Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
18 / 29
18 / 29

Upoko 17 — Te Pono e Whakamua Ana i Runga i ngā Uauatanga

John Norton Loughborough

GSAM 265.1“Ka rite ki te kimi a te hēpara i tāna kāhui i te rā e tae ai ia ki roto ki āna hipi kua tohatoha noa atu, ka pēnā anō tāku kimi i āku hipi; ka whakaorangia anō rātou e ahau i ngā wāhi katoa i marara atu ai rātou i te rā tukupū, i te rā pōuri.”1

GSAM 265.2Ko te hunga i whakaae ki te karere a te anahera tuatoru tae noa ki taua wā (1847), he rawakore i ngā rawa o tēnei ao, nō reira he iti noa ā rātou āwhina pūtea mō te whakawhānui i te karere. I kite a Minita White me tōna hoa wahine, me Minita Bates hoki, i te hiranga o te mahi kanohi ki te kanohi i waenga i ngā tuākana kua marara, me te hiahia hoki ki te whakarite rauemi pānui hei tuku ki ngā ringa o te iwi, hei āwhina ki te ārahi i a rātou ki te mōhiotanga o te pono. I tino āwhinatia a Minita Bates ki te whakaatu i te pātai o te hāpati mā tana pukapuka poto mō taua kaupapa, i a ia e haere ana ki ngā wāhi rerekē, ā, mā te tuku mā te mēra hoki. I whakapau kaha ia me te manawanui mutunga kore.

GSAM 265Te Tukunga a tētahi Tuahine Rangatahi mō te Pono

GSAM 265.3I tētahi wā, kāore he moni hei utu i tana haerenga, ka tata ia ki te hīkoi mai i Massachusetts ki New Hampshire. I taua wā tonu ka tae mai ki a ia tētahi reta nā tētahi tuahine rangatahi i whakaae ki te mahi kāinga mō te $1 ia wiki kia whai moni ai ia hei āwhina i te kaupapa. I muri i tana mahi mō tētahi wiki, i tino pāngia ia e te whakaaro e hiahia ana a Minita Bates ki te moni, nā reira i haere ia ki tana rangatira mahi, ā, i whiwhi utu whakamua kia taea ai e ia te tuku atu i te $5 ki a ia i taua wā tonu. Mā tēnei moni i utua ai e ia tana utu haerenga ki New Hampshire mā runga waka tūmatanui. I ia wāhi i tū ai ia, i pai ngā hui, ā, i whakaae te tokomaha ki te pono.

GSAM 266Te Whakahaere Whare me ngā Taonga Whare i Namatia

GSAM 266.1Hei whakaatu i te wairua o te patunga tapu i akiaki i ngā kaiwhakatū tuatahi o tēnei karere, ka tuhia e mātou ngā kōrero e whai ake nei i te tauākī a Mrs. White mō tō rātou āhuatanga i te takurua o 1847–48, i te wā i noho ai rātou ki ngā rūma i te whare whānui o S. Howland, Topsham, Maine, i reira i whakatū ai rātou i tō rātou kāinga me ngā taonga whare i namatia:—

GSAM 266.2“He rawakore mātou, ā, i pāngia mātou e ngā wā taumaha. I mahi taku hoa tāne ki te kawe toka i runga i te ara reriwe, ā, i pakaru te kiri o ōna matimati, ka rere te toto i ngā wāhi maha. I whakatau mātou kia kaua e whakawhirinaki ki ētahi atu, engari kia tautoko i a mātou anō, kia whai rawa hoki hei āwhina i ētahi atu. Engari kāore mātou i angitu. I tino kaha taku hoa tāne ki te mahi, engari kāore ia i whiwhi i ngā utu i tika mōna mō tōna mahi.

