Upoko 21 — Te Ringa Arataki i roto i te Mahi
GSAM 322.1“Ka tohutohungia koe e ahau, ka whakaakona koe ki te ara e haere ai koe.”1
GSAM 322.2Ki te tangata e whakawhirinaki ana ki te Ariki, ka kitea tonu tana tiaki. He wā anō, heoi, ka tino mōhiotia ake tēnei tiaki, pērā i ngā whakaoranga motuhake i ngā kino me ngā mōrearea, e kitea ana, kāore hoki e kitea, me ngā huarahi whakarite a te Atua hei whakawhānui i tōna pono. Ko ēnei kaupapa e kōrerotia ana i tēnei upoko.
GSAM 322Te Whakakitenga Tuatahi i Michigan
GSAM 322.3I te marama o Mei, 1853, i toro a Minita White rāua ko tōna hoa wahine ki Michigan. Koinei te wā tuatahi i tae atu ai rāua ki te uru o Buffalo, Niu Ioka. I te hāpati whakamutunga o Mei, i tae rāua ki Tyrone, ā, i reira i whakaaturia ki a Mrs. White i roto i te whakakitenga ngā rōpū rerekē o ngā kaitiaki hāpati i te Kāwanatanga, me ngā whakatūpato mō ngā awe e tūpono ana ka mahi hei whakatete ki a rātou. I te 2 o Hune, i Jackson, i tuhi ia i ngā whārangi e waru o te rahi foolscap, e whakaatu ana i ētahi o ngā mea i whakaaturia ki a ia. I hoatu e ia ki ahau he kape pene rākau o te whakakitenga, i raro i te tikanga ka whakarato ahau ki a ia he kape mārama i tuhia ki te pene me te wai-tuhi.
GSAM 322He Wahine i Whakapuaki Tapu
GSAM 322.4I waenga i ētahi atu mea i whakaaturia, i whakamāramatia te take o tētahi wahine e ngana ana ki te whakauru i a ia ki waenganui i tō tātou iwi. I mea ia, e kī ana tēnei wahine he tino tapu ia. Kāore a Mrs. White i tūtaki ki a ia, ā, kāore ia i mōhio ki a ia, engari mā ngā mea i tukuna ki a ia i roto i tēnei whakakitenga. Ehara i te mea i kōrero noa ia mō ngā tikanga mahi a te wahine, engari i kī hoki ia, ka whakatikatikahia ia, ka whakakākahu ia i tētahi āhua tapu, ā, ka mea, “E mōhio ana te—Ariki—ki—tōku—ngākau.” I mea ia, e haere ana tēnei wahine puta noa i te whenua me tētahi tāne rangatahi, i te wā e mahi ana tōna tāne, he kaumātua, i te kāinga hei tautoko i a rāua i roto i tō rāua huarahi kino. I mea a Mrs. White, i whakaatu mai te Ariki ki a ia, “ahakoa ngā whakapae a te wahine ki tōna tapu, kua hara ia me te tāne rangatahi i te takahi i te ture tuawhitu.” Me te whakaahuatanga ā-tuhi o tēnei take i roto i taku pūtea, i tatari au me te āwangawanga kia kite me pēhea te huri o ngā take.
GSAM 323Te Hui i Vergennes, Mich.
GSAM 323.1I whai hui mātou i Jackson, Battle Creek, Bedford, me Hastings, ā, ka tae atu mātou ki Vergennes, Kent Co., ā, i kitea koinei te wāhi i noho ai te wahine. Ka tae mātou ki te wāhi hei noho ai mō te pō, i te 11 o Hune, i mua tata i te hāpati. Ko te wāhi i noho ai mātou he kāinga nō tētahi Minita White, i mua he minita ia nō te hāhi Christian. I te mea he whenua hou tēnei, i whakaritea ngā hui mō mātou ki roto i tētahi whare putunga nui, hou tonu i hangaia, e toru māero i tua atu, ā, ko te wahine i kitea i te whakakitenga, i te mutunga iho, e noho ana tonu ia e rua māero i tua atu o te wāhi hui.
GSAM 323Taunakitanga ki te Tangata Hihiri Whakapono Hē
GSAM 323.2Hune 12, i te 10:30 i te ata, ka hui mātou ki te whare putunga mō te hui. I noho a Mrs. White i te pito mauī o te atamira, i noho au i tōna taha, ko Minita Cornell i tōku taha, ā, ko Minita White i te taha katau o te atamira, e kōrero ana. I muri i tana kōrero mō te tekau mā rima meneti pea, ka kuhu tahi mai tētahi kaumātua me tētahi rangatahi, ā, ka noho rāua ki te tūru o mua, i te taha o te atamira. I haere tahi mai rāua me tētahi wahine teitei, angiangi, he kiri pōuri tōna, ā, ka noho ia ki tōna tūru i te taha o te kuaha. I muri i tētahi kauwhau poto nā te Minita White, ka tū a Mrs. White, ā, ka tīmata ia i āna kōrero mā te kī mō te tiaki me āta whai ai ngā minita kia kaua e whakakino i te mahi kua whakawhiwhia ki a rātou, ā, ka whakamahi ia i te rerenga, “kia mā, e ngā kaimau o ngā oko a Ihowā.” I mea ia ehara i te whakahau a te Atua kia karangahia tētahi wahine kia haere puta noa i te motu me tētahi atu tāne kē atu i tōna hoa tāne. Hei whakamutunga, ka kī mārika ia,
GSAM 323.2“Ko tērā wahine i noho iho tata nei ki te tatau e kī ana kua karangahia ia e te Atua kia kauwhau. Kei te haere ia me tēnei rangatahi i noho tata nei ki mua i te tēpu, ā, ko tēnei kaumātua, tana tāne—kia aroha mai te Atua ki a ia!—e whakapau kaha ana ki te kāinga ki te whiwhi moni hei tautoko i ā rāua mahi hē. E mea ana ia he tino tapu ia, kua whakatapua ia; engari, ahakoa tōna whakapehapeha ki te tapu, kua whakaatu mai te Atua ki ahau kua hara ia me tēnei rangatahi i te takahi i te whakahau tuawhitu.”
GSAM 324.1I mōhio katoa te hunga i reira kāore a Mrs. White i kite i ēnei tāngata kia tae rā anō rātou ki te whare putunga. Nā tōna kōwhiri i a rātou me tōna whakamārama i tō rātou āhua i pā ai ki te hinengaro o te hunga i reira, ā, i piki ake tō rātou māia, i whakapūmau hoki i tō rātou whakapono ki ngā whakakitenga.
