Esuura ya 22 — Entekaniza
GSAM 343.1“Habw’ensonga enu nkakusiga omu Kirete, nukwo otereeze ebintu ebibuzire, kandi otaheho abakuru omu buli rubuga, nk’oku nakuragiire.”1
GSAM 343.2Omu kugenda mumaisho kw’obutumwa bwa maraika wa kashatu, emyaka ikumi n’ebiri ekaba ehoireho (kuruga 1846 kuhika 1858) abantu baitu batakarozere ngu bakaba nibetaaga entekaniza y’okuteranira hamu erukukira okwikiriiza amazima n’okugonza kw’Ekikristaayo byonka. N’obukiraaba ngu Mukama akaba agambiire abantu be ha nsonga enu kuraba omu ekiconco ky’obunabi, kikasisana ngu bakaba nibetaaga kubanza kuraba omu bizibu ebimu nukwo beetegereze kimu ngu kyali nikyetaagisa kutekaniza enkiiko z’amakanisa, amakanisa n’ebibiina by’okureeberera ebintu by’omubiri eby’omurimo.
GSAM 343Okurwanisa Entekaniza
GSAM 343.3Omu bigambo ebiri hansi ha rupapura rwa 12 omu kitabu Ebyongereirwe ha Byarabirwemu n’Okworekwa, ekyateirwe omu mwaka gwa 1854, Omukuru James White nagamba ati:—
GSAM 343.4“Obwire obubakaba balindiriire obu bwahoireho omu mwaka gwa 1844, hakabaho okutabukatabuka kwingi, kandi abaarukukira obwingi baarwanisaga entekaniza yoona, nibagamba ngu ekaba etahikaana n’obugabe obuhikiriire obw’enjiri! Muka White yaikaraga narwanisa buli mulingo gw’obunyadiini obutarumu kwetegereza, kandi kuruga kara akarangirra ngu entekaniza y’omulingo ogumu ekaba neyeetaagisa kutanga n’okumaraho okutabukatabuka. Bake omu kasumi kanu abasobora kwetegereza obugumu obw’okwemerra ha kigambo kye obwakyetaagisaga omu biro ebi, n’arwanisa obutagendera ha biragiro obukaba bukanyire.”
GSAM 344.1Obumu obubaire hagati y’Abadventista b’ekiro kya mushanju bukurakuraniiziibwe muno kandi bulinziibwe okurabura kwe n’okuragira kwe ebyahikaga omu kasumi akoonyine.
GSAM 344Ebigambo bya George Storrs ha Ntekaniza
GSAM 344.2Ebigambo binu ebya George Storrs, ebyahandiikirwe omu mwaka gwa 1844, nibiija kwoleka ebyayegesebwaga ha ntekaniza hali abo abayehaire ha makanisa habw’okurangirirwa kw’okwija kwa kabiri:—
GSAM 344.3“Mwerinde, mutaserra kutekaniza ekanisa endi. Tiharoho kanisa esobora kutekanizibwa omu magezi ag’omuntu etafooke Babulooni omu kasumi konyini ak’etekenizibwamu. Mukama akatekaniza ekanisa ye wenka n’eby’okugisiba ebigumire eby’okugonza. Tihasobora kukorwa ebirukukira ebyo obugumu; kandi eby’okubasiba ebyo obubirema kukwatira hamu abo abarukweyeta abahondezi ba Kristo, baleka kuba bahondezi be, kandi nk’ekirugamu eky’obuhangwa, bagwa baruga ha mubiri.”2
GSAM 344Entegeka omu Biro by’Abakwenda
GSAM 344.4Abadventista b’ekiro kya mushanju, nk’oku kyagambirwe kara, bakaikara emyaka nyingi bataina ntekaniza ey’omulingo gwona eyateirweho, bataina n’entekaniza y’Ekanisa. Omuntu wena owakabaga n’obumanzi bw’okwikiriiza amazima n’okugoorobera ebyagarukugamba, omu kuhiganizibwa okwarugaga aheeru omu biro ebi, yatwarwaga kuba mwesigwa kandi asemeriire okugonzebwa n’okuteranirwa hamu nk’Omukristaayo. Omu biro by’abakwenda hakahika akasumi kyayetaagisa “kutereeza ebintu ebyali bibuzire.”3 Haihi n’omwaka gwa 65 hanyuma y’okuzaarwa kwa Kristo, Tito akaheebwa obusobozi “bw’okutaho abakuru omu buli rubuga” ahakabaga haroho abaikiriza, kandi Timoseo akaheebwa ebiragiro bingi ebihikire ha nsonga enu.4
GSAM 344Ebigambo by’Omukuru White ha Ntekaniza
GSAM 344.5Ebigambo binu eby’Omukuru James White ha nsonga y’entekaniza n’okuhana bikasohoka omu Okweijurira n’Omukwenda eya 4 omu kwezi kwa 1, 1881:—
GSAM 345.1“Entekaniza ekateerwaho kuleetaho obumu omu kukora, n’okulinda abantu obugobya. Etateerweho kuba kibooko eky’okuhambiriza abantu kuhurra, baitu kulinda abantu ba Ruhanga. Kristo tahambiriza bantu be; abeta. ‘Entaama zange zihurra iraka lyange, nzimanya, kandi zimpondera.’ Omutwe gwaitu Omwomeezi gwebembera omu muhanda, kandi gweta abantu baagwo kuguhondera.
