Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
29 / 31
29 / 31

Esuura ya 26 — Obuheereza Bwaitu omu Mahanga Agandi

John Norton Loughborough

GSAM 403.1“Kihandiikirwe ngu, Abo abatagambiirwe ebirukumukwataho balirora; kandi abo abatakahurraga balyetegereza.”1

GSAM 403.2Obuheereza bwaitu obw’okubanza omu nsi eri aheru ya United States bukatandikwa omu 1874, Omukuru J. N. Andrews obu yatumirwe Switzerland, akatandika kukora eyo.

GSAM 403EKICWEKA KYA BURAAYA OBWA HAGATI

GSAM 403.3Omu kasumi ako amahanga munaana nugo gakaba gali omu buheereza bunu; nigo Switzerland, France, Italy, Turkey, Belgium, Spain, Portugal, na Greece, ekicweka ekikaba kirumu abantu 140,000,000.

GSAM 403.4Nikizooka kiri kirungi kubaza hanu ha byaletiire abantu baitu kutandika obuheereza omu kiikaro ekigazi kiti, omu kasumi ekanisa yaitu ekaba ekyaina abantu bake.

GSAM 403Omukuru Czechowski

GSAM 403.5Omu mwaka 1865, Omukuru M. B. Czechowski, omunyadiini Omukatoliki kuruga Poland owahindukire kandi akaikiriza amazima g’omu biro binu, akagonza abantu baitu bamutume nk’omukwenda omu Buraaya obwa Hagati. Eki obukikaba kitasobokere omu kasumi ako, akatwara ensonga ye hali Abadventista b’orunaku rw’okubanza omu sande ab’omu Boston, Mass., obundi abakaba nibatekereza ngu akaba atakyaina kakwate koona n’abantu baitu. Ka kibe kyali kiti rundi kitarukwo, bakasorooza sente ezaakaba nizetagiisa, bamutuma omu buheereza obwakaba nagonza.

GSAM 404Abakuumi ba Sabiti omu Switzerland

GSAM 404.1Omu 1866, akeegesa amazima ga Sabiti n’obutumwa bwa maraika wa kashatu omu Tramelan, Switzerland; omulimo ogu gukarugamu ekitebe ky’abakuumi ba Sabiti. Hanyuma y’akasumi kake, akabalekaho agenda kwegesa obutumwa omu Hungary. Atagambire kintu kyona ekitebe kya Tramelan ha mulimo gwaitu omu Amerika, baitu Albert Vuilleumier, omu hali bo, akaba asobora kusoma Orungereza. Omu kugwa bugwi, akarora ekihandiiko kya Okweijurira kw’Okugaruka. Omu mulingo ogu, okuhandiikiranaga amabbaruha hagati y’amahanga gombi kwakatandika.

GSAM 404Omukuru Erzenberger Atumirwa Amerika

GSAM 404.2Omu 1869 James Erzenberger, owa Tramelan, akatumwa Amerika kwega Orungereza n’okweyongera kumanya enyegesa n’emigenzo y’Abadventista b’ekiro kya mushanju. Akahika Battle Creek ha 18 omu kwezi kwa 6, kandi yamarayo omwaka gumu n’ekicweka. Akaruga New York ha rugendo rwe orw’okugaruka, ha 9 omu kwezi kwa 9, 1870. Omu kwezi kwa 6 omu mwaka nugwo gumu, Ademar Vuilleumier akabunga ensi enu, nambere yamazire emyaka nk’ena. Obu yagarukaga omu nsi ye, akaba ali na Omukuru Andrews. Bakahika Neuchatel ha 16 omu kwezi kwa 10, 1874.

GSAM 404.3Omu 1875, Omukuru D. T. Bourdeau n’eka ye bakaruga Amerika bagenda France, nambere akatebe kakaba kabakomere kukorra.

GSAM 404Ekihandiiko ky’Orufaransa Kitandikwa

GSAM 404.4Omu mwaka ogwahondiireho, omu kwezi kwa 7, 1876, bakatandika kuteera ekihandiiko ekyapa omu Rufaransa omu Basel, Switzerland, ekirukwetwa Les Signes des Temps (Obumanyiso bw’Ebihe). Ha 13 omu kwezi kwa 5, 1882, hanyuma y’emyaka mukaaga, Omukuru Haskell akasaabala kuruga omu rubuga rwa New York agenda Buraaya. Omu rugendo runu orw’obukwenda, akamara akasumi omu Switzerland.

GSAM 405Omukuru Whitney Agenda Basel—Okufa kw’Omukuru Andrews

GSAM 405.1Ha 26 omu kwezi kwa 7, 1883, Omukuru B. L. Whitney n’eka ye bakahika Basel. Akaba akomerwe Akatebe k’Orukiiko Rukuru kwebembera obuheereza obu, nukwo ahuumuze Omukuru Andrews, ow’obwomeezi bukaba nibuceeka n’obwangu. Hanyuma y’emyezi nke, omu kwezi kwa 10 omu mwaka ogu, Omukuru Andrews akafa.

GSAM 405.2Omukuru Andrews omu buto bwe atatungire migisa y’okusomera omu masomero aga haiguru n’amatendekero, baitu akaba asomere kurungi, ali nk’oku ensi eyeta omuntu ayeyegese rundi ayeyekurakuranize. Habw’okwekamba kwe omu kusoma, akamanya kurungi Orulatiini, Orugriiki, n’Oruheburaniya, kandi omu myaka eyahondiireho Orufaransa. Akeega Orufaransa nukwo rumukonyere kutandika n’okugumizaamu omulimo gw’Obuheereza bwa Buraaya obwa Hagati, nambere yakoire emyaka mukaaga ey’okumalirra ey’obwomeezi bwe, nahandiikira kandi nateera Obumanyiso bw’Ebihe ekyapa omu Rufaransa, kandi naburira omu rulimi orwo. Obu akaba nakyakora ati, nukwo yafire.

GSAM 405Omusaho Kellogg omu Buraaya

GSAM 405.3Omu kasumi ak’ebimera bisibuka hanyuma y’obutiti omu 1883, Omusaho J. H. Kellogg akabunga Buraaya habw’okuseruliiriza omu by’obusaho. Akamara ebiro bike omu buli kimu ha biikaro by’obuheereza bwaitu, kandi okubabunga kwe kukagarramu muno abakozi amaani. Okusingira kimu, amagezi ge ha mulimo ogwa Basel Omukuru Andrews akagasiima muno.

GSAM 405Omukuru Butler Abunga Buraaya

GSAM 405.4Ha Rukiiko Rukuru orwatereine omu kwezi kwa 10, 1883, bakahabura ngu batandike kuteera ekihandiiko ekyapa omu Bungereza ahonaaho nk’oku kirukusoboka. Habw’ekiragiro ekindi ekyahingurwe omu rukiiko runu, Abakuru George I. Butler, M. C. Wilcox, na A. C. Bourdeau bakagenda kukonyera omu mulimo omu Buraaya n’omu Bungereza. Omukuru Butler akahika Glasgow, Scotland, ha 27 omu kwezi kwa 2, 1884. Ekimu ha bigendererwa by’okubunga kwe obuheereza bw’omu mahanga agandi kyali kumanya, nayerorra wenka, ebizibu by’okugumizaamu omulimo omu mahanga agandi n’oku babisingura. Nawe akamara akasumi omu Basel n’omu kicweka kya Buraaya obwa Hagati. A. C. Bourdeau akakorera omu Bafaransa ab’omu bihanga by’enshozi za Alps, omu Bawaludense; kandi M. C. Wilcox akegaita ha mulimo gw’okuteera ekyapa n’okuteekaniza ebihandiiko omu Bungereza, yamarayo kuhikya ha mpero ya 1886.

GSAM 406Enju y’Okuteera Ekyapa Eyombekwa omu Basel

GSAM 406.1Omu 1884, enju y’okuteera ekyapa, Eicapuriro ly’Endimi Nyingi (ibara erirukumanyisa okuteera ekyapa omu ndimi nyingi), ekombekwa omu Basel. Omu kwezi kwa 3, 1885, Akatebe k’Orukiiko Rukuru kakaikiriza H. W. Kellogg kubunga Basel n’okugura ebyoma ebyetagiisibwaga omu nju y’okuteera ekyapa. Akakora atyo, kandi nukwo eicapuriro erirumu ebyoma ebirungi, erirya Abadventista b’ekiro kya mushanju, lyatairweho omu rubuga orwa ira orwa Basel.

GSAM 406.2Omu kasumi Omukuru Butler akaba nabunga Buraaya, ekihandiiko ky’orulimi rwa Germany ekirukwetwa Omukwenda w’Amazima kikateerwaga ekyapa ha icapuriro lya Basel. Omu mwaka nugwo gumu, ekihandiiko ky’orulimi rwa Roumania, Adevărulu Prezentu (Amazima g’omu Biro Binu), nakyo kikateerwa ekyapa ha icapuriro linu. Hakaba haliho n’ekindi omu rulimi rwa Italy, ekirukwetwa L’Ultimo Messagio (Obutumwa bw’Okumalirra). Ebihandiiko byombi ebibaziibwe ha kumalirra bikaba biine empapura ikumi na mukaaga, nibirugayo buli mezi esatu. Ha Rukiiko rw’amakanisa rwa Switzerland, omu kwezi kwa 10, 1884, bakagamba ngu omu mwaka ogu hakaba hatiirwe ekyapa kandi habaganizibwe ebihandiiko 146,000 eby’ebihandiiko binu bina. Kuhikya 1895, eicapuriro obu lyaihirwe omu rubuga oru (habw’okuhiiganizibwa omu Basel) likatwarwa Hamburg, Germany, hakaba hatiirwe ebitabu n’obutabu ekyapa omu ndimi ikumi n’emu ezirukwahukana; nizo Orufaransa, orwa Germany, orwa Italy, orwa Roumania, orwa Spain, orwa Bohemia, orwa Russia, orwa Holland, orwa Hungary, orwa Armenia, orwa Turkey, n’orulimi rwa Turkey-Orugriiki. Nahabweki, nk’oku ibara lyalyo lyamanyisaga, kyali kiikaro “ekirukuteera ekyapa omu ndimi nyingi.”

GSAM 407Muka White Abunga Buraaya

GSAM 407.1Ha 3 omu kwezi kwa 9, 1885, Muka White, mutabani we W. C. White, n’eka ye bakahika Basel. Bakamara omwaka gumu n’ekicweka omu mahanga aga ira, nibabunga ebiikaro by’obuheereza ebikaba biri omu kicweka kya Buraaya obwa Hagati, nambere baheeriire obuheereza obw’omuhendo mwingi hali emirimo y’obukwenda ey’erukwahukana.

GSAM 407Orukiiko rw’Amakanisa rwa Switzerland Ruteekanizibwa

GSAM 407.2Ha 10 omu kwezi kwa 9, 1885, Orukiiko rw’amakanisa rwa Switzerland rukateekanizibwa. Omu bigambo ebyamanyisiibwe omu kasumi ako bakagamba ngu orukiiko rw’amakanisa rukaba rurumu omugabura owakwatanisibwe omu, ababuulizi musanju abahairwe orusa, amakanisa ikumi, n’abamemba 224. Banu bakaba bahaire ekumi kya $1,645.11 omu mwaka ogwakaba guhingwire. Kandi, oihireho eki, hakaba hatoliirwe ebiconco bya $2,041.22 habw’omulimo.

GSAM 407Omukuru Waggoner omu Buraaya

GSAM 407.3Muka White, hamu na W. C. White n’eka ye, bakagaruka Amerika omu 1887. Omu mwaka nugwo gumu Omukuru J. H. Waggoner akayetwa kwegaita ha Buheereza bwa Buraaya obwa Hagati. Akamara emyaka erukuhingura ebiri omu kicweka kinu, naikara omu Basel omu kasumi ako. Omu rubuga runu nukwo yafire, ha 20 omu kwezi kwa 4, 1889, nk’oku kyagambirwe ira.

GSAM 407.4Okuceeka kw’obwomeezi bw’Omukuru Whitney, n’okufa kwe okwahondiireho (ha 9 omu kwezi kwa 4, 1889), kikaba kiri ekindi ekibonaboneso ky’amaani hali obuheereza bunu.

GSAM 407Omukuru Robinson omu Buraaya

GSAM 407.5Omukuru D. A. Robinson, owakaba nakorra omu Bungereza, akakomerwa kugweta Omukuru Whitney omu bigere. Akakora kurungi omu kicweka kinu kumara emyaka nka mukaaga; hanyuma, habw’okwetwa Orukiiko Rukuru, akagenda India omu mwaka 1895. Okurugaho kwe kukaleta obwetago bw’okukoma omuleberezi ondi.

GSAM 408Omukuru Holser Abeera Omuleberezi w’Ekicweka

GSAM 408.1Omukuru H. P. Holser nuwe yakomerwe ha buheereza obu, kandi oihireho obuheereza bunu, akakomerwa kuba omwebembezi w’Obuheereza bwa Buraaya obwa Hagati bwona. Hanu akakora atarukujwaha kandi kurungi kuhikya 1901, nawe obuyasingwirwe obusaasi bw’endwara. Akafa omu Canyon City, Colorado, ha 11 omu kwezi kwa 9, 1901.

GSAM 408.2N’obu haraabaireho ebizibu binu, obuheereza bukeyongera kandi omulimo gwagenda omu maiso, nk’oku kyolekerwe omu bigambo ebyamanyisiibwe Orukiiko Rukuru omu 1895. Bikagamba ngu Orukiiko rw’amakanisa rwa Buraaya obwa Hagati rukaba rurumu amakanisa ikumi na mwenda n’abamemba 484, abakaba bahaire ekumi kya $4,378.18 omu mwaka ogwakaba guhingwire. Omu kasumi ako bakaba baine abagabura abakwatanisibwe bana n’ababuulizi abahairwe orusa bataano.

