Adventist Pioneer
Library
aplib.orgWhare pukapuka
Rārangi ihirangi
24 / 29
24 / 29

Upoko 23 — Ngā Whakahaere Hauora

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“E te hoa aroha, nui atu i ngā mea katoa tāku īnoi kia kake koe ki te pai, kia ora. Kia pērā anō me tōu wairua kua kake ki te pai.”1

GSAM 358.2I te hāpati, te 6 o Hune, 1863, i tae atu a Minita White rāua ko tōna hoa wahine ki tētahi hui i roto i te tēneti i whakahaerehia e ngā Minita Cornell rāua ko Lawrence i Otsego, Mich. I reira i whiwhi ai a Mrs. White i tētahi whakakitenga i whakatuwhera ki a ia te kaupapa o te whakahou hauora. Mai i taua wā, i whakaputaina ngā tuhinga mō te hauora me te noho hauora i roto i te Review, ā, ka tīmata ia ki te tuhi i ngā mea i whakapuakina ki a ia mō te hauora. I puta ētahi o ēnei i roto i te Testimony No. 11, me tētahi pukapuka i tapaina ko How to Live.

GSAM 358.3I whakakitea whānuitia ki te iwi te kaupapa o te noho hauora me ōna hononga tika ki te whanaketanga ā-tinana, ā-hinengaro, ā-wairua hoki. I roto i te Review o te 25 o Oketopa 1864, i tuku a Minita J. N. Andrews i ngā whakaaro whai tikanga e whai ake nei mō tēnei kaupapa:—

GSAM 358J. N. Andrews mō te Noho Oranga

GSAM 358.4“Ko te whakamutu i ngā kai katoa e kino ana, me te noho i runga i te whakaiti i ngā hiahia i raro i te mana o ngā akoranga pai me te hinengaro ki te Atua, ko ētahi o ngā mea tino hira mō te hauora pai. Ko ō tātou tinana he temepara mō te Wairua Tapu. Kia whakakorōria tūturu ai tātou i a ia i roto i ō tātou tinana, pērā i roto i ō tātou wairua, he tino hira kia kaha, kia ora katoa ngā pūmanawa o tō tātou tinana! Whakawhetai ki te Atua kua tino whakatakotoria tēnei kaupapa ki mua i ō tātou iwi ināianei. Ko te hauora me te kaha he mea tino whai tikanga ki a tātou, ā, he mea nui rawa atu ki te hunga ka kite i ngā kaupapa whakahirahira o te wā o te raruraru.”

GSAM 359.1I tautokohia te kaupapa o te hauora i runga i te Paipera me te whakaiti i ngā hiahia a te Karaitiana, ehara i te mea mā ngā tuhinga o te Review anake, engari mā ā mātou minita hoki.

GSAM 359.2I te Hui Whānui, i te 20 o Mei, 1866, i hoatu te tohutohu e whai ake nei mā Mrs. White (kei te kitea anō i te Testimony No. 11):—

GSAM 359Me Whakarite He Whare Hauora

GSAM 359.3“I whakaaturia mai ki ahau me whakarite he whare mō te hunga mamae, me te hunga e hiahia ana ki te ako me pēhea te tiaki i ō rātou tinana kia ārai i te māuiui....
GSAM 359.4“Ka toro atu te hunga kāore e whakapono ki tētahi whare e whakatapua ana ki te maimoatanga angitu o ngā mate, ā, e whakahaerehia ana e ngā tākuta e pupuri ana i te hāpati; ka whakawhiwhia rātou ki te pānga tika o te pono. Mā te mōhio ki ā tātou iwi me tō tātou whakapono tūturu, ka whakakorea ō rātou whakaaro whakatoihara, ā, ka whakawhiwhia rātou ki te whakaaro pai. Mā te noho pēnei i raro i te pānga o te pono, kāore ētahi e whiwhi āwhina anake mō ā rātou ngoikoretanga ā-tinana, engari ka kitea hoki e rātou he rongoā whakaora mō ō rātou wairua mate hara.

GSAM 359Matapae o ngā Hua

GSAM 359.5“Ka pai haere te hauora o ngā tūroro i raro i te maimoatanga whai whakaaro, ā, ka tīmata rātou ki te koa ki te ora, ka whakawhirinaki rātou ki te hunga i āwhina i a rātou kia ora anō. Ka kī ō rātou ngākau i te whakawhetai, ā, ka māmā ake te whakatō i te kākano pai o te pono ki reira, ā, i ētahi wā ka whāngaia, ka pua ake, ka hua hei korōria mō te Atua. Ko te wairua utu nui kotahi pērā e whakaorangia ana, ka nui ake tōna uara i ngā rauemi katoa e hiahiatia ana hei whakatū i tētahi whare pēnei....
GSAM 359.6“Ko ētahi o te hunga ka wehe atu kua ora anō, kua tino whai painga rānei, ka noho hei huarahi ki te whakauru i tō tātou whakapono ki ngā wāhi hou, ā, ki te hiki i te paerewa o te pono ki ngā wāhi kāore e taea te uru atu mēnā kāore i tangohia tuatahi te whakapae i ngā hinengaro mā te noho ki waenganui i tō tātou iwi mō te whāinga kia whiwhi i te hauora.”

GSAM 360.1I whakataua e te pōti kotahi a tō tātou iwi i huihui, kia whakatuwheratia he whare hauora i Battle Creek, i tōna taha rānei, i te wā e taea ana, ā, kia whakahaerehia e te tākuta H. S. Lay, nāna, i tua atu i āna mātauranga rongoā o mua, i whakapau neke atu i te kotahi tau ki tētahi whare rongoā wai o te Rāwhiti kia ako i ngā tikanga whakaora mā te wai mō te maimoatanga mate.

