Esuura ya 18 — Okwebembera kwa Ruhanga omu Murimo gw’Okuturukya Ebitabo
GSAM 281.1Hanyuma nitwamanya, kakuba tugumizamu kumanya Mukama; okuija kwe kutegekere nk’oku bwakya.1
GSAM 281.2Okuhikya omwezi gwa Juuni, 1849, emirimo y’Omukuru White na mukazi we n’Omukuru Bates ekaba erikumara omu busitaariki bwa New England. Aha kaire ako Omwisiki Clarissa Bonfoey, ow’e Middletown, Conn., akeegaita n’eka y’Omukuru White. Akatono k’akaire ako, nyina akafa, yamulekera buli kintu ekyali kyetagisa omu kukora eka n’obwingi obutono. N’ensonga egi, Omukuru White yagaruka nasobora kutandikaho obundi kuraama eka; kandi akakora ati omu kicweka ky’enju ya Belden omu Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Okutandika kw’Obw’omwoyo obwa Hati
GSAM 281.3Ha Maaci 24, 1849, orukiiko rw’abantu boona rwateerwa omu Topsham, Maine. Ha Sabiti egi, Muka White yaheebwa okworekwa; kandi omutwe gwakwo gwali gw’obukuru muno. Obundi okumanya kurungi okw’okworekwa kunu nikwija kubaho twateeka omu bitekerezo enkarra y’obwire obwo.
GSAM 281.4Omu kicweka ky’enkomerero ya Maaci, 1848, omu Hydesville, Wayne Co., N.Y., hatandikire “amajwi ag’obukwato,” rundi ekyarugiremu hanyuma okukonkona kw’emwoyo. Kinu kyabandize omu nyumba y’eka ya Fox. Omu kicweka ky’enkomerero y’ekyanda, eka ekagenda Rochester, N.Y., kandi omu Corinthian Hall hakaba harimu okworeka omu bantu; abakazi abo bakateekwa kukeberebwa muno akakiiko akarukubamu abakazi n’abasaija abaatorwa omu bantu ab’omumwanya gw’obukuru. N’obukiraaba abantu abarukukira obwingi baareebaga okukonkona nk’obugobya rundi obukodyo bw’emikono, n’abakwikiriza muno bakaba bataine bitekerezo bingi ngu kyakukura kikahika aha bunene obw’amaani.
GSAM 282Obunabi obukwata ha By’omwoyo
GSAM 282.1Omu kworekwa oku twabalizeho, Muka White akareeba ngu okukonkona okw’obukwato okwali omu Rochester n’omu biikaro ebindi kukaba kiri mani ga Setani, kandi ngu ebintu nk’ebi bikaba byakweyongera kuba bya bulijo; kandi bikaba byakujwarwa omwambaro gw’ediini, kusinzira abahabi omu mutekateke gw’obukuumi obw’amaani, n’okuteera ebiteekerezo by’abantu ba Ruhanga, kakuba kisoboka, aha bintu ebyo, kandi bibaletere kugurukyagurukya enyegesa y’Omwoyo Orikwera.
GSAM 282.2Bake muno, kandi obundi busaho n’omwe, omu kaire ako bakaba baine n’ekitekerezo kitatere ngu Obw’omwoyo bwakusasana omu nsi yoona nk’oku bwabalizibweho, rundi ngu bwakwetwa ediini, n’amakanisa gaabwo ategekanizibwe kurungi n’abagabura baago.
GSAM 282Obunabi Buhikirizibwa
GSAM 282.3Kuhikirizibwa kw’obunabi, n’obukiraaba kiri kityo, nikureebwa twateekereza ha mubaro gw’abarukubara omu ryabo, abarukugambwa kuba 10,000,000 omu United States yonka. Ha by’omwambaro gwabo ogw’ediini hati, twaha orubazo orukwihibwe omu Okweijurira n’Omukwenda, Washington, D.C., Novemba 12, 1903:—
GSAM 282.4“Ha rukiko rw’obwire obwahwaireho rw’Ekibiina ky’Ihanga ky’Abakwikiririza omu By’omwoyo, orwabere omu kibuga kinu, enteekaniza empyaka y’emikolo ekabaire nteirweho. Hakateekanizibwa ‘okwatanisa’ kw’abagabura rundi ababuurizi, kandi ekibiina ky’abakwikiririza omu By’omwoyo kyamanyirwe nk’‘Ekanisa.’ Kinu nikiija kureebwa twasoma ekicweka kiratiirwe omu nteekaniza empyaka y’emikolo:—
GSAM 282.5“‘Omugabura rundi omubuurizi wena tasemeriire kuteekwa aha Ekanisa rundi aha kibiina ky’abantu atakezire yabanza kwatanisibwa omu ofiisi omu murimo ogumanyirwe kuruga omu myaka ya kare ey’amateeka g’ediini nk’omukolo gw’okwatanisa. Omuntu wena tasobora kuba omukandida w’okwatanisa atakahiirwe okweta kutaaha omu murimo gw’obugabura omu Ekanisa rundi omu kibiina ky’abantu, rundi atateirweho kuba mukwenda n’Ekibiina ky’Abakwikiririza omu By’omwoyo eky’Obusitaariki, ekyateirweho nk’ekitongore ky’ediini omu busitaariki ogu arumu, rundi n’Ekibiina ky’Ihanga ky’Abakwikiririza omu By’omwoyo ekya United States of America. Abantu boona abarikuba bakandida b’obugabura rundi ab’okukora nk’abakwenda basemeriire kuba bamazire nibegaita n’Ekanisa rundi n’ekibiina ky’Abakwikiririza omu By’omwoyo kumara emyaka esatu rundi erukukiraho, kandi nibamara emyaka ebiri rundi erukukiraho nk’abagabura abahiirwe rukusa, abateirweho n’Ekibiina ky’Obusitaariki rundi ky’Ihanga kuba ababazi barukugezibwa. Abagabura abateirweho okumara obwire obutahikire omwaka gumwe gwona ogw’akalandari tibasemeriire kwatanisibwa.’”
