Esuura ya 23 — Ebitebe by’Obwomeezi
GSAM 358.1“Omugonzebwa, okukira ebintu byona, ningonza okurakurane kandi obe n’obwomeezi oburungi, nk’omwoyo gwawe oku gurukukurakurana.”1
GSAM 358.2Ha Sabiti, ha kiro kya 6 omu kwezi kwa 6, 1863, Omukuru White na mukazi we bakagenda omu kuterana omu hema okwali kutekaniziibwe Abakuru Cornell na Lawrence omu Otsego, Michigan. Muka White akaheebwa okworekwa ali aho, kwamwoleka ensonga y’empindahinduka y’obwomeezi. Kuruga obwire obu, ebihandiiko ebirukukwata ha bwomeezi n’okwikara omu bwomeezi oburungi bikatandikwa kuteerwa omu Okweijurira n’Omukwenda, kandi yatandika kuhandiika ebyakaba asukuuliirwe ha bwomeezi. Ebimu hali byo bikaruga omu Obuhamya Na. 11, n’omu kitabu ekirukwetwa Oku Tusemeriire Kwikara.
GSAM 358.3Ensonga y’okwikara omu bwomeezi oburungi, n’enkoragana yaayo ehikire n’okukura kw’omubiri, okw’obwongo n’okw’omwoyo, ekateerwa omu maiso g’abantu n’amaani. Omu Okweijurira n’Omukwenda eya kiro kya 25 omu kwezi kwa 10, 1864, Omukuru J. N. Andrews akaha amagezi ganu amakuru ha nsonga egi:—
GSAM 358J. N. Andrews ha Kwikara omu Bwomeezi Oburungi
GSAM 358.4“Okureka buli kika ky’ebyokulya ebirukukora akabi, n’okwikara nitwetanga habw’okwegesebwa okurungi n’omutima ogurukumanya ekihikire omu maiso ga Ruhanga, biri omu bintu ebirukukira kwetaagwa habw’obwomeezi oburungi. Emibiri yaitu niyo yekaru z’Omwoyo Orukwera. Ka nikitwetaagisa muno kuba n’amaani goona ag’emibiri yaitu, nukwo tumuhe ekitiinisa kyonyini omu mibiri yaitu nk’oku tukimuha omu myoyo yaitu! Tusiime Ruhanga habwokuba ensonga enu hati neteekwa muno omu maiso g’abantu baitu. Obwomeezi n’amaani biri omu bintu eby’omuhendo ogurukukirayo hali itwe, kandi bya mugaso muno hali abo abalireba ebikorwa eby’amaani eby’omu bwire bw’enaku.”
GSAM 359.1Ensonga y’okulinda obwomeezi nk’oku Baibuli erukwegesa n’okwetanga okw’Ekikristaayo ekarangiirwa, hatali omu mpapura z’Okweijurira n’Omukwenda zonka, baitu n’abagabura baitu.
GSAM 359.2Ha Rukiiko Rukuru, ha kiro kya 20 omu kwezi kwa 5, 1866, okuragirirwa kunu kukaheebwa kurabira omu Muka White (kusangwa n’omu Obuhamya Na. 11):—
GSAM 359Ekitebe ky’Obwomeezi Kisemeriire Kutebwaho
GSAM 359.3“Nkolekwa ngu tusemeriire kutaho eka ey’abo ababonabona, n’ey’abo abarukugonza kwega omulingo gw’okulinda emibiri yabo nukwo bazitangire endwaire....
GSAM 359.4“Abatarukwikiriza obu baliija omu kitebe ekihairweyo kujanjaba endwaire kurungi, ekirukulemberwa abasaho abakuumi ba Sabiti, baliija kubeera hansi y’obusobozi bw’amazima butunu. Obu balimanya abantu baitu n’okwikiriza kwaitu okw’amazima, okuturora kubi okubakaba baine kulihwaho, kandi balitutekerezaho kurungi. Habw’okuteekwa bati hansi y’obusobozi bw’amazima, abamu tibalitungira emibiri yabo obuhuumuro bw’endwaire kwonka, baitu balitunga n’omubazi ogurukukiza emyoyo yabo erwaire habw’ekibi.
GSAM 359Okuranga Ebiraavamu
GSAM 359.5“Obwomeezi bw’abarwaire obu burukweyongera kuba burungi habw’okujanjabwa okw’amagezi, kandi bakatandika kusemererwa omu bwomeezi, besiga abo ababakonyiire kugarukamu obwomeezi. Emitima yabo eijura okusiima, kandi embibo enungi ey’amazima esanga aho ekiikaro n’obwangu oburukukiraho; omu bantu abamu erirolerwa, emere, eyane ebyana eby’okuhaisa Ruhanga ekitiinisa. Omwoyo gumu ogw’omuhendo ogwakujunwa guti guliba gw’omuhendo ogurukukira sente zoona ezirukwetaagwa kutandikaho ekitebe ekirukusisana kiti....
GSAM 359.6“Abamu abarirugayo bamazire kukira, rundi bakonyiirwe muno, baliba mulingo gw’okutaahya okwikiriza kwaitu omu biikaro ebihyaka, n’okuhanika ebendera y’amazima ahakukaba kutasoboka kutaaha, kakuba okurora kubi kutabandize kwihwa omu ntekereza zabo habw’okumara akasumi omu bantu baitu n’ekigendererwa ky’okutunga obwomeezi oburungi.”
GSAM 360.1Abantu baitu abakaba bateraine bakateera akaruuru, boona baikiranganiza ngu, ahonaaho nk’oku kyakusobokere, ekitebe ky’obwomeezi kikingurwe omu Battle Creek rundi haihi nakyo, kandi omulimo gwakyo ogw’obusaho gulemberwe Omusaho H. S. Lay. Oihireho okwega obusaho okw’akaba amazire kwega, akaba amazire omwaka ogurukuhingura gumu omu kitebe eky’eburugaizoba ekirukujanjabisa amaizi, n’ayega emiringo y’okujanjabisa endwaire amaizi.
GSAM 360Ekibanja ky’Enju y’Okugaruramu Obwomeezi Kiguzirwe
GSAM 360.2Okutandikaho ekitebe ekirukusisana kiti omu kasumi ako kukazooka nk’omulimo gw’amaani muno; kandi kakuba obuhamya bunu oburukugaruramu amaani oburukukwata ha biraarugamu butarabaireho, hakubaireho okukeereererwa kutandika omulimo. Baitu omu kiikaro ky’okukeereererwa, ebiro bike byonka bikarabaho hanyuma y’orukiiko kuhwaho, enju empango ey’okwikaramo ey’Omucwi w’emisango Graves, hamu n’ekibanja kyayo eky’eka munaana, ebyakaba bikozere eka ye enungi omu rubaju rw’ebugwaizoba orwa Battle Creek, byagurwa. Ahonaaho bakombeka ekicweka eky’enju eky’emyaliiro ebiri, ekirukwegaita ha nju enu, kukora nk’ebisiika by’okwogamu. Omu maju ganu, Ekitebe ky’Empindahinduka y’Obwomeezi nikyo kyakinguliirwemu.