GSAM 345.2“Ebigambo eby’okwikiriiza ebiteirweho abantu tibisobora kuleetaho obumu. Amaani g’ekanisa tigasobora kuhambiriza ekanisa kuba mubiri gumu. Kristo atagonzaga ngu entekereza z’abantu zibumbwe habw’iguru n’amaani g’entekereza z’abantu abandi. ‘Omutwe gwa buli muntu ni Kristo.’ Omurimo gwe guli kwebembera, kubabumba, n’okutaho ekisisani kye wenka hali abagwetwa b’ekitiinisa ekitahwaho. N’obukiraaba ngu entekaniza y’omugaso gw’amaani omu kulinda ekanisa n’okuleetaho okukorra hamu n’obumu, etasemeriire kwija kwiha omurimo gw’okuhana omu mikono y’Omwegesa.
GSAM 345Obumu Hagati y’Ebikorwa Bibiri Ebitarukugendera ha Rugero
GSAM 345.3“Hagati y’amaani ag’okuhambiriza ag’ekanisa n’okwetwara okw’omuntu okutayezibwe, nitusangaho ekyama ekikuru eky’obumu n’okukora kurungi omu buheereza n’omu kanisa ya Ruhanga. Omukwenda Petero ow’ekitiinisa akatutereera kinu omu kwesengereza kwe okw’amaani hali abakuru ab’omu biro bye ati: ‘Abakuru abali omuli inywe nimbatererra, nyowe anyakuli omukuru hamu nabo, kandi kaiso w’okubonabona kwa Kristo, kandi anyakubagana ha kitiinisa ekiraasukuurrwa: muliise igana lya Ruhanga eriri omuli inywe, nimulireeberera, hatali habw’okuhambirizibwa, baitu mwegondiize; hatali habw’amagoba ag’ensoni, baitu n’omutima ogwetegekere; kandi hatali nk’abalemi ab’amaani hali obugwetwa bwa Ruhanga, baitu mube by’okurorraho hali igana. Kandi Omuliisa Omukuru obw’aliboneka, mulihabwa ekirunga eky’ekitiinisa ekitahwaho. N’omu mulingo nugwo gumu, inywe abato, muhurre abakuru. Ego, mwena muhurrezangane, kandi mujwale obwebundaazi; habwokuba Ruhanga arwanisa ab’emyehembo, kandi aha abebundaazi embabazi. Nahabweki mwebundaaze hansi y’omukono gwa Ruhanga ogw’amaani, nukwo abagulumize omu kasumi akasemeriire.’5
GSAM 346Obwangu n’Omulingo gw’Entekaniza omu Ndagaano Empyaka
GSAM 346.1“Abo abaarukukora entekaniza eyaikiriziibwe Abadventista b’ekiro kya mushanju bakeekamba kugitahamu, nk’oku kyali nikisoboka, obwangu bw’ebigambo n’omulingo ogurukusangwa omu Ndagaano Empyaka. Omwoyo gw’enjiri obugweyongera kweyoleka, n’entekaniza obweyongera kuba nyangu, nukwo eyongera kukora kurungi.
GSAM 346.2“Orukiiko Rukuru nirureeberera omurimo gwona omu bicweka byagwo byona, otwaliiremu n’enkiiko z’amakanisa ez’omu masaza. Orukiiko rw’amakanisa orw’isaza nirureeberera ebicweka byona eby’omurimo omu isaza, otwaliiremu n’amakanisa ag’omu isaza eryo. Kandi ekanisa nigwo mubiri gw’Abakristaayo abateraniire hamu n’endagaano enyangu ey’okukwata ebiragiro bya Ruhanga n’okwikiriza kwa Yesu.
GSAM 346Abebembezi b’Ekanisa Bali Baheereza
GSAM 346.3“Abebembezi b’ekanisa y’omu kiikaro bali baheereza b’ekanisa egi, hatali balemi ab’okugitegeka n’amaani. ‘Arukukira abandi obukuru omuli inywe aliba muheereza wanyu.’6 Abebembezi banu basemeriire kuba by’okurorraho hali ab’ekanisa omu kugumiisiriza, okurora n’okwerinda, okusaba, embabazi, n’okugaba, kandi basemeriire kwoleka okugonza kwingi hali abo abu barukuheereza, okugonza okwo okurukwolekwa omu bwomeezi n’enyegesa za Mukama waitu.”
GSAM 346Obuhamya bw’Okubanza ha Ntegeka
GSAM 346.4Omu kitabu Ebyongereirwe ha Byarabirwemu n’Okworekwa, ekyateirwe omu mwaka gwa 1854, harumu ebiragiro eby’omutaano ha nsonga y’entegeka y’enjiri. Ha rupapura rwa ikumi n’etaano nitusomaho binu:—
GSAM 346.5“Ekanisa esemerire kwirukira omu kigambo kya Ruhanga, kandi egumibwe ha ntegeka y’enjiri, eyatarozerweho kandi ekanagwa. Kinu nikyetaagisa kimu kuleeta ekanisa omu bumu bw’okwikiriza.”