GSAM 408OBUHEEREZA BWA GERMANY NA RUSSIA

GSAM 408.3Omu 1870, J. H. Linderman, omuliisa w’ekanisa haihi na Elberfeld, Prussia, n’abamemba bayo amakumi ana, bakatandika kukuuma Sabiti ey’ekiro kya mushanju habw’okwega Baibuli, batarukumanya ngu haliho ekitebe ekindi ky’Abakristaayo omu nsi ekikaba nikikuuma ekiro eki nka Sabiti. Abantu baitu bakamanya ekitebe kinu omu mulingo ogurukuhuniriza. Omusabi w’ebintu akaija ha nju y’obuheereza omu Basel ha Sabiti. Eka ekaba neyega isomo ly’isomero ly’eSabiti, Baibuli zaabo ziigwirwe omu maiso gaabo. Eki ekiyarozire kikamukwataho, kyamuletera kukaguza ebikaguzo.

GSAM 408Ekitebe kya Elberfeld

GSAM 408.4Obu yamanyire ngu batali Bayudaaya, baitu bali Bakristaayo abarukukuuma Sabiti ey’ekiro kya mushanju, akabaza ha kitebe kinu ekya Elberfeld. Omukuru Andrews akarora kiri ky’amagezi kuseruliiriza ebigambo ebi; nahabweki, ali hamu n’Omukuru Erzenberger, akagenda Prussia omu kubanza kw’omwaka 1875, nambere baasangire ekitebe nk’oku kyali kibagambiirwe. Omukuru Erzenberger akasigarayo kumara akasumi nakorra omu kicweka eki ekya Germany; kandi ha 8 omu kwezi kwa 1, 1876, abantu munaana bakabatizibwa omu Elberfeld. Kunu nukwo kubatiza okw’okubanza okwakozerwe Abadventista b’ekiro kya mushanju omu Germany.

GSAM 409.1Amazima gakaba gatandikire kwetegerezibwa omu Russia kurugira kimu omu 1882, kurabira omu bihandiiko eby’okusoma ebyatumirwe bene itwe Abagirimaani abakaba bali omu Amerika hali banywani baabo ab’omu byaro by’Abagirimaani omu Russia.

GSAM 409Omukuru Conradi omu Buraaya

GSAM 409.2Omu 1885 Omukuru L. R. Conradi akaruga Amerika agenda omu kicweka kya Buraaya obwa Hagati kukorra omu Bagirimaani. Ha 28 omu kwezi kwa 6, 1886, akaruga Basel agenda Crimea, Russia. Hanu, ali hamu n’Omukuru Perk, akagenda Berdebulat, nambere bannyanya itwe babiri baabatiziibwe kandi hateekanizibwa ekanisa ey’abamemba ikumi na mwenda. Enu niyo yali ekanisa y’Abadventista b’ekiro kya mushanju ey’okubanza omu Russia.

GSAM 409Abakuru Conradi na Perk Bateekwa omu Nkomo

GSAM 409.3Ahonaaho hanyuma y’ebi, Abakuru Conradi na Perk bakakwatwa habw’okwegesa ebirukuhakaniza okwikiriza kw’Aborusodokisi, kandi bateekwa omu nkomo omu Perekop kumara esande itaano. Hanyuma y’okulekerwa kwe (habw’okutahamu kw’omubaka wa United States), Omukuru Conradi akabunga Russia ey’oburugwaizooba, hanyuma yagaruka Switzerland.

GSAM 409Omulimo ha Volga, Russia

GSAM 409.4Omu mwaka ogu nugwo Omukuru Laubhan yatandikire kukorra omu Russia, haihi n’eka ye eyali ha mugera Volga. Omu mwaka 1880, Omukuru Klein, owa Kansas, akatandika omulimo omu kicweka ky’Abagirimaani omu Russia. Omu mulingo ogu hakarugayo abakozi ab’okukorra omu kicweka kinu ekigumire kandi ekiijwire ebizibu; kandi n’obu abakwikiriza babingirwe omu nsi kandi bateekwa omu nkomo, Omukama ahaire omulimo omugisa ogurukuhuniriza.

GSAM 409Obusinguzi bw’Abatambuze b’Ebitabu omu Germany

GSAM 409.5Omu mwaka 1888, abatambuze b’ebitabu bakatandika omulimo omu Rheinish-Prussia, Württemberg, Baden, na Alsace. Abakozi banu munaana rundi ikumi abekambi kandi abesigwa bakatunga obusinguzi bwingi, nukwo omu mwaka gumu ebitabu binu byatundwa: Obwomeezi bwa Kristo, 3,000; Kuruga Edeni Kuhika Edeni, 2,000; n’obutabu 12,000. Habw’omulimo gunu, haihi omu buli kiikaro ebitabu byatundiirwemu kandi byasomerwemu, haliho omu rundi abarukuhingura hali omu abaikiriize amazima.

GSAM 410Obuheereza Butandikwa omu Hamburg

GSAM 410.1Omu kwezi kwa 5, 1889, Omukuru Conradi akatandika omulimo gw’obukwenda omu Hamburg, Germany, kandi hanyuma y’akasumi kake muno hatairweho isomero ly’okutendeka abakozi. Omu kwezi kwa 10 okwahondiireho, isomero ly’eSabiti ery’abantu amakumi abiri na munaana likateekanizibwa. Omu mwaka gunu nukwo Omukuru Haskell yabungire obuheereza obu, kandi hateekanizibwa ekanisa ey’abamemba amakumi abiri, hatairweho n’iterekero ly’ebitabu.

GSAM 410.2Omukuru J. T. Boettcher omu kasumi ako akaba nakora omulimo omu Bagirimaani omu Barmen. Omu 1890, ebigambo bikamanyisibwa Orukiiko Rukuru, bigamba ngu omu buheereza bwa Germany na Russia hakaba harumu amakanisa mwenda agateekaniziibwe, againe abamemba boona hamu 422, oihireho abakuumi ba Sabiti nsanju na bataano abakaba batakateekaniziibwe. Ha 7 omu kwezi kwa 4 omu mwaka nugwo gumu, abandi ikumi na babiri bakabatizibwa, begaita ha kanisa ya Hamburg. Omu kwezi kwa 12, abamemba b’ekanisa enu bakaba beyongiire kuhika amakumi ana. Sente ezaatungirwe omu kutunda ebitabu kuruga omu iterekero ly’ebitabu omu Hamburg, Holland, Russia, n’omu bicweka ebirukwahukana ebya Germany, zikaba $5,000.

GSAM 410Obusinguzi omu Buraaya

GSAM 410.3Mpora mpora baitu n’obwesige, omulimo gwagenda omu maiso omu Buheereza bwa Buraaya obwa Hagati, nk’oku kyolekerwe omu bigambo ebyamanyisiibwe ha Rukiiko Rukuru omu 1891. Omu kasumi ako hakaba harumu amakanisa ataano omu Germany, againe abamemba kikumi na makumi ana; hali banu, nkaaga na bana bakaba bali b’ekanisa ya Hamburg. Ekumi ekyahairwe kikaba $1,000. Ebitabu ebyatundirwe ha byombo omukwenda w’ab’omu byombo omu Hamburg bikahikya $500, kandi ebitundwa by’abatambuze b’ebitabu omu mwaka ogu, omu kicweka kyona, bikahikya $6,000. Abantu kikumi na makumi ataano bakaba baikiriize amazima omu Austria; kandi omu Russia hakaba harumu amakanisa 13 againe abamemba bikumi bina.

GSAM 411Abakuumi ba Sabiti Bataano b’omu Russia Babingwa omu Nsi

GSAM 411.1Haihi n’akasumi kanu (1891), abamemba bataano ab’ekanisa y’omu Russia, otwaliiremu n’omwebembezi, bakaba bakwasirwe habw’okwegesa enyegesa ezirukuhakaniza ekanisa eyemeziibwe obulemi, kandi bacwerwa omusango gw’okubingwa batwarwe Trans-Caucasus kumara emyaka etaano. Bakaba baine kusibirwa hamu n’enjegere kandi bagende n’ebigere mairo bikumi bitaano. Omu kulengesebwa kunu okwikiriza kwabo kukabahagirira, kandi bakaba basemeriirwe omu Mukama. Omu mwaka ogu, akatabu kakaba kateekaniziibwe omu mulingo gw’amasomo ga Baibuli omu rulimi rwa Russia, ha kubonabona kwa Kristo, ha kugwejegyera kw’abafu, ha kiro ki kandi habwaki, na ha kikaguzo ngu nitusobora kumanya?

GSAM 411.2Omu kasumi k’Orukiiko Rukuru omu 1895, abamemba omu Germany bakaba beyongiire kuhika 368, kandi ekumi ekyahairwe omu mwaka ogwakaba guhingwire kikaba $2,327.43.

GSAM 411Abakuumi ba Sabiti Abandi omu Russia

GSAM 411.3Omu Russia, n’obu baingi muno bakaba bafurukire omu mahanga agandi, abamemba bakaba beyongiire kuhika 467, kandi baaha ekumi kya $841.60.

GSAM 411.4Kuruga omu bigambo by’omuhandiiki w’obuheereza bw’omu mahanga agandi, ebyali omu kihandiiko ky’okusoma omu sande ey’okusaba eya 1896, nitwega ngu

GSAM 411.4“omu kicweka kya Germany na Russia omu mwaka ogwakaba guhingwire omuhendo gwabo gukaba haihi kweyongera gukubiseemu kabiri; omuhendo gwabo gukeyongeraho abantu abarukuhingura bikumi bina. Omu Berlin, Germany, abantu nkaaga bakaba nibagenda omu kuramya kwa Sabiti okwabaga buli kasumi. Okwombekwa kw’enju y’okusabiramu ey’obuheereza omu Hamburg kukagumya omulimo eyo. Omu Munich, omu Bavaria, hakaba harumu abantu abakaba balindiriire kubatizibwa. Hakaba harumu abakwikiriza omu Leipsic, Königsberg, Magdeburg, Posen, Stuttgart, n’omu mbuga ezindi enkuru omu Germany. Kandi hakaba harumu ekitebe omu Rotterdam, Holland.

GSAM 412.1“Omu Russia, abatambuze b’ebitabu bakaba batungire orusa kuruga omu gavumenti. Ebihandiiko bikaba bihindwirwe omu ndimi za Latvia na Estonia. Ekihandiiko ky’orulimi rwa Germany kikaba kiihirwe Basel kyatwarwa Hamburg, kandi ha icapuriro eryo bakaba nibateera amazima ekyapa omu ndimi ikumi n’ena.”

GSAM 412Okubatizibwa omu Hungary

GSAM 412.2Omu mwaka ogu, okubatizibwa okw’okubanza kukaba kubaireho omu Hungary, n’okuterana okw’okubanza okw’emigenzo eyaragiirwe Omukama omu Bohemia. Obuheereza bw’ab’omu byombo bukaba butairweho omu Galatz, omu Roumania, habwa Danube n’Enyanja Erukwiragura.

GSAM 412Okutambuza Ebitabu omu Germany

GSAM 412.3Omu Omukwenda w’Omuka ow’okwezi kwa 12, 1895, Omukuru Spies akabaza ha mulimo gw’okutambuza ebitabu omu kicweka kya Germany ati,

GSAM 412.3“Abo abakaba balebereire omulimo gw’okutambuza ebitabu, obu gwatandikirwe omu kicweka kinu, batalekere kugutwara omu maiso, n’obu abamu ha abarukuturukya ebitabu abakuru n’abarukutunda ebitabu omu Leipsic bakaba babagumiize ngu ‘okutunda ebitabu habw’okuragiiza kuliremwa.’

GSAM 412.4“Omu kwezi kwa 8 omu 1887, eicapuro ly’okubanza erya Obwomeezi bwa Kristo likarugayo omu rulimi rwa Germany. Haihi n’akasumi ekitabu kinu obukyateekaniizibwe kubaganizibwa, okwegesebwa kw’abatambuze b’ebitabu kukabaho omu Basel; eki kikaba kiri ntandikwa y’omulimo gw’okutambuza ebitabu, omu Germany n’omu Buraaya bwona. Hati eicapuro lya musanju ery’ekitabu kinu limazire kuruga omu icapuriro omu rulimi rwa Germany.

GSAM 412.5“Kuruga ha 1 omu kwezi kwa 1, 1895, abatambuze b’ebitabu bahyaka ikumi na babiri bataahire omu kicweka kinu. Omu kwezi kwa 6, 1895, ebigambo ebyamanyisiibwe bikoleka ngu ebitundwa bikaba byeyongiireho ataano ha kikumi. Hati haliho okwekamba okw’embaganiza habwa Omukwenda w’Amazima, ekihandiiko kyaitu eky’orulimi rwa Germany. Amakanisa agamu, agatakabaire makuru muno, gatwara ebihandiiko kuruga ha makumi ataano kuhika ha bikumi bibiri, kandi gabitunda. Kandi batunga ebintu ebirukusemeza muno omu kukoragana n’abaguzi. Omu Okweijurira kw’Okugaruka owa 18 omu kwezi kwa 2, 1896, Omukuru Conradi akagamba ati, ‘Nitumalirra 1895 twine abakuumi ba Sabiti rukumi na bikumi bitaano omu kicweka kya Germany na Russia.’”

GSAM 413OBUHEEREZA OMU SCANDINAVIA

GSAM 413.1Obuheereza hali abantu ba Scandinavia bukatandikwa Omukuru John Matteson omu mwaka gwa 1877. Ha biro 6 eby’omwezi gwa 6 akahika Vejle, omu Jyeland, Denmark. Obu yagenzere omu ihanga eryo, hakaba haroho bake abaatandikire kukuuma Sabiti habw’okusoma empapura n’obutabu ebyabasindikibwaga banywani baabo ab’omu Amerika.