GSAM 283Omukuru White omu Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Ahabw’okuba omurimo gw’okuturukya ebitabo gwali omu Oswego, N.Y., Omukuru White akahindura oburaami bwe kuruga Connecticut kugenda omu kiikaro kinu omu itumba lya 1849, kandi omu mwaka ogwo, ha Novemba 3, orukiiko rw’amakanisa rw’abakwikiriza rwateerwa. Ha mirimo yabo eyakuratsireho, Muka White akagamba ati:—
GSAM 283.2“Hanyuma tukacwamu ngu nikyo kirungi waitu kukora omu busitaariki bwa New York. Iba nyowe akahurra omutwaro gw’okuhandiika n’okuturukya ebitabu. Tukakodesa enju omu Oswego, tukatiiza ebintu by’enju kuruga omu banya itwe, kandi twatandika kuraama eka. Omwo iba nyowe akahandiika, yaturukya ebitabu, kandi yabuurira. Kikaba nikyetaagisa ngu ajware eby’okulwanisa buli kaire, ahabw’okuba emirundi mingi yateekwa kurwanisa n’Abadventista abeyeta batyo, abarukuhagira ensobi, barukubuurira kutaho obwire, kandi barukwenda kuhindura abantu boona boona abaasobora kuhinduka kuruga aha kwikiriza kwaitu.”2
GSAM 283Okweijurira kw’Okwija kwa Kabiri Kuturukibwa
GSAM 283.3Omu itumba lya 1850, kikareebwa ngu nikigasa kukora empindahinduka endi; n’ahabw’ekyo Omukuru White yagenda Paris, Maine, kandi omwo yaturukyamu obubumbe bwa mbere obwa Okweijurira kw’Okwija kwa Kabiri n’Omukwenda wa Sabiti, omubaro gw’okubanza gwabaire gufite ekiro kya Novemba ekyakuratsireho. Obubumbe obu bukaba burimu emibaro ikumi na satu, kandi bwaturukibwaga kabiri omu mwezi. Omubaro gw’enkomerero gwaturukibwa Juuni 9, 1851. Buli mubaro gukaba gubamu empapura munaana ez’empandiika zibiri, kandi empapura ezateerwaga ekyapa zikaba zipima inci mushanju n’ekicweka kimwe kya munaana kuri ikumi n’ekicweka kimwe kya ina.
GSAM 284.1Obunene obwayeyongire obw’ekitabo kinu okukira Present Truth, kikaba nikyoleka kurungi okusasana kw’amazima, okweyongera kw’abakozi omu murimo, n’okweyongera kw’abakusasira omurimo. Ahabw’okuba ebiragiro by’ekitabo bikaba biri bya busha, kyategekwa ngu abakunzi b’omurimo bakasasire okuturukibwa kwakyo, kandi bakakikora. N’obukiraaba abakwikiriza baabaire ahakiri obwingi bantu abatali baganzi, bakasasira nk’oku Mukama yabaire abahiriize, kandi bakakora nk’obusobozi bwabo kweyongereza omumaisho gaari y’amazima.
GSAM 284J. N. Andrews Atandika Kubuurira
GSAM 284.2Aha kaire ako J. N. Andrews, owabaire naaba omu Paris, Maine, akatandika emirimo ye ey’omubantu nk’omugabura w’enjiri n’omuhandiiki w’ebikwata ha by’ediini. Omu Okweijurira kwa Maayi, 1851, akaba aine ekiwandiko ekyajwize empapura okukira itaano ha mutwe gw’obutumwa bwa bamaraika bashatu. Omu kiwandiko kinu akateeka obunabi bw’ekisoro eky’amahembe abiri eky’Okusukuura 13 aha United States, naahagira, n’obunabi bwonka, ngu okuhambiriza abantu kukuuma Sande nka Sabiti nikija kuba kintu ekimara okwegaita kw’Ekanisa n’obusitaariki oku nikija kwimukirwaho omu ihanga eri. Enyegesa ye ekaba esigire ah’obunabi bwonka, ahabw’okuba omu kaire ako hakaba hatarimu murimo gwona ogwayoleka muno omu muhanda ogwo; ekigambo eky’amaani ekyasobora kubonwa kirukuhagira kinu kikaba kiri ekigambo kya Dr. Durbin, ekyaihirwe omu Omukwenda n’Ekiwandiko ky’Obukristaayo, ekyagambaga kiti:—
GSAM 284.3“Obukristaayo bwahinduka obwomeezi bw’ediini n’obw’omwoyo obwa busitaariki, busitaariki nibuteekwa, kurabira omu batware babwo, kuzibira okusiisa Sabiti erikwera omu maisho g’abantu, nk’eky’okwerinda.”
GSAM 285Kuguza Emirima Kusaasira Omurimo
GSAM 285.1Kikaba kiri omu kaire ako abantu nka Hiram Edson, ow’e New York, na Cyrenius Smith, ow’e Jackson, Mich., baateirwe omu bitekerezo kugurisha emirima yabo, buli gumu n’omuhendo gwa $3,500, kandi bakakodesa emirima y’okukozesa bo bonyini, ngu basobore kuba n’obusobozi bw’okuyamba omu mirimo etari emwe erarugireho omu kugumiza omumaisho omurimo gw’obutumwa.
GSAM 285Okutwara Omurimo gw’Okuturukya Ebitabu omu Saratoga
GSAM 285.2Omu 1851, Omukuru White akava Paris, Maine, yagenda Saratoga Springs, N.Y., kandi omwo, nateekamu ebintu by’enju ebyatiiziibwe, yagaruka yatandikaho kuraama eka, yaturukyamu obubumbe bwa kabiri obwa Advent Review, omubaro gw’okubanza gwabaire gufite ekiro kya Agusto 5 omu mwaka ogwo. Obubumbe obu bukaba burimu emibaro ikumi na ina, kandi bwaturukibwaga kabiri omu mwezi. Omubaro gw’enkomerero gwaturukibwa Maaci 23, 1852. Ibara ly’ekitabo likahindurwa kakye kuruga aha Okweijurira kw’Okwija kwa Kabiri, nk’omu Bubumbe 1, rikaba Advent Review and Sabbath Herald, ibara eryakagumireho n’omu bubumbe bwakyo bwa 82. Obunene bw’ekitabo bukayeyongeramu empandiika satu, empapura munaana, kandi empapura ezateerwaga ekyapa zikaba zipima inci munaana n’ekicweka kimwe kya ina kuri ikumi na rimwe n’ebicweka bisatu bya ina.
