Upoko 24 — Ētahi atu Matakite kua Tutuki
GSAM 376.1“‘Whakaaroa tēnei rā me ērā atu anō, o te rua tekau mā whā o te iwa o ngā marama, o te rā i whakatakotoria ai te tūranga o te temepara o Ihowā, whakaaroa. Kei te whare wīti anō rānei te purapura? Inā, kāhore anō te wāina, te piki, te pamekaranete, te ōriwa, kia hua noa; ka tīmata i tēnei rā tāku manaaki i a koutou.’”1
GSAM 376.2Ka taea te whakataurite i te ahunga whakamua pono, pūmau hoki o te karere a te anahera tuatoru mai i tōna tīmatanga ki te angitu i whai i a Herupapera mai i te rā i whakatū ai ia i te toka tūāpapa o te temepara.
GSAM 376He Tirohanga Whakamataku
GSAM 376.3I te wā i karangahia ai ngā Īharaira, me ō rātou pēke me ō rātou whare wīti kau, kia hanga i te temepara o te Ariki, i āhua rite tēnei ki tētahi tūmanako pōraruraru i te tirohanga a te tangata. I te whakarongo rātou ki te karanga i runga i te whakapono, ā, i mau rātou ki te mahi me te ngākau hihiko, ka kitea e rātou te ringa manaakitanga a te Atua. I a tātou e whai ana i ngā wheako o te pikinga ake o tēnei karere tuatoru, ka kitea e tātou te ringa ārahi a te Atua ki te hunga e whiriwhiri ana i tōna ara. Ahakoa ka pā te mamae ki a rātou, ka mārama tonu te manaakitanga a te Atua mō tōna iwi me āna mahi ki te hunga e whakawhirinaki ana ki a ia.
GSAM 376Taunakitanga e Whakaatu ana i te Āhua
GSAM 376.4I te 24 o Nōema 1862, i tū ngā hui e rua i te wā kotahi i te whare o William Wilson, nō Greenville, Michigan, hei whakarite i ngā hāhi e rua mō te hunga i whakaae ki te pono o te hāpati i taua takiwā. I ārahi a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i te hui mō te hāhi o Greenville i tētahi rūma, ā, i ārahi hoki a Minita Byington rāua ko au i tētahi hui mō te hāhi o West Plains i tētahi atu rūma. I a mātou e whakahaere ana i ngā mahi tīmatanga i tētahi rūma, ka rongo mātou i te reo o Mrs. White i a ia e tuku ana i tana taunakitanga i tērā atu rūma. I raru mātou i ētahi uauatanga i ā mātou mahi, ā, i taua wā tika tonu ka huaki a Mrs. White i te kuaha, ka mea, “E te Taina Loughborough, i taku titiro whānui ki tēnei rōpū, ka kite au he taunakitanga āku mō ētahi o ngā tāngata kei konei. Kia rite koe, ka tomo mai au, ka kōrero.” I taua wā tonu i hiahia ai mātou i te āwhina, ka tomo mai ia. Haunga a Minita Byington rāua ko au, i mōhio ia ki ngā ingoa o ngā tāngata tokotoru anake i roto i te rūma. Ko ērā atu he tangata tauhou, kāore ia i kite i a rātou i mua, engari i whakakitea noa iho rātou ki a ia i roto i te whakakitenga.
GSAM 377Ko te Ora o Mr Pratt i Whakamāramatia
GSAM 377.1I tōna tū ki te kōrero, ka mea ia: “Me whakawātea mai koutou i ahau mō ngā kōrero ka kōrero au, mēnā ka whakamārama au i ō koutou āhua, kāore au e mōhio ana ki ō koutou ingoa. I taku kitenga i ō koutou āhua, ka puta mai ki taku aroaro ngā mea i pai ai te Ariki ki te whakaatu mai ki ahau mō koutou. Tērā tāne kei te kokonga, kotahi tōna kanohi [i kōrero tētahi, “Ko Pratt tōna ingoa”] e kī ana he nui āna whakapono, he nui hoki āna whakapehapeha ki te whakapono, engari kāore anō ia kia huri. Kaua e whakaae kia uru ia ki te hāhi i tōna āhua ināianei, nā te mea ehara ia i te Karaitiana. Ka pau te nuinga o tōna wā ki te noho māngere noa i ngā toa, e tautohe ana mō ngā ariā o te pono, i te wā e mahi ana tōna wahine i te kāinga ki te tapahi rākau, ki te tiaki māra, me ērā atu mahi. Ka tuku ia i ngā oati i āna tauhokohoko, engari kāore ia e whakatutuki. Kāore āna hoa noho e whakapono ki tōna whakapuakitanga whakapono. Hei painga ake mō te take o te whakapono, mehemea kāore ia e kōrero mō tēnei kaupapa i tōna āhua ināianei.”