GSAM 413.2Obu turukuseruliiriza okutandika kw’omurimo gunu, tumanya ngu omu 1850 abantu 4 abaarugire Norway bakagenda Amerika bakatandika kukuuma Sabiti ya Mukama. Baikaraga Oakland, Wisconsin. Babiri hali bo bakaba bali ise na nyina Omukuru O. A. Olsen. Omu 1863 Omukuru John Matteson akatandika kukuuma Sabiti y’ekiro kya mushanju. Yaikaraga Poysippi, Wisconsin. Omu myezi 6 eyahondireho, habw’omurimo gwe, abantu ba Denmark na Norway nka 40 bakaikiriza enyegesa z’Abadventista b’ekiro kya mushanju. Omutebezi ow’okubanza ow’amaani owamweteranizeho omu buheereza akaba ali Omukuru J. F. Hanson owa Minnesota.

GSAM 413Ekitabu ky’Okubanza Ekyaateirwe omu Rudenimaki-Orunoruwe

GSAM 413.3Omu mwaka gwa 1866, Omukuru John Matteson akabuuza abebembezi b’ofisi ya Okweijurira n’Omukwenda obu baraaba nibaija kuteera ebitabu ebike n’obutabu omu rulimi rw’abantu ba Scandinavia, nukwo babikozese. Akagambirwa ngu kuburwa sente omu ofisi kukabatangira kukikora; baitu hakaba haroho abantu b’ihanga lye omu Wisconsin na Minnesota abaagonzaga muno amazima gateerwe omu rulimi rwabo oruzaarwa. Nobukiraaba ngu bakaba batali baguda kandi bali hansi ya 50, bakasorooza $1,000 ez’omu ngaro, baazimuha habw’ekigendererwa ekyo. Omukuru Matteson akaija Battle Creek aine sente zinu n’ebihandiiko bingi ebiteekaniziibwe kurungi, kandi yagaruka yasaba kuteererwa ebitabu. Obu akaba ayetegekere kugarukamu ensonga ezaali zibaireho okubanza, eki yagonzaga kikaikirizibwa. Ha biro 18 eby’omwezi gwa 3, 1867, akatandika kusomera Omukuru J. N. Andrews na nyowe ebihandiiko bye ebyateekaniziibwe habw’ekitabu kye, Liv og Død (Obwomeezi n’Okufa). Omu kasumi ako tukaba tuli b’akakiiko k’okuteera ebitabu. Ekirukumanyisa ngu, akatugambira omu Rungereza eby’ebihandiiko bye byagambaga omu Rudenimaki-Orunoruwe.

GSAM 414Omukuru Matteson Afooka Omuteezi w’Ebitabu

GSAM 414.1Omu kasumi ako hakaba hataroho muteezi w’ebitabu owakusoboire kuleka emirimo endi nukwo amuteekanirize enyuguta z’okuteera. Nahabweki akesengereza kuheebwa omugisa gw’okwega kuzeeteekaniriza wenka. Akagumizaamu omu murimo gunu okuhikya obu yateerwa empapura nka 1,000 ez’ebitabu ebike n’obutabu omu rulimi rwe wenka.

GSAM 414.2N’omuhanda gunu omuhyaka ogw’okujanjaaza amazima omu bantu be, akagenda aine obumanzi obuhyaka, aterekaniza ensoorrokano omu masaza ag’embaganiza. Kuruga omu kasumi ako, omurimo gukagenda mumaisho n’obwangu bwingi omu bantu ba Scandinavia.

GSAM 414Orupapura orw’Obwire n’Obwire orw’Okubanza omu Rulimi rw’Ihanga Erindi

GSAM 414.3Omurimo omu bantu ba Denmark na Norway gukaba gukuzire muno, ekyaletire okusaba orupapura rwa buli mwezi, orw’abantu ab’ihanga eryo baakutungiiremu okwegesebwa n’okugarrwamu amaani omu rulimi rwabo. Nahabweki, ha kiro kya 1 eky’omwezi gwa 1, 1872, ofisi ya Okweijurira n’Omukwenda ekasohora orupapura rw’Orudenimaki orwa buli mwezi, orukozirwe nk’akatabu k’empapura 24, orukwetwa Advent Tidende (Amakuru g’Okwija). Omu mwaka ogwahondireho empapura zarwo zikongerwa zaahika 32. Rukaba nirwo rupapura orw’obwire n’obwire orw’okubanza orwasohorwaga Abadventista b’ekiro kya mushanju omu rulimi rw’ihanga erindi.

GSAM 414.4Omu 1874, abakwikiriza abaarukubaza Oruswidi bakaba baine ekihika kingi, ekyaletire okutandika orupapura rwa buli mwezi orw’empapura 16 omu rulimi orwo, orukwetwa Svensk Härold (Omukwenda w’Oruswidi).

GSAM 414.5Omu kasumi Omukuru Matteson yatandikire obuheereza hali abantu ba Scandinavia omu mahanga gaabo ag’obuzaarwa (omu mwezi gwa 6, 1877), kopi 266 eza Tidende zaasindikibwaga kuruga Amerika buli mwezi zigenda Denmark, kandi 60 zigenda Norway. Habw’okusoma empapura zinu, abantu abamu bakaba bamazire kutandika kukuuma Sabiti omu Scandinavia. Habw’omurimo gwe ogw’omwaka gumu omu Denmark, ebitebe by’abakwikiriza bikatandikwaho omu biikaro bingi eby’embaganiza.

GSAM 415Ofisi y’Okuteera Ebitabu omu Norway

GSAM 415.1Hanyuma y’ebi Omukuru Matteson akagenda Norway, nambere ha biro 7 eby’omwezi gwa 6, 1879 yateekanize ekanisa ey’abanyekanisa 38, nk’ekyokurugamu ky’omurimo gwe omu Christiana. Omukuru J. P. Jasperson, kuruga Amerika, akamweteranizaho omu buheereza omu kasumi ako. Omu mwaka ogwo kandi omuryango gw’okuteera ebitabu gukatandikwaho omu Norway, baagura itungo omu Christiana ha $14,580, eryakubairemu ofisi y’okuteera ebitabu, ekisiika ky’okuteraniramu kuramya n’eby’okwikaramu. Kumara akasumi, kopi nke ez’orupapura Tidernes Tegn zaasohorwaga buli sande kuruga omu ofisi ya Christiana.

GSAM 415.2Omu ntandikwa y’obwire obw’amababi kugwa omu 1880, Omukuru Matteson akaija Amerika kuserra obukonyezi bw’okugaziya omurimo omu Scandinavia. Akeetaba omu Rukiiko Rukuru orw’omwaka ogwo, kandi yagaruka Bulaaya omu mwezi gwa 4, 1881, agarwirwemu amaani muno. Hanyuma y’akanya kake amazire kugaruka, bakagura ekyoma ky’okuteera ebitabu eky’ekiringiriro, baakita omu ofisi ya Christiana.

GSAM 415Empapura z’Obwomeezi omu Rudenimaki n’Oruswidi

GSAM 415.3Ahonaaho bakatandika kusohora orupapura rw’obwomeezi omu Rudenimaki, orukwetwa Sundheds Bladet. Omu 1883 akasohora orupapura nk’orwo omu Ruswidi, n’orundi orw’ediini orukwetwa Sanningens Härold. Omu 1884 bakaba baine ebikozeso by’ofisi eby’omuhendo gwa $2,563. Omu mwaka gunu bakaba bateire kandi bajanjaize empapura 115,000 zoona hamu, okwihaho enkumi nyingi ez’obutabu, n’ebitabu ebimu.

GSAM 415Omukuru Haskell omu Scandinavia

GSAM 415.4Omurimo omu mahanga ga Scandinavia gukatunga obukonyezi bwingi habw’okubungirwa Omukuru Haskell omu 1882, kandi omu 1884 bakakonyerwa muno emirimo y’Abakuru George I. Butler, B. L. Whitney, A. B. Oyen na E. G. Olsen.

GSAM 416Muka White Akonyera Muno Scandinavia

GSAM 416.1Omu 1885, Muka E. G. White n’omutabani we W. C. White bakabungira Scandinavia; okubungira kunu kukagasa omurimo omu kiikaro ekyo muno, ekitasobora kubarwa. Abamu bakaba batekereize ngu abanaku omu ihanga eryo tibakusoboire kuha ekumi, kandi ngu kulengaho kutambuza ebitabu kubitunda kukaba kutaina mugaso. Obuhamya obu Muka White yahaire bukaizira omu kasumi akahikire, kandi abantu baabwaniriza kurungi, nk’oku baakyolekere omu kugarukamu kwabo bati, “Byona Mukama eby’agambire tulibikora, kandi tulihurra.” Omu kubungira kunu, hakabaho okuhinduka kwona omu kiikaro kya Scandinavia eky’obuheereza, okwarugire muno omu mirimo ya Muka White ey’ataajwahaga.

GSAM 416Enju Empyaka ey’Ofisi Yombekwa omu Norway

GSAM 416.2Omu 1886, Abakuru O. A. Olsen na N. Clausen bakabungira amahanga ga Scandinavia; N. Clausen yaikarayo obwire buraingwa. Omu 1885, enju empyaka ey’ofisi ekombekwa omu Christiana, kandi omu mwaka ogwahendere ha kiro kya 1 eky’omwezi gwa 9, 1886, ofisi ekatunga $5,386.68 omu kutunda ebitabu n’obutabu byonka, kunu sente ezaatungirwe kuruga omu kusasulira empapura z’obwire n’obwire zikaba ziri $3,146.03.

GSAM 416Amakanisa 25 omu Scandinavia

GSAM 416.3Ebyagambirwe Orukiiko Rukuru omu 1889 bikoleka ngu omu kiikaro kya Scandinavia eky’obuheereza hakaba haroho amakanisa 25, againe abanyekanisa 926, abaahaire ekumi kya $2,548.75; hakaba haroho n’abagabura 6, abahairwe oruhusa rw’okutebeza 4, n’abatambuze b’ebitabu 52. Sente z’okutunda ebitabu omu Norway na Sweden omu myezi 3 zikaba ziri $2,161.26.

GSAM 416Ishomero omu Christiana

GSAM 416.4Omu kasumi ako ishomero likaba nirikora omu Christiana, lirimu abeegi 50. Omu 1891, Abakuru O. A. Olsen na E. J. Waggoner bakeebembera okusomesebwa kwa Baibuli omu Christiana, okwetabirwemu abeegi 100. Omu kusomesebwa kunu bakahayo enyegesa enungi kandi erikwire ey’omurimo gw’okutambuza ebitabu.

GSAM 417Amakanisa 40 omu Scandinavia omu 1895

GSAM 417.1Hanyuma y’emyaka 6, omu 1895, nituroora ebyagambirwe Omukuru D. A. Robinson, ow’omu kasumi ako akaba ali omuroleerezi w’ekicweka ky’obuheereza omu mahanga agandi. Byoleka kurungi muno okukura kw’omurimo okw’amaani omu kasumi ako, nahabweki nitubijuliza tuti: “Scandinavia eine amakanisa 40 n’abanyekanisa 1,458. Ekumi ky’omwaka kikaba kiri $5,585.55. Haroho abagabura abakwatanisibwe 15, n’abahairwe oruhusa rw’okutebeza 11, kandi sente z’okutunda ebitabu omu mwaka zihika $40,000. Omuhendo gunu omukuru guleetwa muno okwekamba kw’abatambuze b’ebitabu, kandi kinu omu ihanga nambere omu 1885 abatunzi b’ebitabu, n’abagabura b’okwikiriza kwaitu, baahamize ngu okutunda ebitabu omu kubitambuza tikikusoboka.

GSAM 417Enkiiko 3 ez’Amakanisa omu Scandinavia

GSAM 417.2Omu kasumi kanu omu kiikaro kya Scandinavia eky’obuheereza haroho enkiiko 3 ez’amakanisa. Ebiro ezaatandikirweho nibyo binu: Denmark, ebiro 30 eby’omwezi gwa 5, 1880; Sweden, ebiro 12 eby’omwezi gwa 3, 1882; Norway, ebiro 10 eby’omwezi gwa 6, 1887. Omukuru John Matteson, owabandize kutandika obuheereza omu Scandinavia kandi owatandikire omurimo nagugenza kurungi muno, kandi owakozere n’okwekamba n’okwehayo muno habw’okukurakurana kw’abantu abo, akakwatwa endwara ey’akabi erukwita, akafuba, yafa omu El Monte, California, ha biro 30 eby’omwezi gwa 3, 1896, aine emyaka 61.

GSAM 417OBUHEEREZA OMU BURETANI

GSAM 417.3William Ings, owazaaliirwe omu Hampshire, Bungereza, baitu ali w’Amerika omu mwoyo n’omu kwegesebwa, habw’okwikara omu Amerika Eyeteraine kuruga omu buto bwe, akahika Southampton arugire Basel, Switzerland, ha biro 23 eby’omwezi gwa 5, 1878. Omu murundi gunu akaikaraho akasumi kake, sande 2 zonka, yagaruka ha lukalu rwa Bulaaya kumara akasumi kake. Baitu hanyuma y’akanya kake, akagaruka Southampton. Amaze emyezi 4 akora kuruga nju ha nju, agaba obutabu kandi akora omurimo gw’obukwenda ogu yaasoboire, akagamba ngu hakaba haroho abantu 10 abarukukuuma Sabiti. Ha biro 30 eby’omwezi gwa 12 omu mwaka ogwo, nyowe na mukazi wange tukahika Southampton. Emirimo yaitu eketeranizibwa n’ey’Omukuru Ings, omu kutekaniza ensoorrokano omu bwire obw’embeho omu Shirley Hall n’omu nju yaitu eyi twapangisize. Omu bwire obw’omusana obw’omwaka gwa 1879 tukagira okuterana omu hema omu Southampton. Omu kasumi ako n’omu kiikaro ekyo, Omwisiki Maud Sisley (hati Muka Boyd) aketeraniza ha murimo, asomesa Baibuli kandi akora kuruga nju ha nju. Habw’okwekamba kunu, abantu abamu bakaikiriza amazima. Omu bwire obw’embeho obwahondireho tukateranira omu kisiika ekikooto omu Ravenswood Villa, enju eyi twaikaragamwo kandi eyi twabikagamwo ebitabu byaitu.

