Esuura ya 16 — Obutumwa bwa Maraika wa Kashatu
GSAM 247.1Maraika wa kashatu akabakuratira, naagira n’eriijo rihango ati: Omuntu weena aramya ekisoro n’ekishushani kyakyo, kandi akatunga akamanyiso kaakyo aha buso bwe nari aha mukono gwe, naija kunywa amarwa g’ekiniga kya Ruhanga, agateerwa omu kikopo ky’ekiniga kye gatagaitwa na maizi; kandi naija kubonabonesebwa omu muriro n’ekibiriiti omu maisho g’abamaraika abarukwera n’omu maisho g’Omwana gw’Entama; kandi omwotsi gw’okubonabonesebwa kwabo nigutemba ebiro n’ebiro. Kandi tibaine kuhumura omusana n’ekiro, abaramya ekisoro n’ekishushani kyakyo, n’omuntu weena atunga akamanyiso k’eiziina lyakyo. Aha niho okugumiisiriza kw’abarukwera kuli; aha nibo bakwata ebiragiro bya Ruhanga n’okwikiriza kwa Yesu.1
GSAM 247Okurabura Okukuru Munonga omu Baibuli
GSAM 247.2Kunu nukwo okurabura okurukukirayo obukuru omu Baibuli, kandi nikimanyikwa ngu ebyafaayo by’ensi yaitu tibiragambire ngu obutumwa obu bwahiirweho ira. Kuba maraika wa mbere n’owa kabiri ab’omu rutaro runu baizire kugaragazibwa ngu n’ab’omu mirembe egi, nikyoreka nikyanguha ngu obutumwa obu tibw’omu myaka ey’enyima.
GSAM 247.3Omukuru J. V. Himes akagira omu 1847 ati:—
GSAM 247.4“Esuura ya kumi na ina [ey’Okwolekwa] erimu okurira okw’ekitangaaro, okukiri kwija kubaho, kuba okurabura abantu omu sa’a egi ey’okugezebwa okw’amaani. Enyiriri 9-11. Okucwera omusango gw’ekiniga eky’akabi munonga tikurikuboneka omu kitabu kya Ruhanga, okwihaho oku. Tikirikumanyisa okwegezesebwa okw’amaani, okwetagisa okurabura okw’entiisa nk’oku?”2
GSAM 248Ehekalu Ekingwirwe—Akabokisi k’Endagaano Karorwaho
GSAM 248.1J. N. Andrews akagamba aha butumwa obu ati: “Okugururwa kw’ekifo ekirukwera munonga omu hekalu y’omu iguru, ahabw’okwebaasa kurora akabokisi k’endagaano, n’ekikorwa ekibaho omu kurira kwa maraika wa mushanju. Kandi obu obuheereza bwa Nyakatagara waitu Omukuru bwahindurwa bukagenda omu kicweka ekyo aha muheru gw’ebiro 2300, nitumanya ngu okugururwa kw’hekalu kumanyisibwa omu kuhwera kw’obwire obu, nk’oku kyamanyisibwa omu kutangaza kwa maraika wa mbere. Okutaaha kwa Nyakatagara waitu Omukuru omu kifo ekirukwera munonga, okuheereza omu maisho g’akabokisi ka Ruhanga, kureetera ekanisa kuteeka omutima aha biragiro bya Ruhanga ebiri omu kabokisi ako. Ebiragiro bya Ruhanga bibaire byakya omu kifo ekirukwera eky’omu iguru kuruga obwire obu.”
GSAM 248Empindahinduka ya Sabiti
GSAM 248.2“N’eky’amazima ekitakubaganizibwaho ngu ekiragiro kya kana, emyaka mingi enyima, kikahindurwa kuruga aha runaku rw’okuhumura rwa Mukama kija aha mukoro gw’abapagani ogwa Sande. Empindahinduka egi ekakorwa omu kuhakaniza Ebyahandiikirwe Ebirukwera, ebimanyisa aha buli kifo ngu orunaku rwa mushanju nirwo Sabiti ya Mukama rwokka. Kikakorwa omuntu omukuru owagwire, ou Daniel yaraguliire ngu ‘naateekateeka kuhindura obwire n’amateeka.’ Amaani ago omu mazima nigo gamwe n’ekisoro ekyabaire kigenda kuramibwa ensi yoona. Kandi n’eky’okutangaza munonga ngu ekiragiro eki ekyamazire obwire bwingi kirinyirirwe, hati nikihamibwa, kandi abantu ba Ruhanga nibatandika kukikwata n’ebindi mwenda. Ruhanga asiimwe ahabw’okutebeekaniza abasigaireho ahabw’okurwana kwabo okw’enkomerero n’ekijoka n’okutaaha omu rurembo orurukwera kuraba omu marembo. Okwolekwa 12:17; 22:14. Okuhamibwa kw’ekiragiro kya kana kurwanisa Sabiti y’okugaruka enyima, n’okutangaza ebiragiro bya Ruhanga byona, n’obuhamya oburungi ngu hati niho hari obwire bw’okugumiisiriza kw’abarukwera n’okurabura kwa maraika wa kashatu.”3
GSAM 249.1Omu bicweka eby’enyima twagambire aha butumwa bwa maraika wa mbere n’owa kabiri, nk’obwahiirweho omu kutangaza okw’okwija kwa kabiri okuhikire omu Okutobba 22, 1844. Ekyahandiikirwe aha kutandika kw’esuura egi nikigira kiti, “Maraika wa kashatu akabakuratira,” nikimanyisa ngu akakuratira bamaraika wa mbere n’owa kabiri. Nikyaba nikyagasa omu nsonga egi kumanyisa oku obutumwa bwa kashatu bwatandikire.