GSAM 378Kua Whakaharikoatia te Taina Barr
GSAM 378.1Ka haere tonu ia i tana kōrero, “Ko tēnei tuākana kaumātua [i te tohu atu ia ki a ia, ka kī tētahi, ‘Taina Barr’] i whakaaturia mai ki ahau hei tino tauaro ki tērā atu tangata. He tino tauira ia i tōna oranga, e tino āta tiaki ana ia i ōna oati katoa, ā, e whakarato pai ana ia mō tōna whānau. Kāore ia e tino māia ki te kōrero mō te pono ki ōna hoa tata, mō te mataku ka whakangaro ia i te mahi, ka kino rānei. Kāore ia e kite ana me pēhea e atawhai nui ai te Ariki kia muru i āna hara, ā, e whakaaro ana ia kāore ia e tika kia noho hei mema o te hāhi.” Ka mea atu ia ki a ia, “E te Taina Barr, i whakahau mai te Ariki kia mea atu au ki a koe kua whakapuaki koe i ngā hara katoa i mōhiotia e koe, ā, i muru ia i ō hara i ngā rā o mua, mēnā ka whakapono noa koe.” I ngaro wawe te āhua pōuri i runga i te kanohi o te taina. Ka titiro ia ki runga me te menemene, ā, i tōna ngākau pono ka mea, “Kua pērā rānei ia?” “Āe,” te whakautu a Mrs. White, “ā, i mea mai ki ahau kia kī atu ki a koe, ‘Haere mai, kia hono koe ki te hāhi; ā, i a koe e whai wā ana, kōrero mai i tētahi kupu hei tautoko i te pono; ka whai hua pai tēnei, nā te mea e whakawhirinaki ana ō hoa noho ki a koe.’” Ka whakahoki ia, “Ka mahia e au.”
GSAM 378.2Ka mea ia, “Mēnā ka taea e Mr Pratt, mō tētahi wā, te noho ki tētahi tūranga ōrite ki tā te Taina Barr e noho nei, ka whai painga ki a ia.”
GSAM 378.3Nā konei i whakakorea ai tētahi o ngā take i uaua ai mātou ki te whakarite. I mua i tana whakapuaki i tōna whakaaturanga, kāore i taea e mātou te whakakīkī i a Mr Barr kia whakaae ki te uru ki te hāhi; i tērā atu taha, i kitea e mātou e whakahē ana tata ki te katoa ki te whakaae ki a Mr Pratt; heoi anō, kāore tētahi i noho wātea ki te kī he aha i whakahē ai ia.
GSAM 378Te Hae a te Whānau kua Whakaorangia
GSAM 378.4Ka kōrero ia ki tētahi tāne i noho i tētahi taha o te rūma, he kiri kehu tōna; ā, ka tohu ia ki tētahi wahine āhua angiangi i te taha kē rawa atu, ā, ka kī atu ki a rāua he tāne, he wahine. I whakaahua ia i ētahi mea i puta i ā rāua oranga o mua, i mua i te whakapuaki a tētahi o rāua i tōna whakapono ki te pono. I mea ia i whakanuia ēnei mea e Hātana i roto i te hinengaro o te wahine kia tae rā anō ki te mate hinengaro. “I kite au,” te kī a Mrs. White, “i noho tēnei wahine mō tētahi tau i te whare haumanu mō te mate hinengaro; engari i muri i tōna whakaora i tōna hinengaro, kua whakaae ia kia whakararuraru i tōna hinengaro ēnei anō kare ā-roto o te hae, he tino pōuri hoki tēnei ki tōna tāne, nāna i mahi katoa i āna kaha katoa ki te whakaatu ki tōna wahine he pono ia ki a ia, ā, kāore he take kia panaia atu ia e ia i te āhua e mahia nei e ia.”
GSAM 379.1I roto i te hēkona, ka oma whakawhiti te wahine i te rūma, ā, ka noho ki ōna turi, ka īnoi ki tōna tāne kia muru i āna hē. He tata kore rāua e mōhiotia i taua wāhi whenua, ā, kāore i mōhiotia tō rāua hītori o mua. Heoi, ko te hunga i tino mōhio ki a rāua i mōhio he taupatupatu i waenga i a rāua, engari kāore rātou i mōhio ki te take.
GSAM 379He rite ki a Eriha rāua ko Hataere
GSAM 379.2I muri i te whakapuaki a Mrs. White i tana taunakitanga, i oti wawe te mahi whakarite i te hāhi. I uru ngākau katoa a Mr Barr ki te whakahaere, engari i waiho a Mr Pratt i waho. I te mutunga tonu o te hui, ka kī ia, me te kaha o tōna reo, “Anei tāku kōrero ki a koe, kāore he painga o te ngana ki te haere tahi me ēnei tāngata, ki te whakakē hoki; kāore e taea e koe.”
