Esuura ya 27 — Obuhamya Obundi Obwahamiziibwe
GSAM 442.1“Yehosafati yayemerra yagamba ati: Mumpulire, inywe Yuda n’abarukwikara omu Yerusalemu; mwikirize Mukama Ruhanga wanyu, nukwo mulihamibwa; mwikirize banabi be, nukwo muliba n’omugisa.”1
GSAM 442.2Emyaka enyuma, obuhamya bukahairwe kuraba omu kiconco ky’obunabi ngu enkomerero etakahikire, empapura ez’amazima ganu eziteirwe omu kyapa zaija “kusaasaana nk’amababi omu kasumi k’emiti kuragaza.” Abantu baingi bakekaguza omu bitekerezo byabo omulingo kinu kyakusoboire kukorwa kakuba abanyakwikiriza amazima batategekerwe rundi bataroranganizibwe omu mulingo ogumu kukora omulimo. Omu kurolerra kwa Ruhanga, emirundi nyingi ebintu ebikuru bihikirizibwa kuruga omu ntandikwa entaito muno; kandi nukwo kyabaire omu kukura kw’omulingo gw’okukora ogwatandikire hagati yaitu.
GSAM 442Omuryango gw’Obutabu n’Okutwara Obutumwa
GSAM 442.3Nk’omu mwaka 1870, ekitekerezo ky’omuryango gw’obutabu n’okutwara obutumwa kikabanza kuruga omu bikorwa bya banyanya itwe bake abehayo hali Ruhanga, abaali omu South Lancaster, Massachusetts. Kumara akasumi, banyanya itwe banu bakalengaho kusindikira omu posita empapura n’obutabu by’ekitebe kyaitu eky’abaikiriza abantu abatarukwikiriza nkaitwe, hanyuma babahandiikira ebbaruha. Kinu kikarugamu abantu abamu kwikiriza amazima, kyaleetera Omukuru S. N. Haskell kwekaguza ati: “Habwaki abantu baitu boona batasobora kukora ebyo banyanya itwe bake bakozere?” Omu mwaka 1871, okukira muno, ensonga enu ekagambwaho emirundi etali emu omu rupapura rwa Okweijurira n’Omukwenda. Omu rukiiko orw’embaganiza orwa Orukiiko Rukuru orwabaireho ebiro 29 eby’okwezi kwa 12, 1871, Omukuru Haskell akaba aliho kandi nasoborra obugasi bw’omulimo gunu omu bikorwa. Bakacwamu kuhabura abantu kutaho emiryango y’obutabu. Abakuru S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, na I. D. Van Horn bakakomwa kuba ha kakiiko k’okuhikiriza entekaniza z’okutaho emiryango eya mulingo gunu.
GSAM 443.1Entambuza enu ekatandikaho akasumi akahyaka omu kugenda mumaisho n’omulimo gw’obutumwa. Kuhika ha kasumi ako, okwegesa amazima kukaba nikukira kukorwa omutebezi wonka arukugenda hali abantu. Kumara emyaka etali emu, Omukuru Haskell akakora n’obwekambi bwingi nayega kandi nataho entekaniza z’okuleetera omuryango gw’obutabu n’okutwara obutumwa kuhikiriza ekigendererwa kyagwo. Kuba kumugambira amazima agasemeriire kugamba ngu mali nuwe yabanjire omu murimo ogwo. Kinu tikiri ha miryango y’obutabu n’okutwara obutumwa ey’omu masaza gonka; baitu nuwe, omu 1878, ayayanjuliire Orukiiko Rukuru orwateraniire omu Battle Creek entekaniza y’Omuryango gw’Obutabu ogwa boona, ogwayesirwe hanyuma ogw’Amahanga Goona. Ekicweka ky’omulimo gwagwo kiri omu biikaro ebiri aheru y’enkiiko zaitu ez’amakanisa, omu Amerika n’omu mahanga agandi.
GSAM 443Abahandiiki Abasobora Omulimo — Maria Huntley
GSAM 443.2Mukama, omu kurolerra kwe, akaimukya abahandiiki abasobora omulimo, abakakonyera muno Omukuru Haskell omu ntambuza enu. Munyanya itwe Maria Huntley akaba ali omu hali abo abakozere batajwahire, n’obwakaba ali omu kubonabona kw’omubiri okw’amaani omu myaka eyahondireho, kandi akafiira ha mulimo gwe nk’emyaka ikumi n’ena enyuma. Habw’okwekamba kwe, emigisa nyingi ey’okukora omu mahanga agandi eriyo hati ekabanza kuboneka. Abahandiiki abandi baketeraniza omu murimo nugwo gumu, kandi ekicweka ky’omulimo obukigumize nikigaziha, kyetagiisize kuba n’abahandiiki omu ndimi ez’embaganiza.
GSAM 444Ebyarugiremu ha Makanisa ag’Omu Biikaro
GSAM 444.1Baitu ekirungi ekirukukirayo obukuru ekyarugire omu kutaho omulimo gw’omuryango gw’obutabu hagati yaitu, nugwo mulingo ogwaleeteho kandi gwayongera omwoyo gw’okutwara obutumwa omu makanisa ag’omu biikaro. Guhaire buli omu omugisa gw’okukora ekintu omu kuhandiikirangana ebbaruha n’okugaba eby’okusoma, kandi n’okuhurra amaani agaruga omu kwejumbira kimu omu murimo gw’okujuna abantu.
GSAM 444Obuhamya Oburukukwata ha Mulimo gw’Obutabu
GSAM 444.2Kwoleka omulingo gw’okuhabura okwahairwe kuraba omu Mwoyo gw’obunabi ha nsonga y’omulimo gw’obutabu n’okutwara obutumwa, nitujuliza omu Buhamya obwa 29 na 30 tuti:—
GSAM 444.3“Obuharaaba haroho omulimo ogurukukira ogundi obukuru, nugwo gw’okuhikya ebitabu byaitu hali abantu, nukwo tubaleetere kuseruliiriza Ebyahandiikirwe. Omulimo gw’okutwara obutumwa — okuhikya ebitabu byaitu omu maka, kubaza n’abantu ab’omwo, kusaba nabo n’okubasabira — guli mulimo murungi, kandi nigwija kwegesa abasaija n’abakazi kukora omulimo gw’okuliisa abantu omu by’omwoyo.
GSAM 444.4“Ti buli omu ngu nasemeriira omulimo gunu. Abo abaine ebisembo n’obusobozi ebirukukirayo oburungi, abalikora omulimo nibagwetegereza kandi n’entekaniza enungi, bakagugumizamu n’amaani agatahwaho, nubo basemeriire kukomwa. Hasemeriire kubaho entekaniza etegekerwe kurungi muno; kandi esemeriire kuhonderwa n’obwesigwa. Amakanisa omu buli kiikaro gasemeriire kufaayo muno ha mulimo gw’obutabu n’okutwara obutumwa.”