GSAM 285.3Nikireebwa kuruga ha bunene obwayeyongire obw’ekitabo ekyabaire kiri kandi kikiri ekitabo ky’Ekanisa, ngu empindahinduka zoona zikaba ziri z’okugasa, zirukwoleka omutindo gw’obusinge ogw’obuganzi, kandi zirukuhamya muno ngu omurimo gw’omaraika wa kashatu “gwizire kuguma.”
GSAM 285Kuturukya Ebitabu omu Rochester—Kuba na Makina y’Okuteera Ekyapa ey’Omukono
GSAM 285.4Ha Maayi 6, 1852, omubaro gw’okubanza ogw’Obubumbe 3 obwa Advent Review and Sabbath Herald gwaturukibwa omu Rochester, N.Y., kandi gwateerwa ekyapa aha makina n’empandika ebyabaire biri by’Abadventista b’ekiro kya mushanju. Hiram Edson akaba ahairire ensimbi z’okugura makina y’okuteera ekyapa ey’omukono eya Washington, n’empandika n’ebintu eby’okuteekanisa ofiisi. Yali nateekateekwe kufuna omusaara gwe nk’empanuro z’abakunzi b’amazima zaija. Makina egi ey’omukono ekemereire omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda omu Battle Creek, Mich., okuhikya yagwatwa omurro, Decemba 30, 1902. Omu kaire ako ekaba ereebwamu nk’ezirukukira oburungi omu ofiisi omu kukebeza ebitabo. Omu Mubaro 12, Obubumbe 3, Okitobba 14, 1852, hakagambwa ngu omuhendo gw’okuteekanisa ofiisi na makina egi n’ebintu byayo gukaba $652.93, kandi ensimbi ezabaire zizaire aha kigendererwa kinu okuhikya aha kiro kinu zikaba $655.84. Omu mibaro ikumi na ibiri egy’ekitabo, kopi 2,000 za buli mubaro zikaba ziturukiziibwe kandi zigasirwa abantu busha.
GSAM 286Omwegesa w’Abato Atandikwa
GSAM 286.1Omu Agusto hakatandikwa omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda okuturukibwa kw’Omwegesa w’Abato, ekitabo ekyabaire kifulumizibwa buli mwezi. Hati nikifuluma buli wiiki, n’ebintu by’okusoma ebiri omu buli mubaro bikaba byeyongire emirundi ina okukira ebyabaire birimu omu kaire ako.
GSAM 286Uriah Smith Ayegaita n’Ofiisi
GSAM 286.2Omu 1853 Omukuru Uriah Smith akatandika emirimo ye omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda, omu yaakwatiire omwanya gw’obujunaanizibwa kumara emyaka makumi ataano. Omu mwaka ogwo (1853), omu Okweijurira n’Omukwenda hakagambwa omurundi gw’okubanza ngu abarukwenda bakaba nibasobora kugura ebitabo byaitu baaha omuhendo gw’okubikora. Abandi boona, ebitabo byaturukibwaga bya busha, ahabw’okuba ensimbi ezabaire ziburamu zaakwatwanga empanuro z’abagabi kandi abaine emitima ey’okuhayo. Omu 1854 hakategeezibwa ngu omuhendo gw’Okweijurira kabiri omu mwezi gukaba $1.00 omwaka. Omu mwaka ogwo nyini, aha kuterana omu hema okwakoreirwe omu isaza lya Macomb, Michigan, omwezi gwa Julaayi, hakakorwa amaani g’okuguza ebitabo byaitu. Omu kikiiko kinu hakaguzibwa ebitabo eby’omuhendo gwa $50. Omukuru White, naagamba ha maani ago, akagamba kurabira omu Okweijurira ati, “Kinu nikyoleka ngu ebitabo byaitu nibisobora kuguzibwa.”
GSAM 286Okusaba Ensimbi z’Obutabu za $500
GSAM 286.3Omu Okweijurira kwa Okitobba 12 na Desemba 24, 1854, hakasabwa ensimbi z’obutabu za $500, kusobozesa ofiisi kuha abagabura obutabu bw’okugaba busha omu mirimo yabo, kandi n’“ensimbi z’okuyamba za $500 ez’ofiisi, ngu Okweijurira kisobore kuturukibwa buli wiiki, omu kiikaro ky’okubura wiiki rimwe rimwe ahabw’obutaba n’ensimbi.”
GSAM 287J. P. Kellogg na Henry Lyon Baguza Emirima Yabo
GSAM 287.1Omu kicweka kinu J. P. Kellogg, ow’e Tyrone, na Henry Lyon, owabaire naaba haihi na Plymouth, Mich., bakagurisha emirima yabo, buli gumu n’omuhendo gwa $3,500, n’ekigendererwa kimu ky’okuba n’obusobozi bw’okukozesa omu kugumiza omurimo omumaisho; n’ahabw’ekyo abanya itwe babiri abandi kuruga Michigan bakagya omumaisho omu kaire akarungi, baine obusobozi obweteekere n’emitima ey’okuhayo kusagika ahakaba harukwetaaga obuyambi. Ow’okubanza akakora omu kukora obweya bw’okwesa omu Jackson, Mich., kandi owakabiri yava yagenda Battle Creek, yakora omu murimo gw’obubaji kusagika eka ye.
GSAM 287Ebitabo Byaitu Byona ku $3.00
GSAM 287.2Ha nkomerero y’Obubumbe 6, omwezi gwa Juuni, 1855, omuntu akaba nasobora kufuna Okweijurira n’Omwegesa w’Abato okumara omwaka gumwe, kwongereza ha kitabo kyona eky’obutabu, ebitabu ebito, n’ekitabo ky’ebizina, nk’oku byakozesibwaga omu kaire ako—obutabu n’ebitabo ebito makumi abiri na mukaaga byona hamwe—omuhendo gwa $3.00. Omuhendo ogwategekebwe ogw’Omwegesa w’Abato gukaba sente makumi abiri na itaano ahabw’emibaro ikumi na ibiri.