GSAM 379.3Ko te whakaahua āhua tangata, pērā i tēnei tauira i runga ake nei, e tino whakamahara ana i a tātou ki tētahi take ōrite i tuhia i ngā rā o Eriha te poropiti:2 I tukuna e Pēneharara, te Kīngi o Hīria, tana pononga a Hataere ki a Eriha kia ui mēnā ka ora anō ia i tōna māuiui. I whai tirohanga a Eriha ki te take a Hataere, ā, i tōna taenga mai ki mua i a ia, ā, i tana titiro ki tōna kanohi, ka mārama katoa ki tōna hinengaro.
GSAM 379Ka pāngia e te parālisi te Minita White
GSAM 379.4I te Rāapa, te 16 o Ākuhata, 1865, nā te nui rawa o te mahi me te kore moe i pāngia ai a Minita White e te mate parālisi. I te mea kāore anō kia whakatūria ngā whare hauora i waenga i tō tātou iwi, ka kawea ia ki Dansville, Niu Ioka, ki tētahi whare hauora e kīia nei ko “Tō Mātou Kāinga i te Taha o te Puke.” I reira tōna wahine me te kaituhi i noho tahi ki a ia mai i te 14 o Hepetema ki te 7 o Tīhema. I te mea kāore i nui te whakamārie i puta ki a ia i ngā rongoā i tukuna i taua whare, ka haere mātou ki te kāinga manaaki o Bradley Lamson, i Lake View, Rochester, Niu Ioka, ā, i noho mātou ki reira mō ngā wiki e toru pea. I konei ka koa mātou ki te tūtaki ki te Minita J. N. Andrews, i hoki mai nei ki taua tāone i muri i tana noho mō ētahi marama i Maine.
GSAM 380Te Īnoi mō te Minita White
GSAM 380.1I hono mai ngā whānau o te Minita Andrews rāua ko Mr Orton ki a mātou ia ahiahi i tētahi wā karakia tahi me te Minita White, mōna hoki. I haere tonu tēnei tae noa ki te 25 o Tīhema. Ahakoa i kī te ao o waho i te hari me te hākari i taua rā Kirihimete, i whakanuihia e te hāhi o Rochester hei rā mō te nohopuku me te īnoi mō te Minita White. I whai hui mātou i te ata me te ahiahi i te whare o te Minita Andrews, i New Main St., ā, i te pō ka hui anō ki a ia te hunga i īnoi tahi ai me te Minita White i mua, i te whare o Mr Lamson.
GSAM 380Te Matakite i Hōmai i te Pō Kirihimete
GSAM 380.2He hui kaha rawa tērā i taua ahiahi. I tino manaakitia a Minita White, ā, i whakawhiwhia a Mrs. White ki tētahi whakakitenga whakamīharo, i whakaaturia ai ki a ia ngā mea maha. I roto i ēnei, he tohutohu ki a Minita White mō te huarahi hei whai kia whakatinana ai ia i tōna whakapono ki te Atua, nā te mea i tino kitea te ringa o te Atua e mahi ana mōna kia whakahokia mai tōna hauora.
GSAM 380I matakitea te whakaeke a Hātana
GSAM 380.3Ki te hunga i īnoi mō te Minita White, i mea a Mrs. White:
GSAM 380.3“Ko te whāinga a Hātana kia whakangaro i taku hoa tāne, kia whakaheke i a ia ki te urupā. Nā ēnei īnoi ngākau pono i pakaru ai tōna mana. Kua whakaaturia mai ki ahau e riri ana a Hātana ki tēnei rōpū kua toru wiki e īnoi pū ana mō tēnei pononga a te Atua, ā, kua whakatau ia ināianei ki te whakaeke kaha ki a rātou. I mea mai ki ahau kia kī atu ki a koutou, ‘Noho tata rawa ki te Atua, kia rite ai koutou mō ngā mea ka tau ki a koutou.’”
GSAM 381Ngā Mātapae a J. T. Orton
GSAM 381.1I te rā tuatahi o Hānuere, 1866, ka wehe atu a Minita White me tōna whānau mā te tereina ki Battle Creek, Michigan. I noho au i te hauauru o New York mō te toenga o te takurua. Mai i taua pō tonu i hoatu ai te whakakitenga, i pāngia a Mr J. T. Orton e te whakaaro kei te mōrearea tōna oranga, ahakoa kāore ia i mōhio nō hea. I whakamōhio ia i tēnei whakaaro ki ētahi. I te ahiahi o te Rātapu, te 4 o Māehe, ka hoki ia ki Rochester i Parma, i reira i tae atu ai ia ki tētahi hui e rua ngā rā, i te taha o Mr E. B. Sanders (e noho ana ināianei, 1905, ki San Jose, California), ā, i tono ia kia haere rāua i te tiriti tino mārama i a rāua e hīkoi ana i te tāone, “nā,” i mea ia, “e rongo ana au i ngā wā katoa, pēnei me te mea ka ngana tētahi ki te patu i ahau.” Heoi anō, kāore ia i te mōhio ko wai te tangata i hiahia ki te tango i tōna oranga.
