Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Esuura ya 4 — Obwire bw’Enkomerero

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Nukwo nkagamba nti, Ai Mukama wange, ebintu binu birikomera ki? Nawe akagarukamu ati, Genda, Danieli: habwokuba ebigambo bifungirwe kandi bimanikwe akamanyiso okuhikya obwire bw’enkomerero. ... Ababi balyongera kukora obubi: kandi omu babi hataliho n’omu alyetegereza; baitu abanyabwengye balyetegereza.”1

GSAM 77.1“Yampamura ati, Tegeera, iwe mwana w’omuntu: habwokuba okworekwa kulibaho omu bwire bw’enkomerero.”2

GSAM 77.1“Baitu iwe, ai Danieli, fungira ebigambo kandi manika akamanyiso ha kitabu, okuhikya obwire bw’enkomerero; baingi baliruka bajya n’okugaruka, kandi okumanya kulyeyongera.”3

GSAM 77.1Obwire bw’enkomerero obubazwaho hanu nibumanyisa ki? Tibusobora kuba enkomerero yonyini, habwokuba omu mulingo ogwo, ekicweka ky’obunabi bwa Danieli ekyafungirwe tikyagasiire abantu. Nk’oku “ebintu eby’okworekebwa biri byaitu,”4 ekicweka kinu kibaire kigasa omu bwire bumwe. Nahabweki ekigambo “obwire bw’enkomerero” kiramanyisa obwire obuli haihi n’enkomerero yonyini, omu bwire ebintu ebyagambirwe Danieli biryetegerezebwa.

GSAM 77Orunaku rw’Okuteekanisa Kwe

GSAM 77.2Hatali kubanganizibwa, kiramanyisa obwire obwayetereirwe nabbi Nahumu “orunaku rw’okuteekanisa kwe.” Hanu nabbi akaba nagamba ha kuhwerekerezebwa kwa Nineve n’“iraka ly’ekiboko, n’iraka ly’enyamuziga z’amagaali ezirukuhuruma, n’amafarasi agaruka n’amagaali agajumpa.”5 Nabbi akabanza kwolekwa akabi akarukukira obukuru akarikwija ha nsi yona, obu “ensozi zitengeta namberali, kandi obusozi bwaga; n’itaka lijumikwa omu maiso ge, ego, ensi yona n’abo boona abagiikaramu. Noha asobora okwemerra omu maiso g’ekiniga kye? Kandi noha asobora kwikara omu bukambwe bw’ekiniga kye? Ekiniga kye kiseserwa nk’omuriro, kandi amabale gasenyuka habweye.... Alimalirra kimu; akabi tikaragaruka omurundi gwa kabiri.”6

GSAM 78Amagaali againe Amatara g’Omuriro

GSAM 78.1Nabbi ayongera nagamba ha runaku runu rw’okuteekanisa ati: “Amagaali galiba n’amatara g’omuriro omu runaku rw’okuteekanisa kwe, kandi emiti ya firu eritingitira muno. Amagaali galijugana omu nguudo, galitomerangana omu mihanda minene; galirabika nk’amatara, galiruka nk’okumyansa. Alibara abesigwa be; balitisana omu kugenda kwabo; balyanguha okuhika ha rukuta lwarwo, kandi ekyokwekinga kiriba kyatekanisiibwe.”7

GSAM 78.2Obu nibusoborra kurungi muno omutraini ogw’omu biro binu ogurukwanguha nk’okumyansa, omukulembeze nagumiza kubara n’okugaruka kubara abantu be, kuruga ku siteesheni emwe okuhika endi, kandi nabo basitara omu kugenda kwabo obu mutraini guli omu kugenda! Kandi haroho n’okukozesa muno emiti ya firu habw’emiti y’emihanda ya gati ya reriwe, emisaalaba, enju z’okwekinga orubura, n’ebindi. Nikigambwa ngu omuhanda gumu ogwambuka ensozi za Sierra Nevada guli n’enju z’okwekinga orubura ez’emiti ya firu ha mayiro makumi ana na musanju. Kandi nabbi akagamba ngu binu byona biriba omu “runaku rw’okuteekanisa kwe.”

GSAM 78.3Obwire bunu bw’enkomerero bwongera kubazwaho nabbi Yoweli obu ekiragiro kihawe abakozi ba Mukama kiti, “Mufuuze ekikondere omu Siyoni, kandi mumanyise akabi omu rusozi rwanje orurukwera: abantu boona ab’omu nsi batetemere; habwokuba orunaku rwa Mukama rwija, kandi ruli haihi.”8

GSAM 78.4Kandi nabbi Zefaniya nagamba ati, “Mwesorooze hamwe, ego, mwesorooze, ai ihanga eritayegombwa; embere ekiragiro kitazaarwa, embere orunaku rutabita nk’ebisara, embere ekiniga kya Mukama ekirukubabura kitabaho haliimwe, embere orunaku rw’ekiniga kya Mukama rutabaho haliimwe. Muserre Mukama, imwe abacureezi boona ab’omu nsi, abakozere omusango gwe; muserre obwinganiza, muserre obucureezi: obundi mulikwekebwa omu runaku rw’ekiniga kya Mukama.”9

GSAM 79.1Kusobora kumanya kurungi ekimanyisa ekigambo “obwire bw’enkomerero,” n’omu kiro ki obutandikira, nitwija kutunuulirra eky’okubanza ekindi ekirukukozesa ekigambo kimu. Omu suura ya ikumi n’emwe eya Danieli, habonekeramu obusobozi obw’okubinga abantu obwakaba bulitwara obulemi bwabwo okuhikya obwire bw’enkomerero. Mukama akagamba ha busobozi bunu obw’okubinga ati, “Abamu omu banyabwengye baligwa, kubageza, kubakeesa n’okubafoora abarukwera, okuhikya obwire bw’enkomerero: habwokuba bwo [obwire bw’enkomerero] bukyali bwire obwatekanisiibwe.”10