GSAM 360.3Omu Okweijurira n’Omukwenda eya kiro kya 19 omu kwezi kwa 6, 1866, abantu boona bakabanza kwetwa kugura emigabo y’ekitebe. Omu rupapura orwo hakabamu n’ekigambo ngu amakanisa ga Battle Creek, Michigan, n’aga Olcott, N.Y., gakaba gamazire kuraganiza emigabo ey’omuhendo gwa $2,625, rundi emigabo 105 eya $25 buli gumu. Habwokuba omu isaza lya Michigan hakaba hatali kiragiro ekirukusobozesa kutaho ekitongole ekirukukurra ebitebe by’obwomeezi, ebintu binu bikabanza kukwatirwa abantu omu bwesige kumara akasumi, kuhikya ekitongole obu kyakusobokere kutebwaho omu biragiro.
GSAM 360Orupapura rw’Obwomeezi Rutandikirwe
GSAM 360.4Ha kiro ky’okubanza omu kwezi kwa 8, abebembezi bakatandika n’okuteera orupapura rw’obwomeezi orwa buli kwezi, orw’empapura ikumi na mukaaga n’ekisweka, omu mulingo gw’akatabu. Rukayetwa Omuhinduli w’Obwomeezi. Orupapura runu rukyeyongera kuruga, hansi y’ibara Obwomeezi Oburungi, kandi hati nirwo rupapura rw’obwomeezi orurukwebembera omu nsi yoona. Orupapura runu tirukabaza ha misingi y’obwomeezi n’okwetanga yonka, baitu rukaba n’omulingo gw’okumanyisa abantu ekitebe ky’obwomeezi, ekyakingurirwe abarwaire n’abagenyi ab’okusasura okucumbika ha kiro kya 5 omu kwezi kwa 9, 1866. Nahabwekyo ekitebe kikaba kiguzirwe, kiteirwemu ebirukwetaagisa, kandi nikikora, hatakarabire emyezi ina kuruga ensonga egi obu yabandize kugambirwa abantu baitu; kandi $11,000 zikaba ziraganiziibwe habw’emigabo, ekicweka ekikooto hali zo kikaba kimazire kusasurwa.
GSAM 361Ekitongole ky’Obusaho Kitekaniziibwe
GSAM 361.1Omu bwire bw’embeho obwa 1866-67, Orukiiko orurukuteekaho Ebiragiro orwa Michigan rukateekaho ekiragiro ekyakusoboize kutaho ekitongole ky’okukurra ekitebe ky’obwomeezi. Ha kiro kya 17 omu kwezi kwa 5, 1867, ekintu kinu kikakorwa, ebiragiro by’ekitongole byaikirizibwa, kandi ebibanja, amaju n’ebintu ebindi byakwatisibwa abalinzi b’ebintu abakomerwe nk’oku kisemeriire. Omuhendo gw’emigabo yoona eyakaba eraganiziibwe kuhika ha kiro eki gukaba guli $26,100; hali zo $18,264.87 zikaba zisaswirwe. Ekitebe kikaba kiine ekitebe ky’abasaho n’abakonyezi abarukumanya omulimo gwabo, kandi amaju gakaba nigahika kwijura abarwaire. Abamu hali bo bakaba bamazire kuheereza okwikiriza kwaitu emitima yabo, bamazire kwega ebirukutukwataho nk’abantu n’amazima, hanyuma y’okwija omu kitebe.
GSAM 361Ebijwaro Ebirukulinda Obwomeezi
GSAM 361.2Omu biro byona n’omu mahanga goona, omutima gw’omuntu nk’oku azaarwa gusobora kutwarwa ensi, n’emyehembo yaayo ey’obwomeezi, obudomadoma bwayo n’emiringo yaayo y’okwejwaza. Omwaka 1863, omu ihanga lyaitu, Muka White obu yayolekirwe ensonga y’obwomeezi n’ebijwaro, nabwo kikaba kiri kityo. Kinu nikiija kurorwa omu kugonza okutarumu kwetegereza okw’abakazi kugendera ha mulingo ogw’omu biro ebyo ogw’okujwara ebiziga hansi y’engoye, ebyakaba bikooto muno byaleteera baingi hali bo kusisana nk’abarukutambura bali omu kifuko ekijwire orwoya ekirukuguruka, ekihindwirwe omutwe gwakyo hansi. Haihi n’obwire obu, emiringo endi ebiri ey’ebijwaro eyahinguraga orubaju nayo ekatandika, yaleta empaka nyingi. Okugambaho kake ha miringo enu nikisobora kutekaniza omusomi kwetegereza kurungi obuhamya obwaheebwa kurabira omu Muka White ha nsonga y’ebijwaro, oburukusangwa omu Obuhamya hali Ekanisa, Na. 10.
GSAM 362Okuhingura Orubaju omu Bijwaro Kunenyerwe
GSAM 362.1Omulingo ogw’okubanza ogw’okuhingura orubaju gukaba gw’okujwara engoye ezikozirwe n’ekicweka ekirukukwekururwa enyuma, oburaiha bwakyo buli inci ikumi kuhika ha kitundu kya yaadi rundi okukiraho, nk’oku nyini ngoye agonza. Ebyo emirundi nyingi byalekwaga nibikwekururwa ha itaka, kandi abasaija babyetaga “abayeri b’enguudo.” Omulingo gwa kabiri ogw’okuhingura orubaju gukaba gutarukusisana na gunu na kake, guli gw’ebijwaro ebirukusisana n’eby’abasaija nk’oku kyakusobokere. Omulingo gunu gukakuratwa abo abakaba nibakuratira Omwisiki Bloomer, kandi nikyo gw’eyeteirwe “ekijwaro kya Bloomer.” Ha kumalirra ibara likahindurwa lyafooka “Ekijwaro kya Amerika.” Abasagiki b’ekijwaro kinu bakateraniraga omu biikaro ebirukwahukana, kandi baingi hali banyanya itwe bakaba nibagonza kukijwara. Abamu bakakijwara.