GSAM 381.2I hoki au ki Rochester i Parma, i te 7 o Māehe, ā, i noho au ki te whare o Mr Lamson, te hoa tāne a te tamāhine a Mr Orton. I te 8 o Māehe, i toro mai ia rāua ko Mrs. Orton ki a mātou, ā, i whakarite mātou kia haere mā te tereina ā te ata ki Lancaster, i te rohe o Erie, ki reira ka whakahaere au i te hui mārena mō tāna tama kotahi. I pai te rā ki a mātou, heoi anō he rā tino taumaha.
GSAM 381Patunga o J. T. Orton
GSAM 381.3I wehe rāua i te whare o Mr Lamson i te 5 karaka i te ahiahi, ā, i te 7:30 i te pō ka tae mai tētahi karere, ka whakamōhio mai ki a mātou mō tētahi whakaeke whakamataku i mahia ki a Mr Orton e tētahi tangata kāore i mōhiotia, i tōna ake whare putunga, i a ia e tiaki ana i ōna hōiho. I tere mātou ki reira, ā, i kitea kua patua nanakia ia i te upoko ki tētahi pou kāta kua herea ki te rino, ā, kāore ia i te mōhio. I mate ia i te 12:35 i taua pō. Ki ēnei rā, kāore anō kia mōhiotia ko wai i mahi i tēnei mahi whakamataku. Ehara i te mea i mahia mō te moni, i te mea kāore i pāngia tōna karaka i roto i tōna pūkoro, ā, pērā anō tōna pēke moni i mau ai te $45. He tino whakamāharahara tēnei ki a Mrs. Orton, ā, kāore ia i ora anō i muri iho. I tere te heke o tōna hauora, ā, kāore ia i roa i muri i tōna hoa rangatira.
GSAM 382Kua tutuki te matapae i tērā Kirihimete
GSAM 382.1I roto i ngā marama ruarua i muri i tērā pō Kirihimete e maumaharatia ana, e ono o ngā iwa i whai wāhi ki aua wiki karakia e toru kua hinga ki ō rātou urupā. Nā, i tino tutuki anō tētahi atu matapae.
GSAM 382Te Āwhina ki te hunga kua Ngaro te Tūmanako
GSAM 382.2I te ata o te 12 o Tīhema 1866, ka tae mai a Elias Stiles nō North Liberty, Indiana, ki tōku kāinga, ā, ka tono ia kia haere tahi au ki reira ki te tuku āwhina, mēnā ka taea, ki a James Harvey, i pōuri noa, ā, i whakaaro ia kāore he tūmanako mō tōna take. I te mōhio au kua whānui rawa te tirohanga a Mrs. White i roto i te whakakitenga whakamutunga i hoatu ki a ia, ā, i whakaaturia ki a ia he maha ngā take i runga i te matakite, ka mea atu au ki a ia, “Tērā pea kua kite a Tuahine White i tētahi mea mō tōna take, ā, mēnā ka pērā, ā, mēnā ka tuhi ia i taua mea, ka kaha ake tērā i ngā kupu katoa ka taea e au te kī atu ki a ia.”
GSAM 382.3I tae wawe māua ki tōna kāinga, ā, kāore he kupu i kōrerotia ki a ia mō te āhua o Mr Harvey, ka pātai au, “E te Tuahine White, kua whiwhi koe i tētahi mārama i roto i ētahi o ngā whakakitenga i hoatu ki a koe mō te take o te Taina James Harvey?” “Āe,” tana kī, “kua whiwhi au, ā, kua rongo au i ngā rā kua pahure nei me tuhi au i tēnei, ā, me tuku atu ki a ia.” Ka tīmata ia ki te kōrero mai ki a māua i ngā mea i kitea e ia. Ka mea atu au, “Ka haere au ki te toro atu ki a ia āpōpō i te ata, ā, mēnā ka tuhi koe i ngā mea i whakaaturia ki a koe, ka kawe au i taua tuhinga ki a ia.” I runga i tēnei whakaaetanga, ka wehe māua i a ia, ā, i te ahiahi ka hoki anō māua ki te toro atu ki a ia. Kua oti i a ia te tuhi, ā, ka pānui ia ki a māua kia rangona e māua.
GSAM 383Taunakitanga mō James Harvey kua Ngaro tōna Tūmanako
GSAM 383.1I kī mārika te taunakitanga ka whakaitia te hauora o Mr Harvey, ā, ka ngana a Hātana ki te pana i a ia ki te pōuri hōhonu, kia whakapono ia kāore he aroha mōna, kāore hoki he tūmanako mō tōna āhuatanga; engari i kite ia kua whakapau kaha ia ki te whakatika i ngā hē o tōna oranga o mua, ā, kua murua ōna hara e te Atua; ā, anō hoki, i te wā ka whakamātautauria ia kia whakamate i a ia anō, i whakaaturia ki a ia e rere ana ngā anahera a te Atua huri noa i a ia, ā, e tohu ana ki a ia kia tūmanako ki te Atua me te rangi. He maha ngā kupu whakamārie me ngā kupu whakatenatena pēnei i roto i te taunakitanga.
