Upoko 15 — Te Māramatanga e Piki Ana me ngā Mīharo Nui Ake
GSAM 235.1“kia mahara ki ngā rā ō mua, i a koutou i whakamāramatia rā, he nui noa atu ngā rauhanga a te mate, i whakaririka kau nā koutou. Ko tētahi wāhi, i a koutou i meinga e ngā tāwainga, e ngā tūkinotanga hei mea mātakitaki; ko tētahi wāhi, i a koutou i meinga hei hoa mō te hunga i pērātia.”1
GSAM 235.2Ko te wā mai i te pōuri o te tau 1844, tae noa ki te whakapuakitanga o te mārama mō te wāhi tapu me te karere a te anahera tuatoru, he wā whakamātautau motuhake. Ko ngā Atewenetiti i ū tonu ki te whakapono he tika rātou i te nekehanga o mua, he tino “mea mātakitaki” rātou ki te hunga i whakaaro he hinga katoa te karere; ā, nā konei i tino tāwaia rātou. I taea e rātou te manawanui ki tēnei me te hari i a rātou e mau ana ki te Ariki mā te whakapono, ā, e noho tahi ana i te aroaro o tōna Wairua Tapu.
GSAM 235E rua ngā wāhi motuhake i whakaekea ai
GSAM 235.3E rua ngā wāhi whakamātautau motuhake a Hātana mō te iwi Atewenetiti. Ko te tuatahi, kia whakapono ai te hunga i tū pakari ki te whakapono kua mutu te wā matakite, he taenga wairua noa iho te haerenga tuarua o Karaiti, ā, i tētahi ara, i tae mai ia i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau. Ko te tuarua, kia akiaki i te hunga e ruarua ana mō ā rātou wheako o mua, kia whakarere katoa i aua wheako. Nō reira, i te wā e whakakitea āta haere ana i roto i ngā Karaipiture te pono mō te wāhi tapu me te karere a te anahera tuatoru, ka whakapūmau ngā karere a te Wairua o te Atua, mā te koha o te poropititanga, i te nekehanga o mua, i kī ai he “mārama kanapa” i whakatūria e te Atua ki te upoko o te ara, kia whiti ai te huarahi katoa ki te tāone, ā, i tohu i ngā taunakitanga o te Paipera e mea ana me tūturu, me whaiaro hoki te haerenga tuarua mai o te Karaiti, ā, kāore rawa e taea te noho hei kaupapa i te mutunga o ngā “rā.”
GSAM 236Ngā Whakaaturanga Mīharo
GSAM 236.1Mehemea ka kōrero te Ariki ki tōna iwi mā ngā whakakitenga i ēnei rā whakamutunga, kāore rānei tātou e tūmanako kia kitea i roto i te whakaaturanga anō he tohu mārama nō te Atua? E kitea ana ēnei tohu i ngā whakakitenga a Mrs. E. G. White. Ko te āhuatanga o ngā whakakitenga anō, pēnei i whakaaturia i te Upoko 13, he mea mīharo noa iho; engari he maha ngā āhuatanga whakamīharo e pā ana ki āna tirohanga o mua, ā, ka kitea e koe i a koe e pānui haere ana i tēnei mahi; ā, ka taea rānei e tātou te tūmanako kia rerekē i tētahi koha pēnei i tēnei, i whakaritea e te Atua hei kukume i te aro o te iwi, kia ārahi i a rātou ki te kī, pēnei i a Mohi, “Ka tahuri ahau, ka mātakitaki atu ki tēnei mea nui kua puta nei”? Ehara i te mea ka ranea te kī māmā a tētahi kōtiro rawakore, māuiui, ngoikore, te āhua nei, e tata ana ki te urupā, kua hoatu e te Ariki he whakakitenga ki a ia, hei whakatutuki i tēnei. Nā ngā whakaaturanga whakamīharo i hono ki ngā whakakitenga i whakaohooho i te hiahia mō ēnei, ā, i tonoa te kōtiro kia haere puta noa i ngā wāhi, kia kōrero i ngā mea i whakahaua e te Ariki kia whakamōhio atu ia ki ētahi atu.
GSAM 236Ngā Whakaaturanga Mīharo i te Whakakitenga Tuatoru
GSAM 236.2Ka whakaputa ahau i konei i ētahi kōrero pono mō tana whakakitenga tuatoru, ko tērā i hoatu ki te whare o tōna pāpā, i whakahuatia i te Upoko 13, i runga i ngā kōrero i kōrerotia mai ki ahau e te pāpā me te whaea o Mrs. White, e tōna tuahine, a Mrs. Sarah Belden, me ētahi atu.
