Esuura ya 7 — Okugenda Mumaiso n’Obwangu kw’Obutumwa
GSAM 126.1Nkarora malaika ondi w’amaani naija ansi kuruga omu iguru, ayambaire ekicu; kandi omutwe gwe gwaliho omuhangazima, n’obuso bwe bwali nk’izooba, n’ebigere bye nk’empagi z’omurro. Yali aina akatabu akato akakingwirwe omu mukono gwe; yateera ekigere kye eky’obulyo ha nyanja, n’eky’obumoso ha nsi, kandi yayamirra n’iraka likooto nk’entale erukubbuukura. Ku yamazire kwamiirra, enkuba musanju zaarugamu amaraka gaazo.... Kandi malaika ou narozire ayemeriire ha nyanja n’ha nsi, yaimukya omukono gwe kwerekera omu iguru, yarahira Oyo arukubaho ebiro n’ebiro, owaahangire iguru n’ebirimu, n’ensi n’ebirimu, n’inyanja n’ebirimu, ati obwire tibuliba bukyaroho; baitu omu biro by’iraka lya malaika owa musanju, ku alitandika kuteera engwara, ensita ya Ruhanga erihikirizibwa, nk’oku yabwire abaheereza be abarangi.1
GSAM 126Malaika ni Kisisani ky’Abakwenda b’Abantu
GSAM 126.2Nk’oku kyamaze kworekwa, omurimo gw’okubuurira engiri gukahabwa omuntu, kandi Mukama akaraganisa omugisa gwe ha murimo ogwo kuhika ha nkomerero y’ensi.2 Nahabweki malaika arukutwara obutumwa obu aina kuba kisisani ky’obutumwa obw’obwire oburibuurirwa abatuura b’ensi. Obutumwa burangirirwa kuruga omu kitabu “ekikingwirwe,” ekirukwoleka kurungi ngu kara kyali kikingirwe. Abakwenda abo Ruhanga abatwara nk’ab’omugisa; habwokuba “omuhangazima,” akamanyiso k’endagaano ya Ruhanga, guri haiguru yaabo, kandi bayambaire omusana gw’ekitiinisa kya Ruhanga, barangirira obutumwa ha busobozi bw’Omutonzi wa byona. Ekirangirirwa hanu n’obutumwa bw’obwire, obwali “busibire,” baitu hati burangirirwa kuruga omu kitabu “ekikingwirwe.”
GSAM 127.1Omu busuura obwahingwire, kyamaze kuhamibwa ngu Mukama akamanyisa obwire obu omusana gwakuba ogw’okubuurira ha kukoma kw’ebiro by’obunabi—ebiro 2300—ebirukutwara ha kucwa omusango kw’okuseruliiriza; kandi obunabi obwagamba ngu okumanya kuryeyongera bwahikirizibwa kurungi, arukwimukya baingi abu yaha omusana ogwo; kandi akamanyisa n’obwire obu “kisisani ky’omuti gw’omutini” kyakuba kimanyirwe, arukwimukya abegesa be omu bwire obwo kugenda kubuurira ensi ekisisani ekyo. Nikyo kimwe, akamanyisa kurungi aho obutumwa bw’obwire bwakuba obw’iraka likooto, kandi nikyo kyahikirizibwa gye.
GSAM 127Okwamirra n’Iraka Likooto okw’Obutumwa bwa Mbere
GSAM 127.2Obwire obu okwamirra n’iraka likooto okw’okurangirira obu kwabaire nikusemeriire kukorwa n’ekibuuzo ky’omugaso. Hanu kiri hagati y’okukuba kw’engwara eya mukaaga n’eya musanju; ekyo tikirorwa ha mwanya gwako omu Byahandiikirwe byonka, baitu n’obutumwa bwonyini obugira buti: Omu biro by’iraka lya malaika owa musanju, ku alitandika kuteera engwara, ensita ya Ruhanga erihikirizibwa, nk’oku yabwire abaheereza be abarangi. Ekyo n’obwakaiso obutaroho kubanganisa ngu obwire obwarangirirwa omu butumwa obu burihika ha kukuba kw’engwara eya musanju.