GSAM 79Omurimo gw’Ihembe Erito

GSAM 79.2Abahandiki Abaporotestanti abakira boona nibaikirizangana omu kutaho obusobozi bunu n’ “ihembe erito” erya Danieli 7 ha kanisa ya Roma, eyabaire n’obusobozi bw’obulemi omu mikono yayo omu bwire “obwatekanisiibwe.” Obwire bunu obwatekanisiibwe bwali “obwire, n’obwire bubiri, n’ekicweka ky’obwire.”11 Bunu bwali biro 1260 eby’obunabi—emyaka 1260—ey’obulemi bw’ihembe erito, kuruga 538 kuhika 1798 A.D. Omu mwaka ogw’enkomerero ogwo, obusobozi bw’obulemi bw’ihembe erito bwagibwaho, omu “bwire obwatekanisiibwe.” Nahabweki omu bwire obwo abantu bakaba batakyagwa omu mikono y’obusobozi obu nk’oku babagaireho kara. Nahabweki omwaka gunu—1798—nigumanyisa okutandika kw’obwire obu obunabi bunu bweta “obwire bw’enkomerero.”

GSAM 79.3Omwaka 1798 gukamaliriza “biro 1260”—emyaka 1260—omu biro Mukama “Bajurizi be Babiri” (Endagaano Enkuru n’Empyaka) bakaba balibanza “kuteera obunabi... bambaire ebijwaro by’ensaho.”12 Omu myaka y’obwire bw’ekizikiza ey’okubingwa, Ebyahandiikirwe bikaba biteirwe omu Orugriki n’omu Latiini, kandi abantu baingi bakaba batabimanyi. Okuhisha Ebyahandiikirwe hansi kunu kugeranizibwa n’okubambaza “ebijwaro by’ensaho.”

GSAM 80Abajurizi Babiri Baitwa

GSAM 80.1“Obubalimara obuhamya bwabo [omu nyikara y’ebijwaro by’ensaho], ekisoro ekiruga omu kiinongoro kiribatera orwita [Setani nagambura kandi nakorera omu bantu b’ensi], kiribasingura kandi kibaita. Emitumbi yabo giryatera omu muhanda gw’orurembo orukuru, orwetwa Sodoma na Misiri omu by’omwoyo, nambere Mukama waitu yabambiirwe [‘n’abambwa,’ omu mpindura ya Denmark n’empindura eyagorobereire]. Kandi abantu n’amahanga, n’endimi, n’ebika, balirora emitumbi yabo okumala ebiro bisatu n’ekicweka, kandi tibalikiriza emitumbi yabo kuteekwa omu magoro.”13

GSAM 80Obulemi bw’Obutiinwaza

GSAM 80.2Kwaitwa kw’abajurizi banu kukahikirra omu “bulemi bw’obutiinwaza” omu Bufaransa, kuruga 1792 kuhika 1795—emyaka esatu n’ekicweka. N’obukiraaba ngu empindahinduka y’Abafaransa yagumire emyaka mukaaga rundi musanju, omu myaka esatu n’ekicweka ey’okubanza nibo bakozere amaani maingi kuhwerekereza Baibuli, ediini, n’abantu boona abaagumire omutima kugamba kurungi ha kimu hali binu. N’obukiraaba ngu empindahinduka y’Abafaransa ekagamba ngu erwana n’obukama n’obulimba bw’abakaherezi, omu mazima ekahinduka orwita rw’okuhwerekereza Ruhanga na Baibuli. Ha bwire obwakaba buli haihi n’empindahinduka, tusoma tuti,

GSAM 80.2“Kitasemereire kwebebwa ngu embere y’empindahinduka ya 1792, abakulembeze b’obuteyikiriza omu Bufaransa bakagambwa ngu bakakungaanya kandi bakozesa £900,000 [$4,500,000] omu mwaka gumu, kandi, ego, emirundi nyingi, omu kugura, kucapa n’okusaasaanya ebitabu eby’okwonona obwongo bw’abantu n’okubateekanisa habw’ebikorwa eby’akabi ak’amaani.”14

GSAM 80Abahandiki Abatali Bikiriza

GSAM 80.3“Omuhanda gw’empindahinduka nk’egi gukeetekerwa habw’ebihandiiko bya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, n’abandi ab’ekika kimu nabo, omu bihandiiko byabo bakaba nibalengaho kusaasaanya emisingi erwanisa ediini ey’obuhangwa n’ey’okworekebwa. Okwolekebwa tikwakanzirwe kwonka, baitu kwagibwaho kimu; Ruhanga yagobwa omu bihangwa byona, kandi ekisisani ky’okuteebereza ekyayetwa Ruhanga Omukazi w’Obwengye kyateekwa omu kiikaro kye.”15

GSAM 81.1Omu mwaka 1793, entekereza y’abantu ekaba eri nk’egi ngu abakinyi b’emizannyo bakatendwa muno habw’okusekerera Ruhanga na Baibuli omu bigambo by’obutukire. Nk’eky’okuboneraho, tuhayo ebigambo binu:

GSAM 81.1“Omukinyi w’emizannyo Monert, omu Kanisa ya St. Roche [Paris], akahikya obutatiina Ruhanga haiguru muno. ‘Ruhanga, obworaaba oliho,’ akagamba, ‘cwa omusango ha ibara ryawe eryahemukirwe! Nkugamba nti nkurwanisa. Oikara nyamazire. Otinyire kuteera enkuba yawe. Nooha arikwija kwikiriza obwomeezi bwawe hanyuma y’eki?’”16