GSAM 324Ngā Kupu i Whakapuakina Pērā i te Mea i Matapaetia
GSAM 324.2I a Mrs. White e tuku ana i tana taunakitanga, i titiro āwangawanga te hunga i reira ki a Mrs. Alcott, te wahine i whakatūpatohia, kia kite ai rātou me pēhea tana urupare ki ngā kōrero i kōrerotia, ā, he aha hoki āna e mahi ana, e kōrero ana. Ki te kore ia i hara i te whakapae i tukuna ki a ia, ka tūmanakohia kia tū ake ia, ā, kia whakahē i te katoa o te mea. Ki te hara ia, ā, he tino kino tōna ngākau, tērā pea ka whakahē tonu ia i te katoa, ahakoa i mōhio ia he pono. Engari, i mahia e ia tērā tonu i kīia e te taunakitanga ka mahia e ia i te wā e whakatikatikahia ana ia. I āta tū ake ia, i a ngā kanohi katoa e aro ana ki a ia, ā, i whakakākahu i tētahi āhua tapu, ka kī āta, “E—mōhio—ana—te—Ariki—ki—tōku—ngākau,” ka noho iho, kāore he kupu anō i puta i tōna waha. I kī ia i ngā kupu tonu i kīia e te taunakitanga ka kī ia, ā, i kī ia i taua āhua anō.
GSAM 325Te Whakaae ki te Hara
GSAM 325.1He pono, i mōhio te Atua ki ō rāua ngākau, ā, i mōhio hoki rāua he hara ā rāua i te whakapae; nā te mea i muri mai ka mea te rangatahi ki a Mr Gardner, he kainoho nō taua wāhi anō, i uiui hōhonu ki a ia mō te take nei, “E Mr Gardner, he tino pono rawa ngā kōrero a Mrs. White mō māua;” ā, i muri i te kī a te wahine ki a Mrs. Wilson i Greenville i te tau 1862, “kāore au e māia ki te kī kupu kotahi hei whakahē i a Tuahine White, kia kore ai ahau e kitea e whawhai ana ki te Atua,” i whakaae ia he pono ngā mea i whakaaturia mōna me te rangatahi.
GSAM 325Te Rōpū Messenger
GSAM 325.2I te ngahuru o te tau 1853, i hono tahi ētahi hunga i riri i Michigan, ā, ka tīmata ki te whakaputa i tētahi pepa i tapaina ko Messenger of Truth. Ko te āhua nei, ko te kaupapa o tēnei pepa me ōna kaiwhakahaere, he whakangaro, he whakaparahako, kāore he whakatū. He maha ngā kōrero teka i whakaurua ki roto i āna whārangi, ā, i whakararuraru i a mātou i tō mātou mahi i roto i te karere; ā, i te mea koinei tā mātou wheako tuatahi ki tētahi whakaeke tuwhera pēnei, i whakaaro mātou he kawenga kia whakahē i ā rātou kōrero whakaparahako. Nā tēnei mahi i pau ai te wā i tika kia whakapaua ki te whakatairanga i te pono i whakawhiwhia ki a mātou hei tiaki, ā, i hāngai pai ki ngā whāinga a Hātana, ko ia te kaiwhakatenatena o tēnei whakahē, kāore e ruarua. Nā, pēnei tonu te āhua o ngā take tae noa ki te ahiahi o te 20 o Hune, 1855, i te wā i mutu ai mātou i tētahi hui i Oswego, Niu Ioka—ko te Minita White me tōna hoa wahine, ko te Minita Cottrell, me au anō hoki. I whakararurarutia mātou i tō mātou hui e tētahi tangata ko Lillis tōna ingoa, nāna i tomo mai, ā, i tohatoha ēnā tuhinga whakaparahako ki waenga i te hunga i huihui. I puta anō te pātai mō tō mātou haepapa i roto i tēnei take. Kotahi noa iho ngā hua o ngā whakapau kaha o mua ki te whakautu i ā rātou teka: nā rātou anō i hanga ake ētahi atu teka.
GSAM 325Ngā Tohutohu me ngā Matapae
GSAM 325.3I tētahi hui īnoi i tū i taua ahiahi i te whare o John Place, i te tāone o Oswego, i whiwhi a Mrs. White i tētahi whakakitenga i whakaaturia ai ki a ia, mēnā ka ū tonu mātou ki ā mātou mahi, ki te kauwhau i te pono, ahakoa ngā tāngata pēnei i te “rōpū Messenger,” ka whawhai rātou ki waenganui i a rātou anō, ka hinga iho tā rātou niupepa, ā, ka puta tērā, ka kite mātou kua rearua te tokomaha o mātou. I te whakapono ko tēnei taunakitanga nā te Ariki, ka tīmata tonu mātou ki te mahi i runga i tōna hāngai.
GSAM 326Te hinganga o te Rōpū Messenger me te Pepa
GSAM 326.1I tere te ahunga whakamua o te pono, i a te “rōpū Messenger” e raru ana i waenga i a rātou anō. I roto i te wā poto, i wehea te rōpū, ā, he maha o ā rātou rangatira i whakarere i te hāpati. I mutu wawe tā rātou niupepa i te kore tautoko, ā, ko te tangata i mahi hei etita mō tētahi wā, ka huri tōna aro ki te whakaako i te kura; engari kāore ia i ako tuatahi ki te whakahaere i a ia anō, nō reira i rahua rawa ia ki te whakahaere i āna ākonga. I te ngana ki te whakatika i tētahi o ngā tama i tōna kura, ka tō ia i tētahi pū hurihuri, ā, ahakoa i tangi te pū, kāore i pahū. Hei karo i te patunga ā-iwi, me rere ia i te pō ki Kanata.
GSAM 326Paanga ki te Take o te Taenga Mai
GSAM 326.2I taua wā, i tino nui ake te kotahitanga me te whakakotahitanga i waenga i tō tātou iwi i mua atu i ngā wā katoa; ā, i te whakapau kaha ki te whakawhānui i te karere, ka huaki ngā huarahi ki ngā taha katoa.
GSAM 326.3I roto i te No. 10, Vol. 11 o te Review, i te 14 o Hānuere 1858, i kōrero te etita, i te kōrero mō ngā hua o te mahi Messenger, i mea: “I te wā o te wehenga, i te ngana ki te whakangaro i te Review, i whakatauria te rawa o te hāhi i te tari ki te $700 anake. Mai i taua wā kua piki ki te $5,000. I taua wā, kotahi mano pea ngā ohaurunga utu, ināianei e rua mano, ā, he rārangi ‘utu kore’ nui tonu anō hoki.”
GSAM 326.4I te mea kua tae tātou ki te wā (1858) i wehewehe ai, i marara ai te “rōpū Messenger”, ā, i mutu te noho o te Messenger, he mea nui ēnei tatauranga. I rearua pū te tokomaha o te hunga ohaurunga utu ki te Review, ā, i neke atu te tokomaha o te hunga whakapono i tō rātou tokomaha o mua whakareatia ki te rua. Nā reira, i tutuki te matakite i tukuna mā Mrs. White i Hune 1855.
GSAM 327Ngā Hui i raro i te Tēneti i Tūtohutia tuatahi
GSAM 327.1Ko tā mātou tikanga i ngā rā tuatahi o te karere, ko te tū hui i ngā whare kura mēnā kāore he wāhi pai ake i kitea. I roto i tētahi whare pēnei, i tētahi wā, i huihui mai he hunga nui rawa atu, ā, kāore e taea e ngā whare kura e rua o taua rahi te pupuri i a rātou. Kia rangona ai e te katoa, ka tū te kaikōrero ki tētahi matapihi tuwhera, ā, ka kōrero ki te hunga i roto i te whare me te hunga nui ake i noho ki runga i ā rātou waka me te tarutaru. Ko te kitenga i tēnei huihuinga nui i ārahi ki te whakaaro kia tū ngā hui i raro i ngā tēneti.