GSAM 249Abadventista ba Mbere Abakumi ba Sabiti
GSAM 249.2Omu “kurira kw’omu kiro hagati,” omu 1844, Mukama akatandika kwebembera ebiteekerezo by’abantu be kukwata orunaku rwa mushanju rwa Sabiti. Enyegesa egi, omu Badventista, ekatandikira omu mulingo gunu: Rachel Preston, Omubaptista w’ekiro kya mushanju, akagenda kutuura omu Washington, N.H., ahu hakaba hari ekanisa y’Abadventista. Akikiriza enyegesa y’okwija, kandi ekanisa egi, eyarimu abanyamemba nka makumi ana, ahabw’obuheereza bwe bw’obumiisani ekikiriza Sabiti y’ekiragiro kya kana.4 Ekintu eki kireetera abantu kubuuza aha nsonga egi. Omu Okurira kwa Sebutemba 5, 1844, tusoma tuti, “Abantu baingi baine ebiteekerezo byabo birarwa munonga ahabw’ekiteekateeko ky’obujunanizibwa bw’okukwata orunaku rwa mushanju.” Ebigambo ebi bikaba biri omu kiwandiko ky’omukura, ahu baakora akagezo kakye k’okuhamya obukuru bw’okukwata Sande. Enshonga egi ekagumizibwa omu nomero ya Sebutemba 12, ahu turora ebigambo ebirukwata munonga, ebyareetera baingi kweserra n’okwega munonga:—
GSAM 249Orunaku rwa Mushanju Rwokka Niru Ruhandiikirwe Amateeka
GSAM 249.3“Obwiiki obwahwa twesanga tuhikire aha kucwamu kunu: Tihariho kicweka ky’obwire eky’enjawulo Abakristaayo baragirwa n’amateeka kukwata nk’obwire oburukwera. Kakuba okucwamu oku kutahikire, nitutekateeka ngu orunaku rwa mushanju nirwo runaku rwokka orw’okukwatwa, ahu hariho eriragiro.”
GSAM 250Ekihandiko kya T. M. Preble
GSAM 250.1Omutima gw’Abadventista nk’ekibiina gukataahizibwaho aha nsonga ya Sabiti ahabw’ekihandiko eky’ensonga egi ekya T. M. Preble, ekyahandiikirwe Feburuari 13, 1845, kandi kikatangazibwa omu Okurindira kwa Isiraeli, Portland, Maine, Feburuari 28, 1845. Bwanyima y’okworeka obukuru bwa Sabiti ya Baibuli, n’ensonga ngu ekahindurwa kija aha Sande ahabw’okugwa okukuru, akagira ati: “Nukwo turora Daniel 7:25 yahikirire, eihembe erito rihindura ‘obwire n’amateeka.’ N’ahabw’ekyo nikirora kuri ngu boona abakwatira orunaku rwa mbere aha Sabiti n’abakumi ba Sande ba papa kandi n’abahenda Sabiti ya Ruhanga.”5
GSAM 250J. B. Cook aha Kibazo kya Sabiti
GSAM 250.2Hanyuma y’akaseera kakye, hakabaho omu bitabu ekiwandiko kya J. B. Cook, ahu yayorekire ngu tihariho buhame bw’Ebyahandiikirwe obw’okukwata Sande nka Sabiti, kandi yakozesa ebigambo ebi bigufu: “Nukwo omuyaga gwona gwaihwa omu bwangu aha bitambara by’amato g’abo abagenda n’amato, obundi batamanyire, ahansi y’ibendera rya Sabiti rya papa.”
GSAM 250.3N’obu okukwata Sabiti kw’abantu babiri obu kwamazire akaseera kakye, bakaba batandikire ekintu ekyatambire nk’omupiira kandi kitakusobora kuhingurwa bwangu. Ebigambo ebyamanyirwe, “abakumi ba Sande ba papa,” “abahenda ebiragiro bya Ruhanga,” n’“okugenda n’amato ahansi y’ibendera rya Sabiti rya papa,” bikaba biri aha mimwa y’abantu kikumi na kikumi abaayendaga kumanya amazima g’ensonga egi. Omukuru Joseph Bates, ow’e Fairhaven, Mass., akahuliriza omutima gwe ahabw’ekyo, kandi yaikiriza Sabiti omu 1845.
GSAM 250Joseph Bates Aikiriza Sabiti
GSAM 250.4Ebyamubaireho bikaba biti: Bwanyima y’okuhurira aha kibiina eky’omu Washington, N.H., ekyakwataga Sabiti, akacwamu kugenda omu kanisa egi arora eki yamanyisa. N’ahabw’ekyo akagenda, kandi obw’akaba naayega nabo ensonga egi, yarora ngu bakaba bahikire, kandi yaikiriza ahonaaho omushana gw’amazima ga Sabiti. Obw’agarukire New Bedford, Mass., akasangana aha kiraro ekiri hagati ya New Bedford na Fair Haven mwene itwe omukuru, yamugambira ati, “Kaputeni Bates, makuru ki?” Omukuru Bates yamugarukamu ati, “Amakuru ni ngu orunaku rwa mushanju nirwo Sabiti ya Mukama Ruhanga waitu.” Omusaija yagira ati, “Kale, ninyija kugenda eka nsome Baibuli yange, ndebe aha nsonga egi.” Nukwo yakora, kandi obw’akasangana nabo kandi, mwene itwe ogu akaba yaikirize amazima ga Sabiti kandi naagakora.
GSAM 251Ekitabu ky’Okubanza ahari Sabiti
GSAM 251.2Omukuru Bates yatandika ahonaaho kubuurira amazima aga kuruga omu kicweka kimu ky’Amerika kugenda omu kindi. Akakyetegereza bwangu ngu ekitabu, nari n’akatrakiti, aha nsonga ya Sabiti kikaba nikiza kumukwasa munonga omu murimo gwe, kandi omwoyo gwe gwakwatwaho Omwoyo gwa Ruhanga kuhandiika n’okutangaza ekintu aha nsonga egi. Baitu oku kyakubaire nikisoboka kukorwa hatarimu sente, n’ensonga ei, ahabw’okuba eki akaba aine kyona akaba ari shilingi emwe ya York (sente 12.5). Nikyaba nikyagasa omusomi kumanyisa ebyamubaireho omu nsonga egi nk’oku yambwire omu 1855.
GSAM 251Pawundi Ina z’Esaano
GSAM 251.3Akagira ngu obw’akaba nasaba omu maisho ga Ruhanga, akacwamu kuhandiika ekitabu, kandi yayehereza ngu omuhanda gwakwigurwa ahabw’okukitangaza. N’ahabw’ekyo yaikara aha meeza ye y’okuhandikaho, aine Baibuli n’ekitabu ky’okuserra ebigambo, kutandika omurimo gwe. Hanyuma y’esaha emwe, Muka Bates yaija omu kisenge yagira ati, “Joseph, tindine esaano erikumara kutebeekaniza eby’okuteka,” kandi omu kaseera kamwe yamugambira ebintu ebindi bikye ebyayendaga. “Oihwa pawundi zingahi z’esaano?” Kaputeni Bates yabuuza. “Nka pawundi ina,” nuko yamugarukamu. “Nikarungi,” nuko yagarukamu. Bwanyima y’okuruga omu kisenge, yagenda omu duka eriri haihi, yagula pawundi ina z’esaano n’ebintu ebindi, yabitwara eka, kandi yaikaraho kandi aha meeza ye y’okuhandikaho. Bwanyima Muka Bates yaija omu kisenge, yarora ebintu biri aha meeza, yagamba n’eriijo ati, “Esaano egi yaturuka nkahi?” “Kiki,” kaputeni yagira, “tekumara? Wakaba wagamba ngu noyenda pawundi ina.” “Eego,” yagira, “baitu wagitunga nkahi?” “Nagula,” nuko yamugarukamu; “tikyo kicweka eki wakaba noyenda kuhendera eby’okuteka?” “Eego,” Muka Bates yagumizamu, “baitu iwe, Kaputeni Bates, omusaija ow’akaba aragire amato kuruga New Bedford kugenda omu bicweka byona eby’ensi, wazire kuruga wagula pawundi ina z’esaano?” “Eego, tikyo kicweka eki wakaba noyetaaga kuhendera eby’okuteka?” “Eego,” Muka Bates yagira, “baitu wazire wagula pawundi ina z’esaano(!)”