GSAM 418Okuterana omu Hema omu Bungereza

GSAM 418.1Omu bwire obw’omusana omu 1880, Omukuru Andrews, nobukiraaba ngu akaba ali muceke omu mubiri, akaruga Switzerland yaija kukonyera omu kuterana omu hema omu Romsey, nambere abantu abandi baikiririze obutumwa.

GSAM 418.2Ha biro 11 eby’omwezi gwa 1, 1880, omuryango gw’obutabu gukatandikwaho. Abanyamuryango bakagonza muno omurimo gunu, kandi ebihandiiko bingi bikagabwa.

GSAM 418.3Ha biro 8 eby’omwezi gwa 2, 1880, tukabanza kubatiza, twabatiza abantu 6. Okuhika ha biro 2 eby’omwezi gwa 7, 1881, abantu 29 bakaba bamazire kubatizibwa omu kwinikwa omu maizi omu Southampton.

GSAM 418Abakozi Beyongera omu Bungereza

GSAM 418.4Habw’ekiragiro ekyacwirwe n’oburuuru omu Rukiiko Rukuru orwabaire omu bwire obw’amababi kugwa omu 1881, Omukuru A. A. John na mukazi we, Geo. R. Drew n’Omwisiki Jennie Thayer bakagenda Bungereza, beeteraniza ha murimo omu kiikaro ekyo eky’obuheereza. Omu mwaka gwa 1882, Omukuru Haskell akabungira ebikaro by’obuheereza omu Bulaaya, yamara ebiro bimu hamu n’abakozi omu buheereza bwa Bungereza, abaha obukonyezi obw’omugaso omu kuhabura n’okuhana amagezi.

GSAM 418.5Omu mwezi gwa 3, 1882, bakatandika kuteera ekyongererwa kya Buretani eky’empapura 2 hali Obumanyiso bw’Ebihe, kandi baakikwataniza ha kopi 1,000 ez’Obumanyiso ezaasindikibwaga kuruga Amerika. Zikakozesebwa omu murimo gw’obukwenda omu Buretani Enkuru. Ebyagambirwe ha murimo ha kiro kya 1 eky’omwezi gwa 10, 1883, byoleka ngu omu kasumi ako hakaba haroho abakuumi ba Sabiti 100. Ekumi ekyaheebwayo kuruga obuheereza butandikire kikaba kiri $2,078.71.

GSAM 419Omurimo gw’Obukwenda omu Byombo

GSAM 419.1Habw’embabazi z’abaroleerezi b’ebyombo, Omukuru Ings akaikirizibwa kusindika emigugu y’obutabu n’empapura atarukusasura, bigende ha myaro 80 emikuru ey’ekitongole kya Peninsular and Oriental Steam Ship Company, omu Afrika ey’omu masirimuka, Indies ez’omu burugaizooba n’ez’omu bugwaizooba, Amerika eya Hagati n’omu Bay Islands. Habw’amaani g’ebihandiiko ebi ebyasindikirwe omu mulingo gunu, abantu bakabanza kutunga ekihika ha kizinga kya Demarara. Amakuru ganu tukagatunga omu mabbaruha kuruga ha kizinga ekyo.

GSAM 419“Ebyafaayo bya Sabiti” Biteebwa omu Maju g’Ebitabu omu Bungereza

GSAM 419.2Kopi y’Ebyafaayo bya Sabiti ey’Omukuru Andrews ekaba etairwe n’omu maju g’ebitabu ag’abantu boona n’ebisiika eby’okusomeramu otarukusasura 60, omu Buretani Enkuru yoona. Ebitabu bikyaliyo, nibigambira ebyafaayo abo abagonza kusoma.

GSAM 419.3Omu 1884, Omukuru Butler akabungira Bungereza, ali n’abakozi abandi ab’ekicweka eki eky’obuheereza. Ha biro 9 eby’omwezi gwa 5, 1885, Abakuru S. H. Lane na Robert Andrews bakasaabala baruga Boston, beeteranize ha buheereza omu Buretani Enkuru. Okubungira kwa Muka White omu Bungereza kukaha abakozi amaani n’obumanzi. Muka White n’omutabani we bakamarayo sande nke batakagarukire Amerika kuruga omu kiikaro kya Bulaaya eky’obuheereza.

GSAM 419“Amazima g’omu Biro Binu” Gatandikwa

GSAM 419.4Omu ntandikwa ya 1884, hanyuma y’akanya kake Omukuru Butler amazire kuhika omu Bungereza, bakacwamu kutandika omu Grimsby orupapura orw’empapura 8 orurasohorwaga emirundi 2 buli mwezi, orukwetwa Amazima g’omu Biro Binu, M. C. Wilcox ali omutebeekaniza warwo. Orupapura oru hati niruteererwa omu London, Bungereza, ruli rw’empapura 16 kandi niruruga buli sande, kopi nka 18,000 buli sande.

GSAM 420.1Omu 1889, Omukuru Holser akagamba ngu Obuheereza omu Buretani bukaba bwine amakanisa 8, againe abakuumi ba Sabiti 200; 65 hali bo bakaba bali omu London. Ekumi ky’omwaka ogubandize kikaba kiri $1,244.58. Hakaba haroho abagabura abakwatanisibwe 2, n’abahairwe oruhusa rw’okutebeza 2, abakwenda b’omu byombo 2, n’abakozi ba Baibuli 7. Omu kasumi ako nubwo Abakuru Wm. Hutchinson na Francis Hope baataahire omu buheereza bwa Bungereza.

GSAM 420Pacific Press omu London

GSAM 420.2Omu mwaka gwa 1890, ekitongole ky’okuteera ebitabu ekya Pacific Press, ekya Oakland, California, kikatandikaho itaagi ly’ofisi ha 48 Paternoster Row, London, n’ofisi y’okuteera ebitabu ha 451 Holloway Road, London, N. Sente z’okutunda ebitabu kuruga omu ofisi omu mwaka gw’okubanza, ha mihendo y’okugura bingi hamu, zikaba ziri $9,556.89.

GSAM 420.3Omu mwezi gwa 2, 1895, Omukuru Robinson akagamba binu ebirukuhonderaho:

GSAM 420.3“Omu Buretani Enkuru haroho amakanisa 11, abanyekanisa 363, abagabura 5, n’omu owahairwe oruhusa rw’okutebeza. Ekumi ky’omwaka oguhingwire kikaba kiri $5,077.20, rundi $13.98 buli munyakanisa, obu obagabaniize kyenkanyi. Itungo ly’ofisi y’okuteera ebitabu hati liri lya International Tract Society, Limited, ekitongole kya Bungereza, kandi ekitongole eki nikyo kirukutegeka itungo eryo.”

GSAM 420.4Omu mwezi gwa 12, 1895, omuhandiiki w’Obuheereza omu Mahanga Agandi akagamba ngu Buretani Enkuru eine abanyekanisa 560. Ekumi kikaba kyeyongireho $1,000 omu mwaka. Omu kasumi ako ebitebe 8 byateranaga ha Sabiti omu biikaro eby’embaganiza omu London.

GSAM 420.5Nukwo omurimo gwagenzere mumaisho omu kiikaro kinu eky’obuheereza, ebiro ebimu okukura kwagwo kutarukwetegerezebwa. Embibo tizimera omu bwangu bumu omu bitaka byona. Omu bimu zimera mpora, baitu okukura kwazo kuba kw’amaani kandi ziguma muno. Nukwo kyabaire n’amazima g’obutumwa bwa kashatu omu bukama bunu. Embibo yaabwo ekasiigwa, yaakwata emizi, yaakura mpora okuhika hati ehikire ha bukuru oburukwetegerezebwa.

GSAM 421OBUHEEREZA OMU AUSTRALASIA

GSAM 421.1Ha biro 10 eby’omwezi gwa 5, 1885, Abakuru S. N. Haskell, J. O. Corliss n’ab’omu ka ye, M. C. Israel n’ab’omu ka ye, Wm. E. Arnold na Henry Scott bakasaabala baruga San Francisco kutandika obuheereza omu kiikaro kya Australia. Emyaka 11 enyuma, omu 1874, omu ruteerane orwabaire omu Battle Creek, Muka White akagamba ngu amahanga maingi gakyaija kwikiriza amazima, kandi ngu akaba aroozire ebyoma by’okuteera ebitabu nibikora, n’ebitabu n’empapura nibiteerwa omu mahanga ag’embaganiza. Obu yaakagusibwe kubaza amahanga ki agaabaire nagambaho, akagarukamu ngu Australia niryo ibara lyonka eri yaasoboire kwijuka.

GSAM 421Eiraka Erirukugarukamu erya Baibuli

GSAM 421.2Habw’omurimo gw’okwekamba kandi ogwarugiremu ebirungi ogw’Omukuru Haskell n’abo ab’akaba ali nabo, obutumwa bukagenda mumaisho n’obwangu bwingi, ekyaletire kuroora ngu kyali nikyetagisa kuteera orupapura omu Australia. Nahabweki bakateekaniza kuruteera, kandi ha kiro kya 1 eky’omwezi gwa 1, 1886, bakasohora omu Melbourne orupapura rwa buli mwezi orw’empapura 16, orukwetwa Eiraka Erirukugarukamu erya Baibuli n’Obumanyiso bw’Ebihe. Omu kusohora kw’okubanza, bakateera kopi 6,000, kunu ezaaterwaga butoosa zikaba ziri 3,000 zonka.

GSAM 421Ekanisa y’Okubanza Eteekanizibwa omu Australia

GSAM 421.3Omu runaku rw’okubanza omu sande, ha biro 10 eby’omwezi gwa 4, 1886, ekanisa y’okubanza ey’Abadventista b’ekiro kya mushanju omu Australia ekateekanizibwa. Hakaba haroho abantu 18 abaataire emikono ha ndagaano, kandi abandi 7 baasaba kwikirizibwa kubatizibwa bataahe omu kanisa. Banu bakabatizibwa ha Sabiti eyahondireho, kandi buli Sabiti kumara sande ezimu, abanyekanisa bakayongerwagaho okuhikya ekanisa obu yahikize 55. Okuhika omu mwezi gwa 5, 1886, omuhendo gw’abantu boona abaahandiikirwe gukaba guli 90. Okwongereza hali banu, hakaba haroho abantu nka 35 omu biikaro ebindi abarukukuuma Sabiti.

GSAM 421.4Omu ofisi y’okuteera ebitabu hakaba harumu ebyoma bibiri ebirungi eby’okuteera ebitabu n’ekyoma ekibitambuza; byona bikaba bisaswirwe kandi biri by’Abadventista b’ekiro kya mushanju omu ihanga eryo eriri hara muno—mairo nka 7,000 kuruga ha ofisi yaitu enkooto eri omu Oakland, California.

GSAM 422.1Omu 1886 obutumwa bukahika New Zealand. Amakuru kuruga omu kiikaro kya Australia eky’obuheereza gagamba ngu hakaba haroho abakuumi ba Sabiti 50 omu New Zealand. Sente ezaatungirwe habw’okutunda ebitabu ha ofisi zikaba ziri $700. Okwongereza hali kinu, abatambuze b’ebitabu bakaba batunzire kopi 400 ez’Oburwani Obukuru omu New Zealand, na kopi 1,000 ez’Ebitekerezo hali Danieri omu Australia.

GSAM 422Ekyombeko ky’Ofiisi omu Australia

GSAM 422.2Omu bigambo eby’amakuru agaahairwe ha kiro kya 19 eky’omwezi gwa 7, 1889, tutungamu ebigambo binu: Ekyombeko ky’enju y’okukubiramu ebitabu omu Melbourne kihoire, kandi kirumu ekisenge ky’okuramizamu eky’amateraniro g’ekanisa.

GSAM 422Omurimo Gutandika omu Tasmania

GSAM 422.3Orukiiko rw’amakanisa rutairweho omu Australia kandi n’omu New Zealand, kandi Abakuru Israel na Steed bakagaziya omurimo kuhika omu Tasmania. Omu kiikaro kinu eky’okumalirra, amakanisa asatu gatairweho, agarumu abanyakyo boona hamu 136. Oihireho banu, haroho abakuumi ba Sabiti abandi abasasaine, abatakatairwe omu makanisa.

GSAM 422.4Ekumi eky’omwaka omu kiikaro ky’omurimo ekya Australia kyali $9,371. Omu kiikaro eki hakaba harumu abatambuze b’ebitabu ikumi na bataano, abaaguza ebitabu eby’omuhendo gwa $19,500.

GSAM 422.5Omu rugendo rwe orwa kabiri orw’okwetoroora ensi, Omukuru Haskell akongera kubungira Australia, yagenda omu rukiiko rwabo orwabaireho omu mwezi gwa 8, 1889, kandi yabakonyera muno omu miringo nyingi. Ekitebe eki ekyali kyakatandika kyasiima muno obukonyezi bwe. Abakozi ab’enjawulo kuruga omu Amerika babungiraga Australia obwire n’obwire habw’ekigendererwa kimu ekikuru—okwombeka n’okugumya omurimo gwa Ruhanga.

GSAM 422Muka White omu Australia

GSAM 422.6Omu bwire bw’amababi kugwa omu mwaka 1891, Muka E. G. White, mutabani we W. C. White, Omukuru Geo. B. Starr, n’abandi bakaruga omu California bagenda Australia. Bakahikayo omu mwezi gwa 12, omu hagati y’obwire bw’omusana omu kicweka eki eky’ensi. Obuhamya bwa Muka White, n’obukiraaba ngu akaba ali mu bugara bw’omubiri obwamubonabonyaga omu myaka mwenda ei yamazire omu nsi egi, bukakonyera muno kutaho omurimo ogurukuhondera omwoyo n’amakuru g’obutumwa bwa maraika wa kashatu. Omu bwire obu baali omu Australia, Omukuru J. O. Corliss akongera kwekwata ha murimo hanu, kandi W. A. Colcord n’abandi bataaha omu kiikaro eki nk’abagabura, abeegesa, n’omu mirimo endi.