GSAM 327Te Hui Tuatahi i raro i te Tēneti i Battle Creek, Mich.
GSAM 327.2Nō reira, i te 22 o Mei, 1854, i whakatauhia e te Minita James White me ētahi atu i te kaunihera, he mahere whaihua te whakamahi i ngā tēneti hei hui. I taua wā, he tino iti noa te whakamahinga o ngā tēneti nui mō ētahi atu kaupapa, i tua atu i ngā maninirau, ngā whare kararehe, me ngā whakaaturanga rerekē. Ko Michigan te Takiwā tuatahi i whakamātau ai ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i tēnei huarahi mahi. I whakatuwheratia te hui tuatahi i roto i te tēneti i Battle Creek, i te 10 o Hune 1854. I tēnei wā, kua tino whanake te tikanga o te whakahaere hui i roto i ngā tēneti i te wā o te raumati.
GSAM 327Ngā hui puni i tūtohutia
GSAM 327.3I te tau 1868, i mahia tētahi atu hīkoinga kaha. I āta whakaarohia te tika o te whakahaere hui puni, ā, i whakatauhia koinei tētahi huarahi tino pai hei whakarite i ngā hui nui a tō tātou iwi i ngā hui whānui. Mā te whai i tētahi tēneti nui mō ngā ratonga tūmatanui me ngā tēneti iti mō ngā whānau, ka noho pai te iwi, ā, ka taea te whakapau i ngā rā maha ki te whai hua i roto i te tohutohu me te karakia.
GSAM 328Te Hui Puni Tuatahi i Wright, Mich.
GSAM 328.1I tū te hui puni tuatahi i Wright, Mich., i te 1–7 o Hepetema, 1868. Kua tipu ēnei hui whānui nui a tō tātou iwi kia tae atu ki te taumata e tū ana neke atu i te rima tekau ngā hui puni ia tau i ngā wāhi maha o te mara mahi. Ehara i te mea i Amerika anake e tū ana ēnei hui puni, engari i Īropi, Ahitereiria, Aotearoa, me Āwherika ki te Tonga.
GSAM 328.2Ko te hui nui rawa atu o tēnei āhua i tū i waenga i tō tātou iwi i te tau 1893, i Lansing, Michigan. I taua hui nui, e 3,400 ngā tāngata i noho i roto i ngā tēneti whānau neke atu i te 500. Neke atu i te 150,000 yāra o te kanipasi i whakamahia ki te hanga i ngā tēneti rerekē i te puni.
GSAM 328Whakaoranga i tētahi aituā tereina
GSAM 328.3I te rā i muri i te whakatau kia hokona tō mātou tēneti tuatahi 60-putu (Mei 23, 1854), i whakaritea kia tīmata a Minita White rāua ko tōna hoa wahine, i a rāua e noho ana i Jackson, Mich., i tō rāua haerenga ki Wisconsin, ki reira ka mahi rāua mō tētahi wā. I whakapau mātou i te ahiahi ki te whare o D. R. Palmer, he tawhiti poto noa iho i te teihana. I ngā wā maha i te ahiahi, ka kōrero a Minita White, e mea ana, “He rerekē taku whakaaro mō te tīmata i tēnei haerenga; engari, e Ellen, he whakaritenga tā tāua ki waho, ā, me haere tāua. Ki te kore he whakaritenga tāku, kāore au e haere i tēnei pō.”
GSAM 328.4I te taenga mai o te pō, tata ki te wā e tae mai ai te tereina, ka whai wā mātou mō te īnoi. Te āhua nei i ārahina te katoa ki te īnoi mō te haumaru o te Minita White me tōna hoa wahine i tēnei haerenga. I a mātou e tū ana, ka whakaputa te Minita White i tōna whakapono ka tiakina rāua e te Ariki, ā, ka tiaki tonu i a rāua.
GSAM 328.5I te waru karaka, i haere au me rāua ki te tereina hei āwhina ki te whakarite tūru me te whakarite i ā rāua mōkihi. I tomo mātou ki tētahi wāhanga tereina he tūru teitei ngā tuara, i tapaina i aua rā ko te “wāhanga moe.” Ka mea a Mrs. White, “E James, kāore e taea e au te noho i roto i tēnei wāhanga, me puta au i konei.” I āwhina au i a rāua ki te tiki tūru i waenganui i te waka reriwe e whai ake nei. I noho a Mrs. White ki raro me ōna mōkihi i runga i ōna turi, engari ka mea ia, “Ehara i te mea e noho mārie ana ahau i runga i tēnei tereina.” Ka tangi te pere, ā, i taku mihi tere atu ki a rāua, “Haere rā,” ka wehe wawe au ki te kāinga o Cyrenius Smith, kia noho ai au mō te pō.
GSAM 329.1I te tekau karaka pea, i tino ohorere mātou katoa i te rongo i a Minita White, i whakaarohia e mātou kua anga kē ia ki Chicago, e patu ana i te kuaha kia whakaaetia ia kia tomo. I mea ia kua taka te tereina i te ara reriwe, e toru māero ki te uru o Jackson; kua tino pakaru te nuinga o te tereina me tōna pūkaha; ahakoa i mate ētahi, i ora ia rāua ko Mrs. White, kāore rāua i whara. I tere ia ki te tiki hōiho me te waka, ā, i haere tahi ia me Abram Dodge ki te tiki i a Mrs. White, i kawea e te Minita mō tētahi tawhiti i roto i ōna ringa, i runga i tētahi whenua makū, paruparu, ā, i whakawhiti i tētahi awa iti, ki tētahi wāhi haumaru, tawhiti atu i te wāhi aituā.