GSAM 81Omurimo gw’Obutukire omu Lyons, Bufaransa

GSAM 81.2Ha mulingo abo abaaitiire abajurizi, “bambiire Omwana wa Ruhanga omurundi ogundi, kandi bamuteire omu busaasa”, (Abaheburaayo 6:6), balibonekera omu bikorwa by’embaga eyakozere Fouché omu Lyons, kuhimbisa Chalier, omutegyeki wa Lyons, owabaire aitiibwe. Fouché atakahikire Lyons, akaragira ati,

GSAM 81.2“ebimanyiso byona eby’ediini bisenywe; kandi ha marembo g’ebibanja by’amagoro handikwe ngu, Okufa n’okugona okw’ebiro n’ebiro.... Ekisisani kya Chalier kyatwarwa omu nguudo, nikihonderwa ekiteerane ky’abantu bangi muno abaitanyi n’abakazi b’obusihani. Hanyuma yabo hakagenda endogoyi eheekere Enjiri, omusalaba, n’ebibya by’okweteraniza, ebyasembiire kuteebwa omu muriro, kandi endogoyi eteekwa kunywa omwenge ogwatekereirwe omu kikopo ky’okweteraniza.”17

GSAM 81.3Embaga y’Obwengye eyabaire Paris erobororwa omu mulingo gunu:

GSAM 81.3“Bakagenda omu mutereko kuhika ha lukiiko, kandi abantu b’ekitezo ... bakasekerera omu mulingo gw’obushema muno emikoro y’ediini.... Abasaija abaambaire ebizwaro by’abaherezi, nibayemba haleluya kandi nibarina ekizina kya Carmagnole, bakahika ha muryango gw’olukiiko. Hanu baateka omukate ogw’okweteraniza, obubokosi nambere gwabaire guteirwe, n’ebisisani bya zaabu na feza. Bakakora orubazo rw’okusekesa.... ‘Imwe,’ nikwo ekitongole kuruga St. Denis kyagambire, ‘imwe ebikoresho by’obutiini, abatukuvu ab’emiringo yoona, hati mube abagonza ihanga, mwimuke mwena hamu kandi mukorere ihanga omu kugenda omu kiikaro ky’okukomeramu ezaabu, mukabumbwe.’”18

GSAM 82Ekigambo kya Ruhanga Kiruga omu Kizikiza

GSAM 82.1“Hanyuma y’ebiro bisatu n’ekicweka, Omwoyo gw’obwomeezi kuruga hali Ruhanga gwabinjirramu” (Abajurizi), kandi “bainamuka baija omu iguru omu kicu.”19 Obwire bwa Ruhanga bukaba buhikire ngu ekigambo kye kiruge omu kizikiza kandi kitezwe omu maiso g’ensi. Obwire bukaba buhikire (1798) ngu omurimo gw’abakwenda gukorerwe omu nsi yona. Omu 1804, Omuryango gw’Ebaibuli gw’Abangereza gwategekebwa. Hanyuma y’eki hakakurataho emiryango mingi ey’Ebaibuli, kandi hati Baibuli evunwiibwe omu ndimi nkuru zoona ez’ensi. Nahabweki Ebyahandiikirwe, Abajurizi Babiri, obubazira omu maiso abantu boona basobore kubirora n’okubisoma, bigeranizibwa n’okwambuka kwabo omu iguru omu kicu.

GSAM 82.2Omu bwire bw’empindahinduka y’Abafaransa, Voltaire akagamba ngu omu myaka kikumi Baibuli eriba etakyakozesebwa. Omu mwaka gwa kikumi kuruga ha kiro yagambire eki, Baibuli nyingi zikasaasaanyizibwa omu Bufaransa bwonka okukira ezi bakaba bamanyi ngu ziriho obu Voltaire yakoraga okwirata kunu okw’obushema. Kandi enju n’obu yenyini nambere yagambire ebigambo binu, nikigambwa ngu hati erakozesebwa nk’enju ya Baibuli.

GSAM 82Eibaale lya Rosetta Lizooweka

GSAM 82.3Hariho bintu bibiri ebikwatanise n’omwaka 1798 n’abantu b’Abafaransa ebitusemeriire kutunuulirra: eky’okubanza, omu mwaka ogwo, amahe g’Abafaransa, agoolebwa General Berthier, gakasingura obulemi bwa papa omu Roma, gahikiriza (batakamanyire) obunabi obw’ekikorwa kinu, obwabaire buli omu kitabu kimu kye baabaire balwanisa; ekyakabiri, omu mwaka ogwo gumu, ha Fort St. Julien, ha mukono gwa Rosetta ogw’omugereka gwa Nile, amahe g’Abafaransa, obu gakaba nigacwa omwina, gakazoora eibaale eryamanyikire erya Rosetta, erirukuterekwa hati omu British Museum. Ha ibaale eri hariho omukono omu miringo esatu: obuhandiki bw’ebisisani, obukozesebwa abaherezi; obuhandiki bw’abantu baingi, obukozesebwa abantu ba bulijo; n’Orugriki. Kinu nikyo ekisumuruzo ekyafungwire obuhandiki bw’abantu baingi n’obw’ebisisani obwabaire butamanyikwa. Hati, nk’oku omuntu ondi yagambire, “okukozesa enkondo n’ekitiyo, nibazoora obuhandiki bunu omu nyuguta z’abantu baingi, kuhayo obuhamya bwingi bw’amazima g’ebyahandiikwa bya Baibuli ebya kara okukira oburuga omu kiikaro kindi kyona aheeru y’Ebyahandiikirwe byonyini.” Nahabweki abantu bonyini abateekereire kuhwerekereza Baibuli, batamanyire, bakozesebwa kuhikiriza obunabi obw’okugibwaho kw’obulemi bwa papa ha nkomerero y’emyaka 1260, kandi n’okuzoora ekisumuruzo ky’obuhandiki obwonyini oburukwimariza amazima g’Ebyahandiikirwe ebyabalwire muno kuhwerekereza.