GSAM 236.3I roto i te rūma i puta ai te whakakitenga, i takoto i runga i te pouaka utuutu he Paipera whānau tino nui. Ko tētahi ia o tētahi tā i tāia i Boston e Joseph Teale, i te tau 1822. Ko te pukapuka he tekau mā waru īnihi te roa, tekau mā tahi īnihi te whānui, whā īnihi te mātotoru, ā, he taumaha paku ake i te tekau mā waru pāuna. I a ia e whai ana i te whakakitenga, ka ara ia, ka tango i tēnei Paipera taumaha ki tōna ringa mauī, ka tuwhera te pukapuka, ā, ka puritia atu e ia i te koki tika ki tōna tinana; ā, mō te haurua haora neke atu, ka huri ia i ngā whārangi ki tōna ringa matau, ka tohu ki ngā wāhanga rerekē o te Paipera, ā, ka whakahoki ia i aua kupu i a ia e titiro ana ki runga, ki tētahi atu ahunga kē atu i te pukapuka. I titiro tōna tuahine a Sarah (i muri ake nei ko ia te hoa wahine o Stephen Belden), i ētahi wā rānei tētahi atu tangata i reira, ki ia wāhanga i tohu ai tōna maihao, ā, i kite mārama ia i ia wā katoa e whakahoki ana ia i te kupu tapu i tau ai tōna maihao. I mea a Whaea Harmon, i tōna āhua noa, “kāore tōna tamāhine a Ellen i te kaha ki te hiki i taua Paipera taumaha i te pouaka utuutu; engari i roto i te whakakitenga, ki te titiro atu, he māmā noa tana pupuri i taua mea, me te mea nei he Testamena pūkoro noa iho.”
GSAM 237.1He mea whakamīharo tūturu tēnei!—he kōtiro ngoikore, e whitu tekau pāuna noa iho tōna taumaha, e pupuri ana i tētahi Paipera taumaha mō te haurua haora neke atu, i tētahi tūnga kāore e taea e tētahi tangata kaha te pupuri mō ngā meneti e rua; anō, e huri ana ia i ngā wāhi o te Paipera ki ngā kupu o te Paipera, ā, i ia wā ka puta koia tonu ngā kupu i whakahokia e ia, i te wā e titiro ana ōna whatu ki runga, ki tētahi atu taha kē atu i te pukapuka; ā, hei whakamutunga, he reo i puta mai i tētahi tangata kāore he nekehanga o ngā pūkahukahu, he hā rānei i roto i tōna tinana, ā, i whakahoki tika i ngā kupu o te Paipera i tohua,—he mea tēnei kāore rawa e taea te whakapae he mahi a te tangata, he hua rānei nō te mate. Ko te hunga i kite i tēnei i whakaaro he tino mārama he whakaaturanga nō te Wairua o te Atua i kōrero mai i te rākau e mura ana. Ko ngā whakaaturanga pēnei i roto i te whakakitenga tuatoru a Miss Harmon, i ngā wāhi i mōhiotia ai, i kawe taunakitanga whakapūmau he mana nui ake i te mea herea i roto i ngā whakakitenga.