GSAM 329.2I te atatū o te rā i muri mai, i haere au me Mr Dodge ki te tirotiro i ngā toenga o te aituā. I tētahi wāhi i whakawhiti tītaha ai te huarahi i te ara tereina, i takoto ai tētahi kau ki te whakatā i runga tonu i te ara. Kāore he hopu kau i te pūkaha, nō reira i te pā ki te kararehe, ka whiua te miihini ki waho o te ara ki te taha mauī. I te patu tuatahi a te pūkaha ki te whenua, ka peke katoa te waka utanga, i roto i a ia te pouaka pukapuka a te Minita White, kia puta i te ara, ā, kāore i whara; i taua wā anō, ka wehe aunoa te waka manuhiri i muri o te tereina i ngā wāhanga o te tereina, ā, ka tū mārie ki runga i te ara. I oma tonu te pūkaha me te waka tuku wai i waho o te ara reriwe, tata ki te ono, ki te waru rānei ngā waeine 16½ putu, ā, ka patu te pūkaha i tētahi take rākau ōki, e toru pea ngā putu tōna mātotoru. Nā te kaha o te tere o te tereina i huri te pūkaha kia anga whakarunga tōna taha o raro, ā, ka huri te pito o muri o te waka tuku wai kia takoto whakawhiti ki runga i te ara reriwe. Ka patu te tinana matua o te tereina, e rere ana me tōna kaha katoa, ki tēnei para o te pūkaha, ā, nā konei ka puta he patunga tuarua. Ko te waka tuatahi i patu i te pūkaha he waka mō ngā utanga tuku tere, ā, i mongamonga kia rite ki te wahie whakakā ahi. Koia, me ōna taonga, he kohinga paru i pūranga ki runga, ki te taha hoki o te tēdera. Ko te mea i muri mai he waka karaehe tuarua, i roto i reira e tekau mā waru ngā kaihaerere, ā, i mate tētahi, ā, i whara katoa ngā toenga, he nui, he iti rānei ngā whara. I wāhia tēnei waka kia rua e te waka moe i oma mā roto i a ia. I pakaru ki ngā wāhanga te pito o mua o te waka moe, ā, i pakaru rawa te tūru kāore i tau te ngākau o Mrs. White ki te noho tonu ki runga.
GSAM 330Taunakitanga o te Whakaoranga a te Atua
GSAM 330.1I a mātou e titiro ana ki te wāhi pakaru, ā, ki te waka i eke ai a Minita White rāua ko tōna hoa wahine i te wā o te aituā, e tū mārie ana mōna ake, tata ki te tekau mā rima ngā waeine 16½ putu i tawhiti atu i te pakaru, ka rongo mātou i roto i ō mātou ngākau kua whakarongo te Atua ki ngā īnoi, ā, ko wai e mōhio, tērā pea i tukuna e ia tana anahera ki te wehe i taua waka, kia ora ai ōna pononga, kāore he whara? I tino kaha ake tēnei whakaaro ki ā mātou hinengaro i te mea i mea te kaimahi whakahaere i ngā taputapu whakapōturi o te tereina kāore ia i wehe i a ia, ā, kāore hoki he tangata i runga i te papa i te wā i tupu ai, ā, he mea whakamīharo ki a ia me ngā kaimahi tereina katoa me pēhea i tutuki ai; ā, ko te mea i tino whakamīharo ake ki a rātou, kāore i pakaru te hononga me te poro, ā, kei te takoto te poro me tōna mekameka i runga i te papa o te waka tereina i pakaru, pēnei i whakatakotoria e tētahi ringa mātau.
GSAM 330.2I te ahiahi o te 24, kua oti te whakawātea i te ara reriwe i ngā para, nō reira i oma ngā tereina pēnei i ngā wā katoa, ā, ka piki anō a Minita rāua ko Mrs. White ki ngā waka tereina, ā, ka haere haumaru rāua ki tō rāua hui i Wisconsin.
GSAM 330Ngā Hoariri i Rīria
GSAM 330.3Ehara i te mea i “māmā noa iho ngā haerenga” mō Īharaira o mua. He hoariri kei waho e rapu ana ki te aukati i ā rātou ahunga whakamua i ia hīkoi. Ko “ngā whakauru” me te hunga kāore i whakatapua i roto i te puni he taputapu kua rite, mā rātou a Hātana i rapu ai ki te whakaoho i te kore hari, te riri, te amuamu, me te whakakeke. Ko te noho mai o te ringa manaaki o te Atua ki te taha o te hunga whakawhirinaki, me te angitu o ā rātou mahi, he taunakitanga i kitea e tēnei iwi te aroha i ōna whatu—ko te ringa o te Ariki e ārahi ana i a rātou.
GSAM 331.1Nō reira, i te aranga ake me te ahunga whakamua o te karere a te anahera tuatoru, kāore tōna whanaketanga nā te mea he mea hāngai ngā pono i whakaaturia ki te ngākau māori o te tangata. Heoi rā, ko te pono matua o te karere—ko te hāpati a te Ariki—e taupatupatu ana ki ngā hiahia whaiaro, ki ngā take o te ao, ā, ka wehe i te hunga e whakarongo ana ki a ia i ngā mahi o te ao mō ngā rā e rua i ia wiki. Kua whai hoariri o waho te take o te pono o nāianei, e ū ana, e manawanui ana ki te whakangaro i te mahi. Ka taea te kī mō rātou, i ngā kupu a te kaiwaiata o ngā Waiata, “Me kaua a Ihowā i a tātou – he kī tēnei mā Īharaira – me kaua a Ihowā i a tātou, i te whakatikanga mai o te tangata ki a tātou; pēnei kua horomia oratia tātou e rātou, i te muranga o tō rātou riri ki a tātou.”2
GSAM 331.2Kua ara ake i waenga i a mātou ngā tāngata whaiaro, kāore i te mākona, i ngā wā maha, e kōrero ana mō ngā mahi nui ka tutuki ina oti ā rātou ake kaupapa; engari, pērā i ngā mura whakapōhēhē e kōrikoriko ana i runga i ngā repo, kua roa kua ngaro ō rātou rama. I taua wā tonu, kua haere haere pūmau, kua ū tonu te take o te pono o nāianei huri noa i te ao, ā, ia nekehanga whakamua ka piki ake tōna pūmau me tōna kaha.
GSAM 331Ngā Minita Stephenson rāua ko Hall
GSAM 331.3I te raumati o te tau 1855, i ngana ngā Minita Stephenson rāua ko Hall ki te whakatū i tētahi whakakeke i te Kāwanatanga o Wisconsin. I mōhiotia nuitia e ngā tuākana rangatira i hiahia rāua ki te whakamātau i ērā atu wāhanga katoa o tō tātou whakapono mā tō rāua akoranga “Ao e Haere ake nei”, ā, i tino hiahia rāua kia ākona ngā Atewenetiti o te Rā Whitu ki te akoranga o te whakamātautau i muri i te haerenga tuarua mai o te Karaiti.
GSAM 331Matapae mō Rāua
GSAM 331.420 o Nōema 1855, i whakawhiwhia a Mrs. White ki tētahi tirohanga mō ā rāua mahi, me tētahi matapae mō tōna mutunga i roto i ēnei kupu: “E whakaaro ana koutou, e tangata ngoikore, ka taea e koutou te aukati i te mahi a te Atua? E tangata ngoikore, kotahi te pā o tōna maihao ka whakahinga i a koe. Ka whakamanawanui ia ki a koe mō te wā poto noa iho.”