GSAM 266Ko te Minita White e tapahi ana i te wahie

GSAM 266.3“I wehe taku hoa rangatira i te ara reriwe, ā, ka kawe ia i tana toki ki te ngahere ki te tapahi wahie. Ahakoa he mamae tonu i tōna taha, i mahi ia mai i te atatū tae noa ki te pōuri kia whiwhi ai ia i te rima tekau hēneti pea ia rā. I aukatia ia i te moe i ngā pō e te mamae nui. I tae wawe mai ki a mātou ngā reta nā ō mātou tuākana i ngā kāwanatanga rerekē e tono ana kia toro atu mātou ki a rātou; engari, i te mea kāore ā mātou rauemi hei kawe i a mātou ki waho o te kāwanatanga, ko tā mātou whakautu, kāore te huarahi i tuwhera ki mua i a mātou.
GSAM 266.4“I whiwhi mātou i tētahi reta nā Taina Chamberlain, nō Connecticut, e akiaki ana kia tae mātou ki tētahi hui i taua kāwanatanga. I whakatau mātou kia haere mēnā ka taea e mātou te whiwhi pūtea. I whakatau taku hoa tāne ki tana rangatira mahi, ā, i kitea e ia he tekau tāra e tika ana kia utua ki a ia. Nā te haurua o ēnei moni i hokona e au ētahi kākahu e tino hiahiatia ana, ā, kātahi ka whakatika i te koti o taku hoa tāne, tae noa ki te whakahiato i ngā whakatika, kia uaua ai te kite i te papanga taketake i ngā ringaringa. I toe ki a mātou he rima tāra hei kawe i a mātou ki Dorchester, Massachusetts. I roto i tō mātou pouaka tata ki ngā mea katoa i mau ki a mātou i runga i te whenua. Engari i whai mātou i te rangimārie o te hinengaro me te ngākau mā, ā, i whakanuia e mātou ēnei i runga ake i ngā whakamārie o te ao.
GSAM 267.1“I toro mātou ki te whare o te Taina Nichols, ā, i mua i tō mātou wehenga, ka hoatu e te Tuahine Nichols ki taku tāne he rima tāra, nāna i utu ai tā mātou utu haerenga ki Middletown, Conn. He manuhiri mātou i taua tāone, ā, kāore anō mātou kia kite i tētahi o ngā tuākana i taua Kāwanatanga. E rima tekau hēneti anake te toe ki a mātou. Kāore taku tāne i māia ki te whakamahi i tērā moni hei rīhi waka, nō reira ka whiua e ia te pouaka ki runga i tētahi pūranga papa rākau, ā, ka hīkoi mātou ki te rapu i tētahi tangata o te whakapono kotahi. I kitea wawe e mātou a Taina Chamberlain, ā, ka kawea mātou e ia ki tōna whare.”

GSAM 267Hui i Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2I tū tēnei hui ki Rocky Hill, ā, ko te rūma hui he rūma nui kāore i oti i te whare o Te Taina Belden. Ko te wāhanga e whai ake nei i tētahi reta i tuhia e te Minita White ki a S. Howland e whakarato ana i ētahi taipitopito whakamīharo mō te hui:—

GSAM 267.3“Āperira 20, i tukuna e Taina Belden tana waka ki Middletown hei tiki i a mātou me ngā tuākana i marara puta noa i taua tāone. I tae mātou ki tōna wāhi [Rocky Hill] i te whā karaka pea i te ahiahi, ā, i roto i ngā meneti ruarua ka tae mai ngā tuākana a Bates rāua ko Gurney. I whai hui mātou i taua ahiahi, e tekau mā rima pea te tokomaha. I te ata o te Paraire, ka tae mai ngā tuākana kia tata ki te rima tekau te tokomaha. Ehara i te mea i tino ū katoa rātou ki te pono. He tino whakamīharo tō mātou hui i taua rā. I whakaatu a Taina Bates i ngā whakahau i roto i te mārama, ā, i whakakaha ngā taunakitanga kaha i tō rātou hiranga. I whai hua te kupu ki te whakapūmau i te hunga kua tū ki te pono, me te whakaoho i te hunga kāore anō kia tino whakatau.”2

GSAM 267I tonoa ki te Kaunti o Oswego, Niu Ioka.

GSAM 267.4Nā te hōrapa o te puka a te Minita Bates i waenga i ngā Atewenetiti, ka tīmata ngā tāngata i ētahi atu kāwanatanga ki te pupuri i te hāpati. I tuhi a Hiram Edson, nō Port Gibson, Niu Ioka, e tono ana ki a te Minita me Mrs. White me ētahi atu kia tae atu ki tētahi hui a ngā kaitiaki hāpati i Volney, Kaute o Oswego, i Ākuhata, 1848. I mea ia he rawakore te nuinga o ngā tuākana, ā, kāore i taea e ia te oati ka nui tā rātou āwhina ki te utu i ngā whakapaunga. I whiwhi a Minita White i te $40 hei hua mō āna mahi i te māra tarutaru. I whakapaua tētahi wāhanga o tēnei ki te hoko kākahu i tino hiahiatia, ā, ko te toenga i utu i tō rātou haerenga ki Volney me te hokinga mai.

GSAM 268.1I tū tēnei hui i te uru o New York i roto i te whare waka a Mr Arnold. E toru tekau mā rima pea ngā tāngata i tae mai, ko rātou katoa i taea te kohi i taua wāhanga o te kāwanatanga, engari tata tonu kāore he tokorua o rātou i whakaae tahi. I kaha whakatairanga ia tangata i āna ake whakaaro, ā, i kī ia he hāngai āna ki te Paipera. E hihiko ana rātou katoa ki te whakatairanga i ā rātou ake whakaaro, ā, ki te kauwhau i ēnei. I kōrerotia ki a rātou kāore a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i haere mai i tērā tawhiti kia whakarongo ki a rātou, engari i haere mai kia whakaako i a rātou i te pono. I whakapono a Mr Arnold kua pahure kē ngā tau kotahi mano o Whakakitenga 20, ā, ko ngā kotahi rau whā tekau mā whā mano i whakahuatia i roto i Whakakitenga ko te hunga i whakaohohia i te aranga ake o te Karaiti.