GSAM 83“Olimwemerra omu Mugabo Gwawe”

GSAM 83.1Kiki Maraika eki yagambire Danieli ngu kiribaho omu bwire bw’enkomerero? Kuruga omu bwire obu yahuliire omuntu arukwera nagamba ati, “Okuhikya ebiro 2300; hanyuma ekifo ekirukwera kiryozebwa,”20 obwongo bwe bwijura okweraliikirra habw’ekibuzo ky’okumanya “enkomerero y’ebintu binu” n’ “habw’ebiro bingahi” biribaho.21 Ha mpero, akamanyiswa ngu okumanya obwire tikwakaba kwa kiro kye. Akagambirwa ati, “Genda omu muhanda gwawe okuhikya enkomerero; habwokuba olihumura, kandi olimwemerra omu mugabo gwawe ha nkomerero y’ebiro.”22

GSAM 83.2Abamu batekereize ngu ebigambo binu bikaba nibimanyisa enkomerero y’ensi ey’enkomerero, kandi ngu omu bwire obwo Danieli, hamu n’abantu ba Mukama abandi, balihabwa empeera yabo kandi bamwemerre omu mugabo gw’obusika bwe. Ekigambo ky’Oruheburayo ekimanyisa omugabo gw’obusika, orubaju rw’ensi, n’ebindi, nikigambwa ngu gheh-vel. Eki tikyo kigambo ekihindwirwe “omugabo” omu Byahandiikirwe binu; ekigambo hanu ni goh rahl. Abeegi b’Oruheburayo batugambira ngu ekigambo kinu, goh rahl, kibonekera emirundi makumi musanju na mukaaga omu Ndagaano Enkuru, kandi n’ekigambo kimu ekikozesebwa omu kugamba ha kwoza okw’ekifo ekirukwera okw’ekyokuboneraho, nambere obugabe bwateirwaga kumanya embuzi ki eyakaba nesaagwa. Omukaherezi omukuru yatwara esagama y’embuzi ya Mukama akagenda omu kifo ekirukwera kukora omurimo gw’okwoza, Isareri yoona ekaba eyemeriire aheeru, n’ebaraba omwoyo gwabo kandi nibaba nibagamba ebibi byabo, nukwo bemerre basemeire kandi bahabwe omugisa gw’omukaherezi omukuru obw’arugamu omu kifo ekirukwera. Nahabweki, ha runaku orwo, Isareri ekaba eyemeriire omu mugabo gwayo.

GSAM 84.1Okwoza okw’enkomerero okw’ekifo ekirukwera obukwija, ha nkomerero y’ebiro 2300, omusango gwa Danieli, hamu n’emisango y’abafu boona abahikiriire, gukaba nigwija kutunuulirwa omu maiso ga Ruhanga. Nahabweki Danieli ayemera omu mugabo gwe.

GSAM 84Ebigambo Bimanikwe Akamanyiso Okuhikya 1798

GSAM 84.2Omu kugarukamu ekibuzo kya Danieli, “Ai Mukama wange, enkomerero y’ebintu binu eriba ki?”23 akagambirwa ati, “Ebigambo bifungirwe kandi bimanikwe akamanyiso okuhikya obwire bw’enkomerero.”24 Ekintu ekyateire obwongo bwa Danieli omu kweraliikirra kyali “di?” “habw’ebiro bingahi?” n’ “enkomerero eriba ki?” Binu nibyo byabaire bibuzabuzaga kandi bituntura nabbi, kandi binu byonka nibyo byakaba bigenda kufungirwa kandi bimanikwe akamanyiso okuhikya “obwire bw’enkomerero,” hatali kitabu kya Danieli kyona, nk’oku bamwe batekereize. Embere y’obwire bunu bwa 1798, abeegi b’obunabi bakaba baine omusana ha wiiki makumi musanju, kandi bakamanya ngu zatandikire B.C. 457, obuheereza bwa Kristo omu bantu, okufa kwe, n’ebindi, bikahikirra n’obubazi bw’ewiiki makumi mukaaga na mwenda n’egi makumi musanju kuruga ha kiro eki. Okuhikirra oku kw’omurimo gw’Omujuni omu bumu n’obubazi kunu kukabahayo obuhamya bw’amaani ngu akaba ali Masiya ow’amazima, kandi ngu ekiro ky’okutandikiraho wiiki makumi musanju kyateirweho kimu. Obutazoora kwabo ngu wiiki makumi musanju ni kicweka ky’okubanza eky’ebiro 2300, kyaleka ensonga eyo efungiirwe okuhikya hanyuma ya 1798, nk’oku kyarangirirwe.

GSAM 84Ekisumuruzo ky’Ebiro 2300

GSAM 84.3Hati leka twetegereze amakuru g’ensonga egi. Kuhika omwaka gwa 1798, abashoborora obunabi bakaba batamanyire obwire ebiro 2300 byakuhwire. Bakaba nibasobora kwetegereza obubonero, ekishushani n’ebisoro by’ekitabu kya Daniel, baitu bakaba batamanyire ebiro 2300 byakuhwire hi, habwokuba bakaba bataramanyire obwire ebiro byatandikire. Nk’obuhame bw’ensonga egi, tusoma omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati, orupapura rw’Abadventista rwaba nirucapirwa omu New York City, omu tariki 15 Ogw’omukaaga, 1842, nti, “Nikitebeza munonga kurora abahandiiki abatali bakwataniire, abaine kurora, kuruga 1798, ekintu ekyaba kitaroho muntu n’omwe yakirora mbere—nti wiiki makumi mushanju zikaba nizo ekisumuruzo ky’ebiro 2300.”