GSAM 332.1Kua kī ō mātou hoa whawhai i kitea i konei he whakakitenga i kī ai ka mate wawe ēnei tāngata, ā, i te mea i ora rāua mō ngā tau maha, kāore i tutuki taua whakakitenga. Kāore he mea i roto i te whakakitenga e pā ana ki tō rāua mate. I whakaaturia rāua i roto i te āhua o ngā tāngata e ngana ana ki te aukati i te mahi o te karere a te anahera tuatoru. Ahakoa i whakamōhiotia rāua he tino māmā ki te Atua te aukati i a rāua, ka tāpirihia, “Ka whakamanawanui ia ki a koe mō te wā poto noa iho.” He aha tā rāua i mahi?—Kāore rāua i angitu i roto i ā rāua pakanga, pēnei i ā rāua i tūmanako ai; ā, i kitea rāua kua waihotia kia pōraruraru i roto i te pōuri. I roto i ngā wiki ruarua ka tuku rawa rāua i te hāpati, ā, ka huri ki te whakahē i taua rā. I tūmanako rāua ki te hanga i tētahi rōpū “Ao e Haere ake nei”, ā, ko rātou anō hei rangatira. Engari, i te mea i tuku rāua i te hāpati, ka ngaro katoa tō rāua hopu ki tō tātou iwi. Nā rāua ake mahi i whakakore rawa i ngā mea i whakamahere tuatahi e rāua kia mahia. Ka mea tō tātou iwi, “Āe rā, kua ‘whakamanawanui te Atua ki a rāua mō te wā poto noa iho.’”
GSAM 332He Whakamutunga Pōuri o te Ora
GSAM 332.2Mō te mutunga o ēnei tokorua, he pai pea kia tukuna ētahi kōrero e pā ana ki tō rāua mutunga pōuri, i puta mai i ō rāua ake tuākana, arā, ngā kaiwhakapono o te “Ao e Haere ake nei”, i noho tahi ai rāua ki a rātou i muri i te wehenga atu i te hāpati. I te toru tekau mā whitu tau ki muri, ka āhua pōrangi a Mr Hall (i puta i te ngohengohe haere o tōna roro), ko te take i pēnei ai tana āhua, ko te ngaronga o te nui o tana rawa i te tinihanga a ētahi atu. I mau ia i te whakapae pōrangi, mēnā ka puta ia ki waho, ka papatahi ia ki te whenua. He tangata kore kino ia, engari, i ēnei tau roa, kāore rawa ia e āhei ki ngā mahi minita ahakoa te tūnga.3
GSAM 332.3Kua mate a Minita Stephenson mō te tekau mā ono tau pea. I ngā tau maha i mua i tōna matenga, kāore i te tika tōna hinengaro (mate hinengaro), ahakoa kāore ia i mōrearea ki ētahi atu. I mua i tōna huringa pēnei, i raro i te herekore i whakapono ai ia i raro i te ariā kāore he ture i tautokohia e ia, i wehe ia i tōna ake wahine, he wahine kāore i whakapaetia he hē ki tōna ingoa (me whakamahi ia i tētahi rōia teka kia whiwhi wehenga), ā, ka mārena ia ki tētahi atu wahine he tino taitamariki ake i tōna wahine tuatahi. He tino hē rawa atu tēnei mahi ki ngā tikanga tika, nā reira i whakahē ōna ake tuākana o te “Ao e Haere ake nei” i āna mahi, ā, kāore rātou i whakaae kia kauwhau anō ia mō rātou.
GSAM 333.1Ko ngā kōrero a ō rātou ake tuākana mō ngā rā whakamutunga o ēnei tāngata e whakaatu ana i te aroha nui; heoi anō, ko ēnei ngā kōrero pono kāore i whakapaipaihia, i tukuna me te kore whakaaro kino, me te kore whakatoihara. Mā konei ka waiho mātou i ā mātou kaipānui kia whakatau i ā rātou ake whakaaro mō te whakamahinga ā-tinana o te taunakitanga.
GSAM 333Ka Whakaae a Minita J. H. Waggoner ki te Karere
GSAM 333.2I te tau 1852, i whakaae a Minita J. H. Waggoner, i whakahaere i tētahi niupepa ā-rohe i Wisconsin, ki te pono o nāianei, ā, i te tau i muri mai ka tuku ia i a ia anō katoa ki te mahi minita. I te tau 1857, i tuhi ia i ngā pukapuka iti e rua tino hira, ia pukapuka iti he tata ki te rua rau ngā whārangi. Ko te taitara o te tuatahi, The Nature and Tendency of Modern Spiritualism, ā, ko te tuarua, A Refutation of the Age-to-Come. Ehara i te mea he huarahi anake tēnei tuatahi ki te whakaora i te tokomaha kia kore ai rātou e taka ki taua māhanga a Hātana, engari, mā te manaakitanga a te Atua, kua whakatuwhera hoki i ngā kanohi o te tokomaha kāore i mōhio he aha te tikanga o ēnei whakaaturanga hou.
GSAM 333.3Ko tana pukapuka Refutation of the Age-to-Come he whakaaturanga tino oti o ngā ariā hē mō te whakamātautau mō te hunga hara i muri i te haerenga tuarua mai o tō tātou Ariki. He whakahē tino oti tēnei i taua ariā, ā, kāore anō kia whakautua, kāore hoki he whakamātau whakautu i kitea e mātou. Ka whakaatu te pukapuka, i runga i te āhua tino mārama, tino poto hoki, i te tūnga o Karaiti hei tohunga tapu i runga i te torona o tōna Matua (tōna tohungatanga i runga i te ritenga o Merekihereke) i te wā o tēnei whakahaere, me te tūnga ka noho ai ia i runga i tōna ake torona, i tōna rangatiratanga ake tonu ake nei,—he torona kāore he mahi tohunga takawaenga e hono ana ki reira.
GSAM 334.1I muri ake anō, i tuhi a Minita Waggoner i tētahi pukapuka iti tuatoru, he rite te rahi, ko te taitara, The Atonement in the Light of Reason and Revelation. I te tau 1884 pea, i whakahōutia, i whakawhānuihia hoki kia riro hei pukapuka e 400 ngā whārangi pea. He tuhinga mārama, he poto hoki mō te kaupapa i tohuia e tōna taitara.
GSAM 334.2Mai i taua wā, i piri tata ia ki ngā mahi whakaputa pukapuka, hei kaituhi, hei etita hoki. I haere tonu hoki āna mahi minita, ā, i pau āna tau whakamutunga ki Īropi.
GSAM 334.3I te 17 o Āperira, 1889, ka mate ohorere ia i Basel, i Huiterangi, i muri tonu i tana whakaoti i tana pukapuka whakamutunga, From Eden to Eden. I te 16 o Āperira, i mahi tuhituhi ia mō te rā katoa, ā, i tuhi ia i tēnei ki tana pukapuka rangitaki, “I mahi i tētahi rā uaua.” Nō te pūrongo mō tōna take i mahia e ōna tuākana o Īropi, i whiwhi ai ngā taipitopito e whai ake nei:—
GSAM 334.4“I te ata o te 17 o Āperira, tata ki te rima karaka me te hāwhe, ka hinga mate ia i tōna kīhini, kāore he whakatūpato, nā te pararūtiki o te manawa. I tino kaha ia ki te whakaoti i te putanga i te reo Pākehā o tana pukapuka hou, ā, i whakaaro ia ka haere ki Rānana i te Rātapu e whai ake nei, kia mahi tahi ai ki ngā mahi i reira, i mua i tōna hokinga ki Amerika i te raumati e heke mai nei.”