GSAM 127Obwire bw’Okwamirra n’Iraka Likooto
GSAM 127.3Malaika wa musanju obu ateera engwara, tusoma ngu enju ya Ruhanga ey’omu iguru ekakingurwa, kandi omu nju ye harabwaho esanduuko y’endagaano ye.3 Omu murimo gw’ekikaro ekirukwera eky’ensi, ekisiika ekirumu esanduuko y’endagaano—ahantu harukwera muno—kyakingurwaga rimwe omwaka gwonka; ekyo kyabaire ha kiro ky’okuhongerera, kandi nikigendererwa kwoza ebibi—okwoza ekikaro ekirukwera. Obwire obwagaragurizibwe, obu murimo ogu gw’okwoza, nk’oku Kristo yaguhikirize, gwakuba, buri ha nkomerero y’ebiro 2300.4 Kandi nikigambwa ngu malaika owa musanju obu ateera engwara, amaraka omu iguru gagaruka gati obwire bwahikire abafu kucwerwa emisango.5
GSAM 128.1Ekisisani ky’obunabi eky’Okusuku’rwa 10 nikyoreka obwire obu butumwa obu burigenda “n’iraka likooto,” kandi hanyuma, “nk’entale erukubbuukura.” Obwire obu, nk’obunabi obu burukugamba, obutumwa bwakuba obw’iraka likooto, kuruga ha nkomerero y’engwara eya mukaaga kuhika ha nkomerero y’obwire obwo bw’obunabi oburukutwara ha kwoza ekikaro ekirukwera, ni okugamba, kuhika ha nkomerero y’ebiro 2300. Engwara ina ez’okubanza zaahikirizibwa omu ntambara z’Abagothi, Abavandali, Abahuni, n’abandi, ezagabanyize Roma y’Oburengerwaizuba omu bitundu ikumi, rundi obukama ikumi.
GSAM 128Engwara eya Kataano
GSAM 128.2Engwara eya kataano niyoleka okuimuka kw’Abamohamedi n’ekicu kyabo ky’amakosa, baitu muno obwire bw’“emyezi etaano,” rundi emyaka 150 y’obwire bwonyini, kuruga obwire obu “baina omukama haiguru yaabo.” 27/07/1299, Othman, owaatandikire obukama bw’Abottomani, yingiire omu nsi ya Nicomedia. Kuruga obwire obwo, Abottomani bakahiigahiiga kandi “babonabonesa” obukama bwa Roma obw’Oburugaizooba kuhika 27/07/1449, emyaka 150 ey’okukuba kw’engwara eya kataano. Omu bwire obwo Abaturuki baizire n’amahe gaabo kurwanisa orurembo rwa Constantinople, nibakozesa obwanga omu ntambara yaabo; kandi kuruga omu muzinga omunene, omuhandiiki w’ebyafaayo Gibbon ogu yagamba ngu gwatwarwaga ente 60, bakateera amabuye manene ha bihome bya Constantinople.
GSAM 128Enkomerero y’Engwara eya Mukaaga
GSAM 128.3Omu bwire obu, John Palleologus, ou abahandiiki b’ebyafaayo babara nk’omukama w’Abagiriiki ow’enkomerero, akafa. Constantine Decozes niwe yali omusika w’oburyo w’entebe y’obukama, baitu nikigambwa ngu okutina Amurath, omukama w’Abaturuki, owaabaire arukumurwanisa, kwamuretereire kusaba Amurath obusobozi bw’okweterera ha ntebe y’obukama. Ekikorwa nk’eki kikaba nikisa n’okweheza ha ntebe y’obukama ha Baturuki. Mazima, omu bwire buke muno, Abottomani bakaba batwire orurembo rwa Constantinople n’obukama bwa Roma ey’Oburugaizooba. Nahabweki “bakaita” obukama obwo omu bya politiki, obu baabaire “babonabonesa.” Bakaba nibasemeriire “kubwita” okumara “esaha n’ekiro, n’omwezi, n’omwaka.”