GSAM 423Omukuru Olsen omu Australia

GSAM 423.1Omu bwire Omukuru O. A. Olsen obu yategekaga nk’omwebembezi w’Orukiiko Rukuru, akabungira ebitongole byaitu ebikuru byona omu nsi, omu bureingwa bwayo n’obugazi bwayo. Kinu kikamwetaagisa kutambula engendo nyingi—rugendo orw’okwetoroora ensi. Akakora orugendo runu nukwo amanye kurungi ebyetaago byabo n’enyikara y’ebiikaro eby’omurimo gw’obukwenda eby’enjawulo, nukwo asobole kubiheereza atarukusoroora. Omu rugendo runu, omu mwaka 1893, akamara wiiki nyingi omu Australia.

GSAM 423Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu orwa Australasia

GSAM 423.2Omu bwire bunu Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu orwa Australasia rukatairweho, rurumu enkiiko z’amakanisa eza Australia na New Zealand n’ebiikaro by’omurimo gw’obukwenda ebya Australia. Orukiiko runu ruterana omulundi gumu omu myaka ebiri, kandi rutwarwa nk’enkiiko z’amakanisa ez’obumu ez’omu mahanga agandi. Omu mwaka 1893, abatambuze b’ebitabu bake abaali omu kiikaro eki bakaguza ebitabu 5,000 eby’okukubwa okw’okubanza okw’ekitabu Entambwe ezirukutuhikya hali Kristo, kandi ebitabu ebindi eby’omuhendo nugwo gumu byakubwa omu kukubwa okwa kabiri. Omu bwire bw’omusana obwa 1894-95, omu myezi ina bakatunga okusaba kw’abantu okw’ebitabu 4,000 eby’okugurwa kurabira omu kubihandiikira batakabitungire.

GSAM 423Omukuru Prescott omu Australia

GSAM 423.3Omu mwaka 1895, Omukuru W. W. Prescott, Omuhandiiki w’Eby’Obwegesa ow’ekitebe ky’amakanisa, akamara emyezi nyingi omu rukiiko runu rw’amakanisa, n’ahayo obwire bwingi n’ebitekerezo ha kicweka kinu eky’omurimo. Omu bwire nubwo akebembera okwegesebwa okw’eby’obwegesa, okwakabagasiire muno.

GSAM 424.1Amakuru g’omurimo gw’omwaka agaahairwe hali Orukiiko Rukuru gakabazibwa Omukuru W. C. White, kandi nugo ganu:

GSAM 424.1“Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu orwa Australia rurumu amakanisa ikumi na musanju agarumu abanyakyo 1074, abaahaire ekumi eky’omwaka ogwahoire ekya $9,810.10. Orukiiko runu rw’amakanisa rwinemu abagabura ikumi na babiri abakwatanisibwe, babiri abahairwe oruhusa rw’okuburira, abakozi basatu ab’okwegesa Baibuli, n’abatambuze b’ebitabu ataano, abaaguza ebitabu eby’omuhendo gwa $28,731.11 omu mwaka. Omu mwaka ogu, eitwale lya New South Wales, erirumu amakanisa mukaaga n’abanyakyo 321, likabaganizibwa kuruga ha Rukiiko rw’amakanisa orwa Australia, lyayetwa Orukiiko rw’amakanisa orwa New South Wales.”

GSAM 424OMURIMO GW’OBUKWENDA OMU AFRIKA EY’OBUKIIZI BW’OBULYO

GSAM 424.2Ha Rukiiko Rukuru orwabaire omu Battle Creek omu mwaka 1886, bakatekereza ha nsonga y’okutandika omurimo gw’obukwenda omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo. Obu baali bacwiremu kwikiriza omurimo ogu, ha kutandika kw’obwire bw’omusana omu mwaka 1887 bakalengaho kutaho omurimo omu nsi egi eya hara. Omu nsi egi, abantu bake abaali batandikire ira kukuuma Sabiti bakaba nibasaba abakozi.

GSAM 424Abakuru Boyd na Robinson omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo

GSAM 424.3Habw’ekigendererwa kinu, ha kiro kya 11 eky’omwezi gwa 5, Omukuru C. L. Boyd n’eka ye, Omukuru D. A. Robinson na mukazi we, hamu n’abakozi abandi, bakaruga omu rubuga New York nibagenda omu Afrika omu bwato, nibaraba omu Liverpool na London. Hanyuma y’emyaka esatu, ha Rukiiko Rukuru, Ow’ekitiinisa P. W. B. Wessels akagamba ngu abakozi banu obu baahikire omu Afrika, hakaba harumu abantu nka makumi ana abaali nibakuuma ira Sabiti ey’ekiragiro kya kana, habw’okusoma ebitabu ebyali nibibaza ha nsonga egi n’okwega Ebyahandiikirwe.

GSAM 424.4Abakuru Robinson na Boyd bakatandika omurimo gw’obukwenda omu Cape Town, kandi kuruga aho gwahika Kimberley, omu biikaro by’okuseeramu amadaimani, omu bukiizi bw’emoso n’oburuga-izooba, ha rugendo orurukuhika nka mailo 800.

GSAM 424.5Kuhika omu mwaka 1889, hakaba haroho abagabura babiri bonka, omu ow’ahairwe oruhusa rw’okuburira, amakanisa ana, n’abanyakyo kinaana; banu bakaha ekumi ekya $2,798.36. Omu mwaka ogu, Omukuru Ira J. Hankins, kuruga omu Amerika, akakora omu Cape Town, kandi omurimo gwe gwayana kurungi. Ow’ekitiinisa Druillard na mukazi we bakaija kuruga omu Nebraska kwekwata ha murimo ogw’omu kiikaro kinu, nukwo bagabane omu mirimo n’omu kuburwa ebyetaago ebihika hali abo abetwa kutandika omurimo omu kiikaro ekihyaka. Omurimo gwa Muka Druillard gukaba guli muno omu nju y’okubiikiramu ebitabu, nambere yalesereibwe okutwara emirimo y’ekicweka eki; iba Druillard we akakora omu murimo gw’obukwenda ogwa boona. Omu mwaka ogu, ha bwato obwakubaga ha mwalo gunu, akaguza ebitabu eby’omuhendo gwa $750.

GSAM 425Omukuru Haskell omu Afrika

GSAM 425.1Omu mwezi gwa 8 ogw’omwaka nugwo gumu, Omukuru Haskell akahika omu Cape Town. Akamara emyezi etaano n’akozesa kurungi obwire omu kubungira n’okukorra hamu n’ebitebe eby’enjawulo omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo. Okubungira kunu kukagumya kandi kwayombeka omurimo, kandi omutima gwe nagwo gwagumizibwa, habwokuba akarora ebyana by’omurimo gwe. Abantu bakatandika kufaayo ha murimo gw’obwegesa, kuhika n’abegesebwa ikumi na babiri kuruga omu Afrika baija omu Amerika kwega omu mashomero g’ekitebe kyaitu ky’amakanisa.

GSAM 425.2Omu bwire nubwo, omurimo gw’abatambuze b’ebitabu nagwo gukatekerezwaho nk’oku kyali kisemeriire. Oruterane rw’okwegesa habw’omurimo gunu rukabaho omu Cape Town, rwebembiirwe Ow’ekitiinisa E. M. Morrison. Kinu kikagarura obwomeezi n’amaani amahyaka omu kicweka kinu ekikuru eky’obutumwa. Hanyuma y’okwegesebwa okw’omu ruterane runu, abatambuze b’ebitabu ikumi na basatu bakaguza kandi baheereza abaguzi ebitabu eby’omuhendo gwa $5,621.28 omu myezi mukaaga. Mali, okusaba kw’ebitabu kukaba kwingi muno kwaba nk’okurengaho amaani g’ofiisi ya London, habwokuba ebitabu bikaba bitasobora kutekanizibwa bwangu nk’oku byali nibyetaagwa.

GSAM 425.3Omu mwaka 1892, Omukuru A. T. Robinson aketaaha omu murimo omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo. Omu bwire obu, omurimo gukaba gukuzire muno kyetaagisa enju empyaka y’okubiikiramu ebitabu omu kiikaro ky’enkuru. Nukwo ekyombeko ekihyaka kyayombekwa, kigazi ekirukumara kubaamu n’amateraniro g’ekanisa.

GSAM 426Ekyombeko ky’Itendekero ery’Obwegesa obwa Haiguru omu Afrika

GSAM 426.1Nukwo omurimo gweyongiire kugenda omu maiso mpora mpora, kuhika ha kwombeka ekyombeko ky’itendekero ery’obwegesa obwa haiguru omu Claremont, ekicweka ekiri ha rubaju rw’orubuga Cape Town, ha muhendo gwa $35,000. Obukonyezi bwonka obu baasabire bene itwe ab’omu Amerika bukaba buli kusindika ekitebe ky’abeegesa abasobora kwegesa amasomo g’itendekero ery’obwegesa obwa haiguru; bo bonyini baali nibagenda kusasura ebyetaago byona. Okusaba kunu kukahikirizibwa, kandi ishomero lyaigura ha kiro kya 1 eky’omwezi gwa 2, 1893.

GSAM 426Orukiiko rw’Amakanisa orwa Afrika ey’obukiizi bw’obulyo

GSAM 426.2Orukiiko rw’amakanisa orwa Afrika ey’obukiizi bw’obulyo rukatairweho omu mwaka 1892. Ha Rukiiko Rukuru omu mwaka 1893, bakateera akaruuru kurutaaha omu Rukiiko Rukuru. Omu bwire obu rukaba rwinemu amakanisa ataano n’abanyakyo 138, abaahaire ekumi eky’omwaka ogwahoire ekya $34,077.32. Omu rukiiko runu, Peter Wessels akajwekerra Orukiiko rw’amakanisa orwa Afrika ey’obukiizi bw’obulyo, owahaireyo n’omutima mugabi $16,000 hali Orukiiko Rukuru. Ebintu ebi bikaba nibikira ebyo Orukiiko Rukuru ebi rwali rusohoreze omu kutandika omurimo omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo. Oihireho ekiconco kinu, uwe n’omu hali bagenzi be bakahaayo $40,000 kutandika omurimo gw’okuha abantu emibazi busa omu rubuga Chicago.

GSAM 426.3Ha Rukiiko Rukuru omu mwaka 1895, Omuhandiiki w’Omurimo gw’Obukwenda omu Mahanga Agandi akabaza ati ha kiikaro ky’omurimo omu Afrika:

GSAM 426.3“Orukiiko rw’amakanisa omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo rwakamara emyaka ebiri yonka rutairweho, baitu omu bwire obu Orukiiko Rukuru rusindikireyo abakozi ikumi na babiri. Babiri hali banu bagenzere omu nsi ey’omunda nk’abakwenda aberolerra bonka, kandi abandi bataahire omu mirimo y’ebicweka eby’enjawulo. Orukiiko orwo rw’amakanisa rwinemu ishomero erirukukurakurana kurungi, enju y’okurereramu abaana enfuuzi, n’enju y’okujanjabiramu n’okuhuumuriramu abarwaire ekiri omu kwombekwa. Okubara kwabo kwoleka ngu abanyakyo bali 184.”

GSAM 426Empapura z’Amakuru Ezikubirwa omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo

GSAM 426.4Ensonga y’obugabe bw’ediini omu Afrika ey’obukiizi bw’obulyo eterize abantu baitu omu myezi mike ehoire kukuba empapura ibiri ez’amakuru. Emu eri omu rulimi rwa Holland, n’eyetwa De Wachter; endi eri omu Rungereza, n’eyetwa The South African Sentinel and Gospel Echo. Egi ey’okumalirra esaasaana omu mpapura 4,000.

GSAM 427Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu orwa Afrika ey’obukiizi bw’obulyo

GSAM 427.1Omu mwezi gwa 1, 1903, Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu orwa Afrika ey’obukiizi bw’obulyo rukatairweho. Rukaba rurumu enkiiko z’amakanisa eza Cape Colony na Natal-Transvaal, n’emirimo y’obukwenda eya Basutoland na Matabeleland, erukulebererwa Orukiiko rw’Amakanisa olw’Obumu. Omu rukiiko runu rw’amakanisa harumu amakanisa ikumi na ataano agatairweho agarumu abanyakyo 595, ebitebe mwenda ebitakatairwe omu makanisa ebirumu abantu kyenda, n’abakuumi ba Sabiti makumi asatu abaikara bonka,—boona hamu 715, abaahaire ekumi ekya $7,850. Hakaba haroho abakozi makumi asatu na mwenda, hali bo makumi abiri n’omu nibasasurwa enkiiko z’amakanisa ez’enjawulo.

GSAM 427EKIIKARO KY’OMURIMO EKYA POLYNESIA

GSAM 427.2Omu mwaka 1876, Omukuru James White n’omuhandiiki w’ekitabu kinu bakasindika ekitabu eky’empapura ezisoroziibwe hamu ez’Obumanyiso bw’Ebihe, n’obutabu obumu, hamu n’ebbaruha, ha Kizinga kya Pitcairn. Ebihandiiko binu bikateebwa ha bwato obwali nibugenda New York n’okwetoroora Cape Horn. Bakatugumya ngu obwato bukaba nibugenda kwemerra Pitcairn kandi omugugu guheebweyo. Tukaba tutamanyireyo muntu n’omu ha kizinga eki, kandi tutamanyire kizinga kyonka, oihireho eriina lyakyo erirungi ngu abaikara baakyo bakaba bali bantu abehayo kandi abarukutiina Ruhanga. Empapura zikasindikwa tutarukumanya kiki ekirarugamu.