GSAM 444.5“Omulimo gw’obutabu n’okutwara obutumwa guli mulimo murungi. Guli mulimo gwa Ruhanga. Tigusemeriire kugaywa omu mulingo gwona; baitu haroho buli kaire akabi k’okuguhindura kuruga ha kigendererwa kyagwo kyonyini. Abatambuze b’ebitabu nibetagwa kukora omu biikaro eby’okutwara obutumwa. Abantu abaine engeso ezitasemeriire tibasemeriire omulimo gunu. Abasaija n’abakazi abaine amagezi g’okukwata abantu kurungi, embaza enungi, obusobozi bw’okurora eby’omu maiso n’okwetegereza ebintu n’obwegendereza, kandi abamanyire omuhendo gw’emyoyo y’abantu, nubo abasobora kuhikiriza ekigendererwa.”
GSAM 445.1Amakanisa gaitu n’abatambuze b’ebitabu kukaba bagabire ebitabu, obutabu n’empapura z’obutumwa eby’omuhendo ogurukuhingura $8,000,000 omu myaka ikumi n’ebiri, kinu nikihamya muno obugasi bw’omulimo gw’Omuryango gw’Obutabu n’Okutwara Obutumwa omu bikorwa.
GSAM 445Obunabi Nibuhakaniza Amagezi ag’Ensi
GSAM 445.2Hakaba haroho ekigambo ky’obunabi ekyahairwe ha murimo omu Buraya, ekirukuhikirizibwa nkooku kyagambirwe, kandi nikisemera kugambwaho hanu. Abakozi n’abantu bakagumya ngu omulimo tigwasoboire kukorwa okwo, okukira muno omu Scandinavia, nkooku gukorwa omu Amerika. Bakehuniiriza Muka White obuyagambire ngu omulimo gukaba nigusobora kugenda kurungi, kandi n’okugusagika kwabaire nikusoboka omu mulingo ogumu nk’ogw’omu Amerika. Akagamba ngu Mukama akaba amwolekere ngu kakuba batandika kuha ekumi, n’obukiraaba hali ebitaito ebibatungaga, Ruhanga yakubahaire omugisa ogurukuhingura muno ebibaali nibanihira. Akabagambira kandi ngu abatambuze b’ebitabu bakaba nibasobora kutunda ebitabu omu Scandinavia, nibabanza kutunga abantu ababiikiriza kubigura, kandi omulimo gunu gwakuhikiriire. Abarolerra enju z’okuturukya ebitabu omu mahanga ago bakagamba bati: “Tikisoboka kukorwa;” ngu bo “tibatundaga ebitabu omu mulingo ogwo.” Ebyahondireho byolekere ngu maraika wa Mukama ekiyamwolekere ha nsonga enu kikaba nikikira hara amagezi g’abatunda ebitabu n’abaturukya ebitabu ab’ensi enu. Omulimo gw’abatambuze b’ebitabu okwo gukatunga omugisa kuruga ha ntandikwa yagwo. Abamu ha abo abatandikire kuha ekumi hali ebitaito ebibatungaga kusagika omulimo, bakafooka abatambuze b’ebitabu; kandi tibarukwekomaho kwerolerra bonka, baitu nibatunga sente nyingi kukira ira, ekibarukusobozesa kuha ekumi erirukukiraho muno.
GSAM 445.3Omu mwaka 1895, abatambuze b’ebitabu bakatunda ebitabu eby’omuhendo ogurukuhingura $40,000, ebyabaire biteirwe omu kyapa omu nju yaitu y’okuturukya ebitabu omu Christiana, Norway. Mumanye ngu kinu kiri bunabi obundi obwahikiriziibwe, kandi kikaba kityo n’obukiraaba ngu omu buli rubaju, omu kanisa n’aheeru yaayo, abantu bakaba nibagumya ngu tikisoboka kukorwa.
GSAM 445.4Ha murimo gw’emiryango y’obutabu eyatandikirwe omu 1871 n’omu myaka eyahondireho, nitusobora kugamba tutatiina ngu abantu abahikiziibwe ha mazima habw’obwekambi bw’abakozi abo bali haihi kwingana n’abo abahikiziibweho habw’obwekambi bw’abagabura nibabonana n’abantu. Kuraba omu mulimo gunu, obutumwa niburangirirwa amahanga goona n’endimi zoona ez’omu nsi.
GSAM 446Eby’okwejunda n’Omulimo gw’Obutabu
GSAM 446.1Ekintu ekirukusemeza kikatebezebwa Omuryango gw’Obutabu n’Okutwara Obutumwa omu California omu kwezi kwa 4, 1873. Kikaba ngu eby’okwejunda ebyabaire biherwe omuryango abo abanyakwikiriza amazima omu isaza eryo, kuhika ha kiro ekyo, bikaba bisaanuusibwe, byakeberwa, kandi byatundwa ha muhendo gwabyo gwonyini ogwa zaabu n’efeeza, byarugamu $200. Sente zinu zoona zikaba zikozesiibwe kugura empapura z’obutumwa, obutabu n’empapura eziruga obutoosa, ebyabaire bigabirwe. Omuryango gukaba gwamanyire kimu abantu amakumi abiri ababaire bahikiziibwe ha kwikiriza amazima habw’okusoma ebyabaire biguzirwe na sente ezarugire omu by’okwejunda. Omu hali abo abahikiziibwe ha kumanya amazima habw’okusoma akaba ali John I. Tay, ow’omu Oakland, California.
GSAM 446San Francisco nk’Ekiikaro ky’Okutwara Obutumwa
GSAM 446.2Omu 1875, obuhamya obukuru bukahabwa ekanisa y’omu San Francisco, kandi hati nitubugarukaho habw’okuhikirizibwa kwabwo okurukwehuniriza. Kuruga ha ntandikwa, ekanisa enu ekaba eine kupangisa ebisenge ebikooto habw’okuramya, kandi habw’omuhendo muhango n’okutalirwa, habwokuba bakaba batasobora kubikoramu ensorrokano ezirukuhonderana. Obwire oburukukira obwingi, ebisenge ebi bikaba nibyetagwa habw’ebigendererwa ebindi.
GSAM 446.3Omu mugoroba gw’ebiro 14 n’ogw’ebiro 20 eby’okwezi kwa 4, 1875, abebembezi b’ekanisa y’omu San Francisco bakayetwa kuterana omu nju ya Muka J. L. James, ha ruguudo rwa Fifth, haihi n’oruguudo rwa Market. Muka White akatusoborra ebyabaire bimwolekere omu kworekwa ha nyikara egi. Bikaba biri ngu San Francisco yaakwikaire eri kiikaro ky’okutwara obutumwa, omulimo nambere gukaba nigusobora kukorwa; kandi ngu abantu bakugumize nibikiriza amazima, kakuba ensonga etegekebwa n’amagezi. Kakuba enju y’okuramya eyombekwa, abantu nambere bakwetirwe kandi nambere omulimo gwakukoliirwe, abantu bakweyongere ha muhendo gwabo, kandi nabo bakukonyire kusasura ebirukwetaagisa n’okumaraho ibanja eryakubaireho omu kutekaniza enju y’okuteraniramu.