GSAM 287Ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda Eyanirizibwa omu Michigan
GSAM 287.3Omu mwezi gwa Apuli, 1855, Omukuru White na mukazi we bakagaruka bagenda Michigan, baaterana omu biikaro bingi. Ha 28 na 29 z’omwezi ogwo, orukiiko rw’amakanisa rwateerwa omu Battle Creek, kandi omu rukiiko orwo abanya itwe omu Battle Creek bakacwamu kweta Omukuru White kutwara ofiisi ya Okweijurira kuruga Rochester kugenda Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, na Henry Lyon bakemererwa kuha buri omwe $300, hatariho magoba, kikakora ensimbi $1200, okugura ekibanja n’okwombeka ofiisi y’okuturukya ebitabu. N’ahabw’ekyo bakagura ekibanja aha kona ey’oburugaizooba n’obukiizi bw’obulyo bwa West Main na Washington Streets, kandi baombekaho enju y’embaho ey’ebika bibiri, eripima futi 20 x 30, n’empagi za futi makumi abiri.
GSAM 288Enju y’Okuteraniramu ey’Okubanza omu Battle Creek
GSAM 288.1Omu kaire akamwe, enju y’okuteraniramu ey’okubanza ey’Omwadventista w’ekiro kya mushanju omu Battle Creek nayo yaombekwa, eripima futi 18 x 24. Enju egi enshahano, egaitirwe amaboodyi ahaguru n’ahansi kandi ebandiirwe, ekaba imeere haihi n’ekona ey’oburengerwaizooba n’obukiizi bw’emoso bwa Van Buren na Cass Streets.
GSAM 288Omu Ofiisi Yaitu ey’Okubanza ey’Okuteera Ebitabo Ekyapa
GSAM 288.2Omubaro gw’okubanza ogwa Okweijurira ogwaturukibwa omu Battle Creek omu ofiisi eyabaire eri ya Abadventista b’ekiro kya mushanju gukaba guhandiikirweho ekiro kya Desemba 4, 1855. Omuhendo gw’ekitabo gukateekwa $1.00 ahabw’obubumbe bw’emibaro makumi abiri na mukaaga; kwonka hakasabwa empanuro kusindika ekitabo busha aha bakene abasaana. Kuruga omu kaire kinu, Abakuru Waggoner na Cottrell bakaba nibahandiika haihi obutoosha omu mpapura za Okweijurira.
GSAM 288.3Omu Okweijurira kwa Desemba 18, 1855, akakiiko k’okuturukya ebitabu kakaha orubazo orwakusobora kuhulikika nk’orutali rwa bulijo aha bakozi b’ofiisi ab’omu kaire ka hati. Rukagamba ruti: “Tituroora ensonga ahabw’enki abarukukora omu ofiisi batasemeriire kufuna omusaara ogw’obwinganiza ahabw’emirimo yabo. Omuhandiiki nafuna kicweka kimwe kya kabiri kyonka eky’ensimbi ezi yakusobora kufuna ahandi.” Nikisobora kuba kirungi kugamba ngu omusaara ogwabulijo omu kaire ako gukaba gutahika n’ekicweka kimwe kya kabiri eky’omusaara oguli hati, kandi ngu ekicweka kimwe kya kabiri eky’omusaara omu kaire ako kikaba kitarukukira ekicweka kimwe kya kasatu rundi kimwe kya ina eky’omusaara ofiisi esasura hati ahabw’emirimo nk’egyo. Abakozi b’ofiisi omu kaire ako bakaheyo ekicweka kimwe kya kabiri ky’omuhendo gw’emirimo yabo, ngu amazima g’omu biro binu gasobore kuturukibwa.
GSAM 288Okusaba Makina y’Okuteera Ekyapa ey’Amaani na Engini
GSAM 288.4Omu Okweijurira kwa Maaci 19, 1857, hakaba harabazibwe omurundi gw’okubanza ngu hakaba hakwetaagisa makina y’okuteera ekyapa ey’amaani na engini, kandi ngu bisemeriire kugurwa kuteeramu ekyapa ebitabo, obutabu, n’ebitabo binene. Nk’oku kyagambirweho ha Apuli 2, hakacwamu kugura makina y’okuteera ekyapa ey’amaani eya Adams, kandi abasaija mushanju bakaraganisa buri omwe $100 ahabw’okugura. Omu mubaro ogwakuratsireho hakagambwa ngu makina n’engini byakutwara nka $2,500, kandi emiragano ekaba yamazire kusorooza $1,700.
GSAM 289.1Omu kiwandiko ky’Omukuru White omu Okweijurira kwa Agusto 13, 1857, harimu ebigambo eby’okugarramu amaani ebirukugamba biti: “Ofiisi yaitu teriho mabanja. Harimu ensimbi z’ebitabu za $1,426, hati ezikozesibwe kugura ebitabu. Makina y’okuteera ekyapa empyaka ey’amaani eri omu kukora kandi ekora kurungi muno, kandi n’enkoragana eri ngu omu kaire kake nija kuba nekora n’amaani g’omwuka, kandi byona biba bihaire. Emirimo yaitu ey’okuterana omu hema esagikwa kurungi muno okukira kara.”
GSAM 289Raporo y’Okubanza ey’Ebitabu Ebyaguziibwe
GSAM 289.2Ha 29/10/1857, omu Okweijurira n’Omukwenda hakamanyisibwa ngu ebitabu ebyaguziibwe omu myaka ebiri eyahwereire byali $1,287.91; egi niyo yali raporo y’okubanza ey’ekika eki okuhikya obwire obu. Kyali kamanyiso k’okugenda mumaisho kw’omurimo, nikyo kikarugaamu amaani, ahabw’okworeka ngu amazima gagumaga, kandi gaali “nk’engezi z’omusana ezirukwetoroora ensi yoona.”
GSAM 289Ofiisi y’Okweijurira n’Omukwenda—Ekifo eky’Obwesigwa eky’Okubikamu Sente
GSAM 289.3Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 13/08/1858, abantu baitu bakabanza kuhabwa ekitekerezo ky’okufuura ofiisi ekifo ky’okubikamu sente ezisigara. Abantu abaali baine sente ezitali zikozesebwa aho naho bakaba basobora kuzireeta omu ofiisi, bakazihakura obu baazishaga, kandi batyo ofiisi ekaganyulwa omu kukozesa sente ezo. Obuhabuzi obu bukwata, bwaha omurimo amaani g’eby’ensente agahingura.