GSAM 347Entegeka Neyetaagisa Haihi n’Enkomerero
GSAM 347.1Omu buhamya obwaheirwe ha 23 omu kwezi kwa 12, 1860, nitusoma tuti:
GSAM 347.1“Obuturukweyongera kuhika haihi n’enkomerero y’obwire, Sitaani aserengeta n’amaani maingi, namanya ngu obwire bwe buli butaito. Kukira muno, amaani ge agakozesa hali abasigaireho. Aliibarwanisa, kandi aliserra kubaganizaamu n’okubasasaanya, nukwo baceke kandi basingurwe. Abantu ba Ruhanga basemeriire kugenda n’okwetegereza, kandi basemeriire kuba hamu omu kwekamba kwabo. Basemeriire kuba n’entekereza emu, n’okucwamu kumu; nukwo okwekamba kwabo kutalisasaana, baitu kuligumya muno okwombeka omurimo gw’amazima g’omu biro binu. Entegeka esemerire kukwatwa, kandi hasemerire kubaho obumu omu kugigumya, kitaba kityo Sitaani alibasingura obw’asanga omuhanda.”7
GSAM 347Entegeka ya Bamaraika Esemereire Kwegerwaho
GSAM 347.2Omu Buhamya Na. 14, obwateirwe omu mwaka gwa 1868, nitusoma tuti: “Obuturukweyongera kwegera ha bumu n’entegeka ey’ihe lya bamaraika, nukwo n’okwekamba kw’abakwenda banu ab’omu iguru habwaitu kurukweyongera kurungi. Obuturukuba tutarukurora ngu okukorra hamu n’obumu nikyetaagisa, kandi tukaba tutarukugendera ha ntegeka, tutarukuhurra kuhanwa kandi tutatekaniiziibwe omu bikorwa byaitu, bamaraika, abatekaniiziibwe kimu kandi abarukugendera ha ntegeka ehikiriire, tibasobora kutukorra kurungi. Batwecwaho n’obujune, habwokuba tibabaheirwe obusobozi bw’okuha omugisa okutabukatabuka, okuhuguka n’obutatekana.
GSAM 347Ruhanga Akyali Ruhanga ow’Entegeka
GSAM 347.3“Ruhanga ahindukire alekere kuba Ruhanga ow’entegeka? Nangwa; ali omu nuwe omu kasumi kanu nk’oku akaba ali omu kasumi aka ira. Paulo nagamba ati, ‘Ruhanga tali mukozi w’okutabukatabuka, baitu ow’obusinge.’ Na hati ayekamba ha nsonga enu nk’oku yakoraga ira. Kandi n’agonza twege amasomo g’entegeka n’entekaniza kuruga ha ntegeka ehikiriire ei yataireho omu biro bya Musa habw’oburungi bw’abaana ba Isaleri.”8
GSAM 348Okusaba kwa Kristo Habw’Entegeka
GSAM 348.1Omu buhamya obwahandiikirwe omu mwaka gwa 1882 niturora entekereza niyo emu eyolekerwe omu bigambo binu,
GSAM 348.1“Okuba n’obumu n’okugonza hagati y’abegeswa be niyo ekaba ensonga enkuru omu kusaba kw’Omujuni waitu okw’okumalirra habwabo atakabambirwe.... ‘Tindukusabira banu bonka, baitu naabo abaliinyikiriza habw’ekigambo kyabo; nukwo boona babe omu; nka iwe, Taata, oku oli omuli nyowe, nanyowe omuli iwe, nabo babe omu omuli itwe; ensi nukwo eikirize ngu iwe nuwe wantumire.’”9
GSAM 348Akabi k’Omuntu Okwetwara Wenka
GSAM 348.2Omu mwaka gwa 1885 obuhamya bunu bukahairwe:
GSAM 348.2“Ensonga emu eriba esemeriire kwerindwa, kandi niyo omuntu okwetwara wenka. Nk’abaserikale omu ihe lya Kristo, hasemeriire kubaho okukorra hamu omu bicweka eby’emiringo nyingi eby’omurimo.”10
GSAM 348Sitaani Asemerererwa Okusenyaho Entegeka
GSAM 348.3Omu buhamya obw’omutaano obwateirwe omu mwaka gwa 1895 nitusoma tuti,
GSAM 348.3“Ai, Sitaani ka yalisemeriirwe kutaha omu bantu banu, akatabukatabura omurimo omu kasumi entekaniza ehikiriire erukwetagisibwa kimu, kandi erukwija kuba amaani agarukukirayo okutangira okweimukirra okw’ebisuba, n’okwangira ebigambo ebitarukusagikwa kigambo kya Ruhanga. Nitugonza kukwatira hamu enkora zaitu kurungi, nukwo entekaniza y’okulema n’entegeka etasenyuke.”