GSAM 383.2Nā te mea kei a au tēnei tuhinga, i haere māua i te ata i muri mai ki North Liberty. I te huarahi, i mea mai a Mr Stiles ki ahau e hiahia ana a Mr Harvey kia kite i ahau, engari i mea ia kāore he kupu tūmanako māku māna; ā, ka mea ia, i taku tūtaki ki a ia, ka whakaae au ki a ia he kore tūmanako tōna āhuatanga, he tangata ngaro ia; ā, pērā i a Eri i ngā rā o mua, i te rongo ia kua mau te Pouaka a te Atua, ka taka ia ki muri, ka mate.
GSAM 383.3Ka tae māua ki te whare o Mr Harvey i te 3 karaka i te ahiahi pea. I taku tūtaki ki a ia, ka mea atu au, “E te Taina Harvey, kei te pēhea koe?” I roto i tētahi reo tino pōuri, ka whakahoki ia, “Ngaro! ngaro!! NGARO!!!” “Kāo! kāore koe i ngaro. He tūmanako kei tō take!” ka mea atu au. I tana kitenga i taku whakautu pēnei, ka mea ia, i te reo mārie, “Kua toru wiki e whakaaro ana au kāore he tūmanako māku, ā, kua ngaro ahau; ā, i tēnei rā, i taku haere mai ki te tāone i te pāmu, ā, i taku whakawhiti i te piriti i te hōpua o te mira, ka pēnei tētahi mea ki ahau, ‘Kua ngaro koe! Kāore he tūmanako māu! Peke ki roto i te hōpua o te mira, kia paremo ai koe!’ I whakaaro ahau ka whakamā i te take o Karaiti mēnā ka mahia e au tērā, nō reira i aukatihia ahau kia kaua e whakamate i a au anō.”
GSAM 384I tae wawe mai te whakaoranga
GSAM 384.1“Nō reira, e te Taina Harvey, kāore koe i ngaro!” i mea atu au. “He taunakitanga tāku i konei, nā te rangi tonu mai, e kī ana kāore koe i ngaro!” Ka whakahoki ia, “Nā, ka whakarongo au.” Nā, ka pānui au i te taunakitanga ki a ia, i muri i taku whakamārama kāore he kupu i kōrerotia ki a Mrs. White mō te āhua hinengaro o Harvey kia oti rā anō i a Mrs. White te tuhi i ngā mea i whakaaturia ki a ia, ā, kia tukuna hoki taua tuhinga ki ōku ringa. I taku whakaoti i te pānui, ka whiti tōna kanohi i te menemene, ā, ka mea ia, “Nā, kei reira he tūmanako mōku. Ka whakapono au ki te Ariki.”
GSAM 384.2I muri i te pānui, ka whai wā mātou mō te īnoi, ā, i ara ake ia hei tangata kua huri, he tangata harikoa. I kī mai ia ki a māua, i whakamārama pai ake taua tuhinga i ngā mahi a tōna hinengaro i roto i ngā wiki e toru kua pahure, i tōna āhei ake ki te kōrero. Nā konei i kitea ai te aroha o te Atua i te hiki i tēnei tuākana i te pōuri, mā tēnei huarahi.
GSAM 384Whānui ake te Pae Mahi
GSAM 384.3Ki te tau 1868, i herea te mara mahi a ngā Atewenetiti o te Rā Whitu ki Amerika Uniana, ā, ki taua wāhanga kei te raki o te rohe tonga o Missouri, me te rāwhiti o te Awa o Missouri. I tētahi hui hei whakaaroaro mō ngā mara mahi me te tohatoha o ngā mahi, i te wā o tētahi wāhanga o te Hui Whānui i tū ki Battle Creek, Mich., i te 28 o Mei, i whakataua kia tukuna e rua ngā kaimahi me tētahi tēneti e 60 putu te rahi ki California. I tae mai te Minita D. T. Bourdeau me te kaituhi ki San Francisco i te 18 o Hūrae o taua tau.