GSAM 334.5Mai i te tau 1854, kua mau tonu a Minita Waggoner ki mua i te iwi whānui, ā, he tino kitea ia i te tiaki i te pono, i roto i ngā kauwhau me ngā tuhinga pāpāho. I te wā o tōna matenga, tata ia ki te ono tekau mā iwa tau te pakeke. I tanumia ia ki Basel, i te 20 o Āperira. Nō reira, i hinga atu tētahi atu o ngā kaimahi tuatahi o te kaupapa i tōna tūranga mahi.
GSAM 334Whakaora mā te Whakapono
GSAM 334.6I te tīmatanga o te kōanga o te tau 1858, i tino mamae a Mrs. White mō ngā rā maha, ā, i herea ia ki tōna moenga i tētahi āhua tata kahakore. I tētahi ahiahi, tata ki te pō waenganui, ka hinga ia i te ngoikore; ka whakamātau te whānau i ngā huarahi katoa i mōhio ai rātou kia whakahokia ia ki te māramatanga, engari kāore i angitu. I noho ia i tēnei āhua mō te neke atu i te haurua haora, ā, i taua wā ka karangahia wawe a te Minita Andrews rāua ko au e te Minita White kia hui tahi mō te īnoi. Hei whakautu ki ngā karakia ngākau pono i tukuna ki tōna taha moenga, i runga i tōna aroha, i whakahokia ia e te Ariki ki tōna māramatanga, ā, i whakahokia hoki ia ki tōna hauora noa. I a ia e whakamoemiti ana ki te Atua, ka kawea ia ki roto i tētahi whakakitenga, e takoto tonu ana ia i te moenga. Ka taea te pānui i ētahi o ngā mea i whakaaturia ki a ia i roto i tēnei tirohanga i roto i te “Testimony for the Church,” No. 5.
GSAM 335Whakaaturanga Tinana Whakamīharo
GSAM 335.1He whakaaturanga ā-tinana motuhake i honoa ki tēnei whakakitenga, ā, e tono ana mātou kia aro nui mai ki tēnei. I noho a Minita White rāua ko au i tētahi taha o te moenga, ā, i noho a Minita Andrews i tētahi atu taha. I ētahi wā ka mau ngātahi ōna ringaringa ki runga i tōna uma, ā, i ētahi atu wā ka neke tahi me ōna ringa i tōna āhua noa, ātaahua hoki, ki ngā āhua rerekē i kitea e ia. I hiki ake te wāhanga o runga o tōna tinana i te moenga, kia waru, kia iwa īnihi pea te wāhi i waenga i ōna pakihiwi me te urunga. Arā, i koki te tinana mai i ngā hope ki runga, tata ki te toru tekau tohu. I taua tūnga tonu ia i te roanga katoa o te whakakitenga, he toru tekau meneti te roa. Kāore he tangata e āhei noa ki te noho pēnei i tērā tūnga, kāore he tautoko a ōna ringa, ā, kāore rawa e taea e ia te noho pēnei mō tērā roa. He taunakitanga anō tēnei e whakaatu ana he mana kei muri i te whakakitenga kāore ia e whakahaere.
GSAM 335He Matakite Anō
GSAM 335.2I te tuatahi o Oketopa, 1858, i whakahaeretia he hui whānui e te Minita me Mrs. White, me te kaituhi, i Rochester, Niu Ioka. Mai i tēnei hui, i haere tahi te kaituhi me rāua i tētahi haerenga puta noa i te Takiwā o Niu Ioka me ngā Takiwā o New England. I tētahi hāpati, i whiwhi a Mrs. White i tētahi whakakitenga, ā, i whakaaturia ki a ia, i waenga i ētahi atu mea, ka whakaeke kaha a Hātana ki a ia i tētahi wāhi o tō mātou haerenga i whakamaherehia, ā, me ū tonu a Minita White rāua ko au ki a ia mā te whakapono, ā, ka whakaora te Ariki i a ia.
GSAM 336Te Pōraruraru o Mrs. White
GSAM 336.1Anei anō tētahi matakite mō ngā mea ka puta. Ka whakaatu te wāhanga e whai ake nei me pēhea te tika o tōna whakatutukitanga. I te hāpati tuatahi i muri i te hui o Rochester, i noho mātou ki Roosevelt, ā, i te hāpati i muri mai i Brookfield, i te Kaunti o Madison. I te wiki i muri mai ka tū ngā hui i te kīhini whānui o Mr Ballou i Mannsville, i te Kaunti o Jefferson. I a ia e haere ana mā runga tereina i Brookfield ki Mannsville, ka mumura te mata o Mrs. White i raro tonu i ōna karu. He tino mamae tēnei, ā, i te wā i tae atu ai mātou ki Mannsville, me moe ia ki tōna moenga. I piki haere te mumura mō ngā rā e rua, nā reira kāore ia i moe, ā, kāore hoki i taea e ia te whai wāhi ki ngā hui. I pupuhi tōna upoko, nā reira ka kati ōna karu e rua, ā, i tino kino te āhua o tōna kanohi, kāore i te āhua tangata. I waenga i ēnei mamae tino taumaha me te mānukanuka nui nā te kore moe, i kaha te hoariri ki te whakamātau kia amuamu ia ki te Atua. Nā pēnei tonu ngā āhuatanga i tae noa ki te mutunga o ngā hui i whakaritea.
GSAM 336.2I muri i te katinga o ngā hui, ka mea mai a Minita White ki ahau,
GSAM 336.2“E te Taina John, koinei tonu te whakaeke a Hātana ki runga i taku wahine, i whakatūpatoria ai tātou i Rochester. Kei te maumahara koe i te oati i tukuna i reira, mēnā ka mahi tahi tāua, ka tautoko i a ia mā te whakapono, kāore e tuku i a ia ahakoa mō te hēkona i te wā o te pakanga, ka pakaru te mana o te hoariri, ā, ka whakaorangia ia. Me haere tāua ināianei ki roto kia whai wā karakia.”
GSAM 336Te Whakaora i Matakitea
GSAM 336.3I haere tonu māua ki te rūma i moe ai a Mrs. White ki tōna moenga, ā, i īnoi ngākau pono māua mōna, i taua wā tonu i noho puku ai ngā tuākana ki te īnoi i te rūma i tū ai ngā hui. I roto i te tekau meneti pea i muri i tō māua tīmatanga ki te īnoi, ka heke iho te mana o te Ariki, ka whakakī i te rūma. I mutu tonu ngā mamae katoa o Mrs. White, ā, i tono tonu ia mō te kai. I te rima karaka pea o te ahiahi tēnei. I te whitu karaka, kua ngaro katoa te pupuhi i tōna kanohi, ā, i tae ia ki te hui i taua ahiahi, ā, i te āhua, he ora ia pēnei i ngā wā katoa.
GSAM 337.1I te tono a te hunga noho, i tukuna he kauwhau i te ahiahi mō te “Taonga Tuku Iho a ngā Tapu,” ā, i te mutunga o taua kauwhau, ka tuku a Mrs. White i tētahi whakahau. I a Minita White e noho ana ki waho me tana tama iti, a W. C., ka kawea ia ki roto i tētahi whakakitenga i mua i taua hui nui. Ka taea te pānui i ētahi o ngā mea i whakaaturia ki a ia i taua wā i te tuhinga whakamutunga o te Testimony Number 5, i tuhia i Mannsville, Niu Ioka, i te 21 o Oketopa, 1858.