GSAM 362Obuhamya ha Nsonga y’Ebijwaro
GSAM 362.2Ha bikwatiraine n’ebyayolekirwe Muka White ha nsonga y’ebijwaro, ninza kujuliza ebicweka bike kuruga omu Obuhamya Na. 11:—
GSAM 362.3“Abantu ba Ruhanga abesigwa nibo musana gw’ensi kandi munyo gw’ensi, kandi basemeriire kwikara nibijuka ngu omulingo ogu bakwatamu ha bandi gwine omuhendo. Kakuba engoye eziraihire muno bazihingisaniza ezimpi muno, bakusiisa muno obusobozi bwabo obw’okukwata ha bantu abandi. Abatarukwikiriza, abo abasemeriire kugasira kandi bakarengaho kubaleeta hali Omwana gw’Entama owa Ruhanga, bakunugwa. Ebijwaro by’abakazi nibisobora kuhindurwa omu bintu bingi habw’obwomeezi, hataroho empindahinduka y’amaani muno eyakunugisa arukubireba.
GSAM 362Ekijwaro eky’Empindahinduka
GSAM 362.4“Omubiri tigusemeriire kunyigirwa na kake n’ebijwaro ebirukunyigiriza ekifuba n’orubaju, hamu n’ebintu ebigumire ebiruga omu kanwa k’ekisoro ky’omu nyanja ekikooto ebirukubigumya. Ekijwaro kisemeriire kuba kitarukubohabooha na kake, nukwo amahuri n’omutima bisobole kukora kurungi. Ekijwaro kisemeriire kugarukira haifo kake h’ahaiguru h’engaito empanvu, baitu kisemeriire kuba kimpi ekirukumara butakwata mu bukyafu bw’orubaju rw’oruguudo n’obw’oruguudo rwonyini, hatali kukihanika n’omukono. Ekijwaro ekirukukiraho obumpi kyakubaire kisemeriire, kyanguhire kandi kirungi habw’obwomeezi bw’abakazi obu barukukora emirimo y’omu nju, kandi okukira muno abo abaine kukora emirimo mingi rundi mitaito eya nja.
GSAM 363Omubiri Gusemeriire Kujwekwa Gwona omu Mulingo Ogurukwingana
GSAM 363.1“Oburaiha bw’ekijwaro n’obu bwakuba buli buta, amaguru gaabo gasemeriire kujwekwa kurungi nk’ag’abasaija. Kinu nikisobora kukorwa n’okujwara empale ezaatiirwemu ekitambaaro ekindi, ezikumbaaniizibwa omu kasibiro zikasibirwa ha nkokoro y’ekigere, rundi ezikozirwe zigazi baitu zifunda haifo; kandi zisemeriire kuba ndaihire okuhikya ha ngaito. Amaguru n’enkokoro z’ebigere ebijwekerwe biti birindwa empeho erukuraba. Kakuba ebigere n’amaguru birindwa kurungi n’ebijwaro ebirukubisigaza n’ebbugumu, okutambura kw’esagama kulyekana, kandi esagama erisigara nesemeire kandi eri n’obwomeezi oburungi, habwokuba terukufukisibwa n’embeho rundi kuziirwa okutambura nk’oku kihangwa kiragire omu mubiri.”
GSAM 363.2Oburaiha bw’ekijwaro kinu bukolekwa nk’omulingo ogurungi ogw’omu hagati y’ekijwaro ekirukukwekururwa n’ekijwaro kya Amerika. Tikigambwe ngu haroho omuntu ow’akaba aine kukijwara, baitu ngu tibasemeriire kukora omulingo ogurukucwaho obusobozi bwabo obw’okukwata ha bandi, kandi ogurukunugisa abo ababakusemeriire kukonyera. Tikigambwe ngu baine kujweka enkokoro z’ebigere byabo nk’oku kisoboroirwe hanu, baitu ngu nikisobora kukorwa kityo. Kakuba ekigendererwa nikyo kimu kihikirizibwa omu mulingo ogundi, nk’okujwara ebijwaro eby’omunda ebiraihire n’ebisweka by’amaguru ebirukirwe, kyakwikiranize kimu n’obuhamya obwo.
GSAM 363Ensonga Itaano Ezirukwetaagwa omu Bijwaro Ebirukulinda Obwomeezi
GSAM 363.3Nikiija kurorwa ngu omu mulingo gw’ebijwaro ogurukusiimwa harumu ensonga itaano ezirukwetaagwa omu bijwaro ebirukulinda obwomeezi, nizo zinu:—
GSAM 363.41. Okureka ebijwaro ebirukunyigiriza omubiri n’okunyigiriza kwona okw’ekitindi.
GSAM 363.52. Okureka obusibiro bwona obw’aha mikono rundi amaguru obwakulemesa esagama okutambura n’obugabe.
GSAM 364.13. Okujweka ebicweka byona eby’omubiri omu mulingo ogurukwingana, okukira muno ebigere n’enkokoro zaabyo.
GSAM 364.24. Okuhanika ebicweka by’ebijwaro eby’ahansi kuruga ha mabega, kandi obutabiikiriza na kake kuhanikibwa ha byenkende n’obusibiro.
GSAM 364.35. Oburaiha bw’ekijwaro.
GSAM 364.4Buli musaho ow’okwetegereza hati arangiira ensonga ina ez’okubanza; kandi ha ya kataano, ekijwaro ekirukukwekururwa n’ekijwaro ekimpi muno byona hati birekerwe.
GSAM 364Muka Jenness-Miller ha Bijwaro
GSAM 364.5Omu mwaka 1890, Muka Jenness-Miller ow’omu New York akahabura abakazi omu rupapura rw’ebijwaro ebirukulinda obwomeezi orwakiraga empapura zoona ez’omu biro binu omu kumanya okw’okuseruliiriza, ngu bagende nibakendeeza oburaiha bw’engoye zaabo mpora mpora, nukwo empindahinduka etaba ya bwangu muno, kuhikya obu zirigarukira haihi n’ahaiguru h’engaito empanvu ey’omukazi,—oburaiha nubwo Obuhamya Na. 11 bwahaburaga.