GSAM 360Kua Hokona te Whenua mō te Whare Hauora

GSAM 360.2I taua wā, he mahi nui rawa atu te āhua o te whakatū i tētahi whare pēnei; ā, mēnā kāore tēnei taunakitanga whakatenatena mō ngā hua i puta, kua roa pea te whakaroa i te tīmatanga o te mahi. Heoi anō, he torutoru noa ngā rā i hipa i muri i te mutunga o te hui, kātahi ka hokona te whare noho whānui o te Kaiwhakawā Graves, me ōna whenua e waru eka, arā, tōna wāhi noho ātaahua i West Battle Creek. I te taha o tēnei whare, i hanga tonu he tāpiritanga rua-papa hei whare kaukau. I roto i ēnei whare i whakatuwheratia ai te Whare Whakahou Hauora.

GSAM 360.3I roto i te Review o te 19 o Hune 1866, i tukuna te karanga whānui tuatahi mō ngā hea o te whare. I taua nama anō o te pepa, i whakaputaina he kōrero e mea ana kua oti kē te rēhita hea e ngā hāhi o Battle Creek, Mich., me Olcott, N.Y., mō te $2,625, arā, 105 hea, ia hea he $25. Nā te mea kāore he ture i te Kāwanatanga o Michigan e āhei ai te hanga i tētahi koroporihana hei whakahaere i ngā whare hauora, i puritia ngā rawa i raro i te tiakitanga mō tētahi wā, kia taea ai te whakatū i te koroporihana.

GSAM 360Te Tīmatanga o tētahi Pukapuka Hauora

GSAM 360.4I te tuatahi o Ākuhata, i tīmataria hoki e ngā kaiwhakahaere te whakaputa i tētahi pukapuka hauora ā-marama, tekau mā ono ngā whārangi me tōna uhi, ā, he āhua maheni. Ko te ingoa o tēnei ko te Health Reformer. Kei te haere tonu tēnei pukapuka i raro i te ingoa o Good Health, ā, koinei ināianei te maheni hauora rangatira o te ao. Ehara i te mea i kōrero noa tēnei pukapuka mō ngā mātāpono hauora me te whakaiti i ngā hiahia, engari he huarahi hoki hei whakatairanga i te whare hauora, i whakatuwheratia mana mō ngā tūroro me ngā manuhiri noho i te 5 o Hepetema, 1866. Nō reira, i konei te whare hauora, i hokona, i whakaritea, ā, e whakahaerehia ana i mua i te paunga o ngā marama e whā mai i te wā i kōrerotia tuatahitia ai te kaupapa ki tō tātou iwi; ā, i ohaia te $11,000 hei hoko hea, ā, kua utua kē te nuinga o taua moni.

GSAM 361Te Whakatūnga o tētahi Koroporeihana Hauora

GSAM 361.1I te takurua o 1866–67, i whakamanahia e te Whare Pāremata o Michigan tētahi ture e taea ai te hanga i tētahi koroporihana hei whakahaere i te whare hauora. I te 17 o Mei 1867, i mahia tēnei mahi, i whakaaetia ngā ture ā-roto, ā, i whakawhitia ngā whenua me ētahi atu rawa ki ngā kaitiaki i pōtitia tikatia. Ko te tapeke o ngā hea i ohaia tae noa ki taua rā he $26,100; ā, i utua $18,264.87 o taua moni. He rōpū tino mātanga ngā tākuta me ngā kaiāwhina o te whare hauora, ā, tata kī ngā whare i ngā tūroro, ā, ko ētahi o rātou kua whakaae kē ki tō mātou whakapono i muri i te mōhio ki a mātou hei iwi, me te mōhio ki te pono i muri i tō rātou taenga mai ki te whare hauora.

GSAM 361Te Kākahu Hauora

GSAM 361.2I ngā reanga katoa, i ngā whenua katoa, ka pāngia te ngākau māori e ngā awe o te ao, me tōna whakapehapeha ki te oranga, me ōna pōrangi me ōna āhua kākahu. Ehara i te mea i rerekē te tau 1863 i tō mātou ake whenua, i whakaaturia ai ki a Mrs. White te take hauora me te kākahu, ā, ka kitea tēnei i te pōrangi o ngā wāhine ki te whai i te āhua rongonui o te mau porohita, ā, nā te rahi o ēnei i āhua rite ai te tokomaha o rātou ki te hīkoi i roto i tētahi pōro hau kua huri kōaro. I taua wā tonu, i whakaurua atu ētahi atu āhua kākahu taikaha e rua, ā, i whakaohooho i te nui o te kōrero. He whakamōhiotanga poto mō ēnei, tērā pea, ka whakarite i te kaipānui kia mārama ake ki tētahi taunakitanga i tukuna e Mrs. White mō te kaupapa o te kākahu, e kitea ana i roto i Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Ngā Āhua Kākahu Taikaha Kua Whakahēngia

GSAM 362.1Ko te āhua kākahu taikaha tuatahi ko te mau i ngā kākahu whai hiku, he roa nō te tekau īnihi ki te haurua yāra, neke atu rānei, i runga i te hiahia o te kaiwhakamau. He maha ngā wā ka waiho ēnei kia tōia ki te whenua, ā, i kīia e ngā tāne he “kaihoroi tiriti.” Ko te āhua kākahu taikaha tuarua he tino tauaro, ā, he āhua tata tonu ki ngā kākahu a ngā tāne. I whāia tēnei āhua e te hunga i whai i a Miss Bloomer, nō reira i tapaina ko te “kākahu bloomer.” I te mutunga, i hurihia te ingoa ki te “Kākahu Amerikana.” I whakatūria ngā hui i ngā wāhi maha e ngā kaitautoko o tēnei kākahu, ā, he tokomaha o ā mātou tuahine i tautoko kia mau. I mau ētahi.