GSAM 384Te Whakatuwheratanga o te Mīhana o California
GSAM 384.4Ko tētahi mea e hiahia ana ahau ki te whakahua e pā ana ki te whakatuwheratanga o te Mīhana o California, hei whakaaturanga pai i te whaihua ā-mahi o te koha matakite. Ko Pāora, i a ia e kōrero ana mō ngā koha wairua, tae atu ki te koha matakite, ka mea ia he mea ēnei “kia tino rite ai te hunga tapu mō te mahi minita, mō te hanga i te whare, arā i te tinana o te Karaiti.”3 Ka tino tika te huarahi kia tino rite ai te hunga tapu, ko te tohu atu ki a rātou i ā rātou hē, kia taea ai e rātou te whakakore i aua hē, ā, kia horoia rātou i ā rātou hara i roto i te toto whakahirahira o tō tātou Ariki a Īhu Karaiti. Hei whāinga mō tēnei, kua puta tonu te āwhina mā te koha poropiti i roto i ngā mahi minita, e hono ana ki te kaupapa o te pono o nāianei, e tohu ana ki ngā kaimahi a te Ariki i ngā ngoikoretanga o ā rātou tikanga mahi, me pēhea rānei, mā tētahi atu huarahi, ka whai hua ake rātou ki te huri i ngā wairua.
GSAM 385Whakapuakitanga mō te Mahi i California
GSAM 385.1I muri tata iho i tō mātou taenga ki California, ka whiwhi mātou i tētahi reta nā Mrs. White, i roto i taua reta i kōrero ai ia mō tētahi whakakitenga i hoatu ki a ia i Battle Creek i te ahiahi Paraire o te 12 o Hune,—he rā i pau i a mātou i Lancaster, N. Y., i mua i te tīmatanga o te haerenga ki California. Kāore ia i tae ki California i mua, ā, kāore hoki āna mōhiotanga whaiaro mō ngā tikanga o te hunga tangata i reira. Inā hoki, i taua wā, kāore ia i tae ki te uru o te Awa o Missouri. Ko ngā mōhiotanga katoa i whai ia mō ngā mea i reira i ahu mai i ngā mea i pai ai te Ariki ki te whakapuaki ki a ia.
GSAM 385.2I roto i ngā tohutohu o tana reta, i whakaahua ia i ngā huarahi manaaki o te iwi o California, me te pānga o te mahi i waenganui i a rātou i raro i tētahi mahere kaiponu, “whakaaro ki te pene”. I te kauwhau ki te iwi o California, me toro atu ki a rātou i roto i te wairua manaaki e whakamahia ana e rātou i ā rātou mahi, engari ehara i te mea whakapau moni koretake.
GSAM 385I tae mai te angitū i matakitea
GSAM 385.3I taku titiro whakamuri ināianei ki ngā tau e toru tekau mā whitu kua pahure, mai i te tīmatanga o te mahi i California, ā, i taku aro ki ngā āhuatanga i taua wā, ki te āhua o te iwi, me te huarahi i whakahaerehia ai e mātou tā mātou mahi mēnā kāore i tae mai te taunakitanga i riro mā te koha poropiti, ā, i taku mātakitaki i ngā hua o te whai i ngā tohutohu i hoatu, ka taea e au te kī he nui ake te anga whakamua o tō tātou kaupapa i roto i ngā marama e toru i tērā i taea i roto i te tau kotahi mēnā kāore mātou i āwhinatia i roto i “te mahi minita” e ngā tohutohu i riro mai i te koha poropiti. Tae rawa ki te kōanga o te tau 1871, nā ngā kaha i mahia i te rohe o Sonoma, i whakatūria e rima ngā hāhi o ngā kaitiaki hāpati.
GSAM 386Te Hui Tuatahi i te Tēneti i San Francisco
GSAM 386.1I te marama o Hune i taua tau anō, i whakatūria e mātou tā mātou tēneti mō te wā tuatahi i San Francisco. I te mea i hoki a Minita Bourdeau ki te Rāwhiti, i tukuna mai tētahi atu kaimahi nō Michigan hei whakakapi i a ia. I tae mai ia i te 17 o Hune, ā, i hono mai tonu ia ki ahau ki te mahi i te tāone. I muri i ngā wiki torutoru o te whakapau kaha i roto i te tēneti, ka whakahaere tonu mātou i ā mātou hui ki te 1 o Tīhema 1871, i roto i ngā whare i rēnati. Nā tēnei mahi, neke atu i te rima tekau ngā tāngata i whakaae ki te karere i San Francisco.
GSAM 386Ngā Whakamātautau ā-Roto i California
GSAM 386.2Tae noa ki taua wā, i ahu mai ngā whakamātautau i California i te nuinga i te whakatete o waho, engari ināianei ka ara ake he whakamātautau whakapono kāore i tatarihia mō tō mātou iwi, he āhua rerekē. I ū tonu tētahi hoa kaimahi ki tētahi ara mahi i whakapono ai au ka whakamā i a ia anō me te kaupapa. He hoariri kino ō mātou i te tāone, e tirotiro ana i ā mātou nekehanga katoa, ā, e rite ana ki te whakamahi i ngā mahi pōrangi hei whara mō mātou. Nā reira, i tino hira kia aro mātou ki te whakatūpato a te āpōtoro kia “mawehe atu i ngā āhua katoa o te kino.”