GSAM 364Okusiima kw’Omusaho Trall
GSAM 364.6Omu 1868, hakatekanizibwa Omusaho R. T. Trall, ow’omu Itendekero ly’Obusaho obw’Okulinda Obwomeezi erya Florence Heights, N.J., kwegesa abagabura baitu omu Battle Creek, Michigan, kumara sande emu aha muheru gw’okwezi kwa 5. Omu bwire bw’okwegesa oku, omusaho akaba mugenyi w’Omukuru White. Muka White atagendaga kuhuliiriza okwegesa oku, baitu habwokuba omusaho yatamburaga buli kiro omu kigaali ekirukusikibwa embaraasi hamu n’Omukuru White na mukazi we n’Omukuru J. N. Andrews, bakaba baikiriize ngu ahulirize entekereza ze ha kulinda obwomeezi, endwaire n’ebizireeta, ebiruga omu kukozesa emibazi, n’ebindi. We yagambaga byonka ebyakaba ayolekirwe omu kworekwa, baitu atagambe nambere okwo okumanya kwe kwarugire. Omusaho akagamba ngu okumanya kw’obusaho kukaba nikwikiranganiza n’entekereza ezi yagambaga. Omukuru Andrews akangambira ngu ha kumalirra okuganira okw’ekiro kya kabiri, omusaho akakaguza Muka White nambere yahereire emisomo y’obusaho. Akahunirra obu yamanyire ngu atakegaga ebintu binu na kake, baitu akaba namugambira ebyakaba ayolekirwe omu Otsego, Michigan, ha kiro kya 6 omu kwezi kwa 6, 1863. Akamugumya ngu entekereza ze zoona zikaikiranganiza kimu n’okumanya omulingo omubiri gukora n’okulinda obwomeezi, kandi ngu omu nsonga nyingi akaba asengwire okukira na we wenka oku akaba akozere. Hanyuma y’ebiro nka bitaano eby’okutambura n’okuganira biti, omusaho akagonza kumanya kuruga ha Mukuru White habwaki yayeserwe kuruga omu itendekero lye kwegesa abagabura omu Battle Creek. Akagamba ati, “Muka White ayetegekere kurungi kubaha okwegesebwa okurukwetaagwa ha kulinda obwomeezi nk’oku nyowe nyetegekere.”
GSAM 365Okumanya kw’Obusaho Kwikiranganiza Nabyo
GSAM 365.1Ebihandiiko bye bingi ebirukukwata ha bicweka ebirukwahukana eby’okulinda obwomeezi omu bikorwa bimazire emyaka biri omu maiso g’abantu, kandi bingi hali byo hati bisorooziibwe omu kitabu ekirukwetwa Okwetanga okw’Ekikristaayo n’Okulinda Obwomeezi nk’oku Baibuli Eyegesa. Abamu ha basaho abegire muno okukira abandi, hanyuma y’okwetegereza kurungi ebihandiiko binu, bagambire ngu okumanya kw’obusaho nikwikiranganiza nabyo kimu. Hali we, tibiri byarugire omu kwega, baitu biri kuhandiika kwonka ebyo Mukama eby’amusukuuliire omu kworekwa.
GSAM 365Obuhamya bw’Omusaho Kellogg
GSAM 365.2Nk’obuhamya oburukwoleka omulingo ebyarugire omu kuseruliiriza kw’obusaho birukwikiranganiza n’ebyayolekirwe Muka White omu kworekwa omu 1863, ninza kujuliza ebigambo ebiruga omu kwanjura kw’ekitabu Okwetanga okw’Ekikristaayo, ebyahandiikirwe J. H. Kellogg, M.D., arukwebembera enju y’okugaruramu obwomeezi ey’omu Battle Creek, Michigan, erukumanwa omu nsi yoona. Agamba ati:—
GSAM 365.3“1. Omu bwire ebihandiiko ebirukugambwaho obu byabandize kuruga, ensonga y’obwomeezi ekaba egayirwe haihi kimu, hatali bantu abo ababyahandiikirwe bonka, baitu n’ensi yoona.
GSAM 365.4“2. Abantu bake abarukuhabura ngu emize y’omubiri eyetaaga empindahinduka, bakajanjaaza, hamu n’okuhabura ha misingi ey’amazima ey’empindahinduka, ensobi ezirukwetegerezebwa butunu, kandi omu bintu ebimu, ezirukunugisa.
GSAM 366.1“3. Busaho kiikaro, kandi busaho muntu, nambere amazima ag’okulinda obwomeezi gaheebwayo gatereraniziibwe kurungi kandi nigaikiranganiza, gataine ensobi ezirukwetegerezebwa butunu, kandi nigaikiranganiza na Baibuli n’emisingi y’okwikiriza okw’Ekikristaayo.
GSAM 366.2“Omu nyikara zinu, ebihandiiko ebirukugambwaho bikaruga. Emisingi eyayegesiibwe etahamiziibwe obusobozi bw’okumanya okw’okuseruliiriza, baitu ekaheebwayo omu mulingo ogwanguhire kandi oguterekere kuruga ha muntu atarukweyeta mumanyi w’okuseruliiriza, baitu arukugamba ngu ahandiika habw’obukonyezi n’obusobozi bw’okumurikira okuruga hali Ruhanga.
GSAM 366Emisingi Egumiisirize Okulengwa
GSAM 366.3“Emisingi eyaheebweyo omu nyikara ezo ezitali za buli kiro, n’ebigambo eby’okwetwa nk’ebyo ebirukuhuniriza, egumiisirize eta okulengwa kw’obwire n’ebyakurabirwemu? Kinu kiri kikaguzo ekisemeriire kukaguzwa. Eky’okugarukamu kyakyo nikisangwa omu bintu ebisobora kuhamibwa ekirukumara.... Emisingi eyakaba egayirwe kimu rundi esekererwa emyaka amakumi abiri n’etaano enyuma, mpora mpora eleeteire abantu kugyesiga n’okugiha ekitiinisa, kuhikya ensi obu ehikire kwebwa ngu haroho obwire obu emisingi egi gikaba gitaikirizibwa eti. Ebintu ebihyaka ebyazoirwe omu kuseruliiriza n’okusobororwa okuhyaka okw’ebintu ebyaira bimazire nibyeyongera kuha obuhamya oburukuziihamya, kuhikya hati buli gumu ha misingi eyahaburwaga emyaka erukuhingura amakumi abiri n’etaano enyuma guli guhamiziibwe omu mulingo ogurukukirayo amaani n’obuhamya oburuga omu kuseruliiriza.”