GSAM 237Te Whakakitenga o Topsham
GSAM 237.2I muri tata iho i tēnei take, i rongo te rōpū o ngā Atewenetiti i Topsham, e toru tekau māero pea ki te raki-rāwhiti o Portland, Maine, mō ngā mahi a te Ariki ki a Miss Ellen G. Harmon, ā, ka tono rātou kia tae mai ia ki reira. I whakaae ki te tono, ā, nā reira i tae ai tana haerenga tuatahi ki Topsham. I taua wā, i tū ngā hui a ngā Atewenetiti i te whare o Mr Curtiss. Nā Mrs. Frances Lunt (i mua ko Miss Frances Howland), nō Oakland, California, i hoatu ki ahau te tauākī e whai ake nei, i tuhia i te 19 o Hānuere, 1890:—
GSAM 238.1“Ko au, me te whānau o taku pāpā, i tae ki ngā hui a Tuahine Harmon i Topsham i te tau 1845, ā, i roto i ēnei hui ka whai ia i tētahi whakakitenga. Koinei te wā tuatahi i kite ai mātou i a ia e whai ana i tētahi whakakitenga. Ko tētahi o ēnā Paipera tawhito [te Teale Family Bible, e tekau mā waru pāuna te taumaha] i riro mā te Taina Curtiss. I tangohia tēnei Paipera nui i te pouaka utuutu e te Tuahine Harmon i a ia e whai ana i te whakakitenga, ā, i tohu ia i ngā kupu o te Paipera i a ia e huri ana i ngā rau, i a ia e titiro ana ki runga, ki tawhiti atu i te pukapuka. Ko ngā kupu i whakahokia e ia he kupu whakaako, he kupu whakatenatena, he kupu whakatikatika rānei. Ko tētahi atu āhuatanga motuhake o te whakaaturanga i taua wā ko te tūnga o te pukapuka. I puritia ki runga i tōna ringa tuwhera i te koki o te whā tekau mā rima tohu, ā, kāore he tangata kē i āhei ki te pupuri i tētahi pukapuka i taua koki kia kore ai e paheke wawe i ō rātou ringa; engari i puritia e Tuahine Harmon tēnei Pukapuka Tapu i taua koki mō ngā meneti maha, kia pakari tonu, pēnei i te mea kua piri ki tōna ringa, i a ia e haere ana mai i tētahi tangata ki tētahi atu i roto i te rūma.”
GSAM 238Te Taunakitanga a Mrs. Truesdail
GSAM 238.2He kōrero anō mō tēnei whakakitenga kotahi nō Mrs. M. C. Truesdail nō Trenton, Missouri, i tuhia i te 27 o Hānuere 1891. Ka mea ia:—
GSAM 238.3“I te tau 1845, tekau mā rima aku tau, ā, i reira ahau i te wā tuatahi i toro atu ai a Tuahine Harmon ki Topsham, i puta ai tana whakakitenga i te whare o Taina Curtiss, i tiki ai ia i te Paipera nui a te whānau, ā, i pupuri ai ki tētahi tūnga kāore e taea e ētahi atu te pupuri pukapuka i runga i ō rātou ringa kia kore e taka tonu.
GSAM 238.4“I noho a Tuahine Harmon i roto i te whakakitenga mō ngā haora e rua neke atu. Koinei te whakaaturanga whakamīharo rawa atu o te mana o te Atua i kite au, ā, kua kite au i a ia i roto i te whakakitenga neke atu i te tekau mā rua ngā wā. He wā tino whakahirahira, he wā whakamātau i a mātou anō ēnei wā katoa, engari i nui ake tēnei i ēnei katoa. Auē! i wiri mātou i te mea i whakahau mai ai te Korōria o te rangi ki a mātou mā tana taputapu ngoikore; i a ia e pānui ana ki a mātou i ngā wāhanga tino whakamārie, tino hāngai hoki ki tō mātou āhuatanga uaua; pērā i Hiperu 2:2, 3; Hēmi 5:7, 8; Hiperu 10:35, 39; 1 Pita 1:7; Ruka 12:32-37, me ētahi atu maha, e pupuri ana ia i te Paipera whānau nui kia teitei rawa, nā reira me tū au ki runga i tētahi tūru kia pānui i te wāhi i tohu ai ia. Ki taku whakaaro, kāore a Tuahine Harmon i neke atu i te rua īnihi te teitei ake i ahau.”
GSAM 239.1Nā ēnei whakaaturanga i whakapūmau ki te hunga pono he mana nui ake i te tangata e whakahaere ana i te taputapu whakaiti nei, ā, i puta ngā karanga mai i ngā wāhi maha o New England kia haere mai ia ki te tuku i tana taunakitanga.