GSAM 289.4Kuruga obwire obu kuhika hati (1905), tihariho muntu n’omwe akabura doola emwe ei yohozire enju zaitu z’okuteera ebitabu omu kyapa, kandi tihariho n’akabura sente ze obu yazisabire. Abantu ab’obwesigwa n’abatekereza batandikire kutwara ofiisi zaitu z’okuteera ebitabu omu kyapa nk’ekifo eky’obwesigwa okukira amabanka, agahwereka emirimo emirundi mingi, eky’okubikamu sente ezisigara. Amabanka gaine ekitiinisa ky’ensi, baitu enju zaitu z’okuteera ebitabu omu kyapa zine amaani g’ekitongole kyona okubabikira.
GSAM 290Omuryango gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju ogw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa Gwatandikibwa
GSAM 290.1Omuryango gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju ogw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa gwatandikibwa ha 3/5/1861, kandi empapuro zikarungikwa n’okwesaba abantu kugura emigabo ya sente, $10 buli mugabo. Omu wiiki ibiri, hakamanyisibwa ngu emigabo ya $4,080 yali yamazire kugurwa.
GSAM 290.2Kuruga ha 11/6 omu mwaka ogwo, Okweijurira n’Omukwenda kakateerwa omu kyapa n’Omuryango gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju ogw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa. Enju y’ofiisi ey’okubanza eyazimbirwe omuryango ogwo yali ha nkona y’oburugaizooba n’obukiizi bw’obulyo y’Emihanda Main na Washington, omu kifo ekyarugyemwo enju y’emiti enkuru n’etwarwa ha muhanda gwa Kalamazoo. Enju egi yali y’etaagi ibiri, erina ebisika by’amatafaali agagumire. Yali ekora nk’omusalaba gw’Abagurika, kandi etunuziire obukiizi bw’emoso omu muhanda gwa Main. Oburebure bwayo bwona kuruga oburugaizooba kuhika obugwaizooba bwali fiti 44, kandi kuruga obukiizi bw’emoso kuhika obukiizi bw’obulyo bwali fiti 72.
GSAM 290Obutabu Obw’okubanza omu Ndimi Ezindi
GSAM 290.3Obutumwa bukagendera mumaisho kadididi, kandi buli mutambuko gw’okwenda mumaisho gwongeraga amaani kandi gwakwataganya omurimo. Omu bwire obu, enju yaitu y’okuteera ebitabu omu kyapa ekarugyaamu obutabu butaano omu ndimi z’amahanga, busatu omu Rudaana-Orunorwegi, kandi bubiri omu Rufaransa; n’ahabw’ekyo omurimo gw’okuteera ebitabu by’amahanga omu kyapa gukatandika.
GSAM 290.4Omubaro gw’abantu abeegaite obu gweyongeraga, sente nazo zikaguma nizikura. Eki nikyolekwa omu raporo ya Okweijurira n’Omukwenda wa 16/5/1863, omwandiki w’omuryango obu yahaire raporo ya sente zona ezaatungirwe nk’oku ziri hansi:
| Eyakwatirwe omu migabo n’ebiconco byahairwe Omuryango kuhika hati | $10,374.13; |
| Eyakwatirwe kuruga omu ofiisi ya Rochester | 700.00; |
| Eyakwatirwe ahabw’ebintu ebindi | 300.00; |
| Eyakwatirwe ahabw’ensente z’ebitabu | 1,355.00; |
| Eyakwatirwe ahabw’epuresa y’amaani na enjini | 2,500.00; |
| Omugatte | $15,229.13 |
GSAM 291.1Omwandiki akongeraho ati:
GSAM 291.1“Kurugiirira ha kukerengana okw’obwesigwa okw’ebintu by’omuryango, omugaso gwabyo gukategekwa kuba gutali hansi ya $20,000, kandi eki kiri haihi $5,000 okukira sente ezi abanywani b’omurimo baahaire. Eki nikyoleka gye obwesigwa n’obwikiriza bwa Mwene itwe White n’abakora hamu nauwe omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda. “E. S. Walker, Omwandiki.”
GSAM 291Okukwasa Okweijurira n’Omukwenda Omuryango
GSAM 291.2Omurimo gw’okuteera ebitabu omu kyapa obu gwahikire ha bintu ebi ahabw’emirimo egumire n’okwefereza kwa Omukuru White, amagoba agarugiremu gaali nk’agage; ahabw’okuba amagoba gaali garuga omu kwefereza kwe, omukono gwe gw’eby’obusuubuzi, n’okulongoosa. Baitu omu kiikaro ky’okugasaba, nari kugasaba gake, akagaha ekanisa n’omutima gw’okwesima; kandi n’ekindi, omuryango gwamaze kutandikwa obu gwacwanga ngu ahabwe $6 buli wiiki ahabw’emirimo ye, uwe akakira $4 buli wiiki honka.
GSAM 291Epapuro ha Kisoho kya Pacific
GSAM 291.3Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 21/4/1874, hakarugamu ekiwandiiko kya Omukuru White, omu n’ebaza ha murimo ogw’aha kisoho kya Pacific, yagamba ngu omu kaire katali kare hakaba nija kwesebwa okutekaho epapuro ya buli wiiki eyahairwe omurimo gw’ekisoho eki. Bwanyima y’akaire kake, omuhanda gukakinguka kugura enyuguta nkeke z’okuteeresa omu kyapa n’ebintu ebindi omu Oakland, kandi nabyo omu kwezi kwa June hakatandikwa ekitabo ekirugamu emirundi ibiri buli mwezi, ekyetwaga Obumanyiso bw’Ebihe.
GSAM 291Okusorooza Sente
GSAM 291.4Bamaze kuteera omu kyapa obunamba mukaaga bwa Obumanyiso bw’Ebihe, Omukuru White akagaruka oburugaizooba, nasaba orukiiko rw’amakanisa rwa California kuteekaniza okuteera epapuro egi omu kyapa. Omu Orukiiko Rukuru rwa 15/8/1874, hakatekwaho obuhabuzi hali ab’oruganda b’oburugaizooba kusorooza $6,000 okugura epuresa, enjini, n’enyuguta z’okuteeresa omu kyapa za ofiisi ya Obumanyiso bw’Ebihe, kakuba ab’oruganda b’aha kisoho kya Pacific basorooza $4,000 okugura ekifo n’okuzimba enju erukwija kuba ofiisi.