GSAM 348Okusiima n’Okumanyisa Abaheereza
GSAM 348.4Emu ha nsonga ez’okubanza ezaali zisemeriire kutekerezwaho omu kutaho entegeka omu bantu baitu, n’ehikaana n’obuhamya obwaherwa kujulizibwa, ekaba mulingo gw’okumanyiramu abo ababuuliraga obutumwa. Kuruga 1850 kuhika 1861, entekaniza eyakoresebwaga ekaba y’okuha abaheereza abamaziire kwoleka ekiconco kyabo, abarukwoleka ngu Mukama abaikiriize, kandi abarukuhikaana n’omurimo gwona, akapapura ak’okubamanyisa hali abantu ba Mukama n’okubasaba kubatangira omu bumu bwabo buli hantu, akarukugamba kwonka ngu bakaba baikiriziibwe omu murimo gw’obuheereza bw’enjiri. Obupapura bunu bwateebwagaho ebiro kandi bwateebwagaho emikono abaheereza babiri abebembezi, abamanyirwe abantu baitu kuba bebembezi omu murimo.
GSAM 349Okusagika Abaheereza
GSAM 349.1Omu biro by’embeho eby’omwaka gwa 1858-59, hakaheebwayo ebiragiro ngu Baibuli ekaba erumu entekaniza ehikiriire ey’okusagika obuheereza, kandi ngu abantu baitu kakuba beega ensonga enu nibasigikira ha Byahandiikirwe, bakaba nibaija kuzoora entekaniza egi. Nahabweki, ekibiina ky’okwega Baibuli kikaterana omu Battle Creek, Omukuru J. N. Andrews nuwe yakyebemberaga. Hanyuma y’okwega Ebyahandiikirwe n’okwegendereza n’okusaba, ekicweka ky’ebigambo kikateekanizibwa kyasohokera omu Okweijurira n’Omukwenda eya 3 omu kwezi kwa 2, 1859, nikyoleka entekaniza eyatwaliiremu omusingi gw’okuha ekumi. Ebigambo ha nsonga enu bikayanjurwa hali oruteerane orukuru orw’abantu baitu, abateraniire omu rukiiko rwa boona omu Battle Creek, Michigan, ha 6 omu kwezi kwa 6, 1859, kandi oruteerane rwona rukabikiriza n’akaruru, hataroho owabirwanisize.
GSAM 349Okusiima Entegeka Eyateirweho
GSAM 349.2Omu Buhamya Na. 6, 1861, Mukama akagamba ati kuraba omu Muka White, ha ntekaniza eyakaba eikiriziibwe Abadventista b’ekiro kya mushanju:
GSAM 349.2“Mutanyaga Ruhanga nimumwima ekumi lyanyu n’ebihaaro byanyu. Omulimo ogw’okubanza ogurukwera guli kuha Ruhanga omugabo ogusemeriire. Mutaleka muntu wena ayanjura eby’arukugonza, akabaleetera kunyaga Ruhanga. Mutaleka abaana banyu baiba ebihaaro byanyu ha kyoto kya Ruhanga habw’okwegasira bo bonka.
GSAM 349Entekaniza y’Okuha Ekumi Kukurakuraniza Engeso
GSAM 349.3“Nkarora ngu entekaniza enu ey’okuha ekumi ekaba n’egenda kukurakuraniza engeso, n’okwoleka enyikara ey’amazima ey’omutima. Abantu obu barasoborrerwa ensonga enu nk’oku eri, bakabalekera okwecweramu bonka, nibaija kurora amagezi n’entegeka enungi omu ntekaniza y’okuha ekumi.”
GSAM 349.4Omu mulingo gunu entekaniza y’ensimbi ekateebwaho omu Badventista b’ekiro kya mushanju, kusagika omulimo gw’obuheereza; kandi hati abantu baitu nibagikozesa omu nsi yoona.
GSAM 350.1Omu Okweijurira n’Omukwenda eya 21/7/1859, habw’enyegesa ezikaba ziheruukire kuheebwa kurabira omu Obuhamya hali Ekanisa, hakabanza kuheebwa ekiteekerezo ngu buli isaza libe n’oruso’rokano rwa buli mwaka, nambere omulimo gurateekanizibwa n’obwegendereza. Kinu kyali ky’okwetantara okutabukatabuka okwakiraga kubaho omu nkora y’omulimo gw’abagabura, kandi omulimo gwaitu gukorwe omu mulingo ogutegekere. Ekiteekerezo kinu kikaba nikyolekera okutandikaho entekaniza y’enkiiko z’amakanisa ez’amasaza.
GSAM 350Okutunga Ebintu by’Ekanisa
GSAM 350.2Obutumwa obu bwagendaga mumaisho, n’omuhendo gw’abantu nigweyongera, ebintu nabyo bikeyongera, kyareetera abantu kutekereza ha kutunga ebintu by’ekanisa nk’oku ebiragiro birukugamba. Omu kihandiiko ky’Omukuru White ekiri omu Okweijurira n’Omukwenda eya 23/2/1860, nitusoma tuti:—
GSAM 350.3“Baitu nitunihira ngu obwire tibuli hara, abantu banu obu baliba n’obusobozi oburukwetagwa kutungira ebintu by’ekanisa obulinzi bw’okuliyirirwa obu birahikwaho akabi, n’okutunga enju zaabo ez’okuso’rokaniramu omu mulingo oguhikire; kandi abo abarahandiika ebiragiro by’obusika bwabo, obu baragonza, basobole kuha ekicweka ha itagiro ly’okuturukya ebitabu. Nitusaba abatebezi baitu n’ab’oruganda abarukwebembera kuteekereza ha nsonga enu. Obu haraaba haroho abarukuhakaniza ebiteekerezo byaitu, basemeriire kutuhandiikira entekaniza itwe nk’abantu ei tusobora kuhondera.”