GSAM 447.1Muka White akagumizaamu nagamba ngu akaba arozere ngu obuyaakutereriire ekanisa y’omu San Francisco ha bukuru bw’okwombeka enju y’okuramya, ekanisa egi ey’abooro yaakukirozere nk’okutambura omu mwirima. Baitu akaba aragirwe kubagambira ngu obubakutandikire kukora, bakurozere okurolerra kwa Ruhanga nikubakingurra omuhanda mumaisho gaabo, idaara ha idaara, kandi ngu abanywani bakwimukiziibwe ha rugendo rwona, kuhika ibanja lyona obulyakumalirweho.
GSAM 447.2Nyowe, nk’omu ha bantu bake abateraniire omu nsorrokano ezigambirweho, ninsobora kugamba ngu ekitekerezo ky’abantu abo, abaali haihi boona bali booro omu nsi enu, kutandika kwombeka enju y’okuteraniramu eya fuuti 35 x 80, kandi omu rubuga nambere omuhendo omutaito ogw’ekibanja gwazookaga nigwetaagisa sente ezitahansi ya $6,000, mali kyazookaga nk’“okutambura omu mwirima.” Ekikabaleetera kutandika kukora kinu kikaba kiri kwesiga kwabo okw’amaani ngu obuhamya obwabaire bubahairwe Muka White bukaba burugire hali Mukama, kandi ngu mali bwakuhikiriziibwe.
GSAM 447.3Nkooku mbataire ninkwatagana n’omulimo gunu kuruga ha ntandikwa yagwo kuhika hati, ningonza kugamba hanu ngu obuhamya obwo buhikiriziibwe omu buli kintu. Obutwatandikire kuserra ebibanja, tukasobora kutunga ekibanja eky’omuhendo gwa $6,000 ha $4,000. Munyanya itwe omu akagamba ngu yakuhaireyo $1,000 kakuba asobora kutunda ekiikaro kye. Ahonaaho akata eitungo eryo omu mikono y’omutunzi w’ebibanja n’amaju, owamugambiire ngu omuhendo gukaba guli hansi muno. Omu saabiiti ibiri, ekiikaro kye kikatundwa ha muhendo ogurukuhingura ogwakaba akitireho ha kubanza na $1,000, kandi akahikiriza ekiraganiso kye. Omuntu ondi, mwene itwe omwooro ayali atarukurora omulingo ekanisa eyakusoboire kwombekwa, baitu ayagambire ati: “Mukama obwaraaba nagamba ngu kisemeriire kukorwa, alyakingura omuhanda omu mulingo ogumu,” akehuniiriza obuyamazire kumanya ngu eby’obusika bw’omu ha banyabuzaale be bikaba bihweire kutegekwa, kandi ngu habw’ekyo akaba atungire $20,000. Akaha $1,000 habw’okwombeka, yagura ekicweka kimu ha bisatu eby’ekibanja ky’ekanisa, nukwo ayombekemu enju ye, atyo akonyera omuryango omu miringo ebiri.
GSAM 448Obukonyezi Obukuru hali San Francisco
GSAM 448.1Omu mulingo nugwo gumu nitusobora kugamba ha biconco bingi n’obukonyezi akakiiko ebikaatungire obukaabaire nikagumizaamu n’okwombeka. Kimare kugamba ngu enju y’ekanisa ekombekwa, hamu n’ekibanja, ha muhendo ogwa nka $14,000, kandi ebirukuhingura ekicweka kimu ha bibiri eby’omuhendo ogwo bikasasurwa ebiconco enju etakahweire. Oruguudo rwa Laguna, enju nambere yayombekerwe, rukaba ruli omu kicweka ky’orubuga ekyabaire kiine ebisenge by’amasomero ebitamaramu. Akakiiko k’amasomero kakaija kupangisa ebisenge bya hansi, nukwo kabiteemu isomero, enju etakatekereweho orusu. Sente z’obupangisa, edoola nsanju na itaano buli kwezi, ezatungirwe kumara haihi emyaka ebiri, zikasasura amagoba g’ibanja n’ebirukwetaagisa obutoosa, omuryango gwasobora kukozesa ebyo ebigwasoroozaga kukendeeza ibanja eryabaire lisigaire.
GSAM 448Irwarro Eritamba n’Amaizi
GSAM 448.2Omu kasumi kanu, ekicweka ekitaito eky’ibanja eryakolerwe omu biro ebyo nikyo kisigaire. Omu bisenge eby’omu itaka ebya hansi y’ekanisa harumu irwarro eritamba n’amaizi, eriine ebyetaago byona, eritanyakuine buzibu bwa sente, kandi ery’omuhendo ogurukukirira hara ibanja erisigaire, eriraija kumarwaho omu kasumi kake.
GSAM 448.3Ekicweka ky’obuhamya ekirukukwata ha bantu kwikiriza amazima kihikiriziibwe omu mulingo ogurukwehuniriza muno. Tali makumi gonka, baitu ebikumi by’abantu bahairwe omusana gw’amazima omu rubuga orwo, kandi hati basaasaine omu bicweka eby’embaganiza eby’ensi. Buli murundi obumbungira San Francisco, mbona abantu kuruga ha babiri kuhika ha ikumi abanyakwikiriza amazima kuruga obunaherukire kuterana nabo; kandi enkomerero ekaali.
GSAM 449Okufa kw’Omukuru White
GSAM 449.1Nk’omu mwaka 1880, Muka White akahaburwa kuraba omu Mwoyo gw’obunabi kugambira iba, Omukuru James White, ngu asemeriire kuleka bingi ha bintu ebirukumweraliikiriza n’obujunanizibwa obwakaba aine, abikwatse abantu abandi abarukukiraho obuto, kandi uwe “ayetekanize habw’empinduka ye ey’okumalirra” — ekirukumanyisa ngu orugendo rwe orw’omu nsi rukaba niruli haihi kuhendera. Akatandika kuhondera okuhabura kunu, kandi obwire bukaba buhikire, habwokuba omu mwaka 1881 emirimo ye ekahendera, yalebagira omu Yesu. Ebiro 31 eby’okwezi kwa 7 akakwatwa omuswija gw’ensiri. Ebiro 3 eby’okwezi kwa 8 akaihwa omu ka ye yatwarwa omu Irwarro lya Battle Creek, nambere yahairwe okurolerrwa kwona n’obujanjabi obwabaire nibusoboka, baitu bitamugasire. Akagumizaamu nayeyongera kurwara. Kuruga ha ntandikwa y’oburwaire bwe, akaba nahurra omu mutima ngu “empinduka ye ey’okumalirra” ekaba ehikire.