GSAM 292.1Omukuru George I. Butler, obu yali omu ba komiti ya Orukiiko Rukuru, akagenda omu kuterana omu nkambi ya Yountville, California, yatebeza ab’oruganda obuhabuzi obu. Ha 11/10/1874, bakagarukamu akasaba obu baraganiza $19,414 omu sente z’ebyuma.
GSAM 292Pacific Press Yatandikwaho
GSAM 292.2Ha 2/2/1875, Omukuru James White na muka we, bari hamwe na Omukuru J. H. Waggoner n’abakozi abandi ab’obusobozi, bakahika Oakland. Ha 12 omu kwezi okwo, hakayetwa orukiiko rw’enjawulo orw’orukiiko rw’amakanisa rwa California, kuteekereza ha kifo eky’okuzimbamu enju z’ofiisi ya Obumanyiso bw’Ebihe. Bamaze kwebembera n’okuteekereza gye, bakacwamu kugura ebibanja ha rubaju rw’obugwaizooba rw’omuhanda gwa Castro, hagati ya mihanda 11 na 12. Ha lunaku orwo nyene, Omukuru White na John Morrison bakagura ebibanja ebyo, batwara empapuro z’obutaka omu manzwi gaabo, nibamanya ngu obu Omuryango gwandikwa, nibaija kuguhereza obutaka bwona oburaba bwetaagwa ahabw’okukozesebwa kw’ekitongole.
GSAM 292.3Ha 1/4/1875, Omuryango gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju ogw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa ogwa Pacific gukatandikwa omu Oakland, emigabo ya sente etegekwa kuba $28,000. Ekicweka ekyagati eky’ebibanja bya muhanda gwa Castro, nk’oku baali bemeranyize, kikaherezebwa omuryango, kandi enju yombwa aho naho na O. B. Jones, ow’e Battle Creek, Michigan. Enju egi ekaba erina ekifaananyi n’obwingi nk’ey’ofiisi eyazimbirwe e Battle Creek, kwonka ey’omu Oakland ekazimbwa n’emiti omu kiikaro ky’amatafaali. Enju egi obu yamazire kweteekateekera kukozesebwa, Obumanyiso bw’Ebihe bwatwarwa omu kifo kyabwo kisya ha Juma, 27/8/1875.
GSAM 293Kugya Mountain View
GSAM 293.1Omu nju egi, omurimo gw’okuteera amagazeti n’ebitabu omu kyapa gukagumizibwa gye kuhika 1904, obu bateekaniza kutwara ebyuma by’okuteera ebitabu omu kyapa omu kyaro. Omwebembezi wa Pacific Press akaha ensonga y’enkyukakyuka egi omu bigambo binu:
GSAM 293.1“Kumara emyaka, abebembezi ba Kampuni y’Okuteera Ebitabu omu Kyapa ya Pacific Press babaire nibatekereza ngu obutaka obu enju yaabo y’okuteera ebitabu omu kyapa erimu bw’omugaso munonga, kandi tibuine mwanya gumara, omu mutima gw’orubuga runene omu kifo ky’amaka, ahabw’emirimo y’ekikora; kandi ngu omu buryo bwingi nikiba ky’obwengye kuserra ekifo ky’omu kyaro ah’obutaka butarimu mugaso mwingi, ah’okwija kusera abakozi amaka omu mbeera z’obwomeezi, n’ekifo ekimara ahabw’emisiri, emiti y’ebibala, n’omwoya; kandi ah’okwija kuba n’emihanda mirungi y’okutwara ebintu. Ekifo nk’eki kibonwa kandi kikagurwa omu kyaro kya Mountain View, omu ekitundu kya Santa Clara, mailo makumi asatu na mwenda omu bukiizi bw’obulyo bwa San Francisco, ekifo ekirina amagoba maingi g’orubuga hamwe n’amagoba g’obwomeezi bw’omu kyaro.”
GSAM 293Okuteera Ebitabu omu Kyapa omu Mahanga Agandi
GSAM 293.2Nk’ekimanyiso ky’okusaasaana kw’amazima, nitwetegereza ngu hagati ya 1875 na 1878 omurimo gw’okuteera ebitabu omu kyapa gukatandika Basel, Switzerland, na Christiana, Norway.
GSAM 293.3Omu itumba rya 1875, omu Okweijurira n’Omukwenda hakamanyisibwa obuguzi bw’ebitabu omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda yonka, kumara emyaka mushanju, kuruga 1868 kuhika 1875, bukahika $85,644.54, okweyongera haihi emirundi mukaaga okukira emyaka mushanju eyabanzire; kandi obuguzi bw’ofiisi zona ina (Michigan, California, Switzerland, na Norway) kumara emyaka esatu, kuruga 1875 kuhika 1878, bwali $98,163.73.
GSAM 293.4Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 17/10/1878, hakamanyisibwa ngu ebitabu, obutabu, n’empapuro ezateirwe omu kyapa ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda mbere ya 1864 byahika empapuro 50,058,000. Kuruga 1864 kuhika 1878, omubaro gw’empapuro gwali 158,130,951, nari omugatte gw’empapuro 208,188,951.
GSAM 294Omwegesa w’Abato Afuuka wa Buli Wiiki
GSAM 294.1Kuhika ha 1/1/1879, Omwegesa w’Abato akaba arugamu buli mwezi, baitu ha lunaku orwo, obu yatandikire omwaka gwe ogwa makumi abiri na mushanju, akatandika kuruga buli wiiki; kandi n’ahabw’ekyo omugaso gwe gweyongera emirundi ina.