GSAM 427Okubungira Pitcairn

GSAM 427.3Tituhuliire kintu kyona kuruga omu bantu banu rundi ekirukukwata ha bihandiiko byaitu, kuhika Ow’ekitiinisa John I. Tay obu yabungiire ekizinga omu mwaka 1886, hanyuma y’emyaka ikumi. Omu bwire obu tukamanya ngu habw’okusoma ekitabu eky’Obumanyiso bw’Ebihe n’obutabu obu, ha murundi gumu abaikara b’ekizinga boona bakaba bali haihi kucwamu kuhindura ekiro kyabo eky’okuramya kuruga ha runaku rw’okubanza omu sande bagenda ha kiro kya mushanju, kandi bakuume Sabiti ya Mukama. Baitu kinu tibakikozire kuhika omu bwire Ow’ekitiinisa Tay obu yabungiireyo. Akaba amazire obwire bwingi aine omutima gw’amaani ogw’okubungira ekizinga eki, baitu akaba atamanyire muntu n’omu hali bo, kandi atamanyire ngu omutima gwabo gwali gutandikire ira kugonza amazima.

GSAM 428.1Hanyuma y’okugaruka omu Amerika, akesengereza muno ngu obwato bwombekwe, oburukusobora kutwara abakwenda kuruga ha kizinga kimu bagenda ha kindi omu Nyanja Empango eya Pacific. Akagenda ha Rukiiko Rukuru orwabaireho omu mwaka 1889, ekitekerezo kinu nikyo kirukukira kuba ha mutima gwe, kandi aho yayesengereza habw’Ebizinga bya Polynesia. Orukiiko obu rwarozire omugaso gw’omurimo ogu, rukateera akaruuru kusorooza $12,000 omu biconco, eby’okwombekesa rundi okugura obwato obw’okukorra omu bizinga eby’omu Nyanja Empango eya Pacific.

GSAM 428Obwato Pitcairn Bwombekwa

GSAM 428.2Nk’oku baali bacwiremu, obwato Pitcairn bukombekwa omu bwire bw’omusana omu mwaka 1890, haihi na Benicia, ha rugendo rwa mailo nka makumi asatu kuruga Oakland, California, ha muhendo gwa $12,035.22. Omu bicweka bisatu eby’omwaka ogubaganiziibwemu bina, amashomero g’eSabiti gakasorooza sente zinu kandi gakazihayo habw’ekigendererwa kinu kyonka. Busaho kiconco ekyakabaire kiheebweyo n’okusemererwa n’omuhimbo ebirukukira ha kinu. Obwato bukahongerwa hali Ruhanga omu Oakland, California, ha kiro kya 25 eky’omwezi gwa 9, 1890. Abantu nka 1,500 bakaterana ha bwato n’ha mwalo kurora omukoro gunu.

GSAM 428Orugendo rw’Obwato Pitcairn orw’Okubanza

GSAM 428.3Obwato bukaruga omu San Francisco ha rugendo rwabwo orw’okubanza bugenda omu kiikaro ky’omurimo ekyali hara, ha kiro kya 20 eky’omwezi gwa 10. Abakwenda abaali ha bwato bakaba bali Omukuru E. H. Gates na mukazi we, Omukuru A. J. Read na mukazi we, John I. Tay na mukazi we, hamu n’abakozi b’obwato abakora omurimo gw’obukwenda, nibebemberwa Omuduumizi Marsh. Obwato bunu bukabanza kugenda ha Kizinga kya Pitcairn, mailo 4,000 omu bukiizi bw’obulyo bwa San Francisco, nambere bwahikire ha kiro kya 25 eky’omwezi gwa 11. Obwato obu bwarugire ha kizinga ha kiro kya 17 eky’omwezi gwa 12, abantu abakuru kinaana na babiri bakaba babatiziibwe kandi batairwe omu kanisa y’Abadventista b’ekiro kya mushanju. Hanyuma obwato bukagenda omu bitebe by’ebizinga bya Society, Hervey, Samoa, Friendly, na Fiji, nibusigira abantu abarukubaza Orungereza ebitabu by’ediini n’obutabu oburukukwata ha bwomeezi n’okwerinda okunywa n’okulya okurengaine. Omu myezi munaana, kuhika omu mwezi gwa 9, 1891, abakwenda bakaguza ebitabu eby’omuhendo gwa $1,900, oihireho okugabira abantu busa ebihandiiko bingi eby’okusoma.

GSAM 429.1Abakwenda bakateebwa omu biikaro bati: Omukuru Read omu Tahiti; Omukuru Gates akasigara Pitcairn kumalirra omurimo ogwali gutandikirwe ira aho; kandi Ow’ekitiinisa Tay akakoma kukorra ha kizinga kya Fiji. Omu rupapura rw’Okweijurira n’Omukwenda orwa kiro kya 14 eky’omwezi gwa 4, 1904, Omukuru Fulton agamba ati ha murimo omu Fiji: “Hati haroho abakuumi ba Sabiti abarukukira 150 omu kiikaro kinu eky’omurimo gw’obukwenda.” Kuruga Fiji, obwato bukagenda Aukland, New Zealand, kuhunduurwa ebyali bisisikaire n’okwongerwaho ebirukwetaagwa, kandi kutungayo ebitabu ebindi.

GSAM 429Okufa kw’Abakwenda

GSAM 429.2Hanyuma y’okumara omwaka gumu, emyezi ikumi n’emu, n’ebiro ikumi na munaana butaliyo, obwato Pitcairn bukagaruka San Francisco, nambere bwahikire ha kiro kya 9 eky’omwezi gwa 10, 1892. Omu bwire bunu, Omuduumizi Marsh akaba afiire kandi aziikirwe ha kizinga kya New Zealand. Ow’ekitiinisa Tay akakwatwa oburwaire bw’amahaha, obw’atarakizireho. Nauwe akafa n’obusinge, yaziikwa omu nsi eya hara eya Fiji; nukwo obwomeezi bw’abantu babiri ab’omuhendo bwahayoirwe bwangu buti habw’Omurimo gw’Obukwenda omu Polynesia.

GSAM 429.3Abakwenda abaikaraga ha kizinga kya Tahiti, omu Papaete, bakasemererwa habw’okurora ebyana by’omurimo gwabo haihi aho n’aho. Omu bwire obu bakasobora kusindikira ensi yabo amakuru agarukugarramu amaani, ag’abantu makumi ana abaali bahindukire hali Ruhanga kandi batairwe omu kanisa y’Abadventista b’ekiro kya mushanju.

GSAM 429Orugendo rw’Obwato Pitcairn orwa Kabiri

GSAM 429.4Obwato bukaruga omu San Francisco ha rugendo rwabwo orwa kabiri ha kiro kya 17 eky’omwezi gwa 1, 1893, burumu abakwenda banu: B. J. Cady na mukazi we, J. M. Cole na mukazi we, E. C. Chapman na mukazi we, n’omufumu M. G. Kellogg, M.D. Omwisiki Hattie Andre, kuruga omu Ohio, akagenda nabo nk’omwegesa w’Ekizinga kya Pitcairn. Omu bwire bw’amababi kugwa omu mwaka 1893, Ow’ekitiinisa Cady akaigura ishomero omu Raiatea, omu kitebe ky’ebizinga bya Society, n’abegesebwa nkaaga. Ha kumalirra kw’ekicweka ky’okubanza eky’okusoma, omuhendo gwali gweyongiire gwahika 105. Ha kutandika kw’ekicweka kya kabiri eky’okusoma, abegesebwa abaali nibasoma bakaba bali 120.

GSAM 430Orugendo rw’Obwato Pitcairn orwa Kashatu

GSAM 430.1Orugendo rw’obwato orwa kashatu rukabaho omu 1893-94. Abakwenda b’orugendo runu bakaba bali G. O. Wellman na mukazi we, na Lillian White, boona kuruga omu Michigan. Bakaba batekaniiziibwe kugenda Raiatea, nambere baali nibagenda kukonyera Omukuru Cady omu murimo gwe. Ow’ekitiinisa Stringer na mukazi we bakagenda nk’abakwenda aberolerra bonka. Bakasigara Rurutu. Omu Raratonga, nambere abantu baakuumaga Orwamukaaga nk’orunaku rw’okubanza omu sande, omufumu Caldwell na mukazi we bakateebwayo; kandi Omukuru Buckner na mukazi we, kuruga omu California, bakasigazibwa Pitcairn. Omu bwire obu yamazire omu bantu banu, emirimo mingi empyaka ekatandikwaho, kandi egasiire abaikara omu miringo nyingi. Ekikubiro ekirukukozesa amaani g’omuyaga kikabanza kyombekwa kusekuramu ebicoori hati ebirukulimirwa ha kizinga. Amaani g’omuyaga nugo gamu nigakozesa n’ebyoma ebitali by’amaani maingi, ekiretiire emirimo endi abaikara b’ekizinga ei baali batamanyire.

GSAM 430Orugendo rw’Obwato Pitcairn orwa Kana

GSAM 430.2Ha kiro kya 15 eky’omwezi gwa 12, 1895, Omuhandiiki w’Omurimo gw’Obukwenda omu Mahanga Agandi akagamba ati:—

GSAM 430.3“Obwato Pitcairn hati buli ha mwalo kuruga ha rugendo rwabwo orwa kana.... Omurimo gutandikirwe omu bitebe mwenda eby’enjawulo eby’ebizinga, kandi abakozi banu nubo barukukorramu:—

GSAM 430.4“Ha Kizinga kya Pitcairn, abeegesa, E. S. Butz na mukazi we, na Hattie Andre. Ha Kizinga kya Norfolk, abakwenda abamu aberolerra bonka nibakorra hanu, abaizire kuruga omu Australia. Omu Bizinga bya Society, omugabura, B. J. Cady; abakwenda ab’okujanjaba, Ow’ekitiinisa R. A. Prickett na mukazi we. Omu Raratonga, abakwenda ab’okujanjaba, omufumu J. E. Caldwell na mukazi we, Abaisiki Lillian White na Maude Young; abeegesa, G. O. Wellman na mukazi we, Omukuru J. D. Rice na mukazi we. Omu Fiji, Omukuru J. M. Cole na mukazi we. Omu Bizinga bya Friendly, Omukuru E. Hilliard na mukazi we. Omu Rurutu, Ow’ekitiinisa Stringer na mukazi we, abakwenda aberolerra bonka. Omu Hawaii, Omukuru E. H. Gates na mukazi we; abeegesa, H. H. Brand na mukazi we. Omu Samoa, omufumu F. E. Braucht na mukazi we. Omukuru D. A. Owen na mutabani we na muhara we, abakwenda aberolerra bonka.

GSAM 431.1“Omu ngendo zaabwo ina, obwato Pitcairn buguziize kandi bwagaba busa ebihandiiko bingi eby’okusoma. Habw’eki, abakuumi ba Sabiti baimukire omu biikaro bingi. Amakanisa gatairweho ha Kizinga kya Pitcairn, ha Norfolk, n’omu Tahiti.”

GSAM 431Emeeri Pitcairn Etundirwe

GSAM 431.2Nk’oku hati haroho emiringo y’okuhika omu kicweka kya Polynesia eyali etaroho emeeri obu yayombekerwe, emeeri etundirwe, kandi emiringo endi neekozesebwa okutwara omurimo omu maiso. Omukuru E. H. Gates nuwe hati arukwebembera omurimo omu kicweka kya Polynesia, kandi ategeeza nk’oku omurimo gurukugenda omu maiso omu bitebe by’ebizinga ebirukwahukana.

GSAM 431EBIZINGA BYA INDIA EBY’OBURENG’IZOOBA

GSAM 431.3Omu bwire bw’obutiti obwa 1889, Omwami Wm. Arnold, kuruga Amerika, akatandika omurimo gw’omutambuze w’ebitabu omu Bizinga bya India eby’Obureng’izooba. Omu murimo ogu akasobora kutunga amabara n’endagirro z’abantu 1,200, ebyatumirwe Omuryango gw’Obutabu ogw’Amahanga Goona kubikozesa omu murimo gw’obukwenda. Omu kuhandiikirangana nabo n’okubatwekera eby’okusoma ha ndagirro zinu, abantu bakatandika kugonza amazima, kandi nukwo omuhanda gw’okuranga enjiri gwakingukire omu kutebeza Ekigambo.

GSAM 431.4Omu kugarukamu okwetwa kw’abagabura, Omukuru D. A. Ball akagenda kukora omu Barbados n’omu biikaro ebindi omu kwezi kwa 11, 1890. Abantu abamu bakaikiriza amazima habw’amaani ge. Omu 1892, Omwami Patterson, kuruga California, akatambura omu bizinga n’atunda ekitabu Okusoma Baibuli, kandi akatunga obusinguzi burungi. Omu 1893, B. B. Newman akaruga Florida yagenda Jamaica okwebembera omurimo gw’abatambuze b’ebitabu Omwami Arnold obu akaba ataliho. Omwami Evans n’Omwami Hackett nabo bakagenda omu Bizinga bya India eby’Obureng’izooba omu mwaka ogu gukora omu kicweka kinu eky’omurimo. Omu kwezi kwa 5, Omukuru Haysmer na mukazi we bakaija omu kicweka kinu kukora nk’oku omuhanda gwakubakingukiire. Hatarabireho bwire bwingi, Omwami Arnold akagaruka, ha murundi gunu kutunda ebitabu ebirukubaza ha by’obwomeezi. Kuhikya omu kwezi kwa 7, 1895, ebitabu by’omulingo gunu ebyali bitundirwe omu Jamaica yonka bikaba bihererwa $8,200, kandi eby’ediini bikaba bihererwa $7,654, byona hamu $15,854. Okusaasaanya ebitabu bingi biti kukakonyera muno kutandikaho omu Kingston ekanisa etekaniziibwe kurungi ey’abantu 75, n’okwiguraho emihanda y’omurimo gw’abagabura omu bicweka ebindi eby’ekizinga.