GSAM 239He Hara te Mahi Ringa
GSAM 239.2I muri tata iho i tēnei, i whakahaua a Miss Harmon, i roto i tētahi whakakitenga, kia toro ki Paris, Maine, i reira he tāngata i whakapono he hara te whai mahi ā-ringa. Ko Minita Stephens nō Woodstock, Maine, te kaiārahi i tēnei hē, ā, i whai ia i tētahi awe kaha ki ētahi atu. I mua, he kaikōrero Metotista ia, ā, i whakaarohia he Karaitiana whakaiti, pono ia. I whiwhi ia i te whakawhirinaki a te tokomaha nā tōna hihiri mō te pono, me tōna āhua tapu o tōna oranga, nā reira i whakapono ētahi he ārahi motuhake a te Atua ki a ia. I hoatu e te Ariki he whakatūpato ki a Miss Harmon mōna. I kī ia e hē ana ia ki te kupu a te Atua mā te kore mahi, mā te akiaki i ōna hē ki ētahi atu, me te whakahē i te hunga kāore i whakaae ki āna. I whakakāhore ia i ngā taunakitanga katoa i hoatu e te Ariki kia mōhio ai ia ki tōna hē, ā, kāore ia i pai ki te whakaae ki āna hē. I whai ia i ngā whakaaroaro, ā, i haere ia i ngā haerenga taumaha, i hīkoi i ngā tawhiti roa, ā, i reira ka whiua noa ki a ia ngā whakatoi, ā, i whakaaro ia i roto i ēnei mea katoa e mamae ana ia mō te ingoa o te Karaiti. I waiho tōna whakaaro me tōna whakataunga.
GSAM 239.3Mō te taunakitanga a Miss Harmon me ngā hua o te take, ka whakahua ahau i tētahi reta i whiwhi mai i a Mrs. M. C. Truesdail, e noho ana i taua wā ki Paris, Maine. Whai muri i tana tuku i ētahi taipitopito e hāngai ana ki ngā kōrero o runga ake nei, ka mea ia:—
GSAM 240.1“I puta ngā whakapuakitanga a te katoa, engari kāore i puta i tō rātou rangatira, a Jesse Stephens. I whakatūpato a Tuahine Harmon i a ia, mehemea kāore ia e whakaiti i a ia anō mā te whakapuaki i ōna hē, ka mutu wawe tōna mahi. I mārama te katoa he matakite tēnei, ka whakamate ia i a ia anō i tētahi ara.”
GSAM 240.2Ko te whai ake nei te mutunga o tana take:—
GSAM 240.3“I muri i te wehenga atu o tōna rōpū iti i a ia, ka pōuri ia, ā, kāore i roa ka ngaro tōna hinengaro, kāore ia i pai ki te kai i ngā mea i tunua e te hunga kino. Kāore ia i rongo kua hoki mai au i Massachusetts i te wā i kawea atu ai e au tōna tina ki a ia. I pātai ia, i te whakawhiti mai o tōna ringa wheua i roto i tētahi kōhao iti o te matapihi, ‘Nā te Atua koe i tuku mai me tēnei, e Tuahine Marian?’ I te kite ia i taku whakautu āwangawanga, ka whakahē ia ki te whakamātau. Ko tōna āhua pōraruraru, i herea ki roto i tētahi rūma iti i te whare o tōna tuakana, teina rānei (he tangata kāore i te whakapono), i whakamahara mai ki ahau i te whakatūpato i tukuna mai ki a ia i te rangi me te atawhai, ā, i whakahē kaha ia i taua whakatūpato. I kawea ia ki tōna whānau i muri i te rua rā i muri i tēnei haerenga pōuri, ā, kāore i roa ka mutu tōna oranga ki reira i te whakamomori, mā te hanga i tētahi aho mai i ōna kākahu moenga.”2
GSAM 240He Matapae Kua Tutuki
GSAM 240.4I te raumati o te tau 1845, i runga i te tono a Otis Nichols, i toro atu a Miss Harmon ki Massachusetts, ā, i haere tahi tōna tuahine a Sarah ki a ia. I noho rāua ki te kāinga o te whānau o Mr Nichols. Ka haere ia rāua ko tōna hoa wahine i roto i tō rāua waka, ā, ka kawe i a rāua ki ngā wāhi rerekē kia tū hui, ā, i tukuna e Miss Harmon āna taunakitanga. Nā konei i taea ai e ia te toro ki Boston, Roxbury, me Carver. I te wā o tā rāua haerenga tuarua ki Boston, Massachusetts, i puta he mea tino whakamīharo.
GSAM 240.5I reira i Boston me ōna takiwā he rōpū tangata hihiri whakapono hē i whakapono hoki he hara te mahi, ko tā rātou karere matua, “Hokona ō koutou taonga, hoatu he mea mā te hunga rawakore.” I mea rātou kei roto rātou i te tau tiupiri, me okioki te whenua, ā, me tautokona ngā rawakore kia kore e mahi. Ko Sargent, ko Robbins, me ētahi atu he kaiārahi. I whakahē rātou i ngā whakakitenga hei mea nā te rēwera, nā te mea i whakaaturia ō rātou ake hē. I tino whakahē rātou i te hunga kāore i whakapono pēnei i a rātou.