GSAM 252Dola 11,000 Ezamariirwe Amazima
GSAM 252.1Hanyuma y’akaseera kakye hakakurataho okugezesebwa okundi. Kaputeni Bates obw’akaruga omu nyanja, akagurisa omugabo gwe omu lyato aha dola 11,000, baitu hati akaba amazire sente ze zona omu kwongyera omurimo gw’amazima. Kuhika aha kiro eki Muka Bates akaba atakamanyire enyikara ye ey’amafaranga, baitu yarora ngu hati aine kumumanyisa, n’ahabw’ekyo yagamba n’obucurezi ati, “Mukazi wange, ebintu ebi mbiguzire n’esente ez’aheriire ezi naabaire nyine omu nsi.” Muka Bates yabuuza n’okurra munonga ati, “Nitwija kutuura tuta?” Kaputeni yaimuka, kandi n’obukuru bwona obw’omukaputeni arukwebembera eryato rye, yagira ati, “Ninyija kuhandika ekitabu; ninyija kukitambuzamu, kandi nkamanyisa ensi amazima ga Sabiti aga.” “Kale,” Muka Bates yagira arikurra, “nitwija kutuura tuta?” “Mukama naija kwigura omuhanda,” nuko Kaputeni Bates yamugarukamu aseka. “Eego,” Muka Bates yagira, “Mukama naija kwigura omuhanda! Nukwo ogamba buli kaire,” kandi arikutandika kurra, yaruga omu kisenge.
GSAM 252Obuyambi Obutalindirwe
GSAM 252.2Bwanyima y’okugumizamu omurimo gwe okumara kitundu ky’esaha, Kaputeni Bates akahurra omu mutima gwe ngu agende aha poosita, ahakuba hakaba hariyo ekiwandiko kye. Akagenda, kandi mazima hakaba hariyo ekiwandiko. Omu biro ebyo, posita y’ebiwandiko ekaba sente itaano, kandi kusasura mbere kikaba ky’okwesaliramu. Omuhandiiki w’ekiwandiko eki, ahabw’ensonga emwe, akaba atakasasiire posita. Kandi aha naaho Kaputeni Bates yahemuka, ahabw’okuba akaba aine kugambira omupostamasita, Bwana Drew, ou yamanyaga kurungi, ngu tasobora kusasura posita ahakuba akaba ataine sente; baitu yagira ati, “Onyikirize ndebe nambere kirugire?” Omupostamasita yagira ati, “Kitware, osasule obwire obundi.” “Ngaaha,” kaputeni yagira, “tinditwara ekiwandiko kuruga omu ofiisi okuhitsya posita esasiirwe.” Obw’akaba akyakikwatiire omu mukono, yagira ati, “Ninteekateeka ngu omu kiwandiko eki harimu sente,” kandi ahindukira aha mupostamasita yamubuuza ati, “Noosobora kukiigura? Kakuba harimu sente, noosobora kwihamu posita; kakuba zitarimu, tindikusoma.” Omupostamasita yakora nk’oku yamusabire, kandi dore! Hakaba harimu akapapula ka dola ikumi. Bwanyima y’okusoma, yamanya ngu ekiwandiko kyali kirugire omuntu owagambire ngu Mukama akateeka omu biteekerezo bye ngu Omukuru Bates akaba ayetaaga sente, n’ahabw’ekyo akamwoherereza bwangu; kandi omu bwangu obwo obundi akebwa kusasura posita.
GSAM 253.1Bwanyima y’okusasura posita, yagenda omu duka ly’eby’okurya, yagula orukondo rw’esaano aha dola 4, n’ebirayi, sukari n’ebintu ebindi ebyayetaagwa. Obw’akaba naaha ebiragiro nambere byakutwarwa, yagira ati, “Obundi omukazi naija kugamba ngu tiby’aha, baitu mutaikiriza ebigambo bye; mushukye ebintu aha kiraza ky’omu maisho.”
GSAM 253.2Hanyuma yagenda aha ofiisi y’okuteera ebitabu ekyapa, yateekateeka kutangaza obukopi rukumi bw’akatrakiti karimu nk’amapapura kikumi, n’okwikirizana ngu obw’akaba naaha omwandiko, abateera ebyapa bakiteeke omu nyuguta bwangu munonga, bamwoherereze obukopi bw’okurora. Akaba naija kusasura omurimo nk’oku yabanga naatunga sente, kandi ebitabu bitakaba birugire omu ofiisi okuhitsya obu amabanja goona gasasurwa.
GSAM 253.3Kaputeni Bates akaba naamanya kurungi ngu tihariho sente ezamubanjibwemu, baitu yarora ngu n’obujunanizibwa bwe kuhandika ekitabu eki, naikiriza ngu Mukama naija kukwata emitima y’abantu bakatuma sente obw’ezaba nizetaagwa. Bwanyima y’okugula amapapura, pene n’ebindi, n’ahabw’ekyo akaha ebintu by’omu ka obwire bw’okumwebembera, yagenda aha mutwe gw’ibarabara erigenda eka ye. Obw’arora ngu ebintu biri aha, yaingira omu nyumba kuraba orwigi rw’enyuma, yaikara kandi aha meeza ye. Muka Bates yaija yagira n’akwatwa ati, “Joseph, rora aha kiraza ky’omu maisho! Ebyo bintu byaturuka nkahi? Omukumbi yaizire aha yagamba kubishuka. Namugambire ngu tiby’aha, baitu yabishukire.” “Kale,” Kaputeni Bates yagira, “ninteekateeka ngu biri birungi.” “Baitu,” Muka Bates yagira, “byaturuka nkahi?” “Kale,” kaputeni yagira, “Mukama yabitumire.” “Eego,” Muka Bates yagira, “Mukama yabitumire; nukwo ogamba buli kaire.” Hanyuma yaaha omukazi we ekiwandiko, naagira ati, “Soma eki, noija kumanya nambere birugire.” Yakisoma, kandi yongera yairuka arikurira, baitu okurra oku kukaba kw’enjawulo n’okw’okubanza; obw’agarukire, yamusaba embabazi n’obucurezi ahabw’okuburwa okwikiriza kwe.