GSAM 386Motuhake Mōrearea
GSAM 386.3Kāore au i mea kua hara tūturu te tuākana i āna mahi, engari i whakaaro au ka whakamahi ā mātou hoariri i tēnei mea e mea ana ia he hara-kore hei painga mō rātou. I tū ia ki te tūnga e tika ana kia “mahi ia i tāna e pai ana” i roto i te take, otirā i te mea i whakaae ai kāore he hara i āna mahi. Nāwai ka pērā tonu ngā āhuatanga tae noa ki te 23 o Hānuere 1872, i a au e haere ana i Sonoma County ki San Francisco kia kite he aha ka taea hei aukati i ngā take i reira.
GSAM 387.1I tēnei wā, i whakamahi ā mātou hoariri i āna mahi, pēnei i taku mataku ai, ā, i tū ia ki te kī “ehara tērā i te take nō rātou,” ka whakaatu ia ki a rātou he hinengaro motuhake tōna, ā, ka taea e ia te hīkoi i ngā tiriti i tōna hiahia, me te tangata e hiahia ana ia, me te kore e pāngia e ā rātou kōrero. I whakamātau ahau, mā taku mahi tūmataiti, ki te whakaatu ki a ia kāore tērā huarahi e whai hua, ā, ka mutu ki te kino tērā wairua motuhake. He hoa āna i tino aroha ki a ia, ā, i tīmata ētahi o rātou ki te tū ki tētahi tūnga ka whakawhiu atu i a ia ki te whakawā kino ake. I kite te nuinga o te hāhi i te kino o tōna huarahi hē, ā, i rite rātou ki te tautoko i aku mahi hei whakaora i te kaupapa kia kore e whakamā.
GSAM 387Kua Whakaritea te Hui Uiuitanga
GSAM 387.2Koinei te āhua o ngā take i te hāpati, Hānuere 27, i whakataua ai me whai uiuitanga mō tēnei take, ā, me whakahaere he mahi whakatau e te hāhi, kia whakaorangia ai rātou i te whakamā ka puta pea i tēnei wairua whakahē. I whakaritea he hui kia tīmata i te Rātapu, Hānuere 28, i te 9 karaka i te ata, hei arotake i te āhuatanga, me tā mātou haepapa hei hāhi mō taua take. I runga i ngā āhua katoa, kāore e taea te karo i te wehenga o taua hāhi. I whakapau au i te nuinga o taua pō ki te īnoi ki te Atua, kia mahi ia mō mātou.
GSAM 387He Whakapuaki Hara ā-Tuhi
GSAM 387.3I te ata o te 28, i taku haere ki te hui, ka tūtaki au ki taku hoa mahi i te taha huarahi, i te taha tata o taku whare noho, e tangi ana. Ka mea ia, “E te Taina Loughborough, kāore au e haere ki te hui i tēnei rā.”
GSAM 387.4“Kāore koe e haere ki te hui?” taku pātai; “e pā ana te hui ki tō take.”
GSAM 388.1“E mōhio ana au ki tērā,” tana kī, “engari kua hē katoa ahau. He tika tō tū ki ahau. Anei tētahi reta whakapuaki hara kua tuhia e au ki te hāhi; tangohia e koe, pānuitia ki a rātou. Ka pai ake mōu, ā, ka pai ake hoki mō te hunga e hiahia ana ki te aroha ki ahau, mēnā kāore au i reira.”
GSAM 388.2“He aha te take i puta ai tēnei panonitanga nui ki a koe mai i inanahi?” i ui atu au.
GSAM 388He Whakakitenga Mīharo I Riro
GSAM 388.3Ka whakahoki ia, “I haere au ki te tari poutāpeta i te pō inanahi, i muri i te hāpati, ā, i whiwhi au i tētahi reta nā Tuahine White, nō Battle Creek, Michigan. He taunakitanga tēnei i tuhia e ia māku.” Ka tuku mai ki ahau, ka mea ia, “Pānuitia tēnei, ā, ka kite koe i te āhua e kite ana te Ariki i taku take.”
GSAM 388.4I tono ia kia kī atu au ki te hāhi kua whiwhi ia i tētahi taunakitanga nā Tuahine White, e whakatūpato ana i a ia mō tōna whanonga, ā, i whakaae ia ki taua taunakitanga, nā te mea he pono.
GSAM 388Te Pono Whakapūmau o te Whakakitenga
GSAM 388.5He wāhanga tēnei o tētahi tirohanga i hoatu ki a Mrs. White i Bordoville, Vt., i te 10 o Tīhema 1871. I tīmata ia ki te tuhi i te wāhanga e pā ana ki te take o tēnei tuākana i te 27 o Tīhema 1871, engari nā ētahi take i whakaroa te whakaoti i te tuhinga kia tae rā anō ki te 18 o Hānuere 1872, ā, i taua wā ka oti, ka tukuna mā te mēra i Battle Creek. I taua wā, i roa tata ki te iwa rā kia tae ngā reta mā te whenua mai i Michigan ki California.