GSAM 362He Taunakitanga mō te Take Kākahu

GSAM 362.2Mō ngā mea i whakaaturia ki a Mrs. White mō te take kākahu, ka whakahua ahau i ētahi wāhanga torutoru mai i te Testimony No. 11:—

GSAM 362.3“Ko te iwi pono a te Atua he mārama o te ao, he tote o te whenua, ā, me maumahara tonu rātou he mea whai tikanga tō rātou awe. Mēnā ka whakawhiti rātou i te kākahu roa rawa ki te kākahu poto rawa, ka tino whakangaro rātou i tō rātou awe. Ko te hunga kāore e whakapono, e tika ana kia whakapaingia e rātou, kia kawea hoki ki te Reme a te Atua, ka whakarihariha rātou. He maha ngā whakapainga ka taea te mahi ki te kākahu o ngā wāhine mō te hauora, me te kore e whakarerekē nui kia whakarihariha ai te kaititiro.

GSAM 362Te Kākahu Whakahou

GSAM 362.4“Kāore e tika kia pēhia te āhua o te tinana e ngā kōreti me ngā wheua tohorā. Me tino hāneanea te kākahu kia pai ai te mahi hauora o ngā pūkahukahu me te manawa. Me roa te kākahu kia tae iho i te tihi o te hū, engari me poto kia kore ai e pa ki te paru o te ara hīkoi me te tiriti, me te kore e hiahiatia te hiki mā te ringa. He kākahu poto ake i tēnei ka tika, ka whaihua, ka hauora hoki mō ngā wāhine e mahi ana i ngā mahi kāinga, otirā mō te hunga e herea ana kia mahi i ngā mahi ki waho, ahakoa he nui, he iti rānei.

GSAM 363Me Ōrite te Kākahu o te Tinana

GSAM 363.1“Ahakoa te roa o te kākahu, me kākahu ō rātou waewae kia rite tonu ki ngā kākahu a ngā tāne. Ka taea tēnei mā te mau i ngā tarau whai paparanga o roto, ka kohia ki roto i tētahi pae kia herea ki te pona waewae, kia whānui rānei, ā, kia whāiti haere ki raro; ā, me roa ēnei kia tae ki ngā hū. Ka tiakina ngā waewae me ngā pona waewae i raro i ēnei kākahu kia kore ai e pāngia e te hau. Mēnā ka whakamahana ngā waewae ki ngā kākahu mahana, ka taurite te rere toto, ā, ka noho mā, ka ora te toto, nā te mea kāore e makariri, kāore hoki e aukatihia i tōna huarahi māori i roto i te tinana.”

GSAM 363.2I whakaaturia te roa o tēnei kākahu hei huarahi waenganui e tika ana i waenga i te kākahu roa e tōia ana me te kākahu Amerikana. Ehara i te mea i kīia me mau tētahi i tēnei, engari me kaua rātou e whai huarahi ki te whakakore i tō rātou pānga, kia kore ai e whakarihariha te hunga e tika ana kia āwhina rātou. Ehara i te mea i kīia me kākahu i ō rātou pona waewae i te āhua i whakamārama nei, engari ka taea pea te mahi i tērā āhua. Mēnā ka tutuki taua whāinga mā ētahi atu huarahi, pērā i ngā kākahu raro roa me ngā kākahu waewae raranga, ka tino hāngai ki taua taunakitanga.

GSAM 363Ngā Tūāpapa Rima mō te Kākahu Hauora

GSAM 363.3Ka kitea, i roto i te āhua kākahu i tūtohutia, e rima ngā take matua mō te kākahu hauora, arā:—

GSAM 363.41. Te whakakore i ngā kōseti me ngā pēhanga katoa ki te hope.

GSAM 363.52. Te whakakore i ngā here katoa i runga i ngā ringaringa, i ngā waewae rānei, e aukati ana i te rere noa o te toto.

GSAM 364.13. Te kākahu i ngā wāhanga katoa o te tinana kia ōrite, otirā ngā waewae me ngā pona waewae.

GSAM 364.24. Te whakairi i ngā remu i ngā pokohiwi, ā, kaua rawa e whakaae kia tau ki ngā hope mā ngā here.

GSAM 364.35. Te roa o te kākahu.

GSAM 364.4E tautokohia ana ināianei ngā tohu tuatahi e whā e ngā tākuta mārama katoa, ā, mō te tuarima, kua whakakorehia te hiku me te kākahu tino poto.

GSAM 364Mrs. Jenness-Miller mō ngā Kākahu

GSAM 364.5I te tau 1890, i tautoko a Mrs. Jenness-Miller nō New York, i roto i te pukapuka rangahau hauora kākahu tino pūtaiao o taua wā, kia whakapotohia e ngā wāhine ā rātou kākahu, he iti noa i ia wā, kia kaua e tino ohorere te panoni, kia tae rā anō ki te tata o te tihi o te pūtu wahine—koia tonu te roa i tautokohia e Testimony No. 11.