GSAM 294Ebyo Omukuru White Yakahereza Omuryango
GSAM 294.2Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 23/1/1879, harimu bigambo bya Omukuru White ebikwata ha kukwatana kwe n’omurimo, kandi nikishemereire kubireeta hanu, ahabw’okuba byongeraho omusana ha kwefereza okwakoziibwe omu murimo gw’okuteera ebitabu omu kyapa. Ebigambo nibigamba biti:
GSAM 294.3“Obu omu 1861 Omuryango gw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa gwatandikwaga e Battle Creek, Michigan, tukaha omuryango olukalala rw’abaguzi baitu n’obusobozi bw’okwongera kuteera emirimo yaitu yona omu kyapa (eyahikire kutegekwa kuba ya $10,000), twasigaza twine omugaso gwa $1,000 honka; kandi tukagumizamu omurimo gwaitu nk’abahandiki, abebembezi, n’abatebezi ahabwa $6 buli wiiki.
GSAM 294.4“Omu 1866, obu twagarukaga omu ofiisi ya Okweijurira n’Omukwenda, hanyuma y’oburwaire obw’amaani, tukasanga abebembezi nibasasura amagoba g’ikumi ha kikumi ha mabanja g’ebihumbi, kandi emigabo ya sente ekagwa kuhika $32,000;3 Baitu omu myaka ina, n’omugisa gwa Ruhanga, amabanja gakahwa, emigabo ya sente yayongerwa kuhika $75,000, kandi itwe [omuryango] tukaba twine $5,000 omu mabanka.”
GSAM 294Enyikara y’Enju y’Okuteera Ebitabu omu Kyapa omu 1880
GSAM 294.5Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 15/1/1880, Omukuru Butler nagamba ati:
GSAM 294.6“Enju yaitu y’okuteera ebitabu omu kyapa (Battle Creek) etwazibweho omu bwire obu, habw’okwombeka ekicweka ekyagati hagati y’enju ibiri ez’omu burugaizooba, kandi eki kyongereze munonga obusobozi n’okworohereza kw’ekintu kyona. Harimu ebyuma by’okukora ebipande by’okuteeresa omu kyapa (electrotyping na stereotyping), kandi harimu n’obusobozi bw’okuboha gye munonga. Mazima, nikigambwa abantu abashemereire kukimanya ngu niyo enju y’okuteera ebitabu omu kyapa erukukirayo obuhinguzi n’okumara omu kitundu kya Michigan.”
GSAM 295.1N’obu enju egi yali etwazibweho, mbere y’okuhwaho kw’ekyanda hakaba hetaagwa kuzimba enju empyaka omu bukiizi bw’obulyo bw’enju enkuru, ey’okubikamamu epuresa. Ebyuma by’okuteera ebitabu omu kyapa eby’amaani bitaano eby’omuryango bikatwarwa omu nju egi. Kimwe ha bipuresa ebi kyali kinene okukira ekyali kikozesibwe omu ofiisi mbere. Ekindi ky’ekika n’obwingi nibyo kyali kimazire kutekebwa omu ofiisi ya Obumanyiso bw’Ebihe, Oakland, California.
GSAM 295.2Omu Okweijurira n’Omukwenda wa 17/5/1881, omu kugamba ha buhanguzi bw’omurimo gw’okuteera ebitabu omu kyapa omu nju enkuru y’okuteera ebitabu omu kyapa e Battle Creek, Omukuru White akagamba ati:
GSAM 295.3“Obu twihaho amabanja g’Omuryango gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju ogw’Okuteera Ebitabu omu Kyapa ha muhendo gw’ebintu byagwo nk’oku gwabarirwe gye, hasigara ebintu by’obutaka n’ebya muntu ebitali hansi ya $105,000. Omu sente ezi, abantu baitu bona bahaire omu migabo, ebiconco, n’ebintu ebyahairwe nk’obusika, omugatte gwa $34,432.17, kandi abasaija n’abakazi bake abeesigwa, abahairire obwomeezi bwabo omu murimo, bongereireho [si omu biconco, baitu omu kwefereza n’okwebembera gye] $70,567.83.”
GSAM 295Omurimo gw’Omutambuze w’Ebitabu Gwatandikwa
GSAM 295.4Kuruga omwaka 1881, abantu baitu bakatandika omurimo musya, batandika omurimo gw’abatambuze b’ebitabu kugurisa ebitabu byaitu. Habw’okuba raporo ez’obuguzi bw’abatambuze zitakakorwa gye kuhika 1884, raporo yaitu ey’obwire obu ekakorwa kuruga omu raporo z’obuguzi bw’enju ina z’okuteera ebitabu omu kyapa. Kurugiirira ha mibaro yaabo, obuguzi bw’emyaka etaano bwali $221,248.69. Obu amaani g’omurimo gaasaasaniire kuruga omu mishenari zaitu omu Buraya obw’omu kati n’amahanga g’Abaskandinavia, okusaba ebitabu omu ndimi z’amahanga kweyongera.
GSAM 296Obuguzi bw’Ebitabu omu Myaka Ikumi
GSAM 296.1Kuruga 1884 kuhika 1894, obwire bw’emyaka ikumi, obuguzi bw’ebitabu byaitu ebinene ebibohiibwe bukakorwa munonga abatambuze b’ebitabu. Obuguzi bwabo omu bwire obu bwali $4,031,391.26. Omu bwire obu, omurimo gwaitu gweyongera kuraba omu kutandikwa kw’enju z’okuteera ebitabu omu kyapa omu Australia; Tahiti, ebizinga bya Pacific; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; n’omu bifo ebindi. Obuguzi bw’abatambuze omu mwaka 1895, n’obwire bwali bugumire omwaka ogwo, bwali nk’oku baamanyisize $357,467.23, kandi omugatte mukuru, hamu n’obuguzi obu twamazire kugambaho, gukahika $4,816,773.73.
GSAM 296Obuguzi bw’emyaka Makumi Atano—$11,000,000
GSAM 296.2Kumanya omugatte gw’obuguzi kuruga 1854 kuhika 1/1/1896, tukyali twine kwongeraho emibaro y’obuguzi bw’ebitabu by’obusuubuzi, obutabu, empapuro, n’ebishushani, nk’oku enju zona z’okuteera ebitabu omu kyapa zaamanyisize omu myaka ikumi egi, omugatte ogwali $3,458,278.23; eki kyaha omugatte mukuru gw’obuguzi bw’ebitabu by’ekitongole omu myaka makumi abiri na ibiri gwa $8,275,051.96. Kukigamba omu buryo obundi: obuguzi bw’emyaka makumi asatu (1854 kuhika 1884) bwali $424,915.24, kandi omu myaka ikumi na ibiri eyakurikiire, kuhika 1/1/1896, bwali $7,850,136.72. N’obu amaani g’abatambuze omu murimo g’okutambura gabaire nigagwa omu myaka munaana eyahwereire, nikiba ky’obwesigwa kugamba ngu kuruga 1854 kuhika hati (1905), hakaguziibwa ebitabu by’Abadventista b’ekiro kya mushanju eby’omugaso ogukira $11,000,000.