GSAM 388.6I roto i te matakite, ka whakaaturia ki a ia ngā mea maha hei matakite. Pērā tonu i tēnei take. I te wā o te matakite, he ātārangi noa iho tēnei o ngā mea i tino whakawhanakehia i te taenga mai o te taunakitanga ki San Francisco. Ka kitea, mā te whakataurite i ngā rā, i eke te take i San Francisco ki tōna tihi i muri i te wehenga atu o te taunakitanga ā-tuhi i te wāhi tuatahi. I kite tonu ā tātou tuākana i San Francisco kāore i taea e tētahi tangata te tuhi ki Battle Creek, te tuku hoki i ngā pārongo ki a Mrs. White i te wā tika kia taea ai e ia te tuhi i tēnei reta, nā te mea kāore anō taua āhuatanga kia puta i taua wā.
GSAM 389.1He taumaha nui tēnei kōrero ki ngā tuākana i reira, ā, i whakapūmau ki a rātou he mana ā-Atua i taua whakakitenga. Kāore au i tuhi i tētahi rārangi ki a Minita White, ki tōna hoa wahine rānei, mō ngā āhuatanga i San Francisco, ā, i kī te hoa mahi kāore ia i tuhi i tētahi mea; ā, i mea ngā tuākana, “Mehemea i tuhi ia, kāore ia i kōrero i ngā mea i puta mōna ake.”
GSAM 389Te Ara i Tuhia ai te Whakakitenga
GSAM 389.2I muri iho, i te wā i mōhio ai mātou, i tētahi atu pito o te aho, mō te tuhi me te tuku i te taunakitanga mā te poutāpeta, i tino kitea ake anō he manaaki a te Ariki i hoatu i te whakakitenga ki te wā i tuhia ai, i tukuna ai ki tōna ūnga, kia tae atu ai ki reira i te wā tika.
GSAM 389.3I te ata tino moata o Hānuere 18, 1872, i oho a Mrs. White, ā, i tino mau ki tōna hinengaro te taunakitanga i whakahuatia ake nei. I tino mārama ki a ia te whakaaro, pēnei i te mea i rangona e ia te reo e kī ana, “Tuhia tonu taua taunakitanga mō California, ā, tukuna ki te mēra e whai ake nei; e hiahiatia ana.” I te whakahuatia anō i te wā tuarua, ka ara ia, ka kākahu tere, ā, ka whakaoti i te tuhi. I mua tata i te parakuihi, ka hoatu e ia ki tōna tama a Willie, ā, ka mea, “Kawea tēnei reta ki te tari poutāpeta, engari kaua e tukuna ki roto i te pouaka tuku reta. Hoatu ki te rangatira o te tari, ā, kia tino mātua whakauruhia ki roto i te pēke poutāpeta e puta ana i tēnei ata.” I muri iho ka mea ia i whakaaro ia he āhua rerekē ngā tohutohu a tōna whaea, engari kāore ia i pātai, ā, i mahi ia i tāna i whakahaua, ā, “i kite ia i te reta e tomo ana ki te pēke mēra.”
GSAM 389Taunakitanga o te Aratohu a te Atua
GSAM 389.4Ki tō mōhio ki tō mātou āhuatanga i San Francisco i taua wā, ka māmā ki a koe te kite i te hiranga kia tukuna taua reta ki taua pēke mēra tonu. I aua rā, kotahi anake te mēra whenua i ia rā. Me i tae mai te reta i te pō o Rātapu, te 28, kāore i te pō o Rāhoroi, te 27, kāore e kore kua puta he wehenga pōuri i te hāhi. Me i tae mai i ngā wiki i mua ake, ahakoa i muri tonu i te hoatu o te whakakitenga, kua uaua ake ki te hāhi te kite i tōna kaha.
GSAM 390.1Anei he taunakitanga i whakaatu i ngā tohu mārama o te ringa o te Ariki, ehara i te mea i tae mai i te wā tika hei whakatika whai hua i ngā hē o taua wā anake, engari, i te mea i whakaae māhaki te tuakana, ā, i mahi ia i runga i taua taunakitanga, ka whakaputa he awe nui hei whakakotahi, hei whakapakari hoki i taua hāhi rangatahi.
GSAM 390Te Ara Tuhituhi i ngā Whakakitenga
GSAM 390.2He tauira anō tēnei hei whakaatu i āna ake kupu mō te āhua o te tuhi i ngā mea i kitea e ia. Mō tēnei ka mea ia: “Kua oho ake au i taku moe me te tino mārama ki ngā kaupapa i whakaaturia ki tōku hinengaro i mua; ā, kua tuhi au i te pokopoko o te pō i ngā reta i haere puta noa i te whenua, ā, i tae atu ki tētahi wā taumaha, ka karo i tētahi aituā nui ki te kaupapa.”4