GSAM 254Amafaranga Gahiika ahabw’Ekitabu
GSAM 254.1Obw’omurimo gw’okuhandika n’okuteera ebitabu ekyapa gwagumizamu, Kaputeni Bates yatungaga sente omu posita n’omu miringo endi, obwire obumu kuruga omu bantu atakabasanganaga. Obw’atungaga sente, yazitambikaga aha bateera ebyapa, zikasasura ebanja ly’ekitabu. Aha muheru, ekiro kyahika obu ebitabu byona byamariirwe kuteerwa ekyapa, kandi kuruga ahantu ahu atakalindiriire mwene itwe Bates akatunga sente ez’okumara ebanja; nukwo ebitabu bitaratiirwe na kiro na kimu omu kutambuzibwa kwabyo.
GSAM 254Ebanja Ry’aheriire Lyasaswirwe
GSAM 254.2H. S. Gurney, ow’e Memphis, Mich., akangambira omu Maaci, 1884, ngu omu kasheeshe konyini obu ekitabu ky’Omukuru Bates kyahweire, akatunga dola 100 aha nyandiko eyabaire emaarirwe obwire bw’okusasurirwa, kuruga omusaija owagambire ngu tarikugisasura na rimwe. Obw’atungire sente ezi, yarora n’ekishemererwa kuha ekicweka kyazo omu kusasura ebanja ry’aheriire aha trakiti ya Sabiti y’Omukuru Bates. “Baitu,” Bwana Gurney yagira, “mwene itwe Bates taramanyire kuhika aha kiro ky’okufa kwe omuntu ow’akasasura sente ezasigara aha ibanja ly’ekitabu.” Ebyabaire omu bwomeezi bw’Omukuru Bates omu kutangaza amazima ga Sabiti bikaba nibiboneka nk’ebigambira abantu baitu kuruga aha kutandika kw’okutangazibwa kw’amazima aha Sabiti biti: “Mugende mumaisho omu murimo gunu, kandi mulindirire obwebemberi bwa Ruhanga kwigura omuhanda nk’oku mugenda mumaisho.”
GSAM 255Omukuru Bates Atarikwikiriza Okworekwa
GSAM 255.1Ebigambo ebikuratira, ebicwirwe bigufu kuruga omu Ebyafaayo by’Obwomeezi, nibiija kworeka oku ekiconco ky’obunabi n’okugarurwa kwa Sabiti byakwataniibwe hamwe:—
GSAM 255.2Obw’Munyanya Harmon akaba naija kurora New Bedford, Mass., omu 1846, akamanyana n’Omukuru Joseph Bates. Akaba aikirize okwija kwa kabiri kare kandi akaba omukozi w’amaani omu murimo. Akaba ari Mukristaayo w’amazima, omukama w’empisa n’embabazi. Yakwataga Munyanya Harmon n’obwende nk’ow’abaire ari mwana we wenka. Obw’akabanza kumuhurira naagamba, akoleka kufaayo munonga, kandi obw’ahwereire, yaimuka yagira ati, “Ndi Thomas arukubaganiza. Tindikwikiriza okworekwa. Baitu kakuba nasobora kwikiriza ngu obuhamya munyanya itwe obu agambire ekiro kinu bukaba mazima eriijo lya Ruhanga hali itwe, nkaba ndi muntu ow’akusemererwa munonga omu nsi. Omutima gwange gukwatwaho munonga. Ninyikiriza ngu omugambi aine mazima, baitu tindasobora kusoborra ensonga y’oku yorekirwe ebintu eby’ekitangaaro eby’atugambire.”
GSAM 255Omwisiki Harmon Aikiriza Sabiti
GSAM 255.3Omukuru Bates akaba naakwata Sabiti, kandi yaragiire aha bukuru bwagyo. Omwisiki Harmon ataramanya obukuru bwagyo omu bwire obwo, kandi yatekereize ngu Omukuru Bates akaba n'akora ensobi arikwijuka ekiragiro kya kana okukira ebindi mwenda. Baitu Mukama akamuha okworekwa kw’ekifo ekirukwera eky’omu iguru. Ehekalu ya Ruhanga yagururwa omu iguru, kandi yamwolekwa sanduku ya Ruhanga n’ekitebe ky’embabazi ekikisweekire. Bamaraika babiri bakaba bahagazire, omu buli mpera ya sanduku, amababa gabo gagarwe ah’iguru y’ekitebe ky’embabazi, n’amaiso gaabo gahindukiire hali kyo. Maraika owamukwerekeraga akamugambira ngu eki kikaba nikimanyisa ab’omu iguru boona abarora n’okutiina okw’ekitiinisa ekiragiro kya Ruhanga ekyahandiikirwe n’orukumu rwa Ruhanga. Yesu yagurura ekifuniko kya sanduku, kandi Omwisiki Harmon yarora ebipande by’amabuye ebyahandiikirweho ebiragiro ikumi. Yahunikiire arikubona ekiragiro kya kana kiri hagati y’ebiragiro ikumi, n’ekizingo ky’omusana omworooto kikizingurukire. Maraika yagamba ati, “Ni kyo kyonka omu biragiro ikumi ekiraga Ruhanga ohuriire, owahangire eiguru n’ensi n’ebintu byona ebirimu. Obu omusingi gw’ensi gwateirweho, n’omusingi gwa Sabiti naagwo gukateirweho.” Yaboolekirwe ngu singa Sabiti y’amazima yakumirwe, hatariho muntu otarikwikiriza n’obutariikiriza Ruhanga. Okukwata Sabiti kukaba kwakurinzire ensi obutaramya ebishushani.
GSAM 256.1Ekiragiro kya kana kikakandagiirwa, n’ahabw’ekyo twetwa kuziba ekinyandeeri ekiri omu biragiro, n’okwemerera Sabiti eyakandagiirwe. Omuntu w’ekibi, owayekuzire okukira Ruhanga kandi akateekateeka kuhindura obwire n’ebiragiro, akahindura Sabiti kuruga aha kiro kya mushanju akagita aha orunaku rw’okubanza omu sande. Omu kukora eki akakora ekinyandeeri omu biragiro bya Ruhanga.