GSAM 241.1I a Miss Harmon rāua ko tōna tuahine e toro ana ki te whare o Mr Nichols, ka tae mai a Sargent rāua ko Robbins nō Boston ki te tono i tētahi atawhai i a ia, ā, ka mea rāua kua tae mai rāua ki te toro, ā, kia noho pō rāua ki tōna whare. Ka whakahoki a Mr Nichols, e koa ana ia kua tae mai rāua, nā te mea kei roto i te whare a Sarah rāua ko Ellen Harmon, ā, e hiahia ana ia kia mōhio rāua ki a rāua. I huri wawe rāua i ō rāua whakaaro, ā, kāore i taea te whakatenatena kia tomo ki roto i te whare. Ka pātai a Mr Nichols mēnā ka taea e Ellen te kōrero i tana karere i Boston, ā, mēnā ka whakarongo rāua, katahi ka whakatau. “Āe,” tā rāua, “haere mai ki Boston ā te hāpati e heke mai nei [arā, te Rātapu, i te mea kāore anō rātou kia whiwhi i te hāpati]; e hiahia ana mātou kia whai wāhi ki te whakarongo ki a ia.”
GSAM 241.2I kōrero mai a Mr Nichols ki a au i tōna whare i Dorchester, i te tau 1858. I mea ia, kua oti i a ia ngā whakaritenga katoa kia haere ki Boston i te ata o te Rātapu me tana waka hei kawe i a Miss Harmon ki te hui i whakaarohia. I taua ahiahi, i ngā īnoi ā-whānau, ka mau ia ki roto i tētahi whakakitenga. I muri i tōna puta i taua whakakitenga, ka mea ia, “E te Taina Nichols, kāore au e haere ki Boston āpōpō; kua whakaatu mai te Ariki ki ahau me haere au ki Randolph. He mahi āna māku ki reira.” He tino whakaute a Mr Nichols ki tana kupu. I oati ia ki te kawe i a ia ki Boston i te rā e whai ake nei, ā, i pātai āwangawanga ia, “Me aha ahau ki taku kupu ki a Sargent rāua ko Robbins?” “Kaua e āwangawanga mō tērā,” te kī a Miss Harmon, “kua whakahau mai te Ariki kia haere au i tētahi atu huarahi.” “Āe rā,” te kī a Mr Nichols, “kāore au e mārama ana ki tēnei.” “I whakaatu mai te Ariki ki ahau ka mārama tātou ki tēnei ā tō tātou taenga ki reira,” te kī a Miss Harmon. “Āe rā,” te kī a Mr Nichols, “kāore he huarahi māu kia tae ki reira, mehemea kāore mātou e haere ki te kawe i a koe, engari kāore au e mōhio me pēhea taku whakamārama i ngā take ki ngā tuākana i Boston.”
GSAM 241.2I kī atu anō a Mr Nichols ki a au, “i kite a Tuahine Harmon i tō rātou teka i roto i te whakakitenga, kāore he hui i Boston i te Rātapu, ka hui a Sargent, a Robbins, me ētahi atu kaiwhakatete ki te rōpū nui i Randolph (tekau mā toru māero i tawhiti atu i Boston) i te Rātapu; me tūtaki mātou ki ngā kaiwhakatete i Randolph, ki tō rātou hui i te Rātapu, ā, i reira ka whakawhiwhia ia ki tētahi karere mā rātou, hei whakapūmau i te hunga pono, te hunga whakaaro tōkeke, mēnā nā te Ariki ōna whakakitenga, nā Hātana rānei.” Kāore rātou i haere mā Boston ki Randolph, he haerenga e rua tekau mā rua māero te roa, engari i haere tika rātou ki Randolph, ā, i tae atu rātou ki reira i te wā tata ki te hui. I reira ka kitea e rātou ngā tāngata i whakaae kia tūtaki ki a rātou i Boston. Ka mea a Mr Nichols, “Kua mārama au ināianei.”