GSAM 268E whakahē ana a Mr Arnold i ngā tikanga

GSAM 268.2I te mea i mua i tēnei hui ngā tohu o tō tātou Ariki e mate ana, ā, i a rātou e tata ana ki te whakamaumahara i āna mamae, ka tū a Mr Arnold, ka mea kāore āna whakapono ki ngā mahi e tata ana rātou ki te mahi—he haere tonu te hapa a te Ariki i te Kapenga, ā, me whakanui kotahi noa i te tau.

GSAM 268.3Nā ēnei rerekētanga whakaaro ohorere i taumaha ai ki a Mrs. White. I tino mōhio ia he hē a Mr Arnold, ā, i pēhia tōna wairua e te pōuri nui, nā te mea i kitea kāore te Atua i whakanuia. I mataku ētahi kei te mate ia; engari i īnoi ngā Minita Bates, White, Chamberlain, Gurney, me Edson mōna, ā, i whakarongo aroha mai te Ariki ki ngā īnoi a ōna kaimahi, ka ora anō ia. I tau te mārama o te rangi ki runga i a ia, ā, kāore i roa ka ngaro ia i ngā mea o te ao. I a ia e pēnei ana, i whakaaturia ki a ia ētahi o ngā hē a te hunga i reira, me te pono hoki hei whakatairite ki ēnei hē, e whakaatu ana ko ēnei tirohanga rerekē, i mea rātou he hāngai ki te Paipera, he hāngai noa iho ki ā rātou ake whakaaro mō te Paipera, ā, me tuku rātou i ā rātou hē, me kotahi rātou ki te karere a te anahera tuatoru. I mutu te hui i runga i te korōria; i toa te pono. Ko te hunga i mau i ēnei rerekētanga whakaaro i whakapuaki i ō rātou hē, ā, i kotahi ki te pono o nāianei o te karere a te anahera tuatoru, ā, i tino manaakitia rātou e te Atua.

GSAM 269He Whakakitenga me te Whakamahinga Mīharo o te Paipera

GSAM 269.1Ko te pūrongo e whai ake nei mō tēnei hui nā Mr Alexander Ross i tuku, i te 4 o Hānuere 1884, ko ia tētahi o ngā toru tekau mā rima i huihui ki taua hui iti. I mea ia:—

GSAM 269.2“Te Tuahine White, i a ia i roto i te whakakitenga, ka tū ki ōna waewae, ka tango i te Paipera ā-whānau ki tōna ringa mauī; he rite tōna rahi ki tō ngā pukapuka noa. I a ia e pupuri ana kia tuwhera, i teitei ake, kāore ia i titiro ki reira, mā tōna ringa matau ia e huri i ngā kupu tapu, ā, ka whakanoho tōna maihao ki runga i te kupu tapu, ka whakahoki anō i taua kupu. I titiro au ki ngā kupu tapu maha kia kite mēnā e whakahoki ana ia i te kupu i tohu ai ia. Ko au, ko ētahi o te rōpū rānei, i tirotiro i a rātou katoa. I ia wā, kāore ia i te whakahoki anake i te rerenga i tohu ai ia, engari i mahia e ia tēnei i a ia e titiro ana ki runga, ki tētahi atu taha kē i te Paipera. Ko ēnei rerenga i whakahokia e ia i whakakore i ngā ariā hē a ngā kaitiaki hāpati i huihui ki Volney, i Ākuhata, 1848, ā, nā rātou i whakakotahi ai mātou ki runga i te pono.”

GSAM 269.3Tūturu, he uaua kia whakapono tētahi kāore i whakakāhore i ngā hē o ngā akoranga i whakatikahia i raro i ēnei āhuatanga, mā ngā kupu mārama i tohua mai i te Paipera, ā, i tēnei huarahi whakamīharo. I muri i te whakatikatika i ā rātou hē, ā, i tō rātou kotahitanga ki te pono, ka puta atu tēnei rōpū kaitiaki hāpati o te Kaunti o Oswego i taua hui hei hora i te mārama ki ētahi atu. Ko ngā hua i puta i reira he tohu tūturu nō te mahi a te Atua. E tū tonu ana a Hātana ki te wehe, ki te whakararuraru, ki te whakamarara, mā ngā huarahi katoa e taea ana e ia. “Ehara hoki te Atua i te Atua o te whakararuraru, engari nō te rangimārie. E pērā ana hoki i roto i ngā hāhi katoa o te hunga tapu.”3

GSAM 270Ngā Take Whakamīharo o te Whakaora

GSAM 270.1I muri i te hui i whakahuatia i runga ake nei, i tū ngā hui i Madison County, Port Gibson, Port Byron, me te Tāone Nui o New York. I muri i ēnei, i tū tētahi hui whānui i Connecticut. I ētahi o ēnei wāhi, i tata rawa te Ariki ki ōna kaimahi, ā, i tau te mana whakaora a te Tākuta Nui ki runga i te hunga māuiui hei whakautu ki ngā īnoi ngākau pono a tōna iwi i a rātou e whai ana i te ture i whakatakotoria i roto i te pukapuka a Hēmi.4 Ahakoa ngā tāngata i kīia e ngā tākuta kāore he tūmanako, i whakaorangia i ō rātou mate. Kua maha ngā wā i pā mai ai ngā mea pēnei i ngā wā rerekē mai i te tau 1845.