GSAM 350Entekaniza ey’Omu Biragiro Yaikirizibwa
GSAM 350.4Omu bwire bw’ekyanda ky’omwaka gunu, ensonga enu ekaganirwaho omu businge omu Okweijurira n’Omukwenda. Kandi omu ruso’rokano orukuru orw’abajweki b’abantu baitu kuruga Michigan n’omu masaza agandi maingi, orwabaire omu Battle Creek kuruga 28/9 kuhika 1/10, ensonga enu eketegerezibwa omu mazima. Hakabaho okuganira kwoona kandi okw’obugabe ha ntekaniza ey’omu biragiro, nukwo basobole kutunga ofiisi n’ebintu ebindi eby’ekanisa, nk’enju ez’okuso’rokaniramu n’ebindi. Okuganira kunu kwona kuli omu Okweijurira n’Omukwenda, omuzingo 16, enamba 21, 22, na 23, ezaafulumire ha 9, 16, na 23 omu kwezi kwa 10, 1860.
GSAM 351.1Habw’ebyo ebyaganirweho omu ruso’rokano runu, boona bakateera akaruuru kwikiriza okutandikaho omuryango gw’okuturukya ebitabu nk’oku ebiragiro birukugamba. Kandi nukwo omuryango nk’ogwo gutandikwe bwangu nk’oku kirukusoboka, orukiiko orwali ruteranire rukakoma akakiiko k’abantu 5.
GSAM 351Ibara ly’Ekitebe ky’Okwikiriza
GSAM 351.2Orukiiko runu narwo rukatekereza ha ibara abantu baitu eribasemeriire kwetwa. Kinu nabwo kikaleetaho ebiteekerezo ebirukwahukana, abamu nibasagika ibara limu n’abandi erindi. Obu ibara “Ekanisa ya Ruhanga” lyahairwe, hakabaho abarukulihakaniza habwokuba likaba litarukwoleka ebirukwahukaniza okwikiriza kwaitu. Baitu ibara “Abadventista b’ekiro kya mushanju” tiryali ly’okwoleka kwonka okwikiriza kwaitu omu kwija kwa Kristo okuli haihi, baitu n’okwoleka ngu tuli abakuumi ba Sabiti ey’ekiro kya mushanju. Abateranire bakaikiranganiza muno ha ibara linu ery’okumalirra, nukwo obu lyatwirwe omu karuuru, omuntu omu wenka niwe yalihakanize; kandi na uwe hanyuma y’akacu kake akaihaho okuhakaniza kwe.
GSAM 351Ibara Lyaikirizibwa
GSAM 351.3Omu Buhamya enamba 6, nitusoma tuti:
GSAM 351.3“Busaho ibara eri tusobora kutwara erirahikaine, okuihaho erirukuhikaana n’ebyo ebi turukwatura, erirukwoleka okwikiriza kwaitu, kandi erirukutumanyisa nk’abantu ab’embaganiza....
GSAM 351.4“Ibara Omwadventista w’ekiro kya mushanju lyoleka kurungi ebirukukwata ha kwikiriza kwaitu okw’amazima, kandi niriija kuhamiriza omutima gw’omuntu arukuserra. Nk’akasaale kuruga omu mufuko gwa Mukama, niriija kucumita abacwa ebiragiro bya Ruhanga, kandi niriija kubaleetera kweteisa hali Ruhanga n’okwikiriza omu Mukama waitu Yesu Kristo.”
GSAM 351.4Obuhamya bunu bukamalirra kimu ensonga enu omu biteekerezo by’abaikiriza.
GSAM 351Omulimo gw’Ekiconco eky’Amazima
GSAM 351.5Gunu tiguli nubwo omulimo ogw’embaganiza ogw’okweyoleka kw’ebiconco by’Omwoyo gwa Ruhanga? Paulo akagamba ngu bikateebwa omu kanisa “habw’okuhikiiriza abarukwera, habw’omulimo gw’obuheereza, habw’okwombeka omubiri gwa Kristo: okuhikya itwena obu tulihika omu bumwe bw’okwikiriza,” n’ebindi.11 Ka kihikire muno, hanyuma y’abaikiriza kuserra omusana nibasaba kandi nibeculiza, Omwoyo kubaza ati, “Gunu nugwo omuhanda; ebyo ebi mucwiremu bihikire;” kandi hanyuma kwongera “kwombeka” ekanisa, nk’oku kyabaire hanu, n’abagambira ensonga enu nk’oku erabakwatiraho omu bikorwa, n’egamu ha migisa emirungi eriruga omu byabo ebi bacwiremu.