GSAM 242.1He tino pānga tēnei mahi a Sargent rāua ko Robbins ki te karo i ngā taunakitanga a Miss Harmon, me te āhua i ārahina ai ia kia tūtaki ki a rāua, ki ngā hinengaro o ētahi i tae mai. Mō te hui anō, ka whakahua ahau i te pūrongo i hoatu e Mr Nichols:—
GSAM 242Ngā Whakaaturanga Whakamīharo
GSAM 242.2“I mauhia a Tuahine Ellen ki roto i te whakakitenga me ngā whakaaturanga whakamīharo, ā, ka haere tonu ia ki te kōrero i roto i te whakakitenga me tētahi reo mārama, i taea e te katoa i reira te mārama tika, tae noa ki te tata o te heke o te rā. I tino riri, i tino hihiko hoki a Sargent, a Robbins, me French i te rongo i a Tuahine Ellen e kōrero ana i roto i te whakakitenga, ā, i kī rātou he mea nā te rēwera; i whakapau rātou i tō rātou mana katoa me tō rātou kaha tinana kia whakangaro i te pānga o te whakakitenga. Ka kotahi rātou ki te waiata i te reo tino nui, ā, ka huri haere rātou ki te kōrero me te pānui i te Paipera i te reo nui, kia kore ai e rangona a Ellen, tae noa ki te pau o ō rātou kaha, ā, ka wiri ō rātou ringa kia kore ai e taea e rātou te pānui i te Paipera; engari i waenganui i tēnei raruraru me te haruru katoa, i rangona mārika e te katoa i reira te reo mārama, te reo teitei hoki o Ellen i a ia e kōrero ana i te whakakitenga. I haere tonu te whakahē a ēnei tāne i te roa e taea ana e rātou te kōrero me te waiata, ahakoa i rīria rātou e ētahi o ō rātou ake hoa, ā, i tono kia mutu rātou. Engari, i mea a Robbins, ‘Kua tuohu koutou ki tētahi atua whakairo: kei te karakia koutou i tētahi kūao kau kōura.’
GSAM 243.1“Ehara a Mr Thayer, te rangatira o te whare, i te tino whakapono he whakakitenga nā te rēwera, pēnei i tā Robbins i kī ai. I hiahia ia kia whakamātauhia i tētahi huarahi. I rongo ia i ngā whakakitenga o te mana a Hātana ka aukatihia mā te whakatuwhera i te Paipera, ā, te whakanoho ki runga i te tangata i roto i te whakakitenga, ā, ka pātai ia ki a Sargent mēnā ka whakamātauria e ia i taua huarahi, engari kāore ia i whakaae. Ka tango a Mr Thayer i tētahi Paipera whānau taumaha, nui hoki, i te hōputu quarto, e takoto ana i runga i te tēpu, ā, kāore i whakamahia i ngā wā maha; ka whakatuwhera ia, ka whakatakoto ki runga i te uma o Ellen i a ia i roto i te whakakitenga, i te wā e takoto ana ia ki muri ki te pakitara i te kokonga o te rūma. I muri tonu i te whakatakoto o te Paipera ki runga ki a ia, ka tū ia ki ōna waewae, ka hīkoi ki waenganui o te rūma, me te Paipera e tuwhera ana i tētahi ringa, ā, ka hiki ki te teitei rawa e taea ana e ia, ā, me ōna whatu e titiro pū ana ki runga, ka kī ia i te āhua tapu, ‘Te taunakitanga nō te hā o te Atua,’ rānei ngā kupu ōrite. Ā, i taua wā, i puritia atu te Paipera ki tētahi ringa, ā, kāore ōna whatu i titiro ki te Paipera, engari ki te rangi; ka roa ia e huri ana i ngā whārangi ki tōna atu ringa, ka tohu ki ngā wāhanga motuhake, ā, ka whakaputa tika i ā rātou kupu mā te reo tapu. He tokomaha i reira i titiro ki ngā wāhanga i tohu ai tōna maihao, kia kite mēnā i tika āna kupu, i te mea i titiro tonu ōna whatu ki te rangi. Ko ētahi o ngā wāhanga i whakahuatia he whakawā mō te hunga hē me te hunga whakaparahako i te Atua; ā, ko ētahi atu he whakatūpato me ngā tohutohu e pā ana ki tō tātou āhua ināianei.