GSAM 449Ekigambo ky’Omukuru Smith
GSAM 449.2Omukuru Uriah Smith obwaba nagamba ha kintu kinu, agamba ati: “Enyikara y’okufa kwe ekaba eri nungi muno. Omu biro bisatu eby’okumalirra eby’oburwaire bwe, obwire bwona obwakaba akyamanyire ebirukugenda mumaisho, akahamya ngu akaba atarukuhurra obusaasi. Ekitebe ekikooto eky’abanywani ab’amananu, abaine amariga, kikaimerra omu nju n’okugyehinguliriza, omu mugoroba ogwo omurungi ogwa Sabiti, obwomeezi bwe nibuhwaho mpora mpora. Nk’omuntu arukulebagira omu turo otutereire, nukwo yataahire omu kufa; kandi byona obubyahweire, obusinge oburungi bwazookaga nk’obwikara ha buli kicweka ky’amaisho ge. Kikaba kiri nk’okusaba kunu kukaba kugarukirwemu:
GSAM 449.4Omu kasumi k’okufa kwe akaba aine emyaka nkaaga n’ebiro bibiri. Ekitiinisa ekiyabaire aine omu Battle Creek kikaheebwa obuhamya abantu abatarukuhika hansi y’enkumi ibiri n’ebikumi bitaano obubaizire ha kuziikwa kwe ebiro 13 eby’okwezi kwa 8. Akahonderwa kuhika ha kiikaro kye eky’okuhuumurramu eky’okumalirra omu irimbi lya Oak Hill, ekitebe ky’ebigaali eby’embaraasi kyenda na bitaano n’abantu baingi abarukutambura n’ebigere.
GSAM 450.1Omu buhamya bwingi obwahairwe hanyuma y’okufa kwe kandi bwateerwa omu rupapura rwa Okweijurira n’Omukwenda, nitujuliza ebi ebyahandikirwe Omukuru S. N. Haskell tuti:—
GSAM 450.2“Obuntekereza ha magezi ge amarungi ag’okucwamu haihi omu buli kabi ak’obwire bw’ahonaaho, ha mbabazi z’omutima gwe n’oburungi bw’omwoyo gwe ebiyayolekere hali abasobere, n’obuharaaba hali abo ababaire bamujumire, buli murundi obuyabonaga obuhamya bw’okwegarukamu kwabo, kandi ha kugonza kwe hali ekiyabaire naikiriza ngu kihikire, mali ninsobora kugamba nti: Taata omu Isirairi agwire. Kandi obwaba nahuumurra, omulimo, hamu n’abantu baingi, balihurra okuburwa amagezi ge ag’okurora eby’omu maiso n’okufaayo kwe nk’oku kwa taata.”
GSAM 450.3Obuyafiire, abanyanzigwa baitu bakagamba ngu hati obutumwa bwali bwine kulekera aho. Tikyabaire kityo; ebitebe eby’omulimo ebyakaba ataireho omu kwebemberwa okw’omukono gwa Ruhanga, bikaba bigenda kweyongera kukura, bibe “nk’emiti eyabyaire Mukama,” eyakurugiremu amataagi maingi agarukwana ebyana.
GSAM 450Okutaho Ebiragiro by’Ediini Kurangwa
GSAM 450.4Emyaka amakumi ataano n’omunaana erabireho kuruga abo abatebeza obutumwa bwa maraika wa kasatu obubagambire ngu obwire bwaija kwija, nkooku obunabi bw’omu Okusuku’rwa 13 buli, abantu nambere bakuhiganiiziibwe, omu United States n’omu biikaro ebindi, habw’okukwata ebiragiro bya Ruhanga. Omu kitabu ekyahandikirwe Muka White, ekirukwetwa Ebihandiiko eby’Okubanza, nitusoma ebi ebirukukwata ha nyegesa enu tuti:—
GSAM 450.5“Maraika akagamba ati: ‘Murole!’ Ekitekerezo kyange kikahindukira ababi, rundi abataikiriza. Boona bakaba basasamukire. Obwekambi n’amaani ebyabaire omu bantu ba Ruhanga bikaba bibaimukize kandi bibaleetiire ekiniga. Hakaba haroho okutabukatabuka, okutabukatabuka omu buli rubaju. Nkarora nibakora entekaniza z’okurwanisa ekitebe ekyabaire kiine omusana n’amaani ga Ruhanga. Omwirima gukeyongera kubeehinguliriza; baitu bakaikara bahamire, nibasiimwa Ruhanga, kandi nibamwesiga. Nkabona bali omu kusoberwa; hanyuma nahurra nibasaba Ruhanga n’omutima gwona. Nyamusana na nyekiro okukaaba kwabo kutahwaho bati: ‘Ai Ruhanga, eby’ogonza bikorwe! Obukiraaba nikisobora kuhimbaisa ibara lyawe, okingurre abantu baawe omuhanda gw’okucwamu! Otujune kuruga omu mikono y’abakaafiiri abaturukwehinguliriza. Batuteriireho kufa; baitu omukono gwawe nigusobora kuleeta obujunwa.’”2
GSAM 451.1“Hanyuma nkabona abebembezi b’ensi nibahanuura hamu, kandi Sitaani na bamaraika be nibekamba kubeehinguliriza. Nkarora ekihandiiko, empapura zaakyo nizisaasaana omu bicweka eby’embaganiza eby’ensi, nikiragira ngu abarukwera obubaraaba batarekere okwikiriza kwabo okw’embaganiza, batarekere Sabiti, kandi batakwasire orunaku rw’okubanza omu saabiiti, abantu bakaba baine obugabe, hanyuma y’obwire obutairweho, kubaita.”3
GSAM 451Okuhiiganizibwa omu Amerika
GSAM 451.2Abarukutuhakaniza bagambire ngu okuhiiganizibwa tikusobora kwija omu ihanga linu, habwokuba engenderwaho y’Amahanga Ageteraine egamba ngu “Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro tiruliteekaho kiragiro ekirukunyweza ediini, rundi ekirukutanga abantu okugikuratira n’obugabe.” Kandi, kwongera hali kinu, “Ekihandiiko ky’Obugabe bw’Abantu” eky’omu mahanga agarukukira obwingi ag’omu ihanga linu kitanga okuteekaho ebiragiro by’ediini. N’obu baraaba bagumizaamu kugamba bati, abantu baitu bagumizeemu kurangirra obutumwa bw’okuhabura n’okwetegeka okurukwetaagwa kuhikaana n’okurwana kunu.
GSAM 451.3Omu 1863 hakateekwaho ekitebe ekyali kigenderiire kuhindura engenderwaho y’Amahanga Ageteraine n’ebiragiro by’ensi, bisobole kukoresibwa kuhambiriza abantu omu by’ediini. Ebitekerezo binu bikatunga ababikuratira n’obwangu bwingi, kandi omusingi gw’okuhambiriza abantu kukora ekihikire, muno muno omu kukwata orunaku rw’okubanza omu sande, gukeyongera amaani. Nukwo okuhiiganizibwa okw’amaani kwaherize kutandika omu mahanga maingi, naago againe ebiragiro by’orunaku rw’okubanza omu sande ebirukulinda abo abakwata ekiro ekindi habw’omuntu wabo ow’omunda, kandi abantu batairwe omu nkomo habw’okutakwata orunaku rw’okubanza omu sande.