GSAM 256.2Ekiro kikuru kya Ruhanga kitakabaireho, obutumwa bwatumikwa kugambira abantu kugaruka aha bwesigwa bwabo aha biragiro bya Ruhanga, ebyahondorwe Omurabe wa Kristo. Abantu basemereire kwijukibwa ekinyandeeri ekiri omu biragiro, omu kwegesa n’eky’okureeberaho. Yaboolekirwe kandi ngu maraika wa kashatu ow’Okusukuurirwa 14, orangirira ebiragiro bya Ruhanga n’okwikiriza kwa Yesu, akiikirra abantu abaikiriza obutumwa obu, bakimusa iraka ry’okurabura ensi okukwata ebiragiro bya Ruhanga n’ebiragiro bye nk’emboni y’eriiso, kandi ngu habw’okurabura oku abantu baingi baryakwatira Sabiti ya Mukama.6
GSAM 256.3Ekyabaireho Omwisiki Harmon n’Omukuru Bates kikaba nikihika n’omulingo Mukama akoramu. Omukuru Bates niwe yaretereire Omwisiki Harmon n’Omukuru White kuteekateeka aha nsonga ya Sabiti, arikubamwolekera omu Byahandiikirwe ebiragiro bya Ruhanga ebitarikuhinduka. N’obu Omwisiki Harmon akaba amaze emyezi nka ikumi na munaana naahabwa okworekwa kw’enjawulo kuruga hali Mukama, busaho kintu kyamwolekwa mbere aha nsonga egi. Hati obwire bwa Mukama bukaba buhikire, abakwikiriza barikwimuka kukwata ebiragiro bye, kubaha omusana kurabira omu kiconco ky’obunabi; kandi nikwo, omu mulingo gwe, obutumwa bwa maraika wa kashatu, ebiragiro bya Ruhanga, n’obuhamya bwa Yesu Kristo, byateeranizibwa hamwe.
GSAM 257Okwanjura kw’Obutumwa bwa Maraika wa Kashatu
GSAM 257.1Kuruga omu bwire obwo obutumwa bwa maraika wa kashatu, obwateeranizibwe n’obundi bubiri, bwatandika kutegeezebwa. Amazima ga Sabiti, agarikuteeranizibwa na sanduku ya Ruhanga n’omusana ogwabaire nigweyongera aha kifo ekirukwera, gakakakasa eki ekyabaire kyaboolekirwe mbere—ngu entambuza y’okwija kwa kabiri eyahweire ekaba eri y’amazima kandi eri omu ntekaniza ya Mukama. Hati bakaba nibasobora kwetegereza kurungi okukira na mbere amakuru g’“entambwe ishatu ezirukutwara haiguru kuhika aha muhanda ogw’ekibuga kya Ruhanga”.
GSAM 257Omukuru Bates Aikiriza Okworekwa Kuba Kwaruga hali Ruhanga
GSAM 257.2Omu mwezi gwa Novemba, 1846, orukiiko rukateeranira Topsham, Maine, kandi Omukuru Bates akaba arimu. Omu nterane egi Muka White (obushwere bwa Omwisiki Harmon na Omukuru James White bukaba bwamaze kwijukwa) akaba n’okworekwa, kandi nikwo kwaretereire Omukuru Bates kwikiriza kimwe aha nkomoko y’obwaruhanga bwabyo. Akaba ari muntu owakurateire enyanja okumara emyaka makumi ataano, arikukora emirimo yoona kuruga aha mwana w’omu kabini kuhika aha mukama kandi nyine amato. Okumanya kwe aha by’enyonyoozi kukaba kuri kwingi muno, kandi, nk’oku yangambiire, akaba nasobora kumanya haihi ahu akaba ari aha nyanja, omu bugazi n’oburaingwa, arikurora ebintu by’omu iguru. Omuntu nk’ogu akaba n’ahurira aine ky’okubaza aha by’enyonyoozi.
GSAM 257.3Omu kiganiro na we, akangambira oku yaikirize ngu okworekwa kukaruga hali Ruhanga. Akagira ngu ekiro kimu akagezaho kubaza na Muka White aha nyonyoozi, baitu bwangu y’ashanga atarikumanya kintu kyona aha by’enyonyoozi; buzima, nk’oku yamugambiire, akaba atarikumanya n’obu yaroraga omu kitabu ekibazaho ensonga egi. Akaba ataine kyamukwataho kubaza aha nsonga egi, n’ahabw’ekyo akahindura ekiganiro arikubaza aha nsi ensya n’ebi akaba aboolekirwe omu kworekwa ebikwatireho.
GSAM 258‘Eiguru Erirukwiguka’
GSAM 258.1Omu mwaka ogwabaire guhingwire, Epreli 19, 1845, Amakuru g’omu London Agali n’Ebishushani gakaba gaturukize eki abamanyi b’enyonyoozi baatwara nk’eky’omugaso muno, kuruga hali Lord Rosse, ekikwatire aha by’okubona by’akabiira bikuru ebi yabaire akozere n’ekikuma kye ky’amaani muno, na muno okworeka eki abamanyi b’enyonyoozi barukweta ‘obwiga omu iguru.’ Omu bwire bw’ekiro kimu, omu nterane eyagambwaho, omu nju ya Curtiss kandi Omukuru Bates ariho, kandi akaba ataracwiremu aha by’okworekwa oku, Muka White, obwire akaba ali omu kworekwa, yatandika kubaza aha nyonyoozi, arikubaza kurungi aha mikanda erangiire nk’amaroro eyaabaire naabobora aha kitumbi ky’omubumbe gumwe, kandi yayongeraho ati, “N’ora emyezi ena.” Omukuru Bates yagira ati, “Oo, arora Yupiteri!” Hanyuma y’okukora ebimanyiso nk’omuntu arukugenda omu bwaga, yatandika kubaza aha mikanda n’empeta omu bukomere n’oburungi obwahindukaga, yagira ati, “N’ora emyezi musanju.”7 Omukuru Bates yayamirira ati, “N’ashoborora Saturni.” Hanyuma yagira ati, “N’ora emyezi mukaaga,” kandi aho naaho yatandika kushoborora ‘eiguru erirukwiguka,’ n’ekitiinisa kyaryo, aririkweta orwigi rw’okwingira omu kiikaro ekindi ekirimu omusana mwingi. Omukuru Bates yagira ngu okushoborora kwe kukaba nikukira muno okushoborora kwona okw’eiguru erirukwiguka oku yabaire asomire omu munyandiki weena.