GSAM 364Te Whakamanatanga a Dr Trall

GSAM 364.6I te tau 1868, i whakaritea kia tuku a Dr R. T. Trall, nō te Whare Wānanga Hygieotherapeutic o Florence Heights, N.J., i tētahi raupapa kauhau mō te wiki ki ō mātou minita i Battle Creek, Mich., i te mutunga o Mei. I te wā o te akoranga, ko te tākuta te manuhiri a te Minita White. Kāore a Mrs. White i tae ki ngā kauhau, engari i te mea ka eke te tākuta ia rā ki te waka me te Minita White, tōna hoa wahine, me te Minita J. N. Andrews, i mōhiotia ka whakarongo te tākuta ki ngā whakaaro o Mrs. White mō te hauora, te mate me ōna take, ngā pānga o ngā rongoā, me ērā atu. I kōrero noa ia i ngā mea i whakaaturia ki a ia i roto i te whakakitenga, ahakoa kāore ia i kī i te puna i ahu mai ai tōna mōhiotanga. I kī te tākuta i hāngai ngā mātauranga rongoā ki ngā whakaaro i whakapuakina e ia. I mea mai a Minita Andrews ki a au, i te mutunga o te kōrero o te rā tuarua, ka pātai te tākuta ki a Mrs. White i hea ia i whiwhi tohu ai i ngā mātauranga rongoā. I mīharo ia i te mōhio kāore ia i ako i ēnei mea, engari i hoatu e ia ki a ia ngā hua o ngā mea i whakaaturia ki a ia i Otsego, Mich., i te 6 o Hune 1863. I whakamana ia ki a ia, e tino hāngai ana āna whakaaro ki te pūtaiao tinana me te hauora, ā, i te maha o ngā kaupapa he hōhonu ake āna mōhiotanga i āna ake. I muri i te rima rā pea o ēnei haerenga me ngā kōrero, ka pātai te tākuta ki te Minita White he aha i tonoa ai ia kia wehe i tōna whare wānanga kia whakaako ki ngā minita i Battle Creek. Ka mea ia, “He rite tonu te whakarite a Mrs. White ki te tuku i ngā akoranga hauora e hiahiatia ana e rātou, pēnei i ahau.”

GSAM 365Ka Whakaae te Pūtaiao Hauora

GSAM 365.1Kua roa e puta ana ki te marea āna tuhinga maha mō ngā peka rerekē o te tiaki hauora whaihua, ā, kua kohia te maha o ēnei ki roto i tētahi pukapuka e kīia nei ko Christian Temperance and Bible Hygiene. Kua kī ētahi o ngā tākuta tino mātauranga, i muri i tō rātou arotake āta i ēnei tuhinga, e tino hāngai ana te pūtaiao rongoā ki ēnei. Ki a ia, ehara ēnei i te hua o te ako, engari he tuhi noa i ngā mea i whakapuakina mai e te Ariki ki a ia i roto i te whakakitenga.

GSAM 365Te Taunakitanga a te Tākuta Kellogg

GSAM 365.2Hei taunakitanga mō te hāngai o ngā rangahau o te pūtaiao hauora ki ngā mea i whakakitea ki a Mrs. White i roto i te whakakitenga i te tau 1863, ka kape ahau i ngā kupu i tuhia e J. H. Kellogg, M.D., te tumuaki o te whare hauora rongonui o te ao o Battle Creek, Mich., i te kupu whakataki o te pukapuka Christian Temperance. E ai ki a ia:—

GSAM 365.3“1. I te wā i puta tuatahi ai ngā tuhinga i whakahuatia, i tino warewarehia te kaupapa hauora, ehara i te mea nā te hunga i whakaritea mā rātou anake, engari nā te ao whānui.
GSAM 365.4“2. Ko te hunga tokoiti e tautoko ana i te matea o te whakahou i ngā tikanga ā-tinana, i whakapuaki, i te taha o tā rātou tautoko i ngā mātāpono whakahou pono, i ngā hē tino mārama, ā, i ētahi wā, i ngā hē whakarihariha.
GSAM 366.1“3. Kāore i whakaaturia i hea, e tētahi rānei, he kohinga pūnaha, he kotahitanga hoki o ngā pono hauora, kāore nei he hapa mārama, ā, e hāngai ana ki te Paipera me ngā mātāpono o te hāhi Karaitiana.
GSAM 366.2“I raro i ēnei āhuatanga i puta mai ai ngā tuhinga i whakahuatia. Kāore ngā mātāpono i ākona i whakamanahia e te mana pūtaiao, engari i whakaaturia i runga i te huarahi māmā, tūturu e tētahi kāore e kī ana he mōhiotanga pūtaiao tōna, engari e kī ana ia e tuhi ana mā te āwhina me te mana o te mārama ā-atua.

GSAM 366Kua tū pakari ngā Mātāpono i te whakamātautau

GSAM 366.3“I pēhea te tū o ēnei mātāpono i whakaaturia i raro i ēnei āhuatanga motuhake, me ēnei kerēme whakamīharo, ki te whakamātautau o te wā me te wheako? he pātai e tika ana kia pātaihia. Ka kitea te whakautu i roto i ngā kōrero pono e taea ana te whakamana whānuitia.... Ko ngā mātāpono i tino kore e arohia, i tāwaia rānei i te hauwhā rautau ki muri, kua pūmau āta ki te whiwhi i te whakawhirinaki me te whakaute a te iwi, kia wareware rawa te ao kāore ēnei i whakaaetia i ngā wā katoa. Nā ngā kitenga hou i roto i te pūtaiao me ngā whakamāramatanga hou o ngā kōrero tawhito i tāpiri tonu i ngā taunakitanga tautoko, kia tae rā ki ēnei rā, kua tino whakakahaia ia mātāpono i whakatairangahia neke atu i te hauwhā rautau ki muri e ngā taunakitanga pūtaiao.

GSAM 366Te taunakitanga o te takenga ā-Atua o ngā whakakitenga

GSAM 366.4“He mea whakamīharo tūturu, ā, he tohu mārama o te māramatanga me te aratohu ā-Atua, i waenganui i ngā whakaakoranga pōraruraru, whakataetae hoki, e kī ana nō te pūtaiao me te wheako tō rātou mana, engari i whakaparoritia e ngā ariā tino taikaha, ā, i kore ai e whai hua mō te pai nā te nui o ngā hē i whakaurua,—me whakaae he mea whakamīharo, kua taea e tētahi tangata kāore nei i kī he mōhiotanga pūtaiao, he mātauranga rānei, te whakarite, i te huinga pōraruraru, kī i te hē, o ngā whakaaro i whakawhānakea e ētahi kaituhi me ngā kaiwhakaaro mō ngā kaupapa hauora, i tētahi huinga mātāpono hauora e tino hāngai ana, e tino ū tonu ana, e tino pono ana, ā, kāore ngā wānanga, ngā rangahau, ngā kitenga, me ngā wheako o te hauwhā rautau i whakakore i tētahi mātāpono kotahi, engari i whakapūmau noa iho i ngā akoranga i whakaakona.” I tuhia, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Te Whakawhānuitanga o te Whare Hauora

GSAM 367.1I raro i te whakahaere a J. H. Kellogg, M.D., i hono atu ki te whare hei tākuta matua i te tau 1876, i kitea he tino nui te hiahia mō te rongoā, ā, i te kōanga o te tau 1877 me whakarite wāhi anō. I te tau 1876 i hurihia te ingoa o te whare i te Whare Whakahou Hauora ki te Whare Hauora Rongoā, Pokanga hoki, ā, i te tau 1878 ka whakatūria he whare matua hou.