GSAM 452Okukwatwa Emirundi 116
GSAM 452.1Mumaisho gange haroho orukarara rw’okukwatwa kw’Abadventista b’ekiro kya mushanju omu Amerika emirundi 116, kuruga omu mwaka 1878 kuhika omu kwezi kwa 3, 1896. Hali banu, 109 bakasingisibwa emisango. Baingi hali bo basibirwe ebiro 20 kuhika 60, kandi nka 12 bahambirizibwa kukora omu “kiganda ky’abasibwe ababoherwe emirengese” hamu n’abaisi, abaisuma, n’abakozi b’ebibi abarukukira abandi obubi. Omu buli musango, abo abaabacweraga emisango bakaikiriza ngu bali bamu ha bantu abarukukira abandi oburungi omu ihanga.
GSAM 452Ekitebe ky’Obugabe bw’Ediini
GSAM 452.2Ha kiro 21 eky’okwezi kwa 7, 1889, omu Battle Creek, Michigan, hakateekwaho ekitebe ekyayetwaga Ekitebe ky’Ihanga eky’Obugabe bw’Ediini. Ekigendererwa kyakyo kyali kuhakaniza okuteekaho ebiragiro by’ediini, kujanjaaza omu bantu okumanya enkoragana ehikire hagati y’ediini na gavumenti ey’ensi, n’okukonyera abo abarukuhiiganizibwa habw’omuntu wabo ow’omunda. Ekitebe kinu kikakora omulimo mwingi muno omu kujanjaaza ebitabu n’ebihandiiko, n’okumanyisa abantu emirimo yabo n’akabi ak’omu biro ebi omu ihanga lyaitu. Mali, kikakora omulimo mukuru omu kujanjaaza okuhabura okuli omu butumwa obw’omu Okusuku’rwa 14:9-12.
GSAM 452Obukonyezi bw’Empapura z’Amakuru ezitali z’Ediini
GSAM 452.3Okuhiiganizibwa okw’amaani okwali kuhikire ha Badventista b’ekiro kya mushanju omu biro ebyo kukabazibwaho omu bihandiiko by’abahandiiki b’empapura nk’Izooba lya New York, Ensi ya New York, Hagati y’Enyanja eza Chicago, n’ezindi. Hakaturuka ebihandiiko ebyabazaga n’obugabe ha kutatwazibwa kw’obwinganiza okw’omuntu w’omu Mahanga Ageteraine habw’okworobera omuntu we ow’omunda, n’okukwata ekiro kyonyini ekiragiro kyali kiragiire. Habw’ebihandiiko by’empapura ez’amakuru ebyali nk’ebi, ensonga enu ekahika hali abashomi obukaikuru n’obukaikuru. Omu kwezi kumu, amazima amakuru ag’omu butumwa bwa maraika wa kashatu gakamanyisibwa abantu baingi okukira abo abatusoboire kuhikaho omu myaka erukukira 20.
GSAM 453Ekiniga ky’Omuntu Kifoorwa Ekirukukugiza Mukama
GSAM 453.1Nukwo turora ngu okuteeraho kw’abantu kutanga omulimo gwa Ruhanga, n’okutunga ebiragiro ebirukusagika Sabiti endi erukuhakaniza egi eyaragiirwe omu kiragiro kya kana, kukozirweho kwigura omuhanda amazima gagende omu maiso n’obwangu oburukukiraho.
GSAM 453.2Obu turukutekereza ha byakozirwe omu myezi nke habw’emihanda enu, ebyahandiikirwe bibiri biija omu bitekerezo byaitu n’amaani. Ekimu kigamba ngu, “Titurukusobora kukora kintu kyona okuhakaniza amazima, baitu kukonyera amazima;”4 Kandi ekindi kigamba ngu, “Mali ekiniga ky’omuntu kirikukugiza; ekiniga ekirisigaraho olikitanga.”5
GSAM 453Obunabi Oburukukwata ha Biragiro by’orunaku rw’okubanza omu sande
GSAM 453.3Omu Buhamya Namba 32, obwabandiizibwe omu 1885, haroho ebigambo ebirukwoleka omulingo ebiragiro by’orunaku rw’okubanza omu sande byali biriteekwaho omu Mahanga Ageteraine. Bigamba biti: “Kusobora kugonzebwa abantu n’okutunga obusagiki bwabo, abateeka b’ebiragiro baliikiriza ekirukusabwa eky’ekiragiro ky’orunaku rw’okubanza omu sande.”6 Katutekerezeho kake omulingo kinu kyaherize kuhikirizibwa.
GSAM 453Ebiragiro by’Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona
GSAM 453.4Omu 1892 Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro rukasabwa kutanga Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona, okwakwali kurabaho omu Chicago, Illinois, kuruga omu kwezi kwa 5 kuhika omu kwezi kwa 10 okw’omwaka ogwo, kutanga kwigura ha runaku rw’okubanza omu sande. Ekiragiro nk’ekyo kikateekwaho ha kiro 19 eky’okwezi kwa 7, 1892, habw’okuhambirizibwa okwali nikusisana n’okwabazibweho omu bunabi obuli haiguru. Kandi ka kijukwe ngu guno nugwo gwali omurundi gw’okubanza Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro orw’Amahanga Ageteraine aga Amerika ey’Obukiizi bw’Obumosho kuteekaho ekiragiro ha nsonga ya Sabiti.
GSAM 453.5Amakanisa gakatuma enkarara mpango ez’amabara, n’ebihandiiko by’okusaba, n’obutumwa obwatumwaga ha byoma by’obutumwa. Tigagarukiraga ha kusaba Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro, baitu kandi gamanyisa n’embabazi (?) ab’orukiiko orwo ngu “twayeyamiire omu maiso gaitu n’ag’abandi, ngu kuruga hati n’okugenda omu maiso, tuliyanga kuteerera akaruuru rundi kusagika omu mwanya gwona ogw’obwesigwa omuntu wena ow’omu Rukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro, abe w’omu rukiiko orwa haiguru rundi omujwekyerwa w’abantu, arateerera akaruuru obukonyezi obundi bwona obw’Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona, kwihaho obu buraaba nibuheebwa ha bintu ebigambirwe omu byacwirwemu binu.” Ebintu ebyo byali ngu okwolesa ebintu kusemeriire kukingwa ha runaku rw’okubanza omu sande.
GSAM 454Ebigambo eby’Omu Rukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro, 1892
GSAM 454.1Nk’ekyokurorraho eky’ebigambo ebyabazibwe omu Rukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro, ekiragiro obu kyaikiriziibwe, soma ebirukuhonderaho:
GSAM 454.1“Ningonza kurora okwehakana okwo kuhandiikirwe kurungi, kandi kuheebweyo Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro orw’Amahanga Ageteraine. Mukuhandiike. Mwakuhandiika muta? ... Mukuteeke omu bigambo, obumuraaba mwine obumanzi; mukusagike, obumuraaba mwine obumanzi; bameka ha balakuteerera akaruuru abaligarra hanu omurundi ogundi? Ninnihira ngu busaho. Mweteeka omu kabi habw’okukihakaniza.”