GSAM 366Obuhamya ngu Okworekwa Kuruga hali Ruhanga
GSAM 366.4“Mazima nikiteekwa kurorwa nk’ekintu ekirukuhuniriza, kandi ekirukwoleka obuhamya obutarukugaanwa obw’okumanyisibwa n’okwebemberwa Ruhanga. Omu nyegesa ezitabukire kandi ezirukuhakaniza, ezayetaga ezirukwesigama ha kumanya eby’obuhangwa n’ebyarabirwemu, baitu ezahabisibwe ebiteekerezo ebirengereine kandi ezalemesiibwe kukora ebirungi habw’ensobi nyingi ezatabwirwemu, omuntu ow’atarukwetwara nk’ow’okumanya eby’obuhangwa rundi ow’okusoma okw’amaani, akasobora kutekaniza emisingi y’okulinda obwomeezi kuruga omu biteekerezo bingi ebirukutabukatabuka kandi ebijwire ensobi, ebi abahandiiki n’abateekereza bake baahaireyo ha nsonga z’obwomeezi. Nikiteekwa kwikirizibwa ngu kinu kintu ky’embaganiza. Emisingi egi ekahikaana kurungi muno, yayemerra hamu kandi yaba y’amazima muno, ngu okukubaganya ebiteekerezo, okuseruliiriza, ebizoorwa n’ebyarabirwemu omu myaka 25 tibirakozire n’omusingi n’ogumu kugwa; bikagumya bugumya enyegesa ezayegesiibwe.” Bihandiikirweho biti: “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Ekitongole ky’Obwomeezi Kyongeziibwe
GSAM 367.1Ekitongole obu kyali nikitegekwa J. H. Kellogg, M.D., owakakitahamu nk’omusaho omukuru omu 1876, kikarorwa ngu abayetaga okujanjabwa bakaba baingi muno. Nahabweki omu bwire bw’ebimera kumera omu 1877, hakaba hasemeriire kwongerwaho omwanya. Omu 1876 ibara ly’ekitongole likahindurwa kuruga ha Kitongole ky’Empindahinduka y’Obwomeezi, kyayetwa Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu eky’Obusaho n’Okusara Abarwaire, kandi omu 1878 ekyombeko kikuru ekihyaka kikombekwa.
GSAM 367.2Ekyombeko kinu kyali kya fuuti 136 x 46, kiine emigereka 4 haiguru y’omugereka ogw’omu itaka. Kyona kyahebwaga ebbugumu n’omwika gw’amaizi agokya, kandi kyamurikwaga gasi. Hanyuma y’akacu kake nikimara kwigurwaho, kikaba kiri haihi kwijura abarwaire n’abagenyi.
GSAM 367.3Kuhika ha kasumi ako, ebyarangiirwe omu 1866 omu buhamya bwa Muka White ha kitongole eki bikaba bihikiriire omu mulingo ogurukuhuniriza muno. Abantu baingi bakaba bamazire kwikiriza omusana gw’amazima g’omu biro binu; bakabandize kumanya abantu banu obu baizire ha kitongole nibaserra obwomeezi.
GSAM 367Ekifo ky’Obwomeezi n’Okuruhuka eky’omu Kyaro
GSAM 367.4Omu Bumanyiso bw’Ebihe obw’ekiro 22, omwezi gwa 11, 1877, M. G. Kellogg, M.D., ow’oruganda rwa J. H. Kellogg, ou baali nibazaarwa omuzaire omu baitu ondi atali omu, akarangirra ngu akatunga eitaka ha rubaju rw’Orusozi Howell, mailo 2 n’ekicweka omu rubaju rw’amambuka n’oburugaizooba kuruga St. Helena, omu isaza lya Napa, California. Akaba ali haihi kwombeka ekyombeko ekyali kigenda kwetwa “Ekifo ky’Obwomeezi n’Okuruhuka eky’omu Kyaro,” haihi na Crystal Springs. Omu bwire bw’obutiti obwa 1877-78, ekyombeko kikombekwa, kandi kyakingurwaho kujanjaba abarwaire omu ntandikwa ya 1878. Ekifo kinu eky’obwomeezi n’okuruhuka, nk’ekitongole ekyakibandiize, ekirwarro ky’okuhuumuriramu ekya Battle Creek, tikikuzire omu bunene bwonka, baitu kandi kibaire ekifo nambere abantu baingi muno bamanyiire kandi baikiririza obutumwa.
GSAM 368Ekitabu ky’Obwomeezi ekya Pacific
GSAM 368.1Obwire bw’omusana omu 1885 bukaba bwijwire ebintu ebyaletere okugenda omu maiso omu murimo gw’obutumwa bwa maraika wa kashatu. Ha kiro 1 eky’omwezi gwa 5, Ekifo ky’Obwomeezi n’Okuruhuka eky’omu Kyaro ekya St. Helena kikateekwa hansi y’obusaho bw’omusaho ow’akaba amaliriize amasomo ge omu mulingo oguhikire. Omu mwezi gwa 6, Ekitabu ky’Obwomeezi ekya Pacific n’Omuhagizi w’Okwerinda kikatandika kuruga buli myezi 2; kyali kitabu eky’empapura 24, eby’okukihandiika biri hansi y’okurrolerra kw’Omukuru J. H. Waggoner. Kurabira omu bintu binu, ekitongole ky’obwomeezi kikatunga obwomeezi obuhyaka. Omu kiikaro ky’okufiirwa sente nk’omu myaka eya kara, kikatandika kutunga amagoba agasigara hanyuma y’okusasura ebyetaago byakyo, kuruga ha $2,000 kuhika ha $4,000 buli mwaka. Omu mwaka ogwahwaire omu mwezi gwa 4, 1891, amagoba ago gakarenga $12,000.
GSAM 368.2Omu rukiiko rw’Omuryango gw’Ekifo ky’Obwomeezi n’Okuruhuka eky’omu Kyaro, orwabaire St. Helena omu 1887, hakagambwa binu ha sente z’ekitongole: Ha kiro 1, omwezi gwa 5, 1885, omuhendo gw’ebintu by’ekitongole hanyuma y’okwihaho amabanja gwali $5,322.76 gonka. Gukaba guli hansi ya sente zoona ez’emigabo eyaheibweyo kuhika ha kiro eki, n’embaganiza ya $2,547.24. Nikimanyisa ngu ekitongole kikaba kimazireho amagoba gaakyo goona na $2,547.24 ha sente ez’emigabo ezaatandikisiibweho. Ha kiro 1, omwezi gwa 4, 1887, omuhendo gw’ekitongole hanyuma y’okwihaho amabanja gaakyo goona gwali $21,372.64; ekirukumanyisa okweyongera kwa $16,049.88 omu myezi 23. Ha muwendo gunu, hakaba harumu $5,280 ezaizire omu kugura emigabo, na $2,497.60 ezahairwe ekitongole nk’ebiconco. Nahabweki, omu mirimo y’ekitongole mwenyini hakaba harugiremu amagoba agasigara aga $8,272.28. Haihi n’akasumi ako, Ekitabu ky’Obwomeezi ekya Pacific kikatandika kuruga buli mwezi, kiine empapura 32 n’ekisaanikizo, kandi kikarorwa ngu kyali nikikora muno kukurakuraniza ebyetaago n’emisingi y’ekitongole.