GSAM 85Bangi Nibabona Omusana

GSAM 85.1Nk’okumanya kunu kwaba “kufungirwe” kuhika obwire Mukama yateireho bukahika, nukwo n’obwire “bw’enkomerero” bwahikire, abantu baingi bakaba nibaija “kugenda n’okugaruka” omu Byahandiikirwe, nibaseruliiriza ensonga ezi. Obu twageragerezaniza mpindura nke z’ekihandiiko, ekitekerezo eki nikiija kweyoleka kurungi munonga.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke agamba ati: “Bangi baligyezaho kuseruliiriza amakuru; kandi okumanya kulyongera—omu mulingo ogu.”

GSAM 85.3Omu Baibuli y’Orujeremani eya Luther, eyahindwirwemu, tusoma tuti: “Nukwo abantu baingi balikiseruliiriza, kandi babone okumanya kwingi.”

GSAM 85.4Baibuli y’Orujeremani erukwetwa Parallel Bible egamba eti: “Bangi baligenda nibakiseruliiriza, nukwo okumanya kulyongerwe.”

GSAM 85.5Baibuli y’Orujeremani eya L. Van Ess, eyikirizibwe na papa eri abasomi Abakatolika, ehandiika eti: “Bangi baligiseruliiriza, kandi okumanya kuliba kwingi.”

GSAM 85.6Baibuli y’Omu-Sweden egamba eti: “Bangi baligaseruliiriza omu kyo, kandi okumanya kuliba kwingi.”

GSAM 85.7Baibuli y’Omu-Denmark na Norway, eyahindwirwemu, egamba eti: “Bangi baligaseruliiriza n’obwekamba, kandi okumanya kuliba kwingi.”

GSAM 85.8Omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati kw’itariki 15 Ogw’omukaaga, 1842, tusoma aha kuseruliiriza n’okutunga okumanya aha kintu ekyaba kifungirwe mbere ya 1798, tuti: “Tikihikire kuba nk’okukwatana okw’ekitangaza, nti abahandiiki baingi, batamanyire n’omwe n’owundi, bahikire ha kintu kimu omu bwire bumwe?”

GSAM 86.1Hanu twataireho olukalala rw’abantu n’ebibiina eby’enjawulo, makumi abiri omu mugatte, abazoire amazima aha nkomerero y’ebiro 2300, batakakwataniire omu kubagana amakuru, baitu nk’ekyavire omu kuseruliiriza Ebyahandiikirwe n’obwekamba, nibwebemberwa n’Omwoyo wa Ruhanga. Ha mutwe gw’olukalala lunu twataireho William Miller ow’e New York; hanyuma haza A. J. Krupp, ow’e Philadelphia, Pa.; David McGregor, ow’e Falmouth, Maine; Edward Irving, ow’e Bungereza; Archibald Mason, ow’e Scotland; W. E. Davis, ow’e South Carolina; Joseph Wolff, owakozere omu bicweka byingi bya Asia; Alexander Campbell, omu mpaka ze na Robert Owen, omu 1829; Kaputeni A. Landers, ow’e Liverpool, Bungereza; Leonard Heinrich Kelber, ow’e Stuttgart, Germany; Lacunza, ow’e Spain; Hentzepeter, ow’e The Hague, Holland; Dr. Capadose, ow’e Amsterdam, Holland; Rau, ow’e Bavaria; abahi b’omu Tartary, omu 1821; abeegi ba Baibuli ab’e Yemen, omu kitabu kyabo ekirukweta “Seera;” Hengstenberg, omu kicweka kindi kya Germany; Abarussia aha Nyanja ya Caspian; Abamolokani aha nkomo z’Inyanja ya Baltic, n’abandi.

GSAM 86.2Aha mulingo ensonga egi yayerukire emirundi n’emirundi eri abeegi b’obunabi, kandi n’obu batamanyire n’owundi, ebirukukurataho nibyoreka biti:—

GSAM 86.3Omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati kw’itariki 15 Ogw’omukaaga, 1842, harimu ebigambo binu: “Tukabone obutabu obuine omutwe ogu, ‘Enyandiko ibiri aha kubara kwa Daniel okw’obunabi okw’ebiro 2300, n’obujunanizibwa bw’Omukristaayo kuseruliiriza okujuna kw’Ekanisa, eyahandiikirwe Archibald Mason, omugabura w’engiri, Wishawtown, Scotland. Newberg. Yacapirwe kuruga omu mpindura ya Glasgow, na Ward M. Gazeley, 1820.’ Omu kitabu eki Mason agamba ati, ‘Mperize kurora akatabu kakye akatandikire kucapirwa omu Amerika, na Omugabura Wm. E. Davis, ow’e South Carolina, kandi kagarurwemu kucapirwa omu 1818 e Warkington, omu majyepfo ga Bungereza. Omuhandiiki onu agamba ngu ebiro 2300 bikatandikira hamwe na wiiki makumi mushanju (esura 9:24). Ninyihirizibwa kukwatana n’ekitekerezo eki.’”