GSAM 337.2Ko te whakamārie i riro i a Mrs. White i taua wā i whakahuatia ake nei i tino whai hua, pēnei tonu i te matakite i puta i te tirohanga i hoatu ki Rochester. Kāore anō he uaua pēnei i puta anō i taua haerenga, ā, i ia wāhi i whiwhi mātou i te wikitōria whakamīharo mō te pono.
GSAM 337Matapae mō te Pakanga ā-Iwi o Amerika
GSAM 337.3I te hāpati, te 12 o Hānuere, 1861, e toru marama pū i mua i te pahū tuatahi i pahū ki Fort Sumter (koia tonu te tīmatanga o te pakanga i puta ai te whakaoranga o ngā 4,000,000 pononga Āwherika i Amerika), i whakatapua te whare karakia o ngā Atewenetiti o te Rā Whitu i Parkville, Mich. I tae atu ki te ratonga a te Minita White me tōna hoa wahine, ngā Minita Waggoner rāua ko Smith, me te kaituhi. I te mutunga o te kauwhau a te Minita White, ka tuku a Mrs. White i tētahi whakahau kaha, ā, i muri i tērā ka noho ia ki tētahi tūru. I roto i tēnei tūnga ka mau ia ki roto i tētahi whakakitenga. I kī katoa te whare i te hunga, ā, he wāhi tino tapu tūturu. I muri i tōna puta i te whakakitenga, ka tū ia, ā, i a ia e titiro ana huri noa i te whare, ka mea:—
GSAM 338.1“Kāore he tangata i roto i tēnei whare kua moemoeā noa iho mō ngā raruraru e haere mai ana ki runga i tēnei whenua. Kei te whakakatakata ngā tāngata i te ture wehenga o South Carolina, engari kua whakaaturia mai ki ahau ināianei ka hono atu he maha o ngā Kāwanatanga ki taua Kāwanatanga, ā, ka puta he pakanga tino whakamataku. I roto i tēnei whakakitenga i kite au i ngā ope taua nunui o ngā taha e rua kua huihui ki te papa pakanga. I rongo au i te haruru o ngā pū repo, ā, i kite au i te hunga mate me te hunga e mate ana puta noa i ngā taha katoa. Nā, i kite au i a rātou e oma ana ki mua, e whawhai ā-ringa ana, [e wero ana i a rātou anō ki ngā tao o ngā pū]. Nā, i kite au i te papa whawhai i muri i te pakanga, kua kapi katoa i te hunga mate me te hunga e mate ana. Nā, i kawea au ki ngā whare herehere, ā, i kite au i ngā mamae o te hunga rawakore, e memeha ana. Ka kawea ahau ki ngā kāinga o te hunga i ngaro ō rātou tāne, tama, tuākana, tēina, tungāne rānei i te pakanga. I kite ahau i tō rātou pōuritanga me tō rātou mamae.”
GSAM 338.2Ka titiro āta ia huri noa i te whare, ka mea ia, “Kei konei i roto i tēnei whare ētahi ka ngaro ā rātou tama i taua pakanga.”
GSAM 338Te Taunakitanga a Mrs. Ensign mō ngā Whakakitenga
GSAM 338.3Hei whakapūmau i te kōrero i runga ake nei, hei taunakitanga hoki i mahia te matakite i te rā i kīia, ā, hei whakaaturanga hoki i te āhua i mārama ai te hāhi ki taua matakite, ā, i horahia ai e rātou, ka tukuna te taunakitanga e whai ake nei:—
GSAM 338.4“E whakamana ana tēnei i taku noho i te Kaunti o St. Joseph, Michigan, i te marama o Hānuere, 1861, e ono māero pea i tawhiti atu i Parkville. Ehara au i te Atewenetiti. I te rā 12 o taua marama, i haere ētahi o aku hoa noho ki Parkville ki te haere ki ngā hui. I tō rātou hokinga ki te kāinga, ka kōrero mai rātou ki ahau i reira tētahi wahine i te hui i taka ki te āhua moe-wairua, ā, i mea ia e heke mai ana tētahi pakanga whakamataku ki Amerika; ka whakatūria ngā ope taua nunui i ngā taha e rua, i te Tonga me te Raki, ā, ka maha ngā tāngata ka mamae i roto i ngā whare herehere; ā, ka rangona te tino rawakore i roto i ngā whānau maha nā te ngaronga o ngā tāne, ngā tama, me ngā tuākana me ngā tēina i te pakanga; ā, he tāne i roto i te whare ka ngaro ā rātou tama i taua pakanga.” Nā, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Hānuere 30, 1891.”
GSAM 339.1E pā ana ki te matapae mō taua pakanga whakamataku, i kī anō a Mrs. White, “ka tukuna ngā Atewenetiti o te Rā Whitu ki ngā wāhi kūiti nā te pakanga, ā, he herenga kia īnoi ngākau nui te katoa kia whiwhi i te mātauranga kia mōhio ai rātou he aha ngā mahi i ngā wā uaua kei mua i a rātou.”
GSAM 339Te Nui o te Pakanga ā-Iwi
GSAM 339.2I te wā i hoatu ai te whakakitenga, kāore i tino mōhio te nuinga o te iwi o te Raki ki te pakanga e tata mai ana, ahakoa he iti rānei tā rātou mōhio. Ahakoa a Perehitini Lincoln, i te toru marama i muri mai (Āperira 12, 1861), i te wā i hono ai ētahi kāwanatanga ki a South Carolina i tana ture wehenga, ā, i pūhia te pū tuatahi ki Fort Sumter, i karanga ia mō te 75,000 tāne anake, ā, mō te toru marama noa iho.