GSAM 270Ka Manawanui ngā Kaiwhakatū ki te Uaua

GSAM 270.2Ko Minita White, i roto i te Review and Herald, i te 5 o Pēpuere 1880, i a ia e kōrero ana mō aua rā o ngā kaiwhakatū, i mea:—

GSAM 270.3“I ā mātou mahi tuatahi i pāngia mātou e te hiakai nā te kore kai tika, me te makariri nā te kore kākahu tika. I whakakore mātou i ngā mea e hiahiatia ana mō te ora kia penapena moni mō te take a te Atua. I taua wā anō, i tino whakangenge mātou i a mātou anō kia tutuki ai te nui o ngā mahi i whakaarohia he mea tika kia mahia, arā, te tuhi, te whakatika, te haere, me te kauwhau i ngā kāwanatanga maha.”

GSAM 270.4Ko te tau 1848 he tau whakamaharatanga, ehara i te mea i roto i te hītori o te taenga mai anake, engari i ngā take tōrangapū hoki. I tino tautuhia ngā pono o te karere a te anahera tuatoru, ā, i tīmata te huarahi ki ngā ahunga maha hei whakatairanga i te mahi. I taua wā, i puta ngā āhuatanga i te ao matatika me te ao tōrangapū e whakaohooho anō ana i te aro o ngā ākonga matakite. Ehara i te mea i puta he pōraruraru nui i waenga i ngā iwi o te Ao Tawhito anake, engari i Hydesville, Wayne Co., N.Y., i tīmata ai ngā whakaaturanga o te whakapono hou ki te whakapā atu ki ngā wairua o te hunga mate, ā, i kī ngā ākonga Paipera ko ēnei ngā “wairua o ngā rēwera, hei kohikohi i ngā iwi o te ao ki te pakanga o te rā o te Ariki.”

GSAM 271Te Pōraruraru o Ngā Iwi i te Tau 1848

GSAM 271.1I te rā 21 o Pēpuere, 1848, i te huihui a ngā rangatira o Louis Phillippe nō Wīwī ki tōna taha, ka mea ia: “Kāore au i noho pūmau ake i runga i te torona o te emepaea i mua atu i tēnei pō.” I te pōuri o te ahiahi i muri mai, i mau ia i tētahi “koti poto mātotoru”, ā, i huna ia hei taraiwa waka rīhi, ka oma ia ki waho o ngā pakitara o Pārihi, e rapu ana i tētahi wāhi haumaru mōna ake. E ai ki ngā kōrero, nā tētahi nekehanga i mahia e ia hei tautoko i te tango mana a te Pāpa i puta ai tēnei panonitanga nui, ohorere hoki, ā, i whakatakariri tēnei i āna tāngata me āna hōia. I taua rā tonu i oti i a ia i te tāone o Pārihi tētahi arotake hōia nui mō te ope Wīwī; ā, i te wā i whakatakotoria ai ō rātou patu, ka hoki ia ki te whare rangatira, ka ohorere ka peke tētahi tama iti ki runga i tētahi pū nui, e huri ana i tētahi haki toru-tae, e karanga ana, “Hei raro te Pāpa! HEI RARO TE PĀPA!!” Ka whai te karanga a ngā hōia, ā, ka tere haere puta noa i ngā rārangi, ka kaha haere i tōna haere, ā, ka hono atu te karanga, “HEI RARO HOKI TE KĪNGI!” I roto i ngā haora ruarua, ka riro a Pārihi katoa hei wāhi raruraru nui. Ka oma ngā hōia, pū i ringa, ā, i haere tahi me tētahi hunga riri, ki te whare rangatira a te kīngi. I te whakamōhiotia ia mō te raruraru, ka tere ia ki te oma atu i raro i tētahi kākahu huna.

GSAM 271Ngā Whenua i Whai Wāhi ki te Pakanga

GSAM 271.2I tere te hōrapa o te riri me te kore rangimārie o Wīwī ki ētahi atu whenua. I mau hoki a Pirūsia, Hānōpera, Sardinia, Sikilia, Nepori, Wēneti, Lombāria, Tūkani, me Rōma i taua wairua riri. I roto i te toru marama, i korikori katoa a Īropi, ā, i roto i te pōraruraru nui rawa atu, neke atu i te toru tekau ngā emepaea me ngā rangatiratanga. I tahuna ngā torona i ngā tiriti, ā, i rere, i huna ngā kīngi me ngā emepara i te mataku kia mate rātou. I matapae ngā kaitōrangapū ka puta he huringa whānui o ngā kāwanatanga o te ao.