GSAM 369Omurimo gw’Okukonyera Abetaaga
GSAM 369.1Omu Mukwenda w’Eby’Obusaho ow’omwezi gwa 1, 1891, Omusaho J. H. Kellogg, n’agamba ha Kirwarro ky’Okuhuumuriramu ekya Battle Creek, akagamba ati:—
GSAM 369.2“Okujanjaba abetaaga hataroho kubasasuraho, okukozerwe omu myaka 25 ekitongole kiimazire kiroho, kwine omuhendo ogurukukirra kimu $100,000, emikuzi nyingi kukira sente ez’emigabo ezatandikisiibweho.
GSAM 369.3“Kwongeraho ha murimo ogu ogw’okukonyera abetaaga, ekitongole kisindikire abaha enyegesa, abajanjabi, abeegesa omu masomero g’okucumba, n’abantu abandi abatendekerwe emiringo etali emu ey’omurimo gw’obukwenda.”
GSAM 369Okusabira Efuuzi Obukonyezi
GSAM 369.4Ha Rukiiko Rukuru, ha kiro 8 eky’omwezi gwa 3, 1891, Omusaho Kellogg akesengereza muno habw’efuuzi. Akagamba ati: “Nsangire nkomerwe kuba ‘omukwenda w’abantu boona,’ kandi ningenda kukiikirra abo abataine arukubakiikirra—efuuzi ezitaine muntu w’okuzifaaho.”
GSAM 369Ekiconco kya $30,000 ekya Muka Haskell
GSAM 369.5Omu Mukwenda w’Omuka ow’omwezi gwa 1, 1892, hakaba harumu okusaba okw’amaani okw’obukonyezi bw’okutunga enju y’abaana efuuzi. Omu kitabu eki hakaba harumu amabara g’abo abali baraganiize okuhayo habw’enju egi; emihendo ei baraganiize ekaba nehika $17,716. Abebembi b’omurimo bateekerezaga ngu sente zinu nke muno ha murimo munene guti, nahabweki bakatiina ngu okukora omurimo kukaba nikusobora kukerererwa. Baitu Ogwo arora empero kuruga ha ntandikwa, kandi anyina “ente eziri ha nsozi rukumi,” akatekaniza ebyabaireho omu mulingo gunu: omukazi omuguuda, ow’akaba atali w’okwikiriza kwaitu, Muka Caroline E. Haskell, owa Chicago, omufaakazi wa Frederick Haskell, obu yahuliire ha murimo gunu ogw’okukonyera abetaaga ogwali nigutekanizibwa, ahonaaho akaha akakiiko k’okwombeka $30,000. Ekiragiro kye kyonka kyali ngu zoona zikoreshesebwe omu kwombeka enju y’efuuzi nk’entegeka ezikaba zimazire kukorwa; ngu enju etegekwe omu mwoyo gw’omutima ogugazi kandi ogw’ekisa; kandi ngu ekitongole kyetwe Enju y’Okwijukiramu Haskell, habw’okwijuka iba ow’akaba afiire.
GSAM 370.1Habw’obukonyezi obwatungirwe buti, Omuryango gw’Obukwenda bw’Eby’Obusaho n’Okukonyera Abetaaga gukasobora, omu mwaka ogu, kwombeka n’okwiguraho ekyombeko nk’enju y’efuuzi. Ekyombeko kinu kikahairwayo ha kiro 25, omwezi gwa 1, 1894. Omu kasumi akarukukira obwingi kuruga ha kiro eki, ab’enju, abarumu efuuzi, abakonyi n’abeegesa, babaire nibahika abantu 100.
GSAM 370Enju y’Okwijukiramu James White
GSAM 370.2Kwongeraho ha kufaaho n’okugabirira efuuzi zinu, omuryango gunu nugutegeka ekitongole ekindi eky’okukonyera abetaaga, ekirukwetwa Enju y’Okwijukiramu James White. Omu nju egi, abantu abakuzire omu myaka kandi abataine maka, abarukukira 20, bafaabwaho kandi batungisibwa obusinge.
GSAM 370Abakwenda b’Eby’Obusaho
GSAM 370.3Omu mulingo gunu ogw’omurimo, hakaterwa ekindi ekigere eky’amaani obu hatandikirwe okutendeka abakwenda b’eby’obusaho. Muka White, n’asiima okulengaho kunu okw’okwimukya abantu, akahandiika ali Preston, Australia, ha kiro 16, omwezi gwa 9, 1892, ati:—
GSAM 370.4“Nakugondeze ngu hatendekwe abantu 100 nambere hati haroho omu. Nukwo kisemeriire kuba. Abasaija n’abakazi bombi nibasobora kugasa muno nk’abakwenda b’eby’obusaho kukira nk’abakwenda abatasomere by’obusaho.”
GSAM 370.5Omuhendo gw’abo abali omu masomo g’okubatekaniza kutandika okuheereza obwomeezi bwabo bwona omu mulingo gunu gweyongire muno kuruga ebigambo ebiri haiguru obu byahandiikirwe.
GSAM 370Okukura kw’Omurimo gw’Obwomeezi
GSAM 370.6Omu Mukwenda w’Eby’Obusaho ow’omwezi gwa 1, 1894, harumu ebigambo bike ebirukwoleka ebintu ebirukusemeza ha kukura kw’omurimo gw’obwomeezi. Biti:
GSAM 371.1“Ekitongole ky’Empindahinduka y’Obwomeezi kikatandikwaho omu 1866.... Enju entaito ey’embaho ekagurwa. Ekaba nju y’omuntu, omu kiikaro ekirungi kandi eky’obwomeezi ha itaka erya haiguru erya Battle Creek, rumu ha mbuga ezaali nizikura omu Michigan. Abasaho 2, abaheereza 2 ab’okunaabya abarwaire, omujanjabi 1 (ow’akaba atatendekerwe), abakonyi 3 rundi 4, omurwaire 1, obuzibu obutabalika, n’okwikiriza kwingi omu biro ebirukwija eby’ekitongole n’omu misingi ei kyatandikiirweho—nukwo omurimo oguroho hati gwatandikire guti. Kyamanyirwe nk’Ekitongole ky’Empindahinduka y’Obwomeezi.
GSAM 371.2“Hati ha kiikaro ky’enju entaito eya kara haimukire ekyombeko ekya fuuti 312 oburaiha na fuuti 100 obugazi, kiine emigereka 6. Nikisobora kurarwamu abagenyi 300 kandi kirumu buli kikozeso okumanya okw’ebiro binu eby’obuhangwa eki kusobora kuhayo habw’okufaaho abarwaire n’okubagarurra obwomeezi. Abasaho 10 nubo bali ekitebe ky’abasaho; abarukukira obwingi hali bo bamanyi muno emiringo y’omurimo gwabo. Abajanjabi n’abakonyi abandi bali ab’enju abarukukira 300, kandi abantu abaija ha kitongole baruga omu buli ihanga ery’omu United States, hamu n’abagenyi baingi kuruga omu mahanga agandi. Enyigi zaakyo ziikara zikingwirwe omukwenda, ow’omu ihanga rinu rundi ow’omu mahanga agandi, ow’ediini yoona; kandi tikukira kubaho ngu ab’enju baba bataine omu rundi abarukukiraho abagenyi ab’omulingo gunu.