GSAM 352Entekaniza y’Ekanisa
GSAM 352.1Omu rubazo Omukuru White oru yahaire omu maiso g’Orukiiko Rukuru omu Battle Creek, omu kwezi kwa 4, 1861, orwateerwe omu Okweijurira n’Omukwenda eya 11/6/1861, akayanjura ekiteekerezo ky’okutaho entekaniza ey’amakanisa gaitu ehikireho. Habw’okuraalizibwa, abagabura 9 bakaterana kwega Baibuli, baserre omusana ha nsonga enu; kandi Orukiiko rukabasaba kutera omu Okweijurira n’Omukwenda ebyarugire omu kuseruliiriza okwo. Hanyuma y’okwoleka obuhamya bw’Ebyahandiikirwe ha ntegeka y’ekanisa n’abakuru bayo, bakatekereza ha kujwekwa kw’amasaza agatarukusisana omu Orukiiko Rukuru omu mulingo ogurukwingana, hamu n’amakanisa kujwekwa kurungi kandi omu mulingo ogurukwingana omu nkiiko z’amakanisa ez’amasaza. Omu mazima, gunu nugwo gwali omurundi ogw’okubanza kuyanjura ekiteekerezo ky’okuba n’abajweki abakomerwe omu mulingo oguhikire, bagende omu nkiiko z’emiryango yoona, nibahondera ekigero ekirukwingana eki baraikiranganizaho.
GSAM 352Orukiiko rw’Amakanisa orw’Isaza lya Michigan Rwatebwaho
GSAM 352.2Ha 6/10/1861, Orukiiko rw’Amakanisa orwa Michigan rukatebwaho kurabira omu kukoma omwebembezi, omuhandiiki, n’akakiiko k’okuteka ebyacwirwemu omu nkora ak’abantu 3. Orukiiko rukateera akaruuru rwasemereza ngu amakanisa gateho entekaniza, gaikirize ebigambo binu nk’endagaano y’ekanisa:—
GSAM 352.3“Itwe abataire emikono yaitu hansi, nitweteraniza hamu nk’ekanisa, nitutwara ibara Abadventista b’ekiro kya mushanju; nituragaine kukwata ebiragiro bya Ruhanga n’okwikiriza kwa Yesu Kristo.”
GSAM 353Ebihandiiko Ebirukuhamya Obuheereza bw’Abagabura
GSAM 353.1Omu rukiiko runu hakabanza kucwamu ngu abagabura boona ab’Abadventista b’ekiro kya mushanju ab’omu isaza linu, abali n’engeso ezirukusiimwa, baheebwe ebihandiiko ebirukuhamya obuheereza bwabo. Kandi abagabura bakaba basemeriire kugendaga n’ebihandiiko ebirumu ekihandiiko ekirukuhamya ngu bakaahurwa habw’omulimo gw’obuheereza, n’ebihandiiko ebirukuhamya obuheereza bwabo ebitaireho emikono y’omwebembezi n’omuhandiiki w’orukiiko rw’amakanisa. Ebihandiiko ebi ebirukuhamya obuheereza bikaba bisemeriire kuhindurwa bihyaka buli mwaka.
GSAM 353.2Kandi bakateera akaruuru ngu bakomwe akakiiko k’okutekaniza obutumwa oburukwoleka abantu baitu omulingo gw’okutaho entekaniza y’amakanisa. Obutumwa bunu bukateerwa omu Okweijurira n’Omukwenda eya 15/10/1861.
GSAM 353Ebihandiiko Ebirukuhamya Obujweki
GSAM 353.3Omu kwezi kwa 9, 1862, Orukiiko rw’Amakanisa orwa Michigan rukaba n’oruso’rokano rwarwo orw’okubanza omu Monterey. Hanu hakabanza kuyanjurwa ekiteekerezo ky’okutaha amakanisa omu nkiiko z’amakanisa, nk’oku abantu baikirizibwaga omu makanisa n’akaruuru. Amakanisa 17 omu isaza obu gakaba gamazire kutunga entekaniza, bakateera akaruuru kugataha omu rukiiko rw’amakanisa; kandi abantu boona ab’amakanisa ganu abali baroho bakaikirizibwa nk’abajweki.
GSAM 353Emisaara y’Abagabura
GSAM 353.4Omu rukiiko runu nabwo nuho entekaniza y’okusasura abagabura omuhendo gw’ensimbi ogutairweho buli sande, habw’obuheereza obu bakozere, eyaikiriziibwe. Abagabura ha rubaju rwabo bakaba basemeriire kuha orukiiko rw’amakanisa orubazo rw’obwire obu bamazire nibakora, n’ensimbi ezi batungire n’ezi bakozeseze; kandi orukiiko rw’amakanisa orwakiiraga orubazo runu rukaba rusemeriire kubabalira n’okubasasura nk’oku kihikire.
GSAM 353Abajweki Babanza Kwoleka Ebihandiiko Ebirukuhamya Obujweki
GSAM 353.5Ha 20/5/1863, Orukiiko Rukuru rukaterana omu Battle Creek, Michigan. Runu nirwo rwali oruso’rokano orw’okubanza orw’ekitebe eki, abajweki obu baizire n’ebihandiiko ebirukuhamya obujweki kuruga omu masaza gaabo. Baitu obujweki bukaba butahonderiire ekigero ky’omuhendo gw’abantu. Amasaza agaajwekirwe ha murundi gunu gakaba gali Michigan, Wisconsin, Iowa, Minnesota, New York, na Ohio.