GSAM 454Okwehaisa kw’Ekanisa
GSAM 454.2Abo abaasabire kandi bakatunga hali Orukiiko rw’Abateeka b’Ebiragiro okuteekaho ekiragiro kinu bakakitwara nk’obusinguzi bukuru omu ntekaniza yabo ey’ebiragiro by’ediini. Kinu nikimanywa habwokuba omu ha bagabura banu abamanyirwe muno, omu kwegesa omu Pittsburg, Pennsylvania, ahonaaho hanyuma y’ekintu eki, akagamba ati:—
GSAM 454.3“Ngu ekanisa eine obusobozi ha bitebe bikuru eby’obulemi n’eby’okwebembera, kyolekerwe muno omu nsonga ey’Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona eyaakaho. Orukiiko orwa haiguru orw’Amahanga Ageteraine, ekitebe ekirukukira obukuru omu ihanga, rukahurra iraka ly’ediini, kandi rwaikiriza ekiragiro ky’okuha $5,000,000 Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona, ruteekamu ekisabwa ekyarugire omu kanisa ngu enyigi ez’okwolesa ebintu okukuru zitariigurwa ha runaku rw’okubanza omu sande. Ekintu kinu ekirungi kandi ekikuru kireetera Omukristaayo kutekereza ngu obukiraaba nikisoboka kukora kinu, n’ebintu ebindi ebirukwetaagwa nka kinu nibisobora kukorwa. Ekanisa neyeyongera amaani butoosa, kandi iraka lyayo rilihurrwa omu biro ebiriija emirundi nyingi muno okukira kara.”
GSAM 454.3Nukwo turora omulingo obuhamya obwaheebwe omu 1885 bwahikiriziibwe kandi bukyagenda omu maiso kuhikirizibwa.
GSAM 455Obumu bw’Abakaturiki n’Abapurotesitanti
GSAM 455.1Ha nsonga enu nitwija kubaza ha bunabi obundi obwagambirwe omu 1885, kandi oburukusangwa omu Buhamya Namba 32:—
GSAM 455.2“Obupurotesitanti obu buligoroora omukono gwabwo kuhingura oruhanga kukwata omukono gw’obusobozi bwa Roma; obu bulihingura oruhanga orutali n’obugarukiro kukwataniza emikono n’ediini y’okubaza n’emyoyo y’abafu; amaani g’obumu bunu obw’emirundi esatu obu galireetera ihanga lyaitu kwehakana buli musingi gw’engenderwaho yaalyo nka gavumenti y’Abapurotesitanti kandi ey’abantu abarukwekomera abalemi baabo, kandi likateekaho emihanda y’okujanjaaza ebisuba bya papa n’okuhabisa kwe, obwo nitusobora kumanya ngu obwire bwahikire obw’okukora kw’ebyamahano kwa Sitaani, kandi ngu empero eri haihi.”7
GSAM 455.3Kwoleka omulingo ekicweka ky’okubanza eky’obunabi bunu kyatandikire kuhikirizibwa, nikitwetaagisa kwonka kumanyisa ebirukugenda omu maiso kutwetoroora. Murole Abapurotesitanti, abagabura n’abantu, nibaserra okugonzebwa Abakaturiki, nibabeta kwija omu bitebe byabo, n’ebindi. Ka kijukwe ngu haihi busaho kamanyiso k’ebintu eby’omulingo gunu ebi turukurora hati akaarorwaga omu 1885, obuhamya obuli haiguru obu bwaheebwe.
GSAM 455.4Kwoleka omulingo Abapurotesitanti barukuserra omukono n’obukonyezi bw’abahondera papa, ninjuliza kuruga omu rupapura Enyonyoozi ya Kansas City (Missouri) orwa kiro 18 eky’okwezi kwa 3, 1896.
GSAM 455Abamesodisiti n’Orunaku rwa Mutakatifu Patrick
GSAM 455.5Ha Runaku rwa Mutakatifu Patrick, ha kiro 17 eky’okwezi kwa 3, 1896, Dokita Mitchell, omuliisa w’ekanisa y’Abamesodisiti erukukira obukuru omu Kansas City, akabaza omu nju y’ebizina n’emizeenyo eya Coates, omu Kansas City, Missouri. Enyonyoozi eyeta ekicweka ky’ebigambo bye “akantu akatito akasisana n’omuzeenyo.” Dokita Mitchell bakamuteerera omu ngaro n’amaani obu yagambire ati:—
GSAM 455.6“Okugumira ha diini yaawe n’okunoba abandi nikuruga omu kutamanya. Tukora tuti habwokuba titumanyire bataahi baitu kurungi ekirukumara. Itwe Abapurotesitanti twegesiibwe kwikiriza ebintu ebitarukusobora kubazibwa ha Bakaturiki. Abakaturiki begesiibwe kwikiriza ebintu ebitarukusobora kubazibwa ha Bapurotesitanti. Hati tumanya ebitekerezo byaitu eby’okuhaba hali bagenzi baitu obu twirra haihi tukarorana omu maiso kandi tukakwataniza emikono; kakuba tweyongera kumanyana, twakweyongire kugonzangana. Twikaire twecwaganize kandi nitujumana. Abahondera Kristo ow’omugisa ka bakwatwe ensoni! Abakristaayo boona bacungwirwe esagama emu ey’omuhendo mwingi; tuhagarairweho embabazi zimu eza Ruhanga, kandi nitunihira kuhika omu iguru limu. Muhurre, bene itwe, kyakubaire kirungi kutandika kumanyana hanu ha nsi.”
GSAM 456.1Enyonyoozi egenda omu maiso eti:—
GSAM 456.2“Dokita Mitchell nukwo yahindukiire hali Faaza Dalton [omunyadiini Omukaturiki] ow’akaba aikarire enyuma ye, yagoroora omukono gwe, yagamba ati, ‘Mwene itwe Dalton, gunu nugwo omukono gwange.’ Faaza Dalton akaimuka yakwata omukono ogwagoroorwe, kandi Dokita Mitchell obu y’akaba namukwata omu ngaro, akagamba ati, ‘Kyakubaire ky’ensoni nyingi muno kakuba, hanyuma y’okumara emyaka nyingi tuti omu rubuga rumu ha nsi, tuketaaga maraika kutumanyisa buli omu hali mugenzi we omu iguru. Katumanyane hanu ha nsi.’ Abahulizi bakateera omu ngaro, kandi Faaza Dalton obu yaaherize kwikara hansi, Dokita Mitchell akagenda omu maiso n’ebigambo bye.”