GSAM 272.1He tokomaha o ngā minita Atewenetiti kāore anō kia rongo i te karere a te anahera tuatoru, i kite i tēnei pōraruraru, ā, i whakaaro ko te huihui a ngā iwi mō “te whawhai i taua rā nui o te Atua Kaha Rawa.”5

GSAM 272Kua Kitea te Karere Hīri

GSAM 272.2I taua wā tonu, i ako ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i ngā Karaipiture, ko te hāpati o te whakahau tuawhā te tohu, te hīri rānei, o te Atua ora, ā, kua tae te wā kia whakapuakina te karere hīri o te Whakakitenga 7:1-4, ā, i whakaaro rātou i ngā huarahi me ngā tikanga hei tuku i tēnei karere ki te iwi. I a te hunga o te Rā Whitu e whakarite ana mō tēnei mahi, i kī ana ngā Atewenetiti o te Rā Tuatahi, “Kua tōmuri koutou ki tō koutou karere hīri, nā te mea kua tata rawa mai te pakanga o te rā nui me te taenga mai tūturu o te Ariki ki a mātou.”

GSAM 272I Marino ohorere te Raruraru

GSAM 272.3I muri i te toru marama pea, ka tau te ngangau i waenga i ngā iwi; ehara i te mea nā te whakatau i ā rātou amuamu, engari i tētahi āhua kāore i taea e ngā kaituhi pāpāho te whakamārama. Mō tēnei raruraru, i kī a Horace Greeley, i roto i te New York Tribune: “He mea whakamīharo nui ki a mātou katoa te mea i tīmata ohorere i te rangirua i waenga i ngā iwi; engari he mea whakamīharo ake anō te mea i whakamutu i taua rangirua.”

GSAM 272Te Seneta Choate mō te āhuatanga i te Ao Tawhito

GSAM 272.4Ka tae tātou ki te tau 1851, ā, ka kitea a Seneta Choate, i roto i tētahi whaikōrero ki mua i te Pāremata o Amerika, e kōrero ana mō te āhua o ngā take i te Ao Tawhito, ā, ka mea:

GSAM 272.4“He aha tērā āhua me tērā āhua tonu e tau ana ki runga, te āhua nei, ngā ātārangi, ngā kapua, me te pōuri, kua tino mārama koutou; me pēhea tōna tino kore tau. Kua pērā taku whakaaro, me te mea e tata ana ngā mana rangatira o ngā karauna, ngā tika o te tangata, me ngā riri kua kohia ake i roto i te mano tau, ki te unu i te hoari mō tētahi pakanga ka rere te toto, pēnei i te matakite whakamutunga, ‘tae noa ake ki ngā paraire o ngā hōiho,’ ā, ka ngaro katoa tētahi iwi tangata; kei reira ka tangi anō te pere o te wā mō tētahi haora anō; kei reira ka whakamātauria te hapori e te ahi me te maitai, mēnā nō te taiao, nō te Atua hoki o te taiao, kāore rānei.”

GSAM 273“Taunakitanga” o Nōema 18, 1848

GSAM 273.1Ahakoa i pā he matekiri nui ki te hunga i whakapono ko tēnei nekehanga i waenga i ngā iwi i te tau 1848 hei whakatuwhera i te haerenga mai o te Ariki, he pēhea rā te āhua o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i whakapono kua tae kē te wā kia whakaaturia ki te iwi te “hīri a te Atua ora”? Hei whakautu, ka whakahua mātou i tētahi puka i whakaputaina e te Minita Joseph Bates i te marama o Hānuere, 1849. I te kōrero mō tētahi āhuatanga i puta i te 18 o Nōema, 1848, ka mea ia:—

GSAM 273.2“He rōpū iti o ngā tuākana me ngā tuahine i huihui ki tētahi hui i Dorchester, tata ki Boston, Massachusetts. I mua i te tīmatanga o te hui, i arotake ētahi o mātou i ētahi o ngā take o te karere hīri; i puta he rerekētanga whakaaro mō te tika o te tirohanga ki te kupu ‘e haere ake ana,’ me ērā atu, ā, i te mea i whakanoho mātou i te whakaputa i te karere hei kaupapa īnoi i te hui o Topsham [Maine] i mua tata ake nei, ā, kāore i tino mārama te huarahi whakaputa, nō reira i whakatau mātou kia kotahi te tuku katoa ki te Atua. I muri i te wā i whakapaua ki te īnoi ngākau pono mō te mārama me te aratohu, ka hoatu e te Atua ki te Tuahine White ngā mea e whai ake nei i roto i te whakakitenga.”