GSAM 258.2Obwire akaba naabaza kandi akiri omu kworekwa, akaimuka yaayemerera, yayamirira ati, “Ayi, nk’oku ninyenda Mukama John Rosse abe hanu ekiro kinu!” Omukuru White yamubuuza ati, “Mukama John Rosse ni oha?” Omukuru Bates yagira ati, “Oo, ni munyenyoonzi mukuru w’Ongereza. Ninyenda abe hanu ahurire omukazi ogu naabaza aha by’enyonyoozi, kandi ahurire okushoborora kw’eiguru ‘erirukwiguka.’ Kuri kubiine okukira ekintu kyona eki naasomire aha nsonga egi.” Kuruga omu kiro ekyo Omukuru Bates akahika aha kwikiriza kimwe ngu okworekwa kwa Muka White kukaba kuri kwingi y’oku yamanya n’oku yatwaraga. Eki n’embeera y’okuhana n’okwegesa ebyabaire bihairwe, bikamukakasa ngu byaruga hali Ruhanga.
GSAM 259.1Ekyamahano eki ky’omu iguru, nk’oku Muka White yakishoborwire omu kworekwa oku, ni nsonga etarukubazwaho kenshi abanyandiki b’ebinyonyoozi. Huygens, owakibanza kukibona, naaha okushoborora oku:—
GSAM 259Omusana gw’Ekitiinisa omu Muhondwa gwa Orion
GSAM 259.2“Abamanyi b’enyonyoozi bateeka enyonyoozi ishatu haihi hamwe omu muhondwa gwa Orion; obu naaroraga eya hagati n’ekikuma ky’okubona omu mwaka gwa 1656, omu kiikaro ky’emu harugamwo enyonyoozi ikumi na ibiri; omu zo, ishatu ezirukwingana kukwatanaho, n’endijo ina zikabonwa, zirikumyansa nk’eziri omu kicu, kandi kiikaro ekibaire kibazingurukire kikabonekana kirimu omusana mwingi kukira eiguru erindi, eryabaire rirukusisana risaasi habw’obwire burungi, kandi rikabonekana nk’eryaabaire n’orwigi omu rute rweyongire, orw’omuntu akaba n’areeba aharungi omu kiikaro ekindi ekirumu omusana mwingi.”
GSAM 259.3William Herschel naagamba ati aha bwiga obu obw’omu iguru:—
GSAM 259.4“Singa obugazi bwabwo aha buraingwa obu bwakora enkona ya 10°, nk’oku kiri haihi, obwingi bwabwo busemereire kuba obutarukuteekateekeka. Bateekateekire ngu busemereire kuba emirundi tiriyoni ibiri y’obwingi bw’izuba.”
GSAM 259Omusana Ogukira ogw’Izuba
GSAM 259.5Thomas Dick, omukugu w’amagezi, naagamba atyo aha bicu by’omusana ebi:—
GSAM 259.6“Singa twabaire twateirwe haihi n’obusasi bwabwo nka kimwe kya kabiri ky’oburaingwa bw’enyonyoozi ey’okuhikirira haihi, n’obu oburaingwa obu bubaire bukuru, kuruga omu kiikaro nk’eki bwakwolekera omusana ogusisana n’ogw’izuba; kandi aha biremwa ebyabaire biri haihi muno, bwakwizuriza ekitundu kikuru ky’eiguru, bukaboneka n’ekitiinisa ekitarukushobororwa. Baitu ekigyendererwa ky’aha muheru eky’ekintu nk’eki, omu bintu byakyo n’enkoragana zaakyo zoona, nikisobora kugumaho kitarabonekesibwe kuhika omu myaka y’omu maiso ey’obwomeezi obutarukomera; kandi, nk’ebintu bindi bingi ebiri omu bika by’okuhanga eby’aha hare, kireetera omu mutima okwenda muno kureeba ebintu by’ensi byoona ebirungi kandi eby’ekyama birikweyongera kwolekwa.”8
GSAM 260.1Omukuru Bates, obu akaba namaliriza omuhandiiko aha nsonga egi, yagira ati:—
GSAM 260.2“Nukwo turora kuruga omu buhamya bwona obwahairwe (kandi twakusobora kuha obundi bwingi, singa kyabaire nikyetagisa), ngu hanu hariho ekyamahano eky’omu iguru ekirukuhuniriza kandi ekitarukushobororwa; obwiga omu iguru oburukukira maira 11,000,000,314 omu nzungiriro. Huygens owamanyirwe naagamba ati, ‘Tindikabonaho kintu nk’eki omu nyonyoozi ezindi ezitarukwimuka—okureeba aharungi omu kiikaro ekindi ekirumu omusana mwingi.’”
GSAM 260Obuhamya Obundi aha Kworekwa kw’Ensi z’Eiguru
GSAM 260.3Kandi twongera kutorora omu bigambo bya Muka Truesdail, owabaire ariho obwire okworekwa oku kwahairwe. Naagira ati:—
GSAM 260.4“Munyanya itwe White akaba arwaire muno, kandi obu basabiraga ahabwe, Omwoyo gwa Ruhanga gwatuhumuuraho. Twabandize kwetegereza ngu akaba atarikumanya bintu by’ensi. Ogu gukaba guri okworekwa kwe okw’okubanza kw’ensi y’emibumbe. Hanyuma y’okubara n’eiraka emyezi ya Yupiteri, kandi bwanyima ey’ensi ya Saturni, akaha okushoborora kurungi kw’empeta z’ogwo wa hanyuma. Hanyuma yagira ati, ‘Abantu abaarimu n’abantu bareeru kandi b’ekitiinisa, abarukwahukana muno aha b’ensi. Ekibi tikiraingiire hanu na rimwe.’ Kikaba nikiboneka aha maiso ga Mwene itwe Bates agaabaire nigasheka ngu okubangaanisa kwe okw’enyima aha nkomoko y’okworekwa kwe kwabaire nikumuruga bwangu. Twena tukaba tumanyire ngu Kapitaani Bates akaba naagonza muno by’enyonyoozi, kandi akaba naatwereka kenshi ebintu bingi eby’omu iguru kutwegesa. Muka White obu yagarukiremu ebikaguzo bye, hanyuma y’okworekwa, arikugamba ngu akaba atarasomereire n’obu atarahairwe okumanya kwona omu mulingo ogu, akaijura okusemererwa kwingi. Yasiima Ruhanga, kandi yagaragaza okwikiriza kwe ngu okworekwa oku kukwata aha mibumbe kwahairwe kugira ngu atagaruka kubangaaniza.”9
GSAM 261Embasi Embi Yaculeezibwa Aho naaho
GSAM 261.1Hanyuma y’akacu kake kuruga omu nterane egi y’omu Topsham, ekintu kindi ekyahuniiriza kikabaho kirikukwatanisa n’okworekwa, kandi ninyija kukigamba nk’oku Omukuru Bates yangambiire:—
GSAM 261.2Omukuru White akaba aine embasi eyabaire etaramara kumanyiira, n’ekigaali ky’emidaara ibiri eky’akatale, ekyabaire kitairweho rubaho rw’omu maiso, baitu kyabaire kiine entambwe ey’omu maiso y’ekigaali, n’entambwe y’ebyuma kuruga omu mibaba. Kikaba nikyetagisa kuteekateeka muno obu barukugyendesha embasi, habwokuba singa emiguha nari ekintu kyona kyakwataga aha mbaju zaakyo, yateraga amaguru n’amaani aho naaho, kandi bakaba basemereire kugikwata obwire bwona n’omuguha ogwakamire kugira ngu etairuka. Embasi egi ekaba eri y’omuntu ou baabaire nibenda kubungira omu ka ye, kandi habwokuba Omukuru White akaba amanyiire kutwara embasi ezitaramanyiire, yatekereize ngu tarukwija kutunga buzibu bukuru na egi. Baitu singa bakaba bamanyire ngu omu kwetomboita kwayo ekaba emaze kwita abantu babiri, omu kunyiga omwe aha mabaale agaabaire omu mbali y’omuhanda, akaba n’asobora kuba atarikwesiga muno.