GSAM 339.3Ko te tapeke o ngā hōia i rēhitatia ki te taha o te Kotahitanga i te wā o te pakanga he 2,859,132. E ai ki te Encyclopedia Britannica, “i te tīmatanga o te tau 1863, tata ki te 700,000 ngā tāne i roto i te ope taua Confederate,” engari he uaua ki te mōhio tika ki te tokomaha katoa i rēhitatia e rātou. E whakapae ana ia ko te rārangi mate o rātou he “tata ki te 300,000 ngā tāne.” Ko ētahi o ngā pukapuka mōhiohio hou e tohu ana ko te ngaronga o te taha Uniana (o te hunga i patua i te pakanga, i mate rānei i ngā whara, i ngā mate i mau i te papa pakanga, i ngā whare herehere rānei) he 359,528. Mō te nama o te taha Uniana, e kī ana te Britannica:—
GSAM 339.4“I eke te nama ki tōna taumata tiketike rawa i te 31 o Ākuhata, 1865, he $2,845,907,626.56. Kua pau hoki he $800,000,000 pea o ngā whiwhinga moni, he nuinga mō te pakanga; kua whakapaua e ngā kāwanatanga, ngā tāone nui, ngā rohe me ngā tāone iti ō rātou ake tāke, ā, kua whai nama ake rātou mō ngā kaupapa pakanga; ā, ka eke pea ngā utu penihana ki te $1,500,000,000 i te mutunga. Kāore rawa e taea te mōhio ki ngā whakapau a ngā Confederate, he uaua rawa te whakatau tata i ngā rawa i whakangaromia e ngā ope a te Kāwanatanga me ngā ope Confederate; ā, i whakakorehia e te pakanga te uara moni ($2,000,000,000) o ngā taurekareka i te Tonga. I te katoa, ahakoa kāore e taea te tatau tika i ngā utu o te pakanga, he tatauranga whaitake te $8,000,000,000.”4
GSAM 340He Whakapūmau Anō i te Whakakitenga
GSAM 340.1Mō te matakite i pā ki ngā tāne o te whare karakia o Parkville kia ngaro ā rātou tama i te pakanga, ka kī noa atu au i te ngahuru o te tau 1883 i tūtaki au ki te kaumātua o te hāhi o Parkville, ko ia anō hoki te kaumātua i Hānuere, 1861, i te wā i hoatu ai te whakakitenga; ā, i ui atu au ki a ia mēnā i maumahara ia ki te kī a Mrs. White i te wā i kōrero ai ia mō te whakakitenga e pā ana ki te pakanga. “Āe,” tana kī, “e maumahara ana au.” “Ka kī mai koe ki ahau, e hia ngā tāngata e mōhiotia ana e koe, i noho ki roto i te whare i taua rā, ā, i ngaro ā rātou tama i te pakanga?” I maumahara tonu ia ki ngā ingoa o te tokorima, ā, ka mea, “E mōhio ana au i reira rātou, ā, i ngarongaro ā rātou tama i te pakanga; ā, mēnā kei te kāinga au, ā, ka taea e au te kōrero ki taku iwi, ka taea e au te hoatu atu i ētahi atu ingoa. Ki taku whakaaro,” ka haere tonu ia, “tokorima anō, i tua atu i ēnei kua whakahuatia e au.”
GSAM 340.2Ko te pakanga mau tonu a te Tonga mō ngā tau neke atu i te whā, ā, kua ngaro tata te haurua o ngā ope katoa i whakakotahitia i te mate i te pakanga, i te māuiui rānei, e whakaatu ana i te whakatutukitanga whakamīharo o te matapae i runga ake nei.
GSAM 340Te Whakataurekareka me te Pakanga
GSAM 340.3I te kōrero mō tētahi whakakitenga i hoatu ki a ia i te 4 o Hānuere, 1862, ka mea a Mrs. White:—
GSAM 340.4“Kua akiakihia ngā mano kia hono ki te ope, i raro i te whakaaro ka whakangaro tēnei pakanga i te whakataurekareka; engari inā kua ū rātou ki te mahi, ka kitea kua tinihangatia rātou, ehara te whāinga o tēnei pakanga i te whakakore i te whakataurekareka, engari kia tiakina tonu ai.”
GSAM 341.1I tukuna ēnei kōrero i te wā i tonoa ai ngā hōia kia āwhina i te mahi whakahoki atu ki ō rātou rangatira i ngā pononga katoa i rere ki ngā rārangi o te Kotahitanga, ā, e whakaahuatia ana ngā hōia e kī ana, “Mēnā ka angitu mātou ki te whakamutu i tēnei whakakeke, he aha tā mātou i whiwhi ai?” Ka whakautu rātou me te pōuri, “Kāore he mea. Kāore i tangohia te take i puta ai te whakakeke. Kua waiho te pūnaha whakataurekareka, nāna i whakangaro i tō tātou iwi, kia ora, kia whakaoho anō i tētahi atu whakakeke.” Ehara ēnei kupu, i tangohia mai i te Testimony No. 7, i reira ka whakaratohia katoatia he pūrongo whakamīharo mō te pakanga, i raro i te taitara “Te Whakataurekareka me te Pakanga,” i te kī kāore rawa te whakataurekareka e whakakorehia, engari e whakaatu ana i te āhua i kitea e ngā hōia i taua wā. Hei muri ake i taua taunakitanga kotahi, kei reira tētahi matapae pēnei:—
GSAM 341Matapae mō te Angitu ki te Raki
GSAM 341.2“Engari, kua whakataua he nohopuku ā-motu! E ai ki te Ariki, ‘He teka ianei ko te nohopuku tēnei i whiriwhiria e ahau? Kia whakatangorotia ngā here a te kino, kia wetekina ngā paihere o te ioka, kia tukua te hunga e tūkinotia ana kia haere noa atu, kia wāwāhia e koutou ngā ioka katoa?’ Ka mau tō tātou iwi ki te nohopuku i tīpakohia e te Atua, ka whakaae ia ki ā rātou īnoi mō te pakanga; engari ināianei kāore ēnei e tae ki ōna taringa.”
GSAM 341.3Ko te hunga e mōhio ana ki te hītori o te pakanga e mōhio ana ki ngā hinga, ngā aituā, ngā whakaroa, me ērā atu mea i pā ki ngā whakapau kaha a te Raki ki te wāwāhi i ngā ope o te Tonga, tae noa ki te wā i whakaputaina ai te Panuitanga Whakawātea—Hānuere 1, 1863. Nō muri iho, he tino tere ngā wikitōria mai i taua wā tae noa ki te mutunga o te pakanga! He tino mārama ki te hunga i mātakitaki i te ahunga whakamua o te mahi te whakatutukitanga o taua matapae i te 4 o Hānuere 1862. I muri i te hiki i ngā taumahatanga, i wetekina ngā here, ā, i pakaru te ioka o te taurekareka! He tino mārama i whakarongo te Atua ki ngā īnoi a tōna iwi, ā, i tautoko ia i te whakapau kaha ki te whakamutu i te pakanga i te wā i tīpakohia ai e rātou te nohopuku e pai ana ki a ia!
GSAM 342Te Taunakitanga a te Kāwana o Mua, a John P. St. John
GSAM 342.1I roto i tētahi whaikōrero a te Kāwana o mua, a John P. St. John nō Kansas, i Ottawa, Illinois, i whakarongo ai au i te ahiahi o te 29 o Hune, 1891, i kī ia i ēnei kupu e whai ake nei:—
GSAM 342.2“Kāore au i tino pōuri pēnei i taku i pōuri ai i te wā i patua ai mātou e ngā [Confederates] i Bull Run. Engari he wāhanga katoa tēnei o te mahere a te Atua. Mehemea i patua e mātou ngā [Confederates], ka whakaritea e ngā kaitōrangapū he rongo, ā, ka haere tonu te Kotahitanga me te whakataurekareka, ā, kei a mātou tonu tērā i ēnei rā. Mō ngā tau e rua i whai painga ai ngā [Confederates]; engari i muri i te tuku a Lincoln i te pānui rongonui mō te whakawātea i ngā taurekareka, i huri mātou ki te taha o te Atua, ā, kāore mātou i taea te hinga.”