GSAM 367.2Ko tēnei whare he 136 mā te 46 putu te rahi, ā, he whā ngā papa i runga ake i te papa raro. I whakamahana katoa mā te mamaoa, ā, i whakamārama mā te haurehu. I muri tata i tōna whakatuwheratanga, i tata kī katoa ki ngā tūroro me ngā manuhiri.

GSAM 367.3Ki taua wā, kua tino tutuki ngā mea i matapaetia i te tau 1866 e te taunakitanga a Mrs. White mō te whare nei. Kua maha kē ngā tāngata i whakaae ki te mārama o te pono o nāianei, nā te mea i aro tuatahi rātou ki tēnei iwi i te haere mai ki te whare nei ki te rapu hauora.

GSAM 367Te Whare Whakatā Hauora ā-Tuawhenua

GSAM 367.4I roto i te Signs of the Times, 22 o Nōema, 1877, M. G. Kellogg, M.D., te tuākana hāwhe o J. H. Kellogg, i pānui kua riro i a ia ngā whenua i te taha o Howell Mountain, e rua māero me te haurua ki te raki-rāwhiti o St. Helena, i te Kaunti o Napa, California, ā, e tata ana ia ki te whakatū whare ka kīia ko te “Whare Whakatā Hauora ā-Tuawhenua,” kei te taha o Crystal Springs. I te takurua o 1877–78 ka tūria tētahi whare, ā, ka whakatuwheratia mō te rongoā i ngā tūroro i te tīmatanga o te tau 1878. Kua tipu te rahi o tēnei whare whakatā hauora, pērā i tōna whare matua, te whare hauora i Battle Creek, ā, he wāhi hoki i tae mai ai te tokomaha ki te mōhio me te whakaae ki te karere.

GSAM 368Te Pacific Health Journal

GSAM 368.1He wā tino whai take mō te ahunga whakamua i te kaupapa o te karere a te anahera tuatoru te raumati o te tau 1885. I te tuatahi o Mei, i whakanohoia te Whare Whakatā Hauora ā-Tuawhenua i St. Helena ki raro i te whakahaere rongoā a tētahi tākuta kua whiwhi tohu tika. I te marama o Hune, i tīmata te whakaputanga ia rua marama o te Pacific Health Journal and Temperance Advocate, he maheni 24-whārangi i raro i te tirohanga whakatika a te Minita J. H. Waggoner. Nā ēnei whakahaere i puta ai he ora hou ki te whare hauora, ā, kāore i ngaro he moni pēnei i ngā tau o mua, engari i tīmata ki te whakaatu, ia tau, he hua moni, i muri i ngā utu katoa, i waenga i te $2,000 me te $4,000 ia tau, tae noa ki te tau i kati i Āperira 1891, i whakaatu ai he hua moni, i muri i ngā utu katoa, neke atu i te $12,000.

GSAM 368.2I te hui a te Rural Health Retreat Association i St. Helena i te tau 1887, i tukuna te kōrero e whai ake nei mō ngā pūtea o te whare: I te 1 o Mei 1885, ko te uara neto o te whare he $5,322.76 anake, arā, he $2,547.24 iti iho i te katoa o ngā hea i tukuna tae noa ki taua rā. Arā, kua pau katoa e te whakahaere āna moni whiwhi me te $2,547.24 o tōna pūtea matua. I te 1 o Āperira 1887, ko te uara o te whakahaere i tua atu i āna nama katoa he $21,372.64, arā he pikinga i roto i te rua tekau mā toru marama o te $16,049.88. Nō tēnei moni, i tangohia hei hea te $5,280, ā, i tukuna he koha ki te whare i te $2,497.60; nō reira, i puta he painga neto $8,272.28 i ngā mahi a te whare. I taua wā pea ka whakaputaina te Pacific Health Journal hei pukapuka marama 32-whārangi, he uhi tōna, ā, i kitea he tino whai hua ake hei whakatairanga i ngā painga me ngā mātāpono o te whakahaere.

GSAM 369Mahi Atāwhai

GSAM 369.1I roto i te Medical Missionary, Hānuere 1891, i te kōrero mō te Whare Hauora o Battle Creek, i mea a Tākuta J. H. Kellogg:—

GSAM 369.2“Ko te nui o ngā rongoā aroha i whakahaerehia i roto i te rua tekau mā rima tau o te noho a te whare he tino nui ake i te $100,000, he maha ngā wā atu i te pūtea i whakapaua tuatahi.
GSAM 369.3“Hei tāpiri atu ki ngā mahi aroha i whakahuatia, kua tukuna e te whare ngā kaikōrero, ngā nēhi, ngā kaiako i ngā kura tunu kai, me ētahi atu tāngata kua whakangungua mō ngā momo mahi mīhana rerekē.”

GSAM 369He Karanga mō ngā Tamariki Kāore he Mātua

GSAM 369.4I te Hui Whānui, i te 8 o Māehe 1891, i tuku a Dr Kellogg i tētahi tono kaha mō ngā pani. I mea ia: “Kua tohua ahau hei ‘māngai whānui’, ā, ka tū au hei kanohi mō te hunga kāore he kanohi—ngā pani, kāore he tangata hei tiaki i a rātou.”

