abbey, Māehe 1885, i whakahuatia i roto i te Review and Herald, Āperira 7, 1885. ↩
- Early Writings, wh. 45. ↩
- Tirohia te whakamārama i roto i Early Writings, whārangi 45. ↩
- Life Sketches of Ellen G. White, wh. 129. ↩
- Ko te pūrongo a Mr Preston mō te hui o Camden e whakaū ana i te kōrero i kīia i roto i Life Sketches of Ellen G. White, whārangi 129-130, ā, e whakarato ana hoki i ngā taipitopito o runga ake nei kāore i whakahuatia i reira. ↩