GSAM 456Ekintu Kikuru Ekiricwamu Ensonga
GSAM 456.3Nitujuliza kuruga omu butumwa obundi obwahandiikirwe omu Melbourne, Australia, ha kiro 18 eky’okwezi kwa 2, 1892:
GSAM 456.3“Nyolekerwe iguru lyona nirirora ebintu nk’oku birukugenda omu maiso. Obwire bw’akabi bukuru nibwija kwolekwa omu mpaka empango ezimazire obwire buraingwa ezirukukwata ha bulemi bwa Ruhanga ha nsi. Ekintu kikuru ekiricwamu ensonga nikiija kubaho, kandi omu bwangu muno.”
GSAM 456“Ihanga ly’Abakristaayo” ery’Omucwi w’Emisango Brewer
GSAM 456.4Hanyuma y’ebiro 11 ekihandiiko kinu kihandiikirwe, kandi kitakahikire omu Mahanga Ageteraine, hakabaho ekintu Abapurotesitanti n’Abakaturiki eki babazaho nk’ekicwiremu ebirihika ha ihanga linu. Nimbaza ha ncwamu y’Ekooti Erukukira Zoona Obukuru ey’Amahanga Ageteraine ngu “Linu ihanga ly’Abakristaayo,” eyarangiriirwe Omucwi w’Emisango Omukuru Brewer ha kiro 29 eky’okwezi kwa 2. Nk’oku kyaherize kwolekwa, ha kiro 19 eky’okwezi kwa 7 okw’omwaka nugwo gumu, ekiragiro ky’okukinga Okwolesa Ebintu okw’Ensi Yoona ha runaku rw’okubanza omu sande kikaikiriziibwa. Abagabura abaasabire n’amaani ngu kiikirizibwe bakasaba muno nibagamba ngu, nk’Ekooti Erukukira Zoona Obukuru eky’erangiriire ngu linu ihanga ly’Abakristaayo, kyali kihikire kurinda Sabiti y’Abakristaayo etasiiswa. Kandi nukwo n’ekiganda ky’Okugarra Oburungi omu Ihanga kyatekeriize. Nk’oku linu liri ihanga ly’Abakristaayo, lisemeriire kwikiriza Ruhanga n’ebiragiro bye nk’omusingi gwa gavumenti, n’ebindi. Mali, ekintu kikuru ekirukucwamu ensonga kikabaho omu mpaka zinu ezirukuhendera, “kandi omu bwangu muno.”
GSAM 457Abanabi aba Kara
GSAM 457.1Okworekwa okwaheebwaga abaheereza ba Ruhanga, abanabi, kukasisana nk’okw’emiringo ebiri—ogumu ogwayetwaga “okworekwa okwigwire,” rundi okwaheebwaga omuntu nasobora kurorwa abandi omu kworekwa okwo; n’ogundi ogwayetwaga “okworekwa kw’ekiro.” Okworekwa kw’okubanza nikubazibwaho omu 1 Samwiri 3:1, omu turukusanga ebyahikire ha mwana Samwiri omu bigambo binu: “Ekigambo kya Mukama kikabaga ky’omuhendo omu biro ebyo; hakaba hataroho okworekwa okwigwire.”
GSAM 457Okworekwa Okwigwire
GSAM 457.2Okworekwa okw’omulingo gunu (okworekwa okwigwire) nukwo omukono gwa Mukama gwabaga hali nabi Ezekyeri. Abakuru ba Yuda obu bakaba baikarire omu maiso ge, bakamurora omu kworekwa okwigwire.8 Ha murundi ogundi nabi Danyeri akatwarwa omu kworekwa hagati y’abalemi b’Abakarudaya. Kakuba baikaireho, bakusoboire kumurora omu kworekwa, baitu “okutuntura kwingi kukabakwata, nukwo bairuka okwesereka.”9
GSAM 457Okworekwa kw’Ekiro okwa Muka White
GSAM 457.3Okworekwa kwa Muka White okw’okubanza kwona kukaba kuli okworekwa okwigwire. Kuruga omu 1884, omulingo gw’okworekwa guhindukire omu nsonga enu, habwokuba hati kuli nk’okurukwetwa omu Byahandiikirwe “okworekwa kw’ekiro.” Tiziri nzirooto zonka, baitu maraika ogu ow’omusana niwe omu amubonekera, namuha oburagirizi, nk’oku kyabaga omu myaka ya kara omu kworekwa okwigwire. Ebyokurorraho bingi “eby’okworekwa kw’ekiro” bihandiikirwe omu Baibuli, nk’oku kisobora kurorwa n’obwangu omu kusoma Okubanza 46:2; Danyeri 2:19; 7:13; Engeso Ezabakwenda 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1Omu kworekwa kunu okw’ekiro okwa Muka White, obunabi bwingi obukuru bugambirwe, kandi bwahikiriziibwe nk’oku bwagambirwe kyonyini, nk’oku kyaherize kubazibwaho. Hati ninyija kubaza ha bimu ha bintu ebyayolekerwe omu biro ebyahondiireho.
GSAM 458Okufurukira Washington
GSAM 458.2Omu 1893, Muka White akagamba ati:
GSAM 458.2“Hati emirimo nyingi muno neteranizibwa omu Battle Creek. Kakuba emirimo egi ebaganizibwe ekateekwa omu mbuga ezindi, nambere omusana n’okumanya byakusoboire kuha ebicweka ebindi omugisa, kyakubaire nikihondera entekaniza ya Ruhanga. Mukama tarukugonza Yerusalemu ya kabiri omu Battle Creek. Kiryetaagisa kugarra oburungi n’okuhindura ebintu n’amaani, n’okwimura eby’okukoresa n’ebitebe, kakuba okugonza kwa Ruhanga kukorwa.”
GSAM 458.3Ha Rukiiko Rukuru omu Oakland, California, omu kwezi kwa 3, 1903, akagamba ati:
GSAM 458.3“Kumara emyaka, abantu baitu bahairwe okuhabura ngu, Murugemu Battle Creek. Baitu habw’emirimo emingi eyateirweho eyo, kyali kibanguhi kwikara, kandi abantu bakaba batarukusobora kurora habwaki bali basemeriire kufuruka.”
GSAM 458.4“Omu kugarukamu ekikaguzo ekikaguzibwe ha kwikara omu kiikaro ekindi, ngarukamu nti, Ego. Amaofiisi g’Orukiiko Rukuru n’omulimo gw’okubanza ebitabu ka biihwe omu Battle Creek. Tindukumanya ekikaro nambere kiriba, obukiraaba kiri ha mwaro gw’enyanja ya Atlantiki rundi ahandi. Baitu kinu ninkigamba nti, Mutaliteeka ibaale rundi itafaali omu Battle Creek kwongera kwombeka eyo eofiisi y’Okweijurira. Ruhanga agiiniire ekikaro ekirukukiraho oburungi.”