GSAM 369Te Koha $30,000 a Mrs. Haskell

GSAM 369.5I roto i te Home Missionary, Hānuere 1892, i tukuna he karanga kaha kia whai pūtea hei whakarite kāinga mō ngā tamariki pani. I roto i taua pukapuka i tuhia ai ngā ingoa o te hunga i oati pūtea mō te whare kia eke ki te $17,716—he iti rawa te moni, i whakaaro ai ngā kaiwhakatairanga o te kaupapa, mō tētahi mahi nui pēnei, nō reira i mataku ai rātou ka whakaroa te whakatinanatanga o te mahi. Engari ko ia e kite ana i te mutunga mai i te tīmatanga, ā, ko ia hoki te rangatira o “ngā kararehe i runga i te mano o ngā pukepuke,” nāna i whakarite ngā āhuatanga kia tuku mai tētahi wahine whai rawa, ehara i te tangata o tō tātou whakapono, a Mrs. Caroline E. Haskell, nō Chicago, te wāhine kua mate tana tāne a Mr Frederick Haskell, i te rongo ia mō tēnei mahi aroha e whakamaheretia ana, ka tuku tonu ia i te moni $30,000 ki te komiti whare, me te tikanga māmā kia whakamahia katoa hei hanga whare mō ngā tamariki kāore he mātua, i runga i ngā mahere i whakamāramatia i mua, kia whakahaerehia i runga i te wairua whānui, manaaki hoki, ā, kia kīia te whare nei ko te Whare Maharatanga o Haskell hei maumahara ki tana tāne kua mate.

GSAM 370.1Nā ēnei pūtea i whakaratohia, i taea e te Medical Missionary and Benevolent Association te whakatū me te whakatuwhera i te whare hei kāinga mō ngā pani i te tau. I whakatapua tēnei whare i te 25 o Hānuere, 1894. I te nuinga o te wā mai i taua rā, e kotahi rau te toharite o te whānau, arā, ngā pani, ngā kaiāwhina, me ngā kaiako.

GSAM 370Te Whare Maharatanga o James White

GSAM 370.2Hei tāpiri atu ki te tiaki me te tautoko i ēnei tamariki kāore he mātua, kei te whakahaere hoki tēnei rōpū i tētahi atu whare aroha, ko te Whare Maharatanga o James White tōna ingoa, kei reira e tiakina ana, e whakamārietia ana hoki ngā pakeke kāore he kāinga neke atu i te rua tekau.

GSAM 370Ngā Mihinare Hauora

GSAM 370.3I roto i tēnei momo mahi, i tangohia tētahi atu hīkoinga kaha i te wā i tīmata ai te whakangungu i ngā mihinare hauora. Hei whakamihi mō tēnei whakapau kaha hei hiki ake i te tangata, i mea a Mrs. White, i a ia e tuhi ana mai i Preston, Ahitereiria, i te 16 o Hepetema, 1892:—

GSAM 370.4“Ka hiahia ahau kia kotahi rau ngā tāngata e whakangungua ana i te wā e kotahi anake te tokomaha ināianei. Me pēnei tonu. Ka nui ake te whai hua o ngā tāne me ngā wāhine hei mihinare hauora i tō rātou whai hua hei mihinare kāore i whai mātauranga hauora.”

GSAM 370.5Kua tino piki ake te tokomaha o te hunga e whai ana i tētahi akoranga whakarite hei uru ki tētahi ratonga mō te oranga katoa pērā i tēnei, mai i te wā i tuhia ai ngā kōrero o runga ake nei.

GSAM 370Te Whanaketanga o te Mahi Hauora

GSAM 370.6I roto i te Medical Missionary, Hānuere 1894, he kōrero poto e whakaatu ana i ngā kōrero whakamīharo mō te tipu o te mahi hauora. E pēnei ana te kī:

GSAM 371.1“I whakatūria te Whare Whakahou Hauora i te tau 1866.... I hokona tētahi whare anga paku, he whare noho tūmataiti i tētahi wāhi pai, hauora hoki, i runga i ngā whenua tiketike o Battle Creek, tētahi o ngā tāone e tipu ana o Michigan. Tokorua ngā tākuta, tokorua ngā kaitiaki kaukau, kotahi te nēhi (kāore i whakangungua), tokotoru, tokowhā rānei ngā kaiāwhina, kotahi te tūroro, me ngā raruraru maha, me te nui o te whakapono ki te heke mai o te whare me ngā mātāpono i whakatūria ai—koinei te tīmatanga o tēnei pakihi. I mōhiotia ko te Whare Whakahou Hauora.
GSAM 371.2“I te wāhi i tū ai te whare iti tuatahi, kei reira ināianei he whare 312 putu te roa, 100 putu te hōhonu, e ono ngā papa teitei, e taea ai te manaaki i te toru rau manuhiri, ā, kua whakanohoia ki reira ngā taputapu katoa e taea ana e te pūtaiao hou te tuku mō te tiaki me te whakaora i te hunga māuiui. Tekau ngā tākuta, ko te nuinga he mātanga i ā rātou ake rāngai, ko rātou te rōpū hauora. Ko ngā nēhi me ētahi atu kaiāwhina e hanga ana i tētahi whānau neke atu i te toru rau, ā, ko ngā manuhiri o te whare nei nō ia kāwanatanga o te Kotahitanga, ā, he tokomaha hoki nō ētahi atu whenua. He tuwhera tonu ōna kuaha ki ngā mihinare, ahakoa nō te kāinga, nō tāwāhi rānei, ahakoa tō rātou ingoa, ā, he ruarua noa ngā wā e kore ai e noho i te whānau tētahi, ētahi rānei o ēnei manuhiri.