GSAM 87Davis, Ow’e South Carolina

GSAM 87.1Omu namba egi nyini eya Kubaza kw’omu Kiro Hagati, omuhandiiki akagamba ati, “Ekitabu kya Davis nikiba kyahandiikirwe haihi n’omwaka 1810.” Obu yabaza aha kuteekereza okwahandiikirwemu, akagamba ati, “Omusomi nasobora kuteekereza ngu nasoma ebitabu bya Miller, Litch, Stores, rundi Hale, baitu nitwikiriza ngu omuhandiiki weena ow’obutumwa bw’okwija kwa kabiri ow’omu biro binu akaba ataramanyire ekitabu eki kuhika wiiki ehoire. Omuhandiiki w’orupapura runu [Kubaza] akaba atakakirora. Ekiteekerezo kya Davis aha bwire, Mason eki yahamize, kyali ngu ebiro 2300 byakuhwire n’omwaka gw’Abayudaaya 1843—omwaka gwaitu 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff n’Abandi Makumi Abiri

GSAM 87.2Omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati kw’itariki 31 Ogw’omunaana, 1843, tusoma ngu “omu 1822 Joseph Wolff (ow’e Bungereza) akacapa ekitabu ekyetwa ‘Aryagaruka, Omwana w’Omuntu omu Bicu by’Iguru.’” Kandi harugaho ngu “omu 1826 abantu makumi abiri, ab’enzikiriza z’Abakristaayo ezihikire, bakaterana London hamwe na Wolff, kusoma Baibuli. Bakahika omu kucwamu kumwe bonka. Bakongera emyaka 45 ha myaka 1260.” Okwongera emyaka 45 ha myaka 1260 eyahwire omu 1798, nikutuhika ha nkomerero ya 1843, omwaka gw’Abayudaaya, ogu omu mazima guli 1844 yaitu.

GSAM 87Ekiteekerezo kya Alexander Campbell

GSAM 87.3Omu namba egi nyini ey’orupapura runu, nihandiikirwe ahakya Alexander Campbell ngu, “omu 1829 akagira empaka ze zimanyikire na Robert Owen, omutakkiriza, omu zayereire ngu okworekwa kwa Daniel kuhika ha nkomerero y’obwire, ngu ebiro 2300 n’emyaka, kandi birihwa ha myaka nka 1847 kuruga okuzaarwa kwa Kristo, nk’oku we yonyini yayorekere, kwaba emyaka ina mbere y’okubara okwa bulijjo.” Nahabwekyo okubara kwe kukahwisiriza ebiro 2300 ha nkomerero y’emyaka 1843 egy’Abayudaaya kuruga omu bwire bwa A.D.—nukwo bukaba 1844.”

GSAM 88.1Omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati kw’itariki 21 Ogw’omwenda, 1843, harimu amakuru g’ekitabu ekyatungirwe, obuine omutwe ogu, “Eiraka hali Bungereza na Amerika, omu kihandiiko ky’Ebyahandiikirwe aha kwija kwa kabiri kwa Mukama waitu n’Omujuni, oku twara kusaba buli kiro, nitugamba tuti, ‘Obukama bwawe bwije, eby’oyenda bikorwe omu nsi nk’oku bikorwa omu iguru,’25 Ekyahandiikwe na Kaputeni A. Landers, ow’e Liverpool, kandi kyacapwa S. Kent n’Omukago, 1839.”

GSAM 88.2“Nawe, nk’abandi, akabara obwire, nagamba ngu nkomerero y’ebiro 2300 eri emyaka 1847 kuruga okuzaarwa kwa Kristo kwonyini.” Eki nikyo kyaba 1844 yaitu, habwokuba akazairwa emyaka ina mbere y’okubara okwa bulijjo.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Omu Review and Herald kw’itariki 17 Ogw’okutaano, 1892, harimu ekihandiiko kuruga hali Omugabura L. R. Conradi, ow’e Hamburg, Germany, omu arukugamba ati:—

GSAM 88.4“Abasomi baitu abasinga obwingi nibaba bamanyire omukuru w’Abalutheri owamanyikire Bengel, ow’omu kyasa ekyahwire [nk’oku Schaff agamba, Bengel akafa omu 1751], owataireho obwire bw’okwija kwa Mukama waitu omu 1836, okubara kwe nikwingira ha namba 666 omu Kitabu ky’Okwolekwa. Baitu obwire obu butakahwire, omusaija ondi akatandika kuhandika, omwegesa w’ishomero arukweta Leonard Heinrich Kelber. Akatabu ke k’okubanza kakairuka omu 1824, karikwetwa ‘Enkomerero eri haihi,’ kandi karimu okworeka Matayo 24 na 25. Kacapirwe Bavaria. Baitu omu 1835, akatabu akarukukira obwingi, kaine omutwe ogu, kairuka Stuttgart, kaine empapuro 126. Eki nikiija kutugasira munonga, kandi ngu abasomi baitu bakyetegereze kurungi, ninyongera mpindura y’omutwe gwakyo: ‘Enkomerero Neija, ekahamibwa omu mulingo ogw’okuseruliiriza kandi ogw’okukwikirizibwa, kuruga omu kigambo kya Ruhanga n’ebyabaireho omu biro binu; nikihakanisa rwose entekaniza yona erukuhakanisa kulindira okwija kwa Mukama waitu, rundi okubara obwire; nikyoleka kurungi omulingo omukuru Bengel yasobire emyaka mushanju aha mwaka mukuru ogw’okucwamu; habwokuba si 1836, baitu omwaka 1843, niyo nkomerero, nambere orutaro orukuru hagati y’omusana n’ekizikiza rurihwerera, kandi obukama bw’obusinge obw’alindiriirwe muno obwa Mukama Yesu bwalitandika omu nsi.’”

GSAM 89.1“Empindura ya kabiri yairukire omu 1841, nayo Stuttgart, kandi nk’oku ndikumanya, harabaho endi omu Saxony. Nk’omutwe gwakyo gurukwoleka, akatabu, hanyuma y’okugarukamu okuhakanisa okw’abantu boona, kakyoleka omu mulingo ogw’omusana kandi ogw’akakoba enkoragana eri hagati y’ebiro 2300 ebya Daniel 8 na wiiki makumi mushanju eza Daniel 9, kandi kabahika omu mwaka 1843 (1843 ey’Abayudaaya—1844 yaitu). Hanyuma omu kitundu ekisigaire ky’ekitabu, akakyoleka kuraba omu bubonero bw’ebiro ngu ensonga egi eri haihi.”