GSAM 243Tana Whakakitenga Roa Rawa, neke atu i te ono haora
GSAM 243.2“I roto i tēnei āhua i haere tonu ia i te ahiahi katoa, tae noa ki te tata o te heke o te rā, ka puta mai ia i te whakakitenga. I te ara ake o Ellen i roto i te whakakitenga ki runga i ōna waewae, me te Paipera taumaha kua tuwhera i tōna ringa, ā, i hīkoi ia i roto i te rūma, e whakaputa ana i ngā wāhanga o te Paipera, ka noho puku a Sargent, Robbins rāua ko French. I te toenga o te wā i raru rātou, me te tokomaha atu; engari i kati rātou i ō rātou whatu, ā, i manawanui kia kore ai e whakaatu i ō rātou kare ā-roto.”3
GSAM 244Te Mārena o Miss Harmon
GSAM 244.1I te 30 o Ākuhata, 1846, ka mārenatia a Miss E. G. Harmon rāua ko te Minita James White, ā, ka mahi ngātahi rāua mō te whakatairanga i te karere. I te tau 1847, i aro nui ngā mahi a rāua ki Maine me Massachusetts.
GSAM 244.2I te hāpati tuatahi o Āperira, i whakawhiwhia a Mrs. White ki tētahi tirohanga tino whakamīharo, i te kāinga o Stockbridge Howland, Topsham, i reira i tū ai ngā hui i te nuinga o te wā i aua rā. Ko tēnei whakakitenga tērā i whakahuatia i roto i Early Writings, i kite ai ia i te wāhi tapu me ōna taputapu, te wā o te raruraru, ngā tapu e rere ana i ngā tāone, ngā kino e karapoti ana i a rātou, tō rātou whakaoranga i te reo o te Atua, te tau tiupiri, te taenga mai o te Ariki i roto i te waka kapua, me ērā atu. He pai pea kia arohia ētahi o āna nekehanga i a ia e noho ana i roto i tēnei whakakitenga.
GSAM 244Ngā Paipera Maha i Whakamahia i roto i tētahi Whakakitenga
GSAM 244.3I te 19 o Hānuere, 1890, i mea mai a Mrs. Frances Lunt (tamāhine a S. Howland) ki ahau:
GSAM 244.3“I te taha o te rūma i tū ai ngā hui, i reira he tēpu, ā, i runga i taua tēpu he maha ngā pukapuka rerekē, ā, i waenga i ēnei he maha ngā Paipera rahi noa. I a ia i roto i te whakakitenga, ka tū a Mrs. White ki ōna waewae, ka haere ki te tēpu, ka tiki i tētahi Paipera, kāore ia i pā ki tētahi atu pukapuka, ā, ka pupuri ia i te pukapuka kua tuwhera ki runga ake i tōna upoko ki tōna ringa mauī, ā, ka tohu tōna maihao tohu o tōna ringa matau ki te kupu Tapu i a ia e whakahoki ana i a ia e tū ana i mua i te tangata i whakaritea ai, ā, kātahi ka whakanoho ia i te pukapuka kua tuwhera ki runga i te uma o te tangata i mua i a ia i whakahokia ai te kupu Tapu. Ka hoki ia ki te tēpu, ka tango i tētahi atu Paipera, ā, i te ara kotahi tonu, ka whakahoki anō ia i tētahi atu kupu o te Paipera, ā, ka whakanoho i te Paipera tuwhera ki runga i te uma o te tangata i kōrero ai ia ki a ia. I mahia anō tēnei mahi ki te tata ki te ono tāngata; i muri i tērā, i runga i te ātaahua, ka noho ia ki tētahi tūru, ā, i ngā wā katoa e titiro ana ōna whatu ki runga, ki tawhiti atu i te pukapuka.”
GSAM 245.1Mō tēnei, ka mea a Mrs. Truesdail:
GSAM 245.1“I reira ahau [Āperira, 1847] i te wā i haere ai a Tuahine White ki te tēpu, ā, i tiki ia i tētahi Paipera, tētahi atu i waenga i ngā pukapuka i runga i te tēpu, ka whakanoho i te Paipera ki runga i te uma o te tangata i whai rerenga Paipera ia mōna. I mahia tēnei i te wā e anga ana ōna kanohi ki te rangi. I tēnei wā, i mau ia i te Paipera ki runga ake i tōna upoko i a ia e kōrero ana ki ahau; ā, kātahi ka whakanoho ia ki taku uma. Ko te wāhanga i hoatu ki ahau ko 2 Koriniti 6:17.”4
GSAM 245.2I roto i tētahi reta nā Mrs. Frances Lunt, i hoatu e ia ngā ingoa o ngā tāngata tokotoru i tae mai i taua wā, ā, i whakanohoia ngā Paipera ki runga i ō rātou ū i a Mrs. White e kōrero ana ki a rātou mō ia wāhanga kupu; ā, i roto i ngā ingoa ko Mrs. Truesdail.