GSAM 129.1Ku turukukitwara nk’obwire bw’obunabi, ekiro kimu kikaba omwaka gumu, obwire bwakuba buhi? Ekibuuzo n’ekyanguhi: omwaka, ebiro 360, rundi emyaka; omwezi, ebiro 30, rundi emyaka; n’ekiro kimu, omwaka gumu—byona hamwe ebiro 391, rundi, omu bwire bwonyini, emyaka 391. Esaha, kuba ekicweka kimu ha bicweka makumi abiri na bina eby’ekiro, nk’ekisisani, ekaba eri kimwe kya kabiri ky’omwezi, rundi ebiro 15. Obwire bwona obw’obutegyeki bw’Abamohamedi obw’obwetegyeki omu nsi ya Roma ey’Oburugaizooba bwakuba emyaka 391 n’ebiro 15. Ku twongerire eki ha 27/07/1449, kitutwara ha 11/08/1840, nk’enkomerero y’obwire bw’obwetegyeki bw’Abaturuki, nk’oku kyateirweho omu ngwara eya mukaaga.
GSAM 129Dr. Josiah Litch Aragura Okuhwaho kw’Obukama bw’Abottomani
GSAM 129.2Omu 1838, Dr. Josiah Litch, ow’ePhiladelphia, Pa., amaze kwikiriza amazima agateirweho William Miller, aketaba omu murimo gw’okumanyisa muno obutumwa. Akateekateeka ebiwandiiko by’okubuurira omu mpapura ha ngwara musanju ez’Okusuku’rwa. Akahamya muno ngu engwara eya mukaaga yakulekera kugamba kandi amaani g’Abottomani gahwere ha kiro kya 11 Okwamunaana, 1840, kandi ngu ekyo kyakwooreka ensi ngu ekiro omu bunabi bw’ekisisani nikimanyisa omwaka gw’obwire bwonyini.
GSAM 129.3Bamwe ha b’oruganda, n’abamwe abaikirize na we ha nsonga enu, bakatiina n’obwoba habw’ebyakuba “kutaraba nk’oku yagambire.” Baitu ekyo tikyamugariize; akagumizamu kukora kyona eki yaabaire naasobora kumanyisa abantu ebiteekateeko bye ha nsonga y’Abaturuki. Empapura z’abantu zaarangire ekigambo eki yaabaire agambire. Ebibiina by’abatarukwikiriza bikagamba ha nsonga enu omu nteerane zaabyo, bigira biti: “Hanu haroho omusaija arukuhangara kuranga ekintu atarukumanya nkooku kirirugamu; kandi ekintu eki ku kirugamu nk’oku arukugamba, nikyahamya omusango gwe hataroho kubanganisa, ngu ekiro omu bunabi nikimanyisa omwaka, kandi ngu ebiro 2300 n’emyaka 2300, kandi ngu birihwa omu 1844.”
GSAM 130.1Okuteerwa omu mpapura kw’orubazo rwa Dr. Litch kwateire abantu omutima, kandi enkumi nyingi baayeterwa kurindira okuhwaho kw’oburemeezi obwabaire butandikire hagati ya Mehemet Ali, pasha wa Misiri, n’omukama w’Abaturuki. Amagana bakagira bati: “Ensonga enu ku erihwa nk’oku dokita yagambire, erihamya omusingi gw’omwaka-k’ekiro gw’okusoborra obwire bw’ekisisani, kandi nituba Abadventista.”
GSAM 130Omukama w’Abaturuki Arwanisa Pasha wa Misiri
GSAM 130.2Omu myaka mingi etakabaire 1840, omukama akaba atabwire omu ntambara na Mehemet Ali, pasha wa Misiri. Omu 1838, oburemeezi hagati y’omukama n’omugaragwa we w’Omumisiri bwakomeirwe akanya habw’amaani g’abambasada b’amahanga. Baitu omu 1839, oburwani bwagarukire, kandi bwagumizamu kuhika ha rugamba rw’amahe g’omukama n’aga Mehemet, amahe g’omukama gaacweiremuno kandi gaahwereera, kandi amato ge gakwatwa Mehemet gatwarwa Misiri. Omukama akaba ahindukire omunaku muno kuhika ngu, entambara ku yagarukire omu Kwamunaana, akaba aina amato abiri ag’orulengo rw’okubanza n’amato asatu ag’ekika kya frigate byonka, ebisigara by’amato g’Abaturuki agaabaire gaina amaani. Mehemet akanga muno kugonza kugarurira omukama amato ago, kandi yagira ngu amahanga ku gaagerageza kumutwaraho, naija kugookya. Omu mbeera egi, omu 1840, Bungereza, Russia, Austria na Prussia bakataahamu, baateekateeka ha kumaraho oburemeezi; habwokuba kyabaire kigaragara ngu, ku Mehemet yaarekwa, akaba naija kuba omutegyeki w’entebe y’omukama.