GSAM 296Okuteera Ebitabu omu Kyapa omu Ndimi Haihi Makumi Ana
GSAM 296.3Okugenda mumaisho kw’obutumwa omu bitabu kurabira omu kuba ngu okutandika kwako kukakorwa omu ndimi nkuru haihi makumi ana, nk’Orwarabu, Orwarumeniya, Orubasuto, Orubohimiya, Orubulugariya, Orubengali rw’omu India, Oruchina, Orudaana, Orungereza, Orwesitoniya, Orufinilandi, Orufaransa, Orufiji, Orugurika, Orugirimaani, Orudachi, Oruhungariya, Oruhawayi, Orutaliya, Orwaisilandi, Orujapani, Orukaafiri, Oruleti, Orulavoniya, Orumaori, Orupolandi, Oruporutugali, Oruromaniya, Orurusiya, Orusiriviya, Orusipanya, Oruswidi, Orutahiti, Orutonga, Oruwalesi, n’ebindi. Omu mahanga n’amoko ago gona harimu abakozi abakora, abagenda nibabaasa amazima g’obutumwa bwa maraika wa kashatu.
GSAM 297.1Omubaro gw’ebitabu, obutabu, n’empapuro ezateirwe omu kyapa omu ndimi ez’enjawulo gukiira 1,187. Kugura kopi emwe ya buli kimwe, hamwe n’amagazeti 87 g’ekitongole omu ndimi ez’enjawulo okumara omwaka gumu (4), kyali nikyetaaga haihi $340.
GSAM 297Ebifo by’Enju Makumi Abiri z’Okuteera Ebitabu omu Kyapa
GSAM 297.2Enju makumi abiri z’Abadventista b’ekiro kya mushanju ez’okuteera ebitabu omu kyapa ziri omu bifo binu: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, Afrika y’Obukiizi bw’Obulyo; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Okwihaho enju z’okuteera ebitabu omu kyapa ezi, abantu baitu nibateera empapuro n’obutabu buto omu kyapa omu Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; Amerika y’Obukiizi bw’Obulyo; n’omu Bizinga bya Fiji.
GSAM 297Okurugya Ekitabu Kito eky’Okubanza
GSAM 297.3Ka turebe akaseera kake enyuma ha byuma ebyali biriho abebembezi bakoresa. Omu kyanda kya 1853, obu baali nibateekaniza ekitabu eky’okubanza ekyateirwe omu kyapa ha puresa ya Washington—“Ekifo Ekirukwera”—hanyuma y’okuba omugute gw’abanyanya gwakubire kandi gwasorooize empapuro ahabw’okuzibaziira, omuhandiki akazitobora n’ekyuma ky’okutoboramu; kandi hanyuma y’okuteekaho ebifuniko, Uriah Smith akabikata n’ekyuma ekirukwata omurongo hamwe n’ekyoma ekirahi. Eki kikakorwa habw’obutaba n’ebyuma ebishemereire ahabw’ekicweka ky’omurimo ogu.
GSAM 298.1Omu 1861 honka, ebitabu n’empapuro by’ekitongole byona bikateerwa omu kyapa ha puresa emwe ya Adams ey’amaani, etwarwa enjini ya amaani ga farasi babiri. Hati, omu ofiisi ez’enjawulo z’okuteera ebitabu omu kyapa, harimu puresa ez’amaani g’omukka okukira makumi ana ezirukora buli kaire, niziteera omu kyapa amazima g’omu biro binu. Ofiisi ezi zikozesa abantu abakira magana ataano kugumya omurimo, kandi abatambuze b’ebitabu amagana bari omu murimo, nibagurisa ebitabu hagati y’abantu.
GSAM 298.2Omu mwaka 1862, ekikondo kyona eky’ebitabu byona ebyarugirwe Abadventista b’ekiro kya mushanju kyasobora kugurwa $7.50; baitu omu 1904, nk’oku kyolekirwe, kyali nikyetaaga $340 kugura ekikondo kyona. Mazima, haroho ekintu ekikira obwenge bw’abantu ekyakozere ebintu ebi.
GSAM 298.3Okuimuka kw’omurimo gw’okuteera ebitabu omu kyapa hagati y’Abadventista b’ekiro kya mushanju, nk’oku kwaraganisiibwe omu 1848, mazima kwabire nk’okugenda mumaisho kw’omusana, “Gweyongera kutagata—gurungika amaranga gaagwo”—“Gugumizamu omuhanda gwagwo nk’omusana, baitu tigugwa na rimwe.”
GSAM 298Genda n’Okwikiriza—Obuhamya bwa Omukuru Stone
GSAM 298.4Obwetegeki n’obwemezi bw’abo abagumizire omumaisho omu murimo gw’obutumwa bwa maraika wa kashatu byolekwa gye omu Okweijurira n’Omukwenda wa 5/2/1884, Omukuru Albert Stone, omu babanzire omu murimo, eyaikaire kuhika emyaka makumi mwenda:
GSAM 298.5“Obuhangwa bw’omurimo omu ntandikwa bwali bw’obintu bike, kandi ebyakoresibwaga bikabonekaga nk’ebitali bimara omurimo. Baitu abasaija n’abakazi ab’okwikiriza bakamanyira ha ntandikwa ngu omukono gw’amaani gwa Mukama gwali gwegaitwe omu murimo gunu. Bakamanyire ngu obwire obwateirweho okushemerererwa Sayuuni bwahikire, kandi ngu Mukama ateire omukono gwe kusorooza abantu be. Bakabona ngu Mukama niwe yali ali ha rulinga, kandi ngu Embaro y’Enjiri, erimu ekanisa y’abasigaireho n’ebintu byayo eby’amazima agaragarukire, okwikiriza okugerwe, n’okugonza okuhikire, eriija kuhika kurungi omu mwaro.”