GSAM 245Ko te Mahi Tuatahi i waenga i ngā Kaitautoko o te Taenga Mai
GSAM 245.3Ko te mahi a Miss Harmon, i raro i te ārahi a te koha poropiti, mai i Hānuere 1845, tae noa ki te kōanga o 1846, tata ki te tekau mā waru marama, he mahi ki waenga i ngā “kaiwhakapono” ki te tata mai o te Karaiti, ko rātou hoki ngā hoa i noho tahi ai ia i mua. I muri i te mutunga o ngā rā rua mano toru rau (Oketopa 22, 1844), tae noa ki te wā e mārama ai te take i pōuri ai rātou me te āhua o te mea i puta i taua wā, ka tūpono ka hē ngā whakaaro o ngā kaiwhakapono, ka whakarere rānei i ā rātou wheako o mua. Ko tana karere ki a rātou: “Nō te Atua te nekehanga o mua. Kia pakari tō whakapono. He mahi tonu tā te Ariki mā ōna tāngata. Akohia te Paipera. Rapua te kupu, ā, ka kitea e koutou te mārama.”
GSAM 245.4E hāngai ana tēnei tohutohu ki te mahere a te Ariki. Ko tōna whāinga i ngā wā katoa kia puta mai āna karere motuhake mō tōna iwi i tō rātou wā i tōna kupu, ā, kātahi ka puta “tuarua” te koha poropiti hei whakapūmau, hei whakakaha hoki i ngā kaiwhakapono.
GSAM 246.1He tauira whakamīharo mō tēnei kōrero ka kitea i te take o Koroniria, pēnei i tuhia ai i roto i ngā Mahi a ngā Āpōtoro. I puta mai tētahi anahera a te Atua ki a ia, ā, i hoatu he whakakitenga ki a ia i tōna ake whare. I tino mōhio taua anahera ki ngā pono o te rongopai, ā, i taea e ia te whakaako ki a Koroniria, engari i tukuna ia hei minita ki tētahi he uri o te whakaoranga mā te hoatu whakakitenga ki a Koroniria. I whakamana ia ki a ia kua whakaaetia e te Ariki ōna karakia me tōna whakatapunga. Kāore ia i kauwhau i te rongopai ki a ia, engari i mea noa ki a ia kia karanga ki a Pita, e noho ana ki te whare o Haimona kaimahi hiako, i Hopa. Ka tae mai a Pita, ā, i runga i ngā Tuhinga Tapu, ka kauwhau ia i te rongopai o te Karaiti ki a Koroniria.
GSAM 246Te Tūnga o te Koha Poropiti
GSAM 246.2I tēnei wā, he pai pea kia mōhio ki te raupapa o te whanaketanga o ēnei koha, pēnei i tā te Ariki i tohu ai i roto i tana kupu. Ka tohu a Pāora ki tēnei i tana reta ki ngā Korinitia, ā, ka mea ia, “kua whakanohoia e te Atua ētahi i roto i te hāhi, ko ngā āpōtoro ki mua, tuarua ko ngā poropiti.”5
GSAM 246.3Ka tirohia te kōrero a te āpōtoro mō te hononga o ēnei koha i roto i te mahi rongopai, ka kitea tonu he aha i ū ai tēnei raupapa. I te whakatairite i ēnei koha, ka mea a Pāora: “Nō reira, hei tohu ngā reo kē, ehara ki te hunga whakapono, engari ki te hunga kāhore e whakapono. Ko te mahi poropiti ia he tohu, ehara ki te hunga kāhore e whakapono, engari ki te hunga e whakapono ana.”6 Ko te whakaritenga a te Ariki, kia puta mai āna karere motuhake ki te ao i tōna kupu; ā, nā reira ka akiaki ia i te tangata kia rapu i ngā Karaipiture, kia puta hei āpōtoro, e mau ana i ngā karere a te Ariki, e whakapuakina ana i te Paipera, kua tū pakari i ngā whakamātautau o ngā reanga. Ka ara ake ngā kaiwhakapono, ka tae mai te koha matakite i te “tuarua”, e whakatutuki ana i tōna wāhanga “kia tino rite ai te hunga tapu mō te mahi minita, mō te hanga i te whare, arā i te tinana o te Karaiti.”7