GSAM 432Trinidad

GSAM 432.1Omurimo gunu gukatandika hanu omu mulingo ogurukusisana n’ogwa Jamaica. Omu mwaka 1889, Omwami F. B. Grant na mukazi we bakaraalizibwa kubungira ekizinga okutandika kusaasaanya ebitabu by’ekanisa yaitu, kandi Omukuru Flowers na mukazi we nabo bakaraalizibwa, bahonderaho kukora nk’oku omuhanda gwakingukaga. Bakatunga obusinguzi burungi kuhikya Omukuru Flowers obuyakwasirwe omuswijja, ogwamuisiire ha biro 29 eby’omwezi gwa 6, 1894. Omukuru E. W. Webster akakomwa kumusikira, kandi akaruga New York n’emeeri omu kwezi kwa 8, 1895.

GSAM 432.2Omu 1896 abakozi omu Bizinga bya India eby’Obureng’izooba bakaba bali bati: omu Jamaica, Omukuru A. J. Haysmer na W. W. Eastman; kandi abatambuze b’ebitabu abamu bakaba bali omu Bizinga bya Bahama. Omu Bizinga bya Antilles Ebito hakaba hali Omukuru E. Van Deusen na mukazi we, hamu na C. F. Parmlee na mukazi we, nk’abakozi b’okwegesa Baibuli, n’Omwami Bean n’Omwami Hackett nk’abatambuze b’ebitabu. Omu Trinidad hakaba hali Omukuru E. W. Webster na mukazi we, hamu n’Omwisiki Stella Colvin nk’omukwenda w’okujanjaba. Ebyarugiremu bikaba biri: abakuumi ba Sabiti 110 omu Jamaica, n’abakuumi ba Sabiti 50 omu Trinidad, abarukwikara omu biikaro ebyetoroire Couva; ekanisa emu omu Barbados, n’ekitebe kimu omu Antigua, omu Bizinga bya Antilles Ebito.

GSAM 432AMERIKA EYA HAGATI

GSAM 432.3Omukuru F. J. Hutchins na mukazi we bakaruga omu Mahanga Ageteraine aga Amerika bagenda omu Bizinga bya Bay ha biro 16 eby’omwezi gwa 11, 1891. Omu bwire obu hakaba hali abantu nka 20, abaarukukira obwingi bali omu Ruatan, abaalindaga Sabiti y’ekiragiro kya kana nk’oku Ebiragiro Ikumi biragira. Bakatandika kumanya amazima ganu kuraba omu by’okusoma ebyabatumirwe omu baruha. Hanyuma y’emyaka esatu, omu 1894, W. A. Miller na mukazi we bakaruga California bagenda Bonacca, nambere baayegaitiire ha murimo gw’okwegesa nk’abeegesa omu ishomero eryaigwirwe ha biro 4 eby’omwezi gwa 7, 1894, omu kyombeko ky’ishomero ekyayombekerwe Abadventista b’ekiro kya mushanju. Omu kicweka ky’okubanza eky’okusoma, omuhendo gw’abeegi ogwa buli kiro gukaba guli nka 34. Omu 1895 bakarangira ngu ishomero likaba nirisobora kwekonyera lyonka, habwokuba abeegi bakaba beyongere kuhika 45.

GSAM 433.1Ha Rukiiko Rukuru orwateraine omu 1895, Omukuru Hutchins akategeeza ngu hakaba hali abantu 100 omu bizinga abarukworobera obutumwa, kandi yagamba ngu amaju abiri ag’okuteraniramu gakaba gayombekerwe kandi gali ga Abadventista b’ekiro kya mushanju. Habw’obutaito bw’itaka, eryali ly’omuhendo muno habw’okulima, emu ha maju ganu ag’okuramizaamu ekayombekwa haiguru y’amaizi. Ebyombeko binu bibiri n’enju y’ishomero bikahairwayo omu buhandiike hali Omuryango gw’Orukiiko Rukuru. Omuhendo gw’ebintu by’orukiiko ha kizinga gukateekerezebwa kuba $1,789.60. Ebitabu ebyali bitundirwe kuhikya 1895 bikaba bihererwa $2,243.

GSAM 433Emeeri Ento ey’Amerika eya Hagati

GSAM 433.2Orukiiko obu rwamanyisiibwe obwangu n’omugaso gw’okuba n’emeeri ento eyakusobozeseze abakwenda kuruga ha kizinga kimu kugenda ha kindi, rukacwamu ngu emeeri nk’egyo eyombekwe habw’omurimo ogw’omu Bizinga bya Bay, ha muhendo ogutarukuhingura $3,000.

GSAM 433.3Omu 1896, hakaba haroho abakozi bana bonka omu Amerika eya Hagati: Omukuru F. J. Hutchins na mukazi we, n’Omukuru J. A. Morrow na mukazi we omu Honduras eya Spain. Omu Belize, orubuga orukuru orwa Honduras eya Bungereza, hakaba hali ekitebe ky’abaikiriza abaalindaga ekiro kya mushanju nk’oku ekiragiro kya kana kiragira. Omurimo ogurukukira obwingi omu kicweka kinu gukakozerwa omu bizinga by’Enyanja ya Caribbean. Hanu hakaba hatundirwe ebitabu eby’omuhendo gwa doola enkumi nyingi, kandi abantu 60 bakaba nibasemererwa omu mazima g’obutumwa bwa maraika wa kashatu.

GSAM 434Okufa kw’Omukuru Hutchins

GSAM 434.1Omukuru F. J. Hutchins akamara emyaka nka 12 n’akora n’obwesigwa bwingi n’okweheerayo omu kicweka ky’Amerika eya Hagati. Ha mpero amaani ge gakahwaho, yafa habw’endwara. Hati ahuumuuliire omu kugwejegyera, alindiriire okwetwa kwa Mukama we—okwetwa okuliimukya abesigwa.

GSAM 434AMERIKA EY’OBUKIIZI BULYO

GSAM 434.2Enyegesa za Abadventista b’ekiro kya mushanju zikabanzirizaho kuhika omu Amerika ey’Obukiizi Bulyo kuraba omu bihandiiko ebiteerwe omu byapa. Omu kwezi kwa 10, 1891, Abaami Snyder, Stauffer, na Nowlin bakatandika omurimo gwabo nk’abatambuze b’ebitabu omu Argentina. Omu 1893, Orukiiko Rukuru oburwacwiremu, Omukuru F. H. Westphal, kuruga Illinois, omugabura Omudaaki, akegaita ha murimo omu kicweka kinu eky’obukwenda, kandi omu 1894, Frank Kelley, kuruga California, akagenda omu Mahanga Ageteraine aga Colombia nk’omukwenda oweyesagikaga wenka. Hanyuma y’emyezi mike, abakozi abandi bakabahondera, kandi nukwo obukwenda bunu obuhyaka bwatandikire. Omu 1896, bakaha orubazo runu orurukukwata ha murimo omu kicweka kinu: Chile eine omugabura omu, Omukuru G. H. Baber, owahikire ha biro 19 eby’omwezi gwa 10, 1895; n’abatambuze b’ebitabu babiri, F. W. Richards na F. H. Davis. Argentina nayo eine abagabura babiri, F. H. Westphal na Jean Vuilleumier; n’abatambuze b’ebitabu babiri, O. Oppegard na C. A. Nowlin. Oihireho abo, haroho abakozi bana b’okwegesa Baibuli, Lucy Post, Omwami Snyder na mukazi we, na John McCarthy. Brazil eine abagabura babiri, Omukuru W. H. Thurston na H. F. Graf; n’abatambuze b’ebitabu basatu, A. B. Stauffer, J. F. Berger na J. A. Berger. Guiana eya Bungereza eine abagabura babiri, Omukuru W. G. Kneeland n’Omukuru P. Giddings; n’abakwenda babiri b’okujanjaba, Omusawo B. J. Fercoit na mukazi we.

GSAM 435.1Kuhikya omu 1896, ebitabu eby’omuhendo gwa doola 1,000 bikaba bitundirwe omu Chile, kandi abakuumi ba Sabiti 30 bakaba baikiriize Sabiti n’amazima agarukukwatagana nayo kuraba omu kusoma ebitabu ebyabaaguzire ha batambuze b’ebitabu. Omu Brazil n’omu Argentina hakaba hatundirwe ebitabu eby’omuhendo gwa doola 10,000; kandi ekyakiraga oburungi, hakaba hali abantu 100 abarukukuuma Sabiti. Ekanisa emu n’amashomero g’eSabiti ataano bikaba bitekaniziibwe. Omu Argentina hakaba hali amakanisa asatu agatekaniziibwe, omu Buenos Ayres, Crespo, na San Cristobal. Kandi hakaba hali ekanisa emu etekaniziibwe omu Guiana eya Bungereza, n’abakuumi ba Sabiti 50, nukwo omuhendo gwona ogwa Abadventista b’ekiro kya mushanju omu Amerika ey’Obukiizi Bulyo gwahikire 150.

GSAM 435OMURYANGO GW’ABAKWENDA OGW’OBUKIIZI BULYO

GSAM 435.2Obuturaaba nitubaza kihikire, omuryango gunu titusobora kugweta ogw’amahanga agandi, n’obuguraaba nigukora omurimo gw’okutebeza enjiri abantu b’ihanga erindi (Abanyafrika) omu nsi yaitu. Okutamu amaani n’okugumisiriza kw’Omukuru J. E. White, omu mugisa gwa Ruhanga, nikugwanirwa kusiimwa muno habw’ebyatwirweho.

GSAM 435.3Omu bwire bw’obutiti obwa 1893, obu nkaba ndi mwebembezi w’orukiiko rw’amakanisa orwa Illinois, Omukuru White akaija hali nyowe, ayetwika omugugu mwingi ha bw’Abairagu ab’omu Mahanga ag’Obukiizi Bulyo. Nk’oku akaba n’amara esande nke omu Chicago, akasaba kuheebwa omugisa gw’okukorra Abairagu ab’omu rubuga oru. Ekisabo kye kikaikirizibwa n’okusemererwa kwingi, kandi aho nukwo omurimo gwe hali abantu banu abakaba bali omu bujune gwatandikiire.

GSAM 435Emeeri y’Omukuru White ey’Obukwenda Erukugendesebwa Omuya gw’Amaizi Aseeriire

GSAM 435.4Kuruga omu bwire obu akagumizaamu n’asaba kandi n’ateekaniza habw’ekicweka ky’Obukiizi Bulyo. Obuyayeyongere kutekereza, entekaniza ze zikagumira kimu, ha mpero yayombeka emeeri erukugendesebwa omuya gw’amaizi aseeriire haihi n’Enyanja Michigan, erukwetwa Enyonyoozi y’Enkya. Amaarire kutunga ‘Beseri’ enu erukwema ha maizi, akagenda Chicago, yaruga eyo yagendera ha migera Illinois na Mississippi, yahika Vicksburg, Mississippi, ha biro 10 eby’omwezi gwa 1, 1895. Hanu akatandika omurimo gwe hamu n’abakozi bagenzi be bake, omu kiikaro ekyali kitakakorwamu.

GSAM 436Omurimo gw’Omuryango gw’Abakwenda ogw’Obukiizi Bulyo

GSAM 436.1Nitujuliza ebigambo ebiri omu rubazo rw’Omukuru White ha Rukiiko Rukuru ha biro 9 eby’omwezi gwa 4, 1903, orurukwoleka ebyarugire omu murimo n’enyikara y’omurimo gw’obukwenda omu Bukiizi Bulyo ha kiro eki:—

GSAM 436.2“Omuryango gwaitu gutandikireho amashomero ataano omu Mississippi kandi hati nigugadukanya.... Amashomero ganu gali Vicksburg, Yazoo City, Columbus, na Jackson.... Abakozi baitu nabo bagumizeemu n’omurimo omu Nashville, Memphis, na Edgefield Junction, omu Tennessee, n’omu Louisville na Bowling Green, omu Kentucky.

GSAM 436Abakozi omu Bukiizi Bulyo

GSAM 436.3“Hati haroho abakozi 27 omu bicweka ebirukwahukana eby’Omuryango. Abagabura abatairweho bataano bakuziibwe omu murimo gw’Omuryango gw’Abakwenda ogw’Obukiizi Bulyo.... Abeegesa b’amashomero 13 bateekanizibwe omu miringo erukwahukana habw’omurimo gwabo.... Omuryango nigusomesa omusigazi omu okuba omusawo ha Itendekero ly’Obusawo erya Meharry, omu Nashville, kandi ondi n’akonyerwa omu kusoma kwe ha ishomero niryo limu.... Abakozi abarungi ab’okwegesa Baibuli abamu bakuziibwe. Abamu ha beegesa nabo nibafooka abakozi abakugu omu kicweka kinu.

GSAM 436Emeeri Erukugendesebwa Omuya gw’Amaizi Aseeriire ‘Enyonyoozi y’Enkya’

GSAM 436.4“Enyonyoozi y’Enkya eri yange nyenka, eyayombekerwe sente zange. Ekirukukiraho, ensaasa y’okugendesereza emeeri enu yoona esaswirwe kuruga omu sente zange ezintunga. Kandi ninza kugamba ngu ensaasa y’okubaho ha meeri ekiro kyona yasasurwaga nyowe nyenka. Emirundi nyingi ekitebe kyabaga kirumu abakozi kuruga 10 kuhika 18.... N’emisaara y’abakozi boona abaakozeraga Omuryango kumara emyaka etaihwaga omu bihairweyo abantu, baitu yaihwaga omu sente zange ezintunga.

GSAM 437Nk’oku Sente Zaatungirwe habw’Obukwenda bw’Obukiizi Bulyo

GSAM 437.1“Ekikaguzo nikisobora kubuuziibwa ngu, ‘Sente zinu mukaziihire nkaha?’ Mukama nuwe akazituha. Obutabu obuke bukateerwa omu byapa. Ak’okubanza kakaba kali Ekitabu ky’Okubanza eky’Enjiri, ekyateekaniziibwe kubanza kwegesa Abairagu. Tukaba nitunihira kutunda ebitabu enkumi nke, baitu, ekyatuhuniire, omuhendo gwabyo guhikire haihi 1,000,000.