GSAM 273.2Ka whakahua mātou i ngā kupu i kīia e ia i te wā i roto ia i te whakakitenga:—

GSAM 274Ngā Kupu i Kōrerotia i te Whakakitenga

GSAM 274.1“I hea i pakaru mai ai te mārama? Ākona mātou e tō anahera i hea i pakaru mai ai te mārama. I tīmata i te iti, i a koe e hoatu ana i tētahi mārama i muri i tētahi. E hono ana te taunakitanga me ngā whakahau, kāore e taea te wehe; ko ngā whakahau tekau nā te Atua te mea tuatahi. I tino hari ia i te mea i tīmata tōna ture ki te piki ake i te kaha, ā, i tīmata te hanganga anō o ngā wāhi ururua. Nō te ngoikore i puta ai te kaha mā te rapu i tana kupu. He wā poto noa iho te whakamātautau ki runga i a ia. Ko te hīri tēnei! Kei te piki ake! Ka ara ake, ka tīmata i te ara ake o te rā. Pērā i te rā, he makariri i te tuatahi, ka werawera, ka tuku i ōna hihi. I te ara ake o taua pono, he iti noa te mārama i roto, engari kua piki haere. Auē te mana o ēnei hihi! Ka kaha haere. Ko te taumaha me te mārama nui rawa atu kei runga i taua pono, nā te mea ka mau tonu mō ake tonu atu, ahakoa i te wā e kore ai te Paipera e hiahiatia. I ara ake i reira i te rāwhiti; i tīmata me tētahi mārama iti, engari he whakaora āna hihi. Auē, he kaha rawa atu taua pono; koia te mea teitei rawa atu i muri i tō rātou uru ki te whenua pai, engari ka piki haere kia meinga rā anō rātou kia matekore. I tīmata i te ara ake o te rā, ka haere tonu i tōna ara pēnei i te rā, engari kāore e heke iho.
GSAM 274.2“Kei te pupuri ngā anahera i ngā hau e whā. Ko te Atua e aukati ana i ngā mana. Kāore ngā anahera i tuku, nā te mea kāore anō kia hīritia katoatia ngā tapu. Ka tū a Mikaera, ka puta tēnei raruraru puta noa i te ao. Auē, kua rite rātou kia pupuhi. He aukati kei reira nā te mea kāore ngā tapu i hīritia. Āe, whakapuakina ngā mea i kitea, i rangona hoki e koe, ā, ka noho te manaakitanga a te Atua ki a koe. Tirohia! Kei te piki haere te kaha, ā, kei te mārama ake, kei te mārama ake.”6

GSAM 274.3I muri i tōna puta i tēnei whakakitenga, ka mea a Mrs. White ki tōna hoa tāne,

GSAM 274.3“He karere tāku māu. Me tīmata koe ki te tā i tētahi pepa iti, ā, me tuku atu ki te iwi. Me iti iho i te tuatahi; engari ka pānui te iwi, ka tuku mai rātou ki a koe he rauemi hei tā, ā, ka angitu mai i te tīmatanga. Mai i tēnei tīmatanga iti, i whakaaturia mai ki ahau he rite ki ngā awa o te mārama e rere ana puta noa i te ao.”

GSAM 275He Pōraruraru i te Tirohanga a te Tangata

GSAM 275.1I mahia ēnei matapae i te tau 1848 mō te pikinga ake me te hōrapa o te pono o te hāpati. Ki te titiro ki te āhuatanga i taua wā i te tirohanga a te tangata, ka mea te whakaaro, “Kāore rawa tēnei matapae e tutuki.” I kōrero tētahi tangata ki tētahi o ā mātou kaimahi i muri tata iho i te matapae, “Ka roa koe e 144,000 tau kia tutuki ai tāu e whakamahere nei.” “He aha!” ka mea rātou, “e toru ngā kaikōrero—ko te Minita White me tōna hoa wahine, me te Minita Bates—kāore he moni ā rātou, he iti iho i te kotahi rau ngā kaitautoko, kāore hoki he moni ā rātou, e haere ana me ētahi rau kape noa iho o tētahi pukapuka waru tekau-whārangi mō te pātai o te hāpati, hei tuku karere whakatūpato ki te ao katoa! He whakapae pōrangi!” I a rātou e kī ana, “E kore e taea!” i mea te whakapono ki te karere me te taunakitanga o te angitu kua whakaritea, “I roto i te ingoa o te Atua o Īharaira ka tutuki! ā, mā te whakawhirinaki ki tōna kaha me tutuki!”