GSAM 371Te Hōhipera o te Whare Hauora

GSAM 371.3“I whakatūria te hōhipera i te tau 1888, he whare 100 x 60 putu te rahi, e rima ngā papa teitei. E toru o ngā papa o runga o te whare e whakamahia ana mō te tari pokanga o te whare hauora, ngā rūma o ngā tūroro, me ngā wāhanga. Kei konei hoki ngā tari mō ngā mahi aroha o te whakahaere. E rua tekau ngā whare nohonoho iti, ā, he maha o ēnei e whakamahanatia ana mā te mamaoa, ā, e whakamāramatia ana mā te hiko, pērā i te whare matua, e piri ana ki reira, ā, kī ana i ngā tūroro, i ngā ākonga rānei. I whakatūria tētahi kura whakangungu mō ngā nēhi mihinare hauora i te 1 o Hūrae 1884. I roto i ngā marama tuatahi e ono, i rēhitatia e toru tekau mā rima ngā ākonga.”

GSAM 372Matapae mō ngā Kaimahi e Haere Ana ki Waho

GSAM 372.1I te kōrero mō te whare hauora kei St. Helena, California, i roto i tētahi karere i tuhia e Mrs. White mai i Tramelan, Huiterangi, i te 6 o Pēpuere, 1887, ka mea ia:—

GSAM 372.2“Kua kī te Atua, mēnā ka hīkoi ngā tāngata e hono ana ki tēnei whare i runga i te māhaki me te whakarongo, e mahi ana i te hiahia o te Atua, ka ora, ka angitu; ā, ka tukuna atu i reira ngā mihinare hei manaaki i ētahi atu ki te mārama kua hoatu e te Atua ki a rātou. Ka whakangaro ēnei i ngā whakapakoko i ngā wāhi tiketike i roto i te wairua o Īhu; ka whakakitea e rātou ngā whakapono pōrangi, ā, ka whakatō i te pono, te mā, me te tapu ki ngā wāhi e tiakina ana ināianei te hē, te whai i ōna ake hiahia, te kore whakahaere, me te kino anake.”

GSAM 372.3Ka whakahua mātou i ēnei kupu, nā te mea ka tika anō ki ērā atu whakahaere pērā.

GSAM 372Kua Oatitia te Angitu i ngā Mahi Hauora

GSAM 372.4I roto i tētahi taunakitanga motuhake i hoatu ki te hāhi i te tau 1891, ka pānuitia: “Ka tau te manaakitanga a te Atua ki runga i ngā mahi katoa hei whakaoho i te hiahia ki te whakahou i te hauora; nō te mea e hiahiatia ana puta noa i ngā wāhi katoa. Me puta he whakaoranga anō i tēnei take; nō te mea e hiahia ana te Atua ki te whakatutuki i ngā mahi maha mā tēnei huarahi.”

GSAM 372Te Whare Wānanga Rongoā Mihinare o Amerika

GSAM 372.5Hipanga i muri i te hipanga ka anga whakamua te mārama ki te huarahi whai whakaaro o te rongoā mate, tae noa ki te marama o Hune 1895, i puta ai te hiahia kia whakatū he whare wānanga mātauranga rongoā. Hei whakatutuki i tēnei hiahia, i whakatūria te Whare Wānanga Rongoā Mihinare o Amerika mō te kaupapa motuhake kia whakangungu i ngā tākuta kia mahi i raro i te Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, i ngā papa mahi ā-rohe, ā-ao hoki. I tū ngā whakanuitanga whakatū i Battle Creek i te 30 o Hepetema 1895, ā, i whakatuwheratia te whare wānanga i te rā i muri mai, arā, i te 1 o Oketopa, me tētahi karaehe e whā tekau ngā ākonga.

GSAM 372.6I roto i te pānui a te whare wānanga ka pānuitia:

GSAM 372.6“Kua whakatūria ā-ture te whare wānanga ki Chicago, i raro i ngā ture o te Kāwanatanga o Illinois. Ka tino hōhonu te marautanga ako, pērā i ngā kura rongoā pai rawa atu o Amerika. Ka whakawhiwhia ngā akoranga i Chicago i tētahi wā, ā, i Battle Creek, Mich. i tētahi wā.”

GSAM 373.1Mō te hunga e whakareri ana mō te mahi mīhana hauora, ka pānuihia e mātou ngā kōrero e whai ake nei i roto i te Medical Missionary, Ākuhata 1895:

GSAM 373.1“Ko te karaehe nēhi e whakangungua ana ināianei i te Kura Whakangungu Nēhi o te Whare Hauora o Battle Creek he neke atu i te 250; kua tohua he tūranga mō ia tangata o ēnei kua āhei ki te mahi mīhana hauora. E hiahiatia ana ngā nēhi mō ngā Moutere o te Moana-nui-a-Kiwa, Inia, ngā Moutere o Inia ki te Hauauru, Amerika ki te Tonga, rua tekau mā rima, toru tekau rānei mō ngā Takiwā ki te Tonga o Amerika, me ā mātou tāone nui.”

GSAM 373Te Whakawhānuitanga o te Mahi Mīhana Hauora

GSAM 373.2I ngā whakanuitanga paetahi o te karaehe o ngā Nēhi Mihinare o te Whare Hauora, i tū ki te Whare Karakia, i te 5 o Nōema 1895, ka mea a Dr Kellogg:—

GSAM 373.3“Tekau mā rua tau ki muri, i tētahi hui pērā i tēnei, i oti te akoranga a ngā nēhi e rua. I tēnei wā, e toru rau ki te whā rau ngā nēhi kei roto i te ope. Tekau mā iwa ngā tākuta kei te whare hauora, ā, e rua tekau mā rua kei ngā whare pērā, he hononga iti, he hononga nui rānei ki te whare hauora, ā, kei raro i te mana whakahaere a te Medical Missionary and Benevolent Association. E rima tekau mā toru o ā mātou nēhi kei ngā whenua kē rerekē,—i Huitene, Mēhiko Tawhito, Te Tai Kōura o Āwherika, Ahitereiria, Āwherika ki te Tonga, Tēnēmarā, Inia, Aotearoa, Samoa, me Giana Piritene. E ono tekau mā toru ngā ākonga rongoā e whakangungu ana ināianei. E whā tekau mā tahi o ēnei kei konei, e rua tekau mā rua kei te Whare Wānanga o Michigan me ētahi atu kura. E rua tekau mā rua ngā nēhi ka whiwhi tohu i konei i tēnei pō, ā, kua tino rite rātou ki te anga whakamua hei nēhi kua whakamanahia.”