GSAM 89.2“Okuba harabaireho empindura nyingi, eki kyonyini nikyoleka ngu abantu bakakitwara nk’eky’omugaso. Ow’oruganda Schäche, hati arukutuura Australia, akabona amatangazo gakyo n’omu kicweka kya Silesia eky’ahare, kandi hanyuma y’okukagomesa, akakisoma n’obwegendereza, omu nju erafungirwe. Omu kitabu eki tihariho akabonero koona akarukwoleka ngu omuhandiiki akaba amanyire entambuza nk’egi omu nsi, baitu omu buyambi bw’Omwoyo wa Ruhanga akahika ha kucwamu kumwe.”

GSAM 89.3“Omu 1842 akahandika akatabu akarukukira obwingi, kaine empapuro 286, nako Stuttgart, aha ‘Ebiteekerezo Ebikuru kandi eby’Ebyahandiikirwe aha Kutondekwa n’Okumara kw’Ensi; rundi eky’okugarukamu kyona aha kibuzo kinu: Habwaki Ruhanga yahangire ensi omu biro mukaaga ebikurataine—okuba haihi kwa Mukama waitu kucwa omusango gwa Antikristo; n’ebintu ebikulu kandi eby’okusemererwa eby’omwaka 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Haihi n’omwaka 1812, Lacunza, omu Spain, akacapa ekitabu ekyetwa, Okwija kwa Masiya omu Kitiinisa n’Obukuru. Omuhandiiki aketwara omutwe ogutamanyikirwe ogwa “Ben Ezra,” kandi batekereza ngu akaba Muyudaaya owahindukire. Edward Irving, ow’e Bungereza, hanyuma y’okutandika omurimo gwe ogw’okwija kwa kabiri, akahindura ekitabu eki omu rurimi rw’Olungereza. Nahabwekyo, kyabaza amakuru gakyo omu ndimi ibiri n’okukiraho.

GSAM 89.5Nikitebeza munonga, hanyuma y’emyaka kuhwa, kugaruka hamwe ebicwamu by’abeegi ab’enjawulo, kuruga omu kutandika kw’ekyasa ekyahwire kuhika 1840, abakabara ebiro 2300, kandi bakataireho wiiki makumi mushanju nk’ekitundu ky’okubanza eky’obwire obu, hanyuma tukabona boona nibakwatana aha nkomerero y’obwire obu omu 1844.

GSAM 901844 Enkomerero y’Amazima y’Ebiro 2300

GSAM 90.1Nikibasa kubaho ekikibuza kiti, Nituba n’okwesiga ngu 1844 niyo tariki y’amazima ey’enkomerero y’ebiro 2300? Ego! Nk’oku okuhikirizibwa kw’obunabi okw’ebisuba kutasobora kuhika omu bwire obuhikire obw’okuhikirizibwa okw’amazima, nikwo tusemeriire kuhika ha kucwamu ngu omwaka 1844 niyo nkomerero ehikire ey’ebiro 2300. Ruhanga, owafungire okumanya oku kuhika 1798, kandi akararanga ngu omusana gwakwo gwalibuka, omu Mwoyo gwe ogutahubya akwebembera abamuseruliire n’obwekamba ngu bamwetegereze kurungi aha bwire obu. Obwire bwe bukaba buhikire ngu “okumanya” aha nsonga egi “kweyongere,” kandi akabaha omusana ogw’amazima.

GSAM 90.2Hanyuma y’okubona enkomerero y’obwire obwahairwe abantu kwebembere omu “bwire bw’enkomerero,” nikiseera kubuuza amakuru g’okubona oku. Turoora ngu omu bwire obu, omu kuhendera omurimo gw’engiri, harukwija kurangirirwa obwire obw’okutandika kucwa omusango. Yohana agamba ati, “Kandi nkabona,” “maraika ondi nayeguluka hagati y’iguru, aine engiri etahwaho ey’okugambiramu abarukutuura omu nsi, n’ebihanga byona, n’enganda zoona, n’endimi zoona, n’abantu, nagamba n’eiraka erikuru, Mutine Ruhanga, mumuwe ekitiinisa; habwokuba esaaha y’omusango gwe ehikire: kandi muramye Ogu owakozere iguru, n’ensi, n’enyanja, n’enshuro z’amaizi.”27 Bamaraika nyini tibagambiramu abantu engiri. Omuntu niwe muragirizi owatoraniibwe Mukama wenyini kugambiramu abantu engiri ye kuhika ha nkomerero y’ensi.28 Maraika onu n’obubonero bw’obutumwa bw’engiri, oburanga ngu obwire bwahikire ngu omusango utandikire omu nju ya Ruhanga.29 Obutumwa nk’obu bukaba butasobora kuheebwa kuruga omu Byahandiikirwe kuhika obwire obwebembera omu musango bukabonwa omu Byahandiikirwe. Nk’oku kyaba kimanyisiibwe, obwire bw’ebiro 2300 buhika ha okucwa omusango kw’okuseruliiriza okw’abantu ba Ruhanga.”