GSAM 275Me pēhea i tāia ai te Pepa Tuatahi a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu

GSAM 275.2Mai i te wā i whakapuakina ai te taunakitanga mō te mahi whakaputa pukapuka, he maha ngā īnoi i tukuna e te hunga e whakanui ana i te rā tuawhitu, kia whakatuwhera te Ariki i te huarahi mō te tā i tētahi “pepa iti.” Ko te tino ngoikore ko te moni hei whakapūtea i te whakaputanga o te nama tuatahi. I te marama o Hune, 1849, i whai wāhi a Minita White ki te tapahi i ngā eka e whā tekau o te tarutaru timoti, mā te toronaihi ā-ringa, i te utu o te hēneti e whitu tekau mā rima ia eka; ā, nā konei i taea ai e ia te whakaputa i te nama tuatahi o te pukapuka iti. Ehara pea i te mea hē ki te whakauru i tēnei wā i tētahi kape ā-tārite o te whārangi tuatahi o te pepa iti. Ka kite te kaipānui i te pou tuatahi i ngā kupu a te Minita White, e kī ana ia, “Kāore anō kia whakatuwheratia te huarahi kia tīmata i te mahi, tae noa mai ki tēnei wā.” Ka kite hoki koe nā tāna tuku i a ia anō hei whakahere i “whakatuwhera i te huarahi.”

GSAM 276Te Pūrongo a Mrs. White mō ngā Pepa Tuatahi

GSAM 276.1Ka mea a Mrs. White mō te tīmatanga o te mahi whakaputa pukapuka:—

GSAM 276.2“I tīmata taku hoa tāne ki te whakaputa i tētahi pepa iti i Middletown, e waru māero i tawhiti atu i Rocky Hill, Connecticut, ā, he maha ngā wā i hīkoi ia i tēnei tawhiti, ā, hoki anō, ahakoa he kopa ia i taua wā. Ina kawea mai e ia te nama tuatahi i te tari tā, ka piko mātou katoa ki tōna taha, ka īnoi ki te Ariki, me ngā ngākau whakaiti me ngā roimata maha, kia tau tōna manaakitanga ki ngā mahi ngoikore a tōna pononga. Nāna i tuhi ngā wāhi noho ki ngā pepa mā te hunga katoa i whakaaro ia ka pānui, ā, ka kawea ki te tari poutāpeta i roto i tētahi pēke whāriki. Ka kawea ia nama mai i Middletown ki Rocky Hill, ā, i mua tonu i te whakarite kia tukuna ki te tari poutāpeta, ka whakatakotoria ki te aroaro o te Ariki, ā, ka tukuna he īnoi ngākau pono, me ngā roimata, ki te Atua kia noho tōna manaakitanga ki ēnei karere puku. I muri tata iho, ka tae mai ngā reta e kawe ana i ngā pūtea hei whakaputa i te pepa, me ngā rongo pai mō te tokomaha o ngā wairua i whakaae ki te pono.”7

GSAM 276Kua Tutuki te Matapae mō te Tautoko o te Pepa

GSAM 276.3E whakaatu ana mātou i tēnei whārangi tuatahi o te pepa tuatahi i whakaputaina e ngā Atewenetiti o te Rā Whitu, ā, he kare ā-roto hōhonu ake i te hiahia noa iho. Ko te rōrahi katoa o The Present Truth i whai wāhanga tekau mā tahi, e waru ngā whārangi o ia wāhanga, ā, e rua ngā pou i ia whārangi. Ko te rahi o te tuhinga i runga i te whārangi e whā me ngā hauwaru e rima īnihi te whānui, ā, e waru īnihi te roa. I tāngia ngā nama 1 me te 4 i Hūrae, Ākuhata, me Hepetema, i Middletown, Conn. I tāngia ngā nama 5 ki te 9 i Oswego, N.Y., ā, ko ngā rā i tuhia ki runga ko Tīhema 1849, Māehe, Āperira, me Mei 1850. Ko te rā i tuhia ki runga i te nama 11 ko Nōema 1850, ā, i tāngia i Paris, Maine. I roto i te Nama 6 ka mea a Minita White, “I te wā i whakaputaina ai ngā nama tuatahi e whā, i nui rawa atu te moni i tae mai hei utu mō ngā pepa. Kua whakamahia tēnei moni ki te utu i ā mātou whakapaunga ki ngā hui i tae atu ai mātou.” I te tau 1849, i raro i te awe o ēnei pepa, me ngā mahi ārahi a Minita Bates, i maha ngā tāngata i whakaae ki te karere i Vermont, Michigan, me ētahi atu kāwanatanga.

GSAM 278.1Hei whakatairite ki te āhua kore tūmanako o te mahi i te tau 1848, ka arotake tātou i ētahi kōrero pono e pā ana ki te tau 1905, kia māmā ake ai tō tātou whakatau mō te hua whakamutunga o tēnei kaupapa, mēnā i tika rānei te hunga i whakahē i te tīmatanga whakaiti o te karere, te Atua rānei o te rangi i kōrero mā tana pononga wahine mō te kaha “e piki haere ana” o te mahi “hīri”.