GSAM 131Okutaahamu kw’Amahanga Agahurire
GSAM 131.1“Omukama akikiriza okutaahamu kw’amahanga agahurire, kandi nikyo yarekiire ekibuuzo eki omu mikono yaago habw’okwecweramu. Enteerane y’amahanga ago ekabera London, sheik Effendi Bey Likgis ariho nk’omukiikirizi w’Abottomani aina obusobozi bwona. Bakateekateeka ekiragiro ky’enkomerero, ekyaabaire nikigambwa kuheebwa pasha wa Misiri, omukama arukumuraganisa obutegyeki bw’obusika bwa Misiri, n’ensi yona ya Syria erukuruga ha omukono gw’inyanja ya Suez kuhika ha enyanja ya Tiberias, hamwe n’ekitundu kya Acre, okumara obwomeezi bwe; nawe, ha rubaju rwe, akaba naija kuruga omu bitundu byona ebindi eby’obutegyeki bw’omukama ebi yaabaire atwire, kandi akagarura amato g’Abottomani. Ku yaakanga eki omukama yaabaire amuhebire, amahanga ana gaabaire nigasemeriire kutwara omusango ogwo omu mikono yaago, n’okukoresa emiringo endi yona eyagaabaire nigareeba nk’esemeriire kumureetera kuhikiriza.”
GSAM 131.2“Kikaba kigaragara ngu, eki kiragiro ky’enkomerero ku kirateebwa omu mikono ya Mehemet Ali, aho naaho, omusango ogwo gukaba nigurugaho ebiro byona ha busobozi bw’omukama ou tumazire kugambaho, kandi kuruga omu bwire obwo, okuteekateeka ha nsonga ze kukaba kuri omu mikono y’amahanga agandi.”
GSAM 131Obunabi Bwahikirizibwa—Enkomerero y’Obwetegyeki bw’Abaturuki
GSAM 131.3“Omukama akatuma Rifat Bey omu lyato rya gavumenti erirukutambuzibwa amaani g’omwika gw’amaizi agayokiibwe omurro kugenda Alexandria, kumanyisa pasha ekiragiro ky’enkomerero. Kikateebwa omu mikono ye, kandi nawe yakitwara, ha kiro kya ikumi na kumwe Okwamunaana, 1840! Omu kiro kyonka ekyo, omukama akahandiikira abambasada b’amahanga ana, naabuuza enteekateeka eyakukozesebwa pasha ku yaakanga kuhikiriza ebiragiro by’ekiragiro ky’enkomerero; baamugarukamu ngu byona bikaba bimaze kuteekateekwa, kandi ngu akaba atarukwetenga kwetuntura ha kintu kyona ekyakubaire nikiza. Omu kiro eki, obwire bw’emyaka magana asatu na makumi mwenda na gumu n’ebiro ikumi na bitaano obwabaire buheirwe obutegyeki bw’Abottomani bwahwa; kandi obwetegyeki bw’omukama bwaba buri hi?—Bwahwa!”6
GSAM 132.1Kuruga ha kiro ekyo kuhika hati, omukama aina kugenda hansi y’okuragiirwa amahanga ago, kandi arora obukama bwe nibutemwamu, ekitundu ha kindi, nibatwara buri kimwe kukikoresa omu bigendererwa byabo.