GSAM 371Irwarro ery’Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu
GSAM 371.3“Irwarro likombekwa omu 1888, ekyombeko kya fuuti 100 x 60, kiine emigereka 5. Emigereka 3 eya haiguru ekoreshesebwa habw’ekicweka ky’okusara abarwaire eky’ekirwarro ky’okuhuumuriramu, ebisenge by’abarwaire n’ebisenge ebirumu abarwaire baingi. Ofiisi ez’omurimo gw’ekitongole ogw’okukonyera abetaaga nazo ziri hanu. Enju entaito 20 zikyetorooire, kandi zirumu abarwaire rundi abeegi. Ezimu ha nju zinu ziheebwa ebbugumu n’omwika gw’amaizi agokya, kandi zimurikirwa amasanyarazi nk’ekyombeko kikuru. Isomero ly’okutendeka abajanjabi abakwenda b’eby’obusaho likatandikwaho ha kiro 1, omwezi gwa 7, 1884. Omu myezi 6 ey’okubanza, abeegi 35 bakahandiikwa.”
GSAM 372Okuranga Okugenda kw’Abakozi
GSAM 372.1Muka White, n’agamba ha kitongole ky’obwomeezi ekiri St. Helena, California, omu buhandiike obuhandiikirwe kuruga Tramelan, Switzerland, ha kiro 6, omwezi gwa 2, 1887, nagamba ati:—
GSAM 372.2“Ruhanga agambire ngu, kakuba abasaija abali omu kitongole kinu bagenda omu buculeezi n’okworoba, nibakora Ruhanga eby’agonza, kiryomeera kandi kikurakurana; kandi haliruga abakwenda abalisindikwa kugasira abandi n’omusana Ruhanga ogu yabahaire. Banu balisenya ebisisani ebiramibwa omu biikaro ebya haiguru, bali omu mwoyo gwa Yesu; balyanika okwikiriza okw’ebisuba, kandi balibyara amazima, obusemezi n’oburukwera nambere hati harukugonzebwa ensobi zonka, okwerondera eby’okwesemeza, obutayerinda n’obubi.”
GSAM 372.3Nitujuliza ebigambo binu habwokuba nibikwata, n’amaani nugo gamu, ha bitongole ebindi ebirukusisana nabyo.
GSAM 372Omurago gw’Obusinguzi omu Murimo gw’Obwomeezi
GSAM 372.4Omu buhamya obw’embaganiza obwaheirwe ekanisa omu 1891, nitusoma tuti: “Omugisa gwa Ruhanga guliikara ha buli kulengaho okurukukorwa kuletera abantu kugonza empindahinduka y’obwomeezi; habwokuba neyetaagwa buli hantu. Hateekwa kubaho okugarukwamu obwomeezi ha nsonga enu, habwokuba Ruhanga agenderiire kukora ebingi kurabira omu mulingo gunu.”
GSAM 372Itendekero ery’Abakwenda b’Eby’Obusaho erya Amerika
GSAM 372.5Mporampora omusana gukeeyongera ha mulingo ogw’amagezi ogw’okujanjaba endwaire, kuhika omu mwezi gwa 6, 1895, obu kyayetagiisibwe kutandikaho ekitongole eky’okwegesa eby’obusaho. Habw’okuhikiriza obwetaago bunu, Itendekero ery’Abakwenda b’Eby’Obusaho erya Amerika likatandikwaho, liine ekigendererwa eky’embaganiza eky’okutendeka abasaho kukora hansi y’Omuryango gw’Obukwenda bw’Eby’Obusaho n’Okukonyera Abetaaga ogw’Abadventista b’ekiro kya mushanju, omu ihanga ryabo n’omu mahanga agandi. Emikoro y’okulitongoza ekabaho Battle Creek ha kiro 30, omwezi gwa 9, 1895. Itendekero likakingurwaho ha kiro ekyahonderiireho, ekya 1 eky’omwezi gwa 10, n’ekibiina ky’abeegi 40.
GSAM 372.6Omu kirango ky’itendekero nitusoma tuti:
GSAM 372.6“Itendekero lihandiikirwe nk’ekitongole omu Chicago, hansi y’ebiragiro by’ihanga lya Illinois. Amasomo garyo galyegesebwa mu bwijwire nk’ag’amasomero g’obusaho agarukukirayo oburungi omu United States. Okwegesa kulikorerwa ekicweka Chicago, n’ekicweka Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1Ha nsonga y’abo abarukwetekaniriza omurimo gw’obukwenda bw’eby’obusaho, nitusoma binu omu Mukwenda w’Eby’Obusaho ow’omwezi gwa 8, 1895:
GSAM 373.1“Ekibiina ky’abajanjabi hati abali omu kutendekwa omu Isomero ly’Okutendeka Abajanjabi ery’Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu ekya Battle Creek kiine abarukukira 250. Buli omu hali bo hati ow’asobora kukora omurimo gw’obukwenda bw’eby’obusaho ahairwe ekifo ky’okukoreramu. Abajanjabi nibetaagwa omu Bizirunga by’Enyanja ey’Amasirimuka, India, Indies ez’Obugwaizooba, Amerika ey’Amasirimuka, 25 rundi 30 omu mahanga ag’amasirimuka aga United States, n’omu mbuga zaitu enkuru.”