GSAM 354Engenderwaho z’Orukiiko Rukuru n’Enkiiko z’Amakanisa ez’Amasaza
GSAM 354.1Ha 21 omu kwezi kwa 5, Orukiiko Rukuru rukaikiriza engenderwaho, kandi ha kiro nikyo kimu engenderwaho y’isaza ekasemerezibwa enkiiko z’amakanisa ez’amasaza. Ekaikirizibwa omu ruso’rokano rw’Orukiiko rw’Amakanisa orwa Michigan. Engenderwaho zinu zikataho ekigero ky’omuhendo gw’abantu habw’obujweki omu nkiiko z’amakanisa ez’amasaza n’omu Orukiiko Rukuru. Engenderwaho y’isaza eyasemereziibwe obwo ekaba nisisana haihi n’ei enkiiko zaitu ez’amakanisa ez’ebicweka 72 omu nsi yoona zirukukozesa hati.
GSAM 354.2Ha bwire bw’Orukiiko Rukuru, omu bwire ebimera obu bitandika kusibuka omu mwaka 1864, hakabanza kusemerezibwa orukiiko rw’amakanisa orw’isaza ngu bakomwe Akakiiko k’Okukebera Ebitabu by’Ensimbi, karumu abantu abatali bagabura, abatakabaire nibakozibwa orukiiko rw’amakanisa omu mwaka ogwo. Akakiiko kanu kakaba k’okukorra hamu n’akakiiko k’okuteka ebyacwirwemu omu nkora, kakebere kandi kabalire hamu n’abagabura ensimbi zaabo. Nukwo, idaara ha idaara, nk’oku ebyetaago byagonzaga, entekaniza enungi ekateebwaho omu mulimo n’omu bikorwa bya Ruhanga.
GSAM 354.3Nukwo tumazire kwoleka omu bigambo bike amadaara agaatuhikize ha kutaho entekaniza ey’omulimo ey’omu biragiro. Kinu kikakorwa ekitebe kyaitu eky’okwikiriza kikyali kitaito muno obw’okukirengesaniza n’oku kiri omu biro binu.
GSAM 354.4Orukiiko Rukuru obu rwamaliriire kuteekanizibwa omu mwaka 1863, omuhendo gw’abajweki boona gukaba gutali muingi nk’ogw’abo ababa omu nkiiko ezimu entaito ez’amakanisa ag’ebicweka buli mwaka omu biro binu.
GSAM 354Ekigendererwa ky’Entekaniza
GSAM 354.5Ekigendererwa ekyali ky’okuhikibwaho kurabira omu ntekaniza kikaba kiri ngu ebintu by’ekitebe bitungwe kandi biramibwe nk’oku ebiragiro birukugamba; kandi ngu abakozi ab’omu mulimo bagendere omu kwikiranganiza, hataroho kutabukatabuka, habwokuba engendo zaabo zikaba zihondera kuhanura, nukwo bataba n’ebirukubahugura. Emisingi niyo emu eyaikiriziibwe omu ntekaniza yaitu okuhikya 1864 ekateebwa omu mulimo obu gwakuraga kandi gukahika omu mahanga agandi n’omu nganda ezindi.
GSAM 355Emiryango Emikuru Eyatandikirweho
GSAM 355.1Obutumwa obu bwagendaga mumaisho, emiryango emikuru enu ekatandikwaho, kandi abakuru baayo bakomerwaga omu nso’rokano ez’Orukiiko Rukuru ezabaire zitairweho:—
GSAM 355.2Omuryango gw’Orukiiko Rukuru—ekitebe eky’omu biragiro ekirumu abantu 21, kutunga ebintu eby’ebitongole ebitarukusisana omu Amerika n’omu mahanga agandi.
GSAM 355.3Akakiiko k’Obuheereza bw’Okutebeza omu Mahanga Agandi—kulinda n’okugaziya omulimo gw’okutebeza aheru y’ebicweka eby’enkiiko z’amakanisa ezitegekerwe.
GSAM 355.4Omuryango gw’Obutabu ogw’Amahanga Goona—omulimo gwagwo gukaba guli kugaba ebintu eby’okusoma n’okuhandiikirangana ebbaruha, nibaserra kutandikaho ebicweka ebihyaka eby’okutebezamu.
GSAM 355.5Omuryango gw’Obugabe bw’Okwikiriza—omulimo gwagwo ogw’embaganiza gukaba guli kukonyera abarukuhiiganizibwa habw’okuhondera omuntu wabo ow’omunda, n’okugaba ebihandiiko ha misingi y’obugabe bw’okwikiriza.
GSAM 355.6Omuryango gw’Ishomero ly’eSabiti ogw’Amahanga Goona—ekigendererwa kyagwo kikaba kiri kwombeka n’okukurakuraniza omulimo gw’ishomero ly’eSabiti omu bicweka byoona.
GSAM 355.7Omuryango gw’Obuheereza bw’Obujanjabi n’Okugaba—omulimo gwagwo gukaba gukwata ha kwegesa abasaho n’abajanjabi, okwebembera enju z’obujanjabi n’okuhuumurramu, enju z’abaana enfuuzi, ez’abakaire, n’ebindi.