GSAM 373.4I te whai i te tipu o ā mātou whare hauora tae noa ki te tau 1902, ka kitea ko te Whare Hauora o Battle Creek, me tōna whare wānanga rongoā me tōna kura whakangungu nēhi, te whare nui rawa atu o tēnei momo i te ao e puritia ana e ngā Atewenetiti o te Rā Whitu.

GSAM 374I Tahuna ngā Whare Matua

GSAM 374.1I te pō o Pēpuere 18, 1902, i tahuna e te ahi te whare matua nui, me ōna taputapu pai, me te hōhipera whānui. I reira e whā rau ngā tūroro me ngā manuhiri i roto i ngā whare i taua wā, engari nā ngā mahi toa a ngā tākuta, ngā nēhi, me ngā kaiāwhina, ā, nā te tiaki motuhake a te Ariki, i puta katoa rātou i waho o ngā whare kāore i whara nui.

GSAM 374Te Whare Hauora Hou

GSAM 374.2Kua tūria tētahi atu whare, he nui ake, he pakari ake i te mea o mua, ki te wāhi o ngā whare tawhito. I whakatūria te toka kokonga o te hanganga o nāianei i te 12 o Mei 1902, ā, i whakatapua te whare i te 31 o Mei 1903. E ai ki ngā kaiwhakahaere o te whare, mō te whare hou nei, “he pakari, he mau tonu, pērā i te mea ka taea te hanga whare ki te rino, ki te kōhatu, ki te pereki, ki te sima.

GSAM 374.3“Ko ngā taputapu o te whare hauora, i ngā āhuatanga katoa, ko ngā mea hou rawa, whānui, hauora, māmā, ā, pakari hoki e taea ana te tiki; ā, e whakapono ana, i tōna tū o nāianei, kua oti, ka tuku te Whare Hauora o Battle Creek i ngā āheinga me ngā māmātanga mō ngā tūroro kāore e taea te whakataetae.
GSAM 374.4“Ko te whāinga a ngā kaiwhakahaere o te whare hauora kia kohia ngātahi ki tētahi wāhi kotahi, i raro i ngā āhuatanga pai, ngā tikanga me ngā taputapu hou katoa mō te rongoā i te māuiui e mōhiotia ana e te rongoā whai whakaaro, ā, kia whakamahia ēnei tikanga i runga i te ngākau pono me te mātauranga.”

GSAM 374He maha ngā Whare Hauora ka Whakatūria

GSAM 374.5Ko te mārama i tukuna ki tēnei iwi, ko te hiahia o te Ariki kia nui ngā whare hauora, he rahi āhua paku, e tohaina ana puta noa i te ao, kaua e whai i ngā whare nunui ruarua. E koa ana mātou ki te kite kua tīmata kē te whakatuwhera i ngā whare hauora iti puta noa i ngā wāhi maha o te ao, otirā i roto i te tekau tau kua pahure. I roto i te General Conference Year Book mō te tau 1904, kei reira he rārangi o ngā whare iti ake nei, neke atu i te rima tekau.

GSAM 375Rārangi o ngā Whare Hauora

GSAM 375.1Ahakoa he mea whai pānga pea te whakamārama i ngā āhuatanga i ārahi ai ki te whakatū i ēnei, me whakamārie mātou, i roto i tō mātou wāhi iti, ki tētahi rārangi o ngā whenua e noho ana ēnei, me te maha o ia whenua. Ka kitea e mātou i Amerika, 35; Ingarangi, 3; Tiamana, 1; Huiterangi, 1; Tēnēmarā, 1; Nōwēra, 1; Huitene, 1; Āwherika ki te Tonga, 1; Ahitereiria, 2; Aotearoa, 1; Motu o Samoa, 1; Mēhiko Tawhito, 1; Inia, 1; Hapani, 1.

GSAM 375Rārangi o ngā Rūma Rongoā

GSAM 375.2Hei tāpiri atu ki ēnei whare hauora, e rua tekau mā rua ngā rūma rongoā, tekau mā whitu kei Amerika; kotahi kei Jaffa, kotahi kei Hiruhārama, Palesetina; kotahi kei Guadalajara, Mēhiko Tawhito; kotahi kei Kimberley, Āwherika ki te Tonga; kotahi kei Rockhampton, Ahitereiria. Hei tāpiri atu ki ēnei, e rua tekau mā ono ngā wharekai huawhenua, ā, ka taea e te tangata te tiki i te kai mā, hauora hoki, ā, ka whiwhi hoki i ngā akoranga, he nui, he iti rānei, mō te āhua tika o te noho.

GSAM 375.3E whakaatu ana ēnei tatauranga mō te ahunga whakamua o ngā mātāpono whakahou hauora me pēhea e taea ai e te Ariki te “whakatutuki i tētahi mahi nui mā tēnei huarahi,” i matakitea ā-atua i te tau 1866; ā, e whakaatu hoki, i matakitea i te tau 1863, me pēhea e whai wāhi ai “ngā mātāpono whakahou hauora” ki te “whakarite i te iwi mō te whakawhitinga i te taenga mai o te Ariki.” Nā reira, kia piki ēnei whare hauora kia kotahi rau ngā wā, ā, kia tutuki wawe ngā kaupapa i whakaritea, i hoahoatia hoki mō rātou.

Ngā kīwae

  1. 3 Hoani 2. ↩

Kīwae

Hoki