GSAM 261.3Omu mukoro ogu, abantu bana bakaba bari omu kigaali, Omukuru White na muka we aha ntebe y’omu maiso, n’Omukuru Bates na Israel Damon aha ntebe y’enyima. Omukuru White obu akaba naaha obweziriki bwe bwona kukwata embasi, Muka White akaba naabaza aha mazima, kandi amaani ga Ruhanga gakahika aha kibiina, yamwolekerwa ali omu kigaali. Akamala kuyamirira ati “Kitiinisa!” obu yaaingira omu kworekwa, embasi aho naaho yaihairemu, yaayemerera kimwe, yaagwa omutwe. Omu kaire kamwe Muka White yaimuka, akiri omu mbeera egi, n’amaso ge garikweterezebwa eiguru, yaahiinga omu maiso g’ekigaali, yaahika aha mibaba, n’emikono ye eri aha kibuno ky’embasi. Omukuru Bates yayamirira Omukuru White ati, “Embasi n’eija kuteera omukazi ogu emwite.” Omukuru White yamugarukamu ati, “Hati Mukama niwe arikutwara embasi; tindikwenda kwetaba.” Embasi yayemerera nk’embasi ekuzire erikutekanesibwa. Aha mbali y’omuhanda, orubaju rw’itaka rukaba rwimukire nka fiti mukaaga, kandi haihi n’orugo hakaba hariho ahantu harimu omwatsi. Muka White, n’amaso ge gakiri haiguru kandi ataragarukire ahansi na kake, yaayambuka orubaju rw’itaka yaahika aha mwanya ogw’omu byatsi, hanyuma yagenda nagaruka okumara obwire bukye, naabaza kandi ashoborora oburungi bw’ensi ensya. Hanyuma, omutwe gwe gukiri omu mwanya ogwo, yaagaruka ahansi y’orubaju, yaagendera aha kigaali, yaaimuka aha ntambwe, omukono gwe guli aha kibuno ky’embasi, yaayambuka aha mibaba, yaagaruka omu kigaali. Akamala kwikara aha ntebe, yaafuluma omu kworekwa, kandi omu kaire ako embasi, etarahairwe kimanyiso ky’omutwazi, yaihairemu yaagumizamu n’omuhanda gwayo.
GSAM 262.2Muka White obu akaba arugire omu kigaali, Omukuru White yatekereize kugerageza embasi, arebe obu yabaire ekwateine buzima nari nangwa. Omu kubanza akagikwataho busasi n’emboko; omu bwire obundi embasi ekaba yakugarukiremu n’okuteera, baitu hati busaho kyakora. Hanyuma yagiikubamu n’amaani, kandi yongera yagiikubamu n’amaani, kandi yongera muno. Embasi tiyaayetaireho na kake aha biikuba ebyo, baitu ekaba etarukuhuta nk’entare ezi bamaraika bafungire eminu yazo ekiro Danieli yamarire omu kiina kyazo. Omukuru Bates yagira ati, “Hakaba hari kiikaro ky’ekitiinisa, kandi kikaba nikiboneka ngu Amaani ago agareetaga okworekwa, omu bwire obwo, gakaculeeza obuhangwa bw’embasi obw’obururu.”
GSAM 262.3Singa okworekwa oku kukaba kuri kuruga omu bulemu bw’omubiri gwe bwonka, ekikaguzo nikyija aho naaho: Embasi nayo ekaba erwaire omu mulingo nugwo?
GSAM 262Obuhamya bwa Israel Damon
GSAM 262.4Hanu nimpayo, nk’obuhamya obwongerera aha nkuru Omukuru Bates eyi yangambiire, ebigambo bino:—
GSAM 262.5“Emyaka nka makumi abiri erabireho, hanyuma y’okutandika kukwata Sabiti, Israel Damon akangambira ebyabaireho Muka White obu yaabaire n’okworekwa, we, Omukuru Bates, Omukuru White na muka we bari omu kigaali ekitaito enyima y’embasi eyabaire etarikworoberwa. Ekiro kinu nasomereire okushoborora oku okw’ekyabaireho, nk’oku kwahandiikirwe Omukuru Loughborough, kandi kuhika kwingana kimwe n’ebi Omukuru Damon yangambiire.” Kikahandiikwa, “R. S. Webber, Battle Creek, Michigan, Feb. 9, 1891.”
GSAM 263Obuhamya bwa Omukuru Bates aha Kworekwa
GSAM 263.1Omukuru Bates naashoborora ekyamubaireho ati:—
GSAM 263.2“N’obu ntarabonaga kintu kyona omu byo ekirwanisa n’ekigambo, nkatiina kandi nkateganira muno, okumara obwire bwingi ntarikwenda kwikiriza ngu byabaire bitari kintu ekindi okukira eki omubiri gwe ogwabaire gwadodomeire okumara obwire buraingwa gwabaire gwakora.