GSAM 91Ekiro ky’Okusonyiyibwa n’Obwire bw’Okucwa Omusango

GSAM 91.1Ekiro ky’okusonyiyibwa, okwoza ekifo ekirukwera eky’omu nsi, kyali kandi nikyakiri kutegerezibwa Abayudaaya kuba kiro ky’okucwa omusango. Kandi hati, n’obu bali omu kubaganizibwa, n’obu batarukusobora kugira obuheereza bwona obw’omu bwire bwa kara obwakwataniirwe n’ekiro eki eky’amaani, bakyakitwara kuba kiro ky’okucwa omusango. Nk’obuhame bw’ensonga egi, nitwija kubanza kwijukya orupapura rw’Abayudaaya orucapirwa omu San Francisco, California, orukwetwa The Jewish Exponent, orukaba ruragirizi w’Abayudaaya ab’enzikiriza ehikire aha burengerwaizooba bwa Rocky Mountains. Omu namba ya Ogw’omwenda, 1892, harimu matangazo ngu omu bwire butakahikire kucapa namba ekurataho, omwezi gwa mushanju n’ekiro ky’okusonyiyibwa byakuhika. Ibara lyabo ery’omwezi gwa mushanju ni Tishree, kandi ery’omwezi gwa mukaaga ni Ellul; nahabwekyo orupapura rukagamba ruti, “Omwezi gwa Ellul gubahiire, kandi amaraka g’okwama ga Sofari [engwara eyagombere kuteerwa kuruga ha kiro ky’okubanza kuhika ha kiro kya ikumi eky’omwezi gwa mushanju, Zabuli 81:3, 4] nigahulirwa buli kasheeshe omu masinagogi g’Abayudaaya ab’enzikiriza ehikire, nigahabura okweteekateeka aha kiro ky’okwijuka, n’omusango gw’enkomerero ogwa Yom Kippur.” Nk’oku bakaba bali ha nkomerero ya Ellul, omwezi gwa mukaaga, kandi Tishree, omwezi gwa mushanju, gwaba nigwija kutandika, buli kasheeshe okumara ebiro ikumi bakaba nibahurira engwara eraranga omusango gw’enkomerero ogw’omwaka omu ntekaniza egi ey’ekyokurorraho.

GSAM 91Obuhamya bwa Rabbi w’Omuyudaaya

GSAM 91.2Kandi omu mwaka 1902, Rabbi Isidore Myers, ow’ekibiina kinene eky’Abayudaaya omu San Francisco, Cal., obu yaarangire ek’iro ky’okusonyiyibwa, akagamba ati: “Obu omwisraeli aba nakiraho omu muryango gw’obwire kuruga omwaka gumwe kwenda omundi, ayijukya n’amaani okutondekwa n’obukama bw’Omuhangi ha bintu byona, kandi ayetwa kukwiza omwaka ogw’okwijuka, nk’oku twakugamba, okuzaarwa kw’obwire n’okwambikwa kw’Omukama Omukuru, n’okuteera engwara. Kandi ayetwa n’eiraka ly’engwara egi, rundi Sofari, kuseruliiriza n’okugaruka aha bikorwa bye eby’omwaka ogwahwire, obu ayemere natukumira omu maiso g’Obwinganiza obutahwaho, obwine eriiso erirukurora byona kandi obwikaire ha kitebe ky’omusango.”

GSAM 92.1Nk’oku omu buheereza bw’ekinju ky’Abayudaaya ekifo ekirukwera kyazoibwaga rimwe buli mwaka, nikiba nikyeyoleka Daniel ngu okwoza kunu okw’ekifo ekirukwera ha nkomerero y’ebiro 2300 kusemeriire kuba nikukwata ha kintu kindi ekirukukira obuheereza obw’ekyokurorraho obw’omwaka. Mukama akaba amaze kuragira abantu be ngu, obu bakoresa obubonero omu bunabi, obwire obuhairwe busemeriire kubarwa buli kiro nk’omwaka gumwe.30 Nahabwekyo obwire obu bw’ebiro 2300, nk’oku tubaire turora, buhika ha kuhendera omurimo gwa Kristo nk’omukuru w’abahi omu kifo ekirukwera eky’omu iguru—kuhika ha okucwa omusango kw’okuseruliiriza okw’abantu abo, abakaba baleetereize emisango yabo omu kifo ekirukwera eky’omu iguru kuraba omu kwatura.

GSAM 92Obwire bw’Obutumwa bw’Omusango Bukahika omu 1844

GSAM 92.2Obwire obu bwabonwa, nambere omusango gw’abahikiriire gwakutandikire, omuhanda gwairuka nukwo, omu ntekaniza ya Mukama ey’ebikorwa, nk’oku yateirwe omu bunabi, obutumwa busobole kuheebwa buti, “Esaaha y’omusango gwe ehikire.” Wetegereze, tikigamba ngu ahonaaho hanyuma y’okubona obwire obu obutumwa bwakurangiriirwe, baitu ngu omusana ogwaba “kufungirwe” mbere gwakolebwa gweyoleke. Turoora kurungi ngu eki kikahikirizibwa. Omu bisuura ebirukwija, nikiija kweyoleka ngu Mukama akoleka n’obuhame nk’obu obwire obutumwa bw’okwija bwalirangiriirwe, kandi ngu obutumwa bukarangiriirwa ensi yoona nk’oku obunabi bwonyini bwagambire.

Notes

  1. Danieli 12:8-10. ↩
  2. Danieli 8:17. ↩
  3. Danieli 12:4. ↩
  4. Eky’Ebiragiro 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yoweli 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Danieli 11:35. ↩
  11. Danieli 12:7. ↩
  12. Okwolekwa 11:3. ↩
  13. Okwolekwa 11:7-9. ↩
  14. Anderson’s Annals of the English Bible, p. 494. ↩
  15. Thomas Dick ha Kuhinduka kw’Enkora y’Abantu, orupapura 154. ↩
  16. Thier’s French Revolution, vol. 2, page 371. ↩
  17. Ibid., p. 338. ↩
  18. Ibid., p. 365. ↩
  19. Okwolekwa 11:11, 12. ↩
  20. Danieli 8:14, ↩
  21. Danieli 12:6-8. ↩
  22. Danieli 12:13. ↩
  23. Danieli 12:8, ↩
  24. Danieli 12:9. ↩
  25. Matayo 6:10. ↩
  26. . Eky’okwata ha rubaju kya Matayo 2:1. ↩
  27. Okwolekwa 14:6, 7. ↩
  28. Matayo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petero 4:17. ↩
  30. Okubara 14:34; Ezekyeri 4:6. ↩

Note

Back