GSAM 355Ekicweka Omulimo Nambere Gwabaire Guhikire Okuhikya 1868
GSAM 355.8Okuhikya 1868, ekicweka nambere twakorraga kikarumu orubaju orw’Amasaza ga Amerika Ageeterainze oruli burugaizooba bw’Omugera Missouri kandi oruli omu bukiizi bw’emoso bw’omusittara ogurukugenda burugaizooba na bugwaizooba, ogurukuhikaana n’omutaano ogw’obukiizi bw’obulyo obwa Missouri. Omu bwire obu, Akakiiko k’Orukiiko Rukuru kakaba karumu abantu 3 bonka, omwebembezi w’orukiiko ali omu hali bo. Enkiiko z’amakanisa ez’ebicweka 8 zoona zikaba ziri hansi y’obulinzi bw’Orukiiko Rukuru, orwali rwine ekitebe ky’obwebembezi bwalwo omu Battle Creek, Michigan.
GSAM 356Habwaki Kuteekaniza Buhyaka Kyali Nikyetagwa
GSAM 356.1Obutumwa obu bwahikaga omu mahanga agandi, hakabaho ekyetaago ky’okuteekaniza buhyaka ekicweka kyoona eky’omulimo. Nukwo omu 1897 hakabaho amadaara agaakwasirwe ku bw’ekigendererwa eki; baitu omulimo gw’okuteekaniza buhyaka gukakoorwa omu bwijwire okukira omu myaka 4 ehingwire. Omu bwire bunu Orukiiko Rukuru orw’Abulaaya rukateebwaho, rwine akakiiko k’okuteka ebyacwirwemu omu nkora ak’abantu 14; kandi Orukiiko Rukuru orwabandize, orwine ekitebe ky’obwebembezi bwalwo omu Washington, D.C., rwine akakiiko k’okuteka ebyacwirwemu omu nkora ak’abantu 28, abarukujweka emirimo yoona etarukusisana ey’obutumwa, kandi akarukutwara ekiikaro ky’egimu ha miryango emikuru, eyaihirweho.
GSAM 356Enyikara y’Entekaniza ha 1/1/1903
GSAM 356.2Ebinu ebirukuhonderaho, kuruga omu Kitabu ky’Omwaka eky’Orukiiko Rukuru ekya 1904, nibiha eby’omuhendo eby’abantu n’emirimo ebirukusemeza kumanya, okuhikya 1/1/1903:—
GSAM 356.3Omu bwire obu omulimo gwaitu ogutegekerwe gukaba gurumu Enkiiko Enkuru 2, ezikaba zirumu Enkiiko z’Obugaitwa 14, enkiiko z’amakanisa ez’ebicweka 72, n’ebicweka eby’okutebezamu 42. Zikaba zigabanyiziibwe ziti: Enkiiko z’amakanisa ez’ebicweka omu Amerika ey’Obukiizi bw’Emoso, 49; aheru ya Amerika ey’Obukiizi bw’Emoso, 23. Enkiiko z’Obugaitwa omu Amerika, 8; omu mahanga agandi, 6. Ebicweka eby’okutebezamu omu Amerika, otwaliiremu Alaska, Hawaii, na New Foundland, 5; eby’okutebezamu aheru ya Amerika, 37, biri biti: 12 omu Bulaaya; 4 omu Afirika; 3 omu Asiya; 2 omu Amerika ey’Obukiizi bw’Obulyo; 2 omu Afirika ey’Obukiizi bw’Obulyo; n’ebisigaire omu Amerika eya Hagati, Mexico, Ebizinga bya India eby’Obugwaizooba, n’Ebizinga by’Enyanja Pacific. Ebicweka binu eby’okutebezamu birumu abagabura 67, abaahwirwe habw’omulimo gw’obuheereza n’abahairwe oruhusa rw’okuheereza, n’amakanisa 131.
GSAM 356Obumwe omu Kwahukana
GSAM 356.4Nikitugarramu amaani kumanya ngu emiryango enu etarukusisana, omu mahanga n’omu nganda ezitarukusisana, yoona eri omu bumwe omu kukurakuraniza ekigendererwa kimu ekikuru eky’amazima n’okujunwa kw’abantu. Titwesiga ntekaniza ey’aheeru yonka, baitu nitwesiga Ruhanga, omutandiki w’entegeka enungi. Habw’omugisa gwe ha bikorwa eby’obumwe n’okwikiranganiza eby’abakozi be, nitusobora kumanya nk’oku kiri kirungi kandi nikisemeza, “ebintu byoona kukorwa omu mulingo ogusemeriire kandi ogutegekere.”
Notes
- Tito 1:5. ↩
- Okubaza kw’omu Kiro Hagati, 15 omu kwezi kwa 2, 1844. ↩
- Tito 1:5-9. ↩
- 1 Timoseo 3:1-15. ↩
- 1 Petero 5:1-6. ↩
- Matayo 23:11. ↩
- Obuhamya hali Ekanisa, Ekicweka 1, rup. 210. ↩
- Omu kitabu nikyo kimu, mp. 649, 653. ↩
- Obuhamya hali Ekanisa, Ekicweka 5, mp. 236, 237. ↩
- Omu kitabu nikyo kimu, rup. 534 (okugumiza ebigambo kwongereirweho). ↩
- Abefeso 4:12, 13. ↩