GSAM 263.3“N’ahabw’ekyo nasheriize omugisha gw’okubaza na we ari omu bantu abandi, obwengye bwe obu bwabaire butarimu kutabuka (ahabweru y’enterane), kumubuuza n’okumubuuza kandi n’okubuuza abanywani be abaabaire bamuherekeza, na muno munyanya we mukuru, kugira ngu singa nikisoboka mpike aha mazima. Omu bugyenderero bwingi obu akozere omu New Bedford na Fairhaven kuruga obwo, obu twabaire tuli omu nterane zaitu, namubonaga omu kworekwa emirundi mingi, kandi n’omu Topsham, Maine; kandi abaabaire bariho omu bimwe aha byabaire by’amaani ebyo bamanya kurungi omutima n’amaani gange byona ebi naateekaga omu kuhurira buri kigambo, n’okurora buri kyakora, kugira ngu mbone obu haba harimu oburyarya nari amaani ga mesimeri. Kandi nsiima Ruhanga habw’omugisha ogu naahairwe n’abandi kureeba ebintu ebi. Hati ninsobora kugamba ntaine kubangaanisa ahabwange. Ninyikiriza ngu murimo ogu n’ogwa Ruhanga, kandi gwahairwe okuhumuuza n’okugumya abantu be ‘abasaasaine,’ ‘abacwekere,’ kandi ‘abanoirweko obwoya,’ kuruga obu twamaliriize omurimo gwaitu ... omu Okitobba, 1844. Enyikara y’okutahirwa y’abantu abaabaire nibagira ngu ‘Reeba, hanu!’ na ‘Reeba, hariya!’ kuruga obwo ekatagarura muno abantu ba Ruhanga abesigwa kandi abenda, kandi ekakora kuba kigumire muno aha bantu abatabaire nibasobora kushoborora ebyahandiikirwe bingi ebirukuhakanisana ebabaire babatereire amaiso. Ninyikiriza ngu nahairwe omusana n’okwegesebwa aha nshonga nyingi ezi ntabaire ninsobora kwetegereza kurungi mbere. Ninyikiriza ngu ni mwana wa Ruhanga owayeriize, omwesigwa kandi oyenda.”10
GSAM 263.4“Omuhandiiki taratunga ‘ebiteekateeko’ by’okworekwa kwe ‘kuruga omu nyegesa ezabandize nari omu kwesomesa.’ Obu yaahairwe okworekwa kwe okw’okubanza, omu Desemba, 1844, we n’ekibiina kyona omu Portland, Maine (ahu abazaire be baabaire nibatuura obwire obwo), bakaba bahairweho ‘okubaza kw’omu kiro hagati’ nk’ekintu ekyahweire. Nikwo Mukama yamwolekereire omu kworekwa ensobi ei we n’ekibiina ky’e Portland baabaire baingiiremu. Hanyuma akagambira ekibiina okworekwa kwe, kandi baikiriza ngu ekyabaireho omu mwezi gwa mushanju kikaba kiri murimo gwa Ruhanga.”11
GSAM 264Oku Obutumwa bw’Abamaraika Bashatu Bwatwarwa omu 1847
GSAM 264.1Ebigambo ebikuratira kuruga hali Omukuru James White, ebyahandiikirwe omu Epreli, 1847, biryereka oku obutumwa obw’abamaraika bashatu bwabaire nibutwarwa omu bwire obwo:—
GSAM 264.2“Ebibiina by’abantu boona abakwikiriza okwija kwa kabiri nibikirizangana ngu maraika ow’aboolekirwe omu murongo gwa mukaaga n’ogwa mushanju ogw’ekicweka eki (Okusukuurirwa 14) akiikirra obutumwa bw’okwija hali ekanisa n’ensi.... Omurimo gwa maraika wa kabiri gwabaire gw’okwoleka ekibiina ky’abakwija ngu Babuloni egwire. Kandi habw’okuba ekicweka kikuru kyabo kitamanyire ensonga egi kuhika amaani g’okubaza kw’omu kiro hagati gabazukize omu bwire obuhikire kugira ngu baije bahunge ekanisa ekiro kya ikumi kitakahikire, nikikuratira ngu kuruga omwezi gwa mushanju, 1844, obutumwa bwa maraika wa kashatu bukaba, kandi bukiri, kurabura abarukwera ‘kukwata n’amaani,’ batagaruka enyima, kandi batakira ‘akamanyiso’ aka kibiina ky’abanamwali kyaihireho omu kubaza kwa maraika wa kabiri.
GSAM 264.3“Kandi kuruga omwezi gwa mushanju, 1844, obutumwa bw’amazima obw’abantu ba Ruhanga tibubaire nk’okurabura oku?—Buzimazima bubaire nk’okwo.... Omurongo gwa ikumi na ibiri nigugamba guti, Aha niho okugumisiriza kw’abarukwera kuri: aha niho abarukwata ebiragiro bya Ruhanga n’okwikiriza kwa Yesu. Wabarorere nkahi, Yohana?—Kinu, ‘hanu,’ omu bwire bw’obutumwa bwa maraika wa kashatu. Nk’oku obwire bw’okulindira n’okugumisiriza bwabireho kuruga omwezi gwa mushanju, 1844, kandi nk’oku ekibiina ekikwata Sabiti, n’ebindi, kyabonekere kuruga obwo, nikiboneka ngu twine omwoyo omu bwire bw’obutumwa bwa maraika wa kashatu.”12
Notes
- Okwolekwa 14:9-12. ↩
- Amakuru agarukire aha Bukatoliki bwa Rooma, orupapura 112. ↩
- Bamaraika Bashatu ab’Okwolekwa 14:6-12, orupapura 131, 132. ↩
- Rachel Preston akafa omu Vernon, Vt., Feburuari 1, 1868, aine emyaka 59. ↩
- Ebyafaayo bya Sabiti ebya Andrews, orupapura 506, omukubiso gwa 1887. ↩
- Ebyafaayo by’obwomeezi bwa Ellen G. White, pp. 95, 96. ↩
- Omu kitabu Okwimuka n’Okugenda Mumaisho, nikigamba ngu akareeba emyezi munaana eya Saturni. Enkyukakyuka egi ekakorwa hanyuma y’empapura ezikubirwe ez’okukebeerwa kumara kuruga omu mikono yange. Kuruga obwo emyezi mingi eyabaire etarikumanywa omu Yupiteri n’omu Saturni eizwire kumanywa. ↩
- Eiguru ry’Enyonyoozi rya Dick, p. 96. ↩
- Ebaruwa ya Muka Truesdail, Jan. 27, 1891. ↩
- Ekigambo hali Akabiina Kake, p. 21. ↩
- Ibid., 22. ↩
- Ibid., 10, 11, Brunswick, Maine, Mei 1847. ↩