GSAM 458.5Hanyuma y’okuhurra oburagirizi bunu, orukiiko rw’abaikiriza rukateera akaruuru ngu “amaofiisi g’Orukiiko Rukuru gaihwemu omu Battle Creek, Michigan, gatwarwe omu kiikaro ekimu ha mwaro gw’enyanja ya Atlantiki.”
GSAM 459.1Omu kuteera hamu amagezi okw’Orukiiko Rukuru okwabairwe omu Battle Creek, hanyuma y’okuterana kw’Orukiiko Rukuru, hakateerwa akaruuru ngu “nitwikiriza amaofiisi makuru ag’Orukiiko Rukuru gateekwe haihi n’orubuga rwa New York.” Nukwo akakiiko akanene kakomerwamu kuserra ekikaro ekisobora kukoresibwa. Akakiiko kakamanyisa Muka White entekaniza yako, kamukaguza obwaraaba aine omusana ogundi ogw’okubaha. Omu kugarukamu, akagamba ati:—
GSAM 459.2“Mukama katukonyere kufuruka n’okwetegereza kandi n’okusaba. Ninkimanya ngu nagonza tumanye, kandi omu bwangu muno, nambere tusemeriire kuteeka enju yaitu y’okubanza ebitabu. Ninkimanya ngu omuhanda gwaitu gwonka ogw’obulinzi nugwo kwikara twetegekere kugenda ekicu kyonyini obu kigenda. Katusabe ngu atwebembere. Ayolekere omu kurolerra kwe ngu nagonza turuge omu Battle Creek....
GSAM 459.3“New York netaaga kukorerwamu omulimo, baitu obukiraaba kisemeriire enju yaitu y’okubanza ebitabu kwombekwa eyo tindukusobora kukigamba. Tindukutwara omusana ogu ntungire nk’ogurukwoleka ensonga kurungi ekirukumara kusagika okufuruka okwo.”
GSAM 459.4Hanyuma y’okumara haihi esande ibiri niserra omu rubuga rwa New York n’omu mbuga ezirwetoroire, akakiiko kakaremwa kutunga ekikaro ekisemeriire enju y’okubanza ebitabu. Ha bwire obu, hakahika ebbaruha eyahandiikirwe ha kiro 30 eky’okwezi kwa 5, Muka White omu yagambire ati:—
GSAM 459.5“Bene itwe obu barukuserra ekikaro eky’enju y’okubanza ebitabu ey’Okweijurira n’Omukwenda, basemeriire kuserra Mukama n’omutima gwona. Basemeriire kugenda n’okwerinda kungi, n’okulinda, n’okusaba, kandi obutoosa nibamanya obuceke bwabo. Titusemeriire kwesiga okucwamu kw’abantu. Tusemeriire kuserra amagezi Ruhanga agaha....
GSAM 459.6“Ha nsonga y’okuteeka ekitebe omu New York, ninteekwa kugamba nti, Mwerinde. Tindukusagika kibe haihi na New York. Hati tindukusobora kubaha ensonga zange zoona, baitu ninkimanya ngu ekikaro kyona ekiri omu mayiro 30 kuruga omu rubuga orwo kyakubaire kiri haihi muno. Museruliirize ebikaro ebindi n’ebibyetoroire. Ninkimanya ngu ebirungi ebiri omu Washington, D.C., bisemeriire kuseruliirizibwa muno.
GSAM 460.1“Titusemeriire kuteeka ekitebe kinu omu rubuga rundi omu nkengero z’orubuga. Kisemeriire kuteekwa omu kyaro, nambere kisobora kwetoorwa itaka.”
GSAM 460Obunabi bw’Okutunga Ekirukuguziibwa ha Muhendo Murungi
GSAM 460.2N’amakuru ganu, akakiiko kakatandika kuserra haihi na Washington nikasaba, obwo ebbaruha ya kashatu yaija erumu oburagirizi bunu:
GSAM 460.2“Tumazire obwire nitusaba omusana ha kiikaro ky’omulimo gwaitu omu Burugaizooba, kandi omusana gutuhikireho omu mulingo ogurukwetegerezibwa kurungi muno. Mpairwe omusana ogutali n’okugurukyagurukya ngu nitwija kuheebwa okugura ebikaro abantu abaali baine sente nyingi ez’okukoresa omu bugabe ebi baamaliireho sente nyingi. Abakama b’enju zinu ez’ekitiinisa bafa, rundi bateeka omutima ha kintu ekindi, kandi ebintu byabo biteekwa kuguzibwa ha muhendo omutaito muno....
GSAM 460.3“Kuruga omu musana ogwampairwe, nimanya ngu, ha bwire bunu, amaofiisi makuru ag’Okweijurira n’Omukwenda gasemeriire kuba haihi na Washington.”
GSAM 460Ekikaro Ekyarangiirwe Kizoirwe
GSAM 460.4N’obutumwa bunu omu ngaro, akakiiko kakatandika kuserra ekikaro omu Kitundu kya Columbia, baitu hatatungwe itaka ery’omuhendo oguli hansi ya doola 1,000 ha buli yiika. Ha kumalirra bakamanyisibwa Takoma Park. Ebirukuhonderaho nugwo muranga gw’akakiiko:—
GSAM 460.5“Tukazooka itaka erya yiika nka 50, aheru kake y’Ekitundu, baitu omu nsaro z’orubuga rwa Takoma Park, eri twakusoboire kugura ha doola 6,000, rundi doola 120 buli yiika. Tukarikebera kurungi muno. Tukazooka ngu emyaka emu enyuma omusaaho ow’omu Boston akaba arikomere nk’ekikaro ky’enju y’okujanjabiramu n’okugarra obwomeezi. Kigambwa ngu akakoresa doola nka 60,000 kurigura n’okurimaraho ebisaka byona, ebiti ebigwire, n’ebisasiro. Obuzibu bwa sente bukamulemesa kuhikiriza entekaniza ze, kandi itaka likatwarwa omusaija ow’akaba amuhoize sente yalikwata nk’omusingo, kandi likamutwarira doola 15,000.
GSAM 461.1“Abantu b’omu Takoma Park, abajwekyerwe omwebembezi w’orubuga n’abamu ha bantu abakuru, bakatwaniriza n’omutima gwona omu kiikaro eki, kandi baatugumya ngu balikora hamu naitwe n’obugonzi omu kuhikiriza entekaniza zaitu.
GSAM 461.2“Omu ngendo zaitu zoona n’okuserra, tutazooke ekikaro ekindi ekyahikiriize kurungi muno nk’ekinu ebigambirwe omu buhamya. Nitwikiriza ngu okwebembera kwa Ruhanga kutuhikize omu kiikaro nambere arukugonza twikale.”
GSAM 461.3Habw’okuhikirizibwa kwingi okw’obuhamya okwolekerwe omu suura enu n’ezihingwire, “katwikirize Mukama Ruhanga waitu, nukwo tugume; kandi twikirize nabi we, nukwo tukurakurane,” tusobole kwetegekera ebintu ebikyali by’omu maiso, bireke kutuhikaho tutamanyire.