GSAM 373Okukura kw’Omurimo gw’Obukwenda bw’Eby’Obusaho
GSAM 373.2Ha mikoro y’okumalirra amasomo ey’ekibiina ky’Abajanjabi Abakwenda ab’Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu, eyabaire omu Tabernacle ha kiro 5, omwezi gwa 11, 1895, Omusaho Kellogg akagamba ati:—
GSAM 373.3“Emyaka 12 enyuma, ha mukoro nk’ogunu, abajanjabi 2 nubo baamaliriize amasomo. Hati haroho ekitebe ky’abajanjabi abali hagati ya 300 na 400. Ha kirwarro ky’okuhuumuriramu haroho abasaho 19, kandi abasaho 22 bali ha bitongole ebindi ebirukusisana nakyo. Ebitongole ebyo byine enkoragana n’ekirwarro ky’okuhuumuriramu, ebimu kwingi ebindi kuke, kandi biri hansi y’okurrolerra kw’Omuryango gw’Obukwenda bw’Eby’Obusaho n’Okukonyera Abetaaga. Abajanjabi baitu 53 bali omu mahanga agandi agatali gamu—Sweden, Mexico Enkuru, Gold Coast omu Afrika, Australia, Afrika ey’Amasirimuka, Denmark, India, New Zealand, Samoa na Guiana ey’Abangereza. Hati haroho abeegi b’obusaho 63 abali omu kutendekwa. Hali bo 41 bali hanu, kandi 22 bali ha Itendekero Rikuru erya Michigan n’omu masomero agandi. Ekirro kinu hanu abajanjabi 22 nibamalirra amasomo gaabo, betekaniriize kimu kugenda nk’abajanjabi abasiimirwe.”
GSAM 373.4Obu turukuhondera okukura kw’ebitongole byaitu eby’obwomeezi kuhika omu 1902, nitusanga ngu Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu ekya Battle Creek, n’itendekero lyakyo ery’obusaho n’isomero ly’okutendeka abajanjabi, nikyo kitongole ekirukukirayo obukuru eky’omulingo gunu omu nsi yoona, ekiri ky’Abadventista b’ekiro kya mushanju.
GSAM 374Ebyombeko Ebikuru Byokibwa Omurro
GSAM 374.1Omu kiro, ha kiro 18 eky’omwezi gwa 2, 1902, ekyombeko kikuru ekinene, n’ebikozeso byakyo ebirungi, hamu n’irwarro eryali liine omwanya mwingi, bikacwekerra omu murro. Abantu 400, abarwaire n’abagenyi, bakaba bali omu byombeko omu kasumi ako. Baitu habw’okulengaho okw’obumanzi okw’abasaho, abajanjabi n’abakonyi, kandi habw’obulinzi bwa Mukama obw’embaganiza, boona bakaihwa omu byombeko batakwasirweho ebihuta eby’amaani.
GSAM 374Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu Ekihyaka
GSAM 374.2Ekyombeko ekindi, ekirukukiraho ekya kara obunene n’obugumu, kyombekirwe ha kiikaro ky’ebyombeko ebya kara. Ibaale ery’aha nsonda ery’ekyombeko ekiriho hati likateekwaho ha kiro 12, omwezi gwa 5, 1902, kandi ekyombeko kyahairwayo ha kiro 31, omwezi gwa 5, 1903. Abategeki b’ekitongole bagamba ha kyombeko ekihyaka ngu “kiine obugumu n’okugumaho nk’ekyombeko oku kisobora kukorwa n’ebyoma, amabaale, amatafaali na sementi.
GSAM 374.3“Ebikozeso by’ekitongole, omu buli nsonga, nibyo birukukirayo obuhyaka, okuhikirra, obusemezi obulinda obwomeezi, okwanguhya omurimo n’obugumu, ha byona ebisobora kutungwa. Kandi nikiikirizibwa ngu Ekirwarro ky’Okuhuumuriramu ekya Battle Creek, nk’oku kiri hati kimaliirwe, kiine eby’okukonyera abarwaire n’okuboorobereza ebitarukukirwa.
GSAM 374.4“Ekigendererwa ky’abategeki b’ekitongole kibaire kusorooza omu kiikaro kimu, kandi omu nyikara enungi, emiringo yoona emihyaka n’ebikozeso eby’okujanjaba abarwaire ebirukwikirizibwa omu busaho obw’amagezi, kandi bakozese emiringo egi omu bwesigwa n’okwetegereza.”
GSAM 374Ebirwarro by’Okuhuumuriramu Bingi Kuteekwa Kutandikwaho
GSAM 374.5Omusana ogwaheirwe abantu banu nugwo ngu Mukama agonza habewo ebirwarro by’okuhuumuriramu bingi, ebitali binene muno, bisasaanire omu nsi yoona, omu kiikaro ky’ebitongole bike ebirukukirra kimu obunene. Nitusemererwa kurora ngu okutandika kukozerwe omu kwiguraho ebirwarro by’okuhuumuriramu ebitaito omu bicweka ebitali bimu eby’ensi, okukira muno omu myaka 10 ey’enyuma. Omu Kitabu ky’Omwaka eky’Orukiiko Rukuru ekya 1904 harumu orukarra rw’ebitongole binu ebitaito ebirukukira 50.
GSAM 375Orukarra rw’Ebirwarro by’Okuhuumuriramu
GSAM 375.1N’obu kyakubaire kirungi kusoborra ebyaletereho okutandikwaho kw’ebitongole binu, omwanya ogw’okuhandiikamu ogu twine muke; nahabweki nituteekwa kumarwa n’orukarra rw’amahanga nambere biri, n’omuhendo gwabyo omu buli ihanga. Nitusanga omu United States 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika ey’Amasirimuka, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Ekizirunga kya Samoa, 1; Mexico Enkuru, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Orukarra rw’Ebisenge by’Okujanjabiramu
GSAM 375.2Kwongeraho ha birwarro binu eby’okuhuumuriramu, haroho ebisenge by’okujanjabiramu 22. Hali byo, 17 biri omu United States; 1 kiri Jaffa, 1 kiri Yerusalemu, Palestine; 1 kiri Guadalajara, Mexico Enkuru; 1 kiri Kimberley, Afrika ey’Amasirimuka; kandi 1 kiri Rockhampton, Australia. Kwongeraho hali binu, haroho ebiikaro 26 eby’okucumbira n’okuguzamu eby’okulya ebitamu nyama, nambere abantu basobora kutunga eby’okulya ebisemiire kandi ebirungi ha bwomeezi, kandi bakatunga n’okwegesebwa okurukukwata ha mulingo oguhikire ogw’okwomeeramu, abamu kuke abandi kwingi.
GSAM 375.3Emihendo enu erukukwata ha kugenda omu maiso okw’emisingi y’empindahinduka y’obwomeezi neyoleka omulingo Mukama asobora “kukora omurimo munene kurabira omu mulingo gunu,” nk’oku kyarangirwe Ruhanga omu 1866. Kandi neyoleka, nk’oku kyarangirwe omu 1863, omulingo “emisingi y’empindahinduka y’obwomeezi” esobora kukora ekicweka kyayo omu “kutekaniza abantu kutwarwa omu iguru batakarabire omu kufa ha kwija kwa Mukama.” Nahabweki ebitongole binu eby’obwomeezi ka byeyongere emikuzi 100, kandi bihikirize mangu ekyabitandikisiize n’ekigendererwa kyabyo.
Notes
- 3 Yohana 2. ↩