GSAM 278Te Ahunga Whakamua o te Mahi Whakaputa

GSAM 278.2Kei te whakapuakina, kei te tāia hoki tēnei pono i roto i ngā reo matua e tata ana ki te whā tekau o te ao. Hei utu mō ngā minita e toru, e neke atu ana i te 600 ngā minita kua whakatapua me ngā minita whai raihana, ā, he rau anō ētahi e mahi ana hei tākuta, hei kaimahi Paipera, hei kaiako, hei mihinare hauora. Ko ngā tuhinga a te hāhi e whakaaturia ana i roto i ngā neke atu i te rima tekau o ngā pānui rerekē, ā, ka tāia ēnei i ngā tata ki te rua tekau whare whakaputa kei Īropi, Ahia, Āwherika, Amerika ki te Raki me Amerika ki te Tonga, ngā moutere o Te Moana-nui-a-Kiwa, me Ahitereiria. I roto i ēnei whare whakaputa, ka tāia neke atu i te kotahi mano kotahi rau ngā pukapuka, pānui pukapuka, me ngā pānui rerekē. Hei tiki i tētahi kape o ia mea, me ngā pukapuka ā-wā mō tētahi tau, ka hiahiatia he moni tata ki te $340. Ehara i te kotahi rau anake ngā kaitautoko, engari e tata ana ki te 100,000 e harikoa ana ki tēnei pono. Tūturu ana, tēnei karere, pērā i te rā, kei te “aranga ake,” ā, ka taea e tātou te kī, i roto i te reo o te taunakitanga o te tau 1848, “Auē te kaha o ēnei hihi!”

GSAM 278Te āhua o ngā iwi

GSAM 278.3I a te karere e anga whakamua ana pēnei, he pēhea te āhua o ngā iwi? Mai i taua wā, i roto i ngā niupepa tūmatanui, kua maha ngā kōrero mō te pakanga whānui e tata ana ki Īropi. Ahakoa he raruraru i konei, he pahūtanga i reira, kei te pupuri i te “tūkauati” whānui kia kore e puta—kāore ngā “hau e whā” e whakaaetia kia pupuhi katoa i te wā kotahi, kia hīritia rā anō “ngā pononga a te Atua.” He mārama ki te katoa kei reira ngā āhuatanga o te riri me te pakanga, engari kāore e pahū nā te mea kei raro i te here.

GSAM 279.1I mua tata i tōna matenga, i kī a Henry Ward Beecher ko te pupuri i ngā ope taua nunui pēnei i Īropi he “tango i te toto ora i mua, i te mataku ka maringi.” I whakatairite ia i te āhuatanga o ngā iwi, me ō rātou riri me ngā mauāhara, me tō rātou tū whakatumatuma ki a rātou anō, ki tētahi “āhuatanga e kore ai e taea te neke”, nā tētahi rōpū tāne e tohu ana i ngā hoari poto ki ngā uma o tētahi ki tētahi, kāore tētahi o rātou i māia ki te patu, i te mataku kia patua. “Engari,” tāna i kī, “ka kite wawe tētahi o rātou i te wā pai hei patu, ā, ka puta mai te pakanga whānui.”

GSAM 279Whakataurite i ngā Taputapu Pakanga

GSAM 279.2Mai i te tau 1848, kua hangaia he taputapu pakanga, ā, ki te whakatauritea ki ēnei, ka kīia ināianei he taonga tākaro noa iho ngā taputapu pai rawa o taua wā. I te karanga a te “Peace Association” o Amerika mō ngā ratonga rangimārie i te Rātapu Rangimārie—Tīhema 15, 1895—i mea: “Ahakoa he ahunga whakamua nui i te ahurea, kei tētahi atu taha, he nui ake ngā whakarite mō te pakanga i waenga i ngā iwi i ērā o ngā wā katoa o mua.”

GSAM 279Te Tianara Miles mō ngā Whakarite Pakanga

GSAM 279.3Ko Tianara Nelson A. Miles, i roto i tana whaikōrero i tētahi hui nui i Washington, D.C., i te 12 o Hānuere, 1904, i mea:—

GSAM 279.4“I tēnei ao mārama o te ahunga whakamua me te ahurea mātau, whakapaipai hoki, ka hari mātou ki te whakapono kua whakaitia ngā taumahatanga me ngā mōrearea o te pakanga; heoi anō, ahakoa te āhua ohorere, kāore anō kia tae he wā i roto i te hītori o te ao i moumouhia ai he rawa nui pēnei hei whakarite mō te pakanga, kāore hoki i tangohia ai he tokomaha miriona tāne kua whakangungua, kua pūkenga, e ū ana ki ngā tikanga hōia, kua mau i ngā patu tino whakangaro, i ngā huarahi mahi rangimārie, pēnei i ēnei rā.”

GSAM 280.1Engari, e whakaroa tonu ana te āwhiowhio o te pakanga, i te mea kei te haere tonu te mahi hīri.

Ngā kīwae

  1. Ehekiera 34:12. ↩
  2. Life Sketches of Ellen G. White, wh. 108. ↩
  3. 1 Koriniti 14:33. ↩
  4. Hēmi 5:14, 15. ↩
  5. Whakakitenga 16:13-15. ↩
  6. A Seal of the Living God, whārangi 24-26. ↩
  7. Life Sketches of Ellen G. White, whārangi 125-127. ↩

Kīwae

Hoki