GSAM 132Abantu Baayimusibwa Kwetegereza Obunabi
GSAM 132.2Okuhikirizibwa okw’obunabi oku okw’omugaso kukareetera abantu omu biteekateeko by’amaani muno. Kukongerera abantu omutima gw’okuhuliiriza ha nsonga y’obunabi obwahikirizibwa n’oburukuhikirizibwa. Dr. Litch akagira ngu omu myezi mike bwanyima ya Kwamunaana 11, 1840, akaba atungire amaburuwa kuruga omu batariikiriza abamanyirwe kurenga rukumi, bamwe baabaire nibebembera ebibiina by’abatarukwikiriza, nibagamba ngu barekire kurwanisa Baibuli kandi bagikwatire nk’okworekwa kwa Ruhanga ha muntu. Bamwe halibo bakahinduka baikiriza Ruhanga buzima, kandi abamwe bakaba abakarangirizi b’amakuru abakuru omu ntambuza y’okwija kwa kabiri. Bamwe bakagambira Dr. Litch bati: “Tukaba tugambire ngu abasoborozi b’obunabi batwara omu mpapura z’ebyafaayo ezikuzire muno kuhamya ebyo nibagamba ha bunabi obwahikirizibwa; baitu omu nsonga enu, twine ebintu ebiri kubaho omu maiso gaitu.”
GSAM 132.3Kwooreka oku, ha nkomerero y’engwara eya mukaaga, obutumwa bw’okwija kwa kabiri bwatandikire kugenda “n’iraka likooto,” nimbaza ha nsonga emwe nk’oku naarabwiirwe omwe ha baabaire bakora omu butumwa obu.
GSAM 132.4Omu mwaka 1840, E. C. Williams, omukora w’amahema n’ebitambaara by’amato ow’amaani kuruga Rochester, N.Y., akikiriza obutumwa, yaayeta Abakuru Miller na Himes kwija Rochester kubuurira enkumi z’abantu b’orurembo orwo. Bakamugarukamu ngu bakaba bataina sente ez’okupangisa enju empango erukusobora kwikiriza abantu. Yagarukamu ati: “Nyina ihema erirukwetooroora erirukupima fiti 120 omu bugazi. Ndilisimba, nditeekemu entebe, kandi ndilifaaho busa. Mwije murangirire obutumwa.” Yagira ati: “Baizire, kandi ihema tiryasobwere kukwatamu kimwe kya kabiri ky’abantu abaizire kuhuririza, nahabweki naateekamu ekicweka kya fiti makumi ana, naakora ihema erirukupima fiti 160 x 120. Ihema linu likaijuramu abantu buri kiro, kandi amagana gaayimerera haihi aheeru, boona baina ekihika ky’okuhurra ekigambo.”
GSAM 133Amagana Nigarangirira Obutumwa
GSAM 133.1Kuhikiriza omutima ogwabaire nigweyongera, bakakoresa amahema manene, kandi omu bwire bw’ekyanda bakateranira omu bibira. Omu butiti, bakakoresa amakanisa manene n’enju nkuru ez’okuteraniramu abantu, kandi byona byaijuramu kuhika ha busobozi bwabyo. Omu mwanya gw’Omukuru Miller kwemerera hati, nk’oku yaabaire ali omu 1840 etakabaire, “ali wenka haihi,” arukurangirira obutumwa, abantu nka magana asatu bakamweteranaho nibarangirira enkomerero y’obwire bw’ebiro 2300, kandi nibayamirira bati: “Obwire tibuliba bukyaroho,” na bati: “Esaha y’okucwa omusango kwe yahikire.” Nahabweki turora oku, obwire bwa Mukama ku bwahikire obutumwa kugenda omu nsi yona, ekigambo kye kyahikirizibwa, kandi obukaikuru bw’abantu bwatwarwa omutima gw’okuhurra okuyeta.
GSAM 133.2Ekyaabaire kihikire ha ntambuza omu Amerika kikaba kiri kityo n’omu mahanga agandi. Kuruga omu mwaka 1840, omu mwanya gw’abantu bake nibatambaza ebiwandiiko byabo, amakumi g’abantu gaayimuka nk’abaabaire baayetwe omumaiso kurangirira okwamirra. Omu Bungereza hakaba harumu ababuurizi magana musanju b’Ekanisa y’Abungereza bonka nibarangirira obutumwa, tutarukubara amakumi g’abandi abaabaire nibakora omu murimo nigwo gumwe. Omu mahanga ag’omugaso arenga makumi abiri ag’ensi, obutumwa bukaba bugenda n’omwete ogwabaire nigureetera abarorerezi kugira bati: “Abantu aba baina omwete gw’amaani muno.”