GSAM 437.2“Maama [Muka E. G. White] akatukonyera n’ekitabu Kristo Omujuni Waitu, ekyatundirwe ebitabu 300,000 rundi 400,000. Ebitabu Enganikyo Ezikirayo Oburungi bitundirwe 200,000 rundi 300,000. Nikiteekerezebwa ngu ebitabu Omukama Arukwija ebisaasaanyizibwe, kakuba biteekwa kimu haiguru y’ekindi, byakukozere enyomyo eraihire mailo 4. Sente ezitwatungire habw’obuhandiiki bw’ebitabu binu, oihireho kukonyera emirimo endi nyingi n’ebicweka ebindi eby’omurimo, tukazikozesa kwombeka Enyonyoozi y’Enkya.”

GSAM 437OMU MAHANGA MAINGI

GSAM 437Mexico

GSAM 437.3Omurimo gwaitu omu nsi enu gukatandika omu mwaka 1894, omu kutandikaho obukwenda bw’okujanjaba omu Guadalajara. Omu 1896, ekitebe ky’abakozi kikategeezebwa kiti: Omukuru D. T. Jones na mukazi we, abaalindaga obukwenda. Abeegesa bakaba bali Ora A. Osborne, Muka A. Cooper, Kate Ross, n’omukonyezi omuzaliranwa. Abakwenda b’okujanjaba bakaba bali Omusawo J. A. Neal, A. Cooper, Muka A. J. Rice, Muka Bartlett, na Muka Rachel Flowers. Abarwaire 40 baijaga ha bukwenda buli kiro, kandi abeegi 40 baasomaga omu ishomero ly’obukwenda. Omu bwire obu ekyombeko ekihyaka eky’okuhuumuriramu n’okujanjabirwamu kikaba nikyombekwa ha muhendo gwa $12,000.

GSAM 437Afrika eya Hagati

GSAM 437.4Omu 1893 omurimo gw’obutumwa bwa maraika wa kashatu gukaba gugenze omu maiso muno, nukwo Akakiiko k’Orukiiko Rukuru kakarora ngu kikaba kihikire kuhabura kutandikaho obukwenda omu Afrika eya Hagati. Bakatyo bacwamu bati, ‘Amangu nk’oku kirasoboka, obukwenda butandikwe omu Matabeleland.’ Kuhondera encwamu enu, ekitebe kya Abadventista b’ekiro kya mushanju kikaija omu nsi egi omu 1894, kyakomamu itaka ly’okulimamu erya yiika 12,000. Ha rukiiko orwa 1895, Omukuru C. B. Tripp na mukazi we, W. H. Anderson na mukazi we, n’Omusawo A. S. Carmichael bakakomwa kuba abakwenda ab’ekicweka kinu ekya hara. Aho naaho bakatandika kwetekaniriza orugendo oruraihire, kandi hanyuma y’orugendo orurungi orw’omu meeri, bakahika nambere baali nibagenda ha biro 26 eby’omwezi gwa 7, 1895.

GSAM 438Orubaju rw’Enyanja orw’Ezaabu

GSAM 438.1Kumara emyaka nyingi, okwetwa kw’okukonyerwa nk’okw’Abamakedoniya kukaba nikwija hali Abadventista b’ekiro kya mushanju kuruga ha rubaju rw’enyanja orw’Obureng’izooba bwa Afrika. Okusoma ebitabu by’Abadventista kukaba kukaireetera abantu kugonza amazima, baitu obukonyezi butatumwe kuhikya omu mwaka 1894 rundi haihi n’obwire obu. Nubwo Akakiiko k’Orukiiko Rukuru kaayetiire Omukuru Sanford n’Omwami Rudolph kutandika omurimo ogwali gulindiriire kumara obwire bwingi. Bakaija omu kicweka kinu n’obwekambi n’obumanzi. Baitu, hatarabireho bwire bwingi, Omukuru Sanford akakwatwa omuswijja, ogwali nigukira muno okuba omu nsi egi, nikyo kyagiretiire kwetwa ‘ekituuro ky’omujungu.’ Akagurwara emirundi esatu, kandi hanyuma, kusobora kwomeera, kikamwetaagisa kugaruka Amerika. Abandi bakatumwa ha rubaju rw’enyanja orw’Obureng’izooba, omu abo halimu Omukuru D. U. Hale, Geo. F. Kerr na mukazi we, na G. P. Riggs. Baitu Riggs akacwekebwa amaani endwara muno, abantu tibakyanihira ngu yakwomeire, kandi yairukira Bungereza n’anihira ngu okuhindura ekiikaro n’enyikara y’obwire kwakumukonyiire. Omu kinu, we n’abanywani be bakeihwamu okunihira, habwokuba akagumizaamu n’aceka, ha mpero yafa, kandi eyo nubwo baamuziikire. Nawe alindiriire okwija kw’Omuhi w’Obwomeezi.

GSAM 438India

GSAM 438.2Ha biro 12 eby’omwezi gwa 1, 1890, Omukuru Haskell akaruga ha mwalo gwa Durban, ha rubaju rw’enyanja orw’obukiizi bulyo n’oburugwaizooba bwa Afrika, n’emeeri, n’agenda Calcutta, India, China, na Japan. Ekiro kinu kitakahikire, Percy T. Magan, omuhandiiki we, akaba amwegaitireho. Ekigendererwa ky’orugendo runu orwa India kikaba kiri ky’okurora enyikara y’ekiikaro n’okutunga okumanya okwakubasobozeseze kuhabura n’okuragira Abadventista b’ekiro kya mushanju obu baakutandikire omurimo gw’obukwenda n’amaani omu kicweka eki. N’ekitekerezo ky’okutandikaho obukwenda omu India, Orukiiko Rukuru, omu 1893, rukahabura ngu Wm. Lenker agende omu nsi egi nk’omutambuze w’ebitabu. Akahondera okuhabura kunu, yagenda India, yatandika kusaasaanya ebitabu bya Abadventista b’ekiro kya mushanju. Hanyuma y’obwire, Omwami Lenker akategeeza ngu we n’abantu abandi bana bakaba batambwire omu bicweka ebirukwahukana ebya India kuhikya omu 1896, nibatunda ebitabu, kandi bakaba batundire ebitabu eby’omuhendo gwa $10,000. Kwolesa okugonza okw’amaani okwaleetirwe ebitabu ebitundirwe, akayongera yagamba ngu obwakaba n’atunda ebitabu omu biikaro ebyetoroire Madras, ha rubaju rw’enyanja orw’obureng’izooba bwa India, ‘omutebezi omuzaliranwa akagenda n’ebigere mailo 60 kugura ekitabu kimu eky’Ebiteekerezo ha Danieri n’Okusuku’rwa.’

GSAM 439Georgia Burrus omu India

GSAM 439.1Omu 1895 Omwisiki Georgia Burrus akaruga California yagenda India. Obuyahikireyo, aho naaho akatandika kwega Orubengali, kandi omu bwire butaito yatandika omurimo gw’obukwenda. Kuhikya omu 1896, abantu abamu bakaba batandikire kukuuma Sabiti ya Mukama habw’okukwataniza n’abakozi baitu.

GSAM 439.2Abakozi ab’omu kicweka kinu omu 1896 bakaba bali Omukuru D. A. Robinson na mukazi we. Omwisiki May Taylor n’Omwisiki Georgia Burrus bakaba bali bakozi b’okwegesa Baibuli. Omwami Lenker n’Omwami Masters bakaba bali batambuze b’ebitabu. Ekyombeko ekisemiire kikaba kitungirwe kuba enju y’obukwenda, kandi bakaba basabire abasawo, abajanjabi, n’obukonyezi obundi kuruga omu nsi yaabo, okusobora kuhikiiriza ebyetaago ebyali nibabingiha. Omukuru Brown, hamu n’abandi, akagarukamu okwetwa kunu. We n’Omukuru D. A. Robinson bombi bakafiira Karmatar, Bengal, India, ha mpero y’omwezi gwa 12, 1899.

GSAM 439Hawaii, Ebizinga bya Sandwich

GSAM 439.3Omu mwaka 1884, Omwami La Rue na Henry Scott bakagenda Hawaii nk’abakwenda, nibekozesa sente zaabo bonka. Bakatandika omurimo gwabo omu kutebeza abantu omu omu n’okutunda ebitabu. Kinu kikaleetera abantu ha kizinga kugonza amazima muno, nukwo Orukiiko Rukuru, omu kwezi kwa 11, 1885, rukacwamu ngu Omukuru Wm. Healy agende Hawaii omu bwire oburukuhonderaho kukora, kandi ngu orukiiko rw’amakanisa orwa California rusabwe kubatiiza ihema habw’omurimo gunu. Amaarire kutunga eby’okukozesa binu, Omukuru Healy n’abo abaali bali ha kizinga bakatwara omu maiso okuterana omu hema omu bwire bw’omuhoho obwa 1886. Habw’omurimo gunu abantu abamu bakaikiriza obutumwa. Omwami La Rue akaikara Honolulu kuhikya omu mwaka 1889, obu yagendere n’emeeri Hong Kong, China.

GSAM 440Omurimo hali Abachina omu Hawaii

GSAM 440.1Omurimo gw’abagabura mutaito gwonka nugwo gwahairwe ekizinga kuhikya Orukiiko Rukuru oburwateraine omu kwezi kwa 3, 1895. Omu bwire obu bakacwamu ngu ‘Omukuru Gates na mukazi we, hamu n’Omwami Brand na mukazi we nk’abeegesa b’Abachina, bagende Honolulu kukora omurimo gw’obukwenda.’ Omurimo gw’okwegesa gukatandika aho naaho, kandi Omukuru Gates, n’obwakaba aine obwomeezi buceke, akakora ekyasoboire okutwara omurimo omu maiso. Omusawo n’abajanjabi bakahondera abakwenda omu bwire butaito, kandi omurimo omu kicweka kinu eky’obutumwa gukatandika kurungi.

GSAM 440Ebigambo Bikuru ha Bukwenda, Ekiro kya 1 eky’Omwezi gwa 1, 1903

GSAM 440.2Orubazo rw’Omuhandiiki w’Obukwenda bw’Amahanga Agandi, orwahairwe ha biro 31 eby’omwezi gwa 12, 1902, nirwoleka omurimo gw’obutumwa nk’oku nigukorwa aheeru y’Amahanga Ageteraine aga Amerika ruti:—

GSAM 440.3Orukiiko rw’Obwegaiti orwa Australia, orurumu enkiiko z’amakanisa eza Victoria, New South Wales, New Zealand, Queensland, Australia ey’Obukiizi Bulyo, Tasmania, na Australia ey’Obureng’izooba.

GSAM 440.4Orukiiko Rukuru orwa Bulaaya, orurumu Orukiiko rw’Obwegaiti orwa Budaaki, Budaaki bw’Obureng’izooba, Budaaki bw’Oburugwaizooba, Budaaki bw’Obukiizi Bulyo, Holland na Belgium ey’Abafulemi, Austria-Hungary, n’Amahanga ga Balkan, Buswisi obw’Orudaaki, Russia ey’Obukiizi Bulyo, Russia ey’Obukiizi Bwemoso, na Russia eya Hagati.

GSAM 440.5Orukiiko rw’Obwegaiti orwa Scandinavia, orurumu Denmark, Norway, Sweden, Finland, na Iceland.

GSAM 441.1Orukiiko rw’Obwegaiti orwa Bungereza, orurumu Bungereza obw’Obukiizi Bwemoso, Bungereza obw’Obukiizi Bulyo, Ireland, Scotland, na Wales.

GSAM 441.2Orukiiko rw’Obwegaiti orw’Abafalansa n’Abalatini, orurumu Buswisi obw’Orufalansa, Bufalansa, na Italy.

GSAM 441.3Obukwenda bw’Oburugwaizooba, oburumu Misiri, Syria, na Turkey.

GSAM 441.4Orukiiko rw’Obwegaiti orwa Afrika ey’Obukiizi Bulyo, orurumu Cape Colony, Natal-Transvaal, Basutoland, na Matabeleland.

GSAM 441.5Ebiikaro ebindi: Bermuda, Brazil, Guiana eya Bungereza n’eya Holland, Amerika eya Hagati (Obukiizi Bulyo), China, Fiji, India, Jamaica, Japan, Ebizinga bya Antilles Ebito, Mexico, Nyassaland, Pitcairn, Porto Rico, River Plate, Raratonga, Samoa, Ebizinga bya Society, Sumatra, Tonga, Trinidad, Orubaju rw’Enyanja orw’Obureng’izooba (Amerika ey’Obukiizi Bulyo), n’Orubaju rw’Enyanja orw’Obureng’izooba (Afrika).

GSAM 441.6Omuhendo gw’abakozi abarukukora omu bicweka binu ebirukwahukana, otwaliremu abagabura, abo abahairwe orusa rw’okutebeza, abakozi b’okwegesa Baibuli, abatambuze b’ebitabu, n’abatunzi b’ebitabu, guli 754.

GSAM 441Ebiikaro Ebikuru Biteirweho

GSAM 441.7Kuruga omu bigambo binu ebigufu ha bukwenda bwaitu, nitusobora kugamba nk’Omuhandiiki w’Obukwenda bw’Amahanga Agandi okuyagambire omu mwaka 1896 ati:

GSAM 441.7“Nk’oku obutumwa hati buhikire omu biikaro binu ebikuru haihi omu bicweka byona eby’ensi, Ruhanga, omu maani ge agatali na bugarukiro, nasobora kuhikiiriza omurimo mukuru kandi ogw’amaani omu bwire butaito muno. Alihunza omurimo gwe omu kuhikirra.”

Notes

  1. Abarumi 15:21. ↩

Note

Back