Esuura ya 5 — Obutumwa bw’Okwija kwa Kabiri
GSAM 93.1“HATI mwege orufumo rw’omutiini: itaagi lyagwo obuliba likyagonde, niryana amababi, mumanya ngu akasumi k’omusana kali haihi; nukwo naimwe, obumulirora ebintu binu byona, mumanye ngu kiri haihi [ha rubaju rw’ekihandiiko, ali haihi], ha nyigi zonyini. Mali nimbagambira nti, Abantu b’obusinge bunu tibalihwaho ebintu binu byona bitakahikiriire. Iguru n’ensi birihwaho, baitu ebigambo byange tibirihwaho.”1
GSAM 93.2Omu kyahandiikirwe kinu nitugambirwa kutekereza ha kasumi obu kirisoboka kumanya ngu okwija kwa Kristo kuli “ha nyigi,” n’obuhame nk’obutuba nabwo ngu akasumi k’omusana kali haihi, obu turora amababi agato ag’okubanza nigasibuka. Kandi nikisoboka kumanya ngu tuhikire omu businge bw’abantu abatalihwaho Kristo wenka atakaizire. Akasumi ak’okwega orufumo obukahika, kiba ky’amananu kwo ngu ako nuko kasumi ka Mukama okwimukya abeegesa okwegesa orufumo oru. Ekikaguzo eky’omukwenda ha kasumi akandi nikihonderana n’ensonga enu: “Balihurra bata bataine omutebezi? Kandi balitebeza bata batatumirwe?”2
GSAM 93Akasumi k’Obumanyiso
GSAM 93.3Omu suura ehoire tukarora omulingo okumanya kwatungirwe ha kumalirra kw’ebiro 2300, kandi ngu obwire obu bukahika ha “saaha y’okucwa omusango kwe.” Omu rufumo orurukwanjulwa hanu nituhikisibwa ha kasumi ka Mukama ak’okurangirra orufumo runu n’obutumwa bw’“okucwa omusango” omu nsi. Hanyuma y’okubaza ha “muhito” mukuru ogwakaba nigwija ha bantu be, ogwabaire gwine “kucwibwaho,” Omujuni akagamba ati: “Ahonaho hanyuma y’omuhito ogw’ebiro ebyo, izooba liriiragura, n’omwezi tiguliha musana gwagwo, n’enyunyuzi zirigwa okuruga omu iguru, n’amaani ag’omu iguru galitengesebwa; kandi nubwo akamanyiso k’Omwana w’omuntu kaliboneka omu iguru.”3
GSAM 94.1Mwetegereze ngu akamanyiso ak’okumalirra akagambirweho tikarukwetwa akamanyiso k’okwija kwe; baitu kali kamanyiso ngu Omwana w’omuntu ali aho, narorwa naija. Ebintu ebihairwe omu kyahandiikirwe kinu nk’obumanyiso obw’okwesigamaho okwikiriza ngu ali haihi kwija, nibwo obumanyiso omu izooba, omu mwezi, n’omu nyunyuzi. Ebintu ebindi ebihonderaho bibaho hamu n’okwija kwe kwonyini omu bicu eby’omu iguru. Nukwo ahonaho hanyuma y’akamanyiso ka kashatu, ak’omu nyunyuzi, hahika akasumi ka Mukama okwimukya abeegesa be okwegesa ngu okwija kwa Kristo kuli ha nyigi.
GSAM 94.2Hati ha kasumi ak’obumanyiso bunu kwija kubonekera: izooba likaba nirigenda kwiragura ahonaho hanyuma y’omuhito.4 Nk’oku Marako yahandiikire, kikaba kigenda kubaho “omu biro ebyo, hanyuma y’omuhito ogwo.”5 Omujuni waitu akaba agambire ngu ebiro ebyo biricwibwaho. Habw’ekiragiro kya Maria Theresa, n’ebiragiro eby’okugumisiriza enyikiriza ezindi ebyahairwe kuruga 1773 kuhika 1776, ekiniga ky’okuhiiganiza ekanisa kikacwibwaho. Nobukiraaba ngu obusobozi obwarukuhiiganiza bukagumiza obutegyeki bwabwo ha bushoborozi bw’abalemi b’ensi kuhika 1798, okuhiiganiza kwabwo kukahwaho haihi na 1773. Kugereraniza ebigambo by’Omujuni nikita akamanyiso ak’okubanza hali bunu hagati ya 1773 na 1798.
GSAM 94Orunaku n’Ekiro eby’Omwirima
GSAM 94.3Ha kiro kya 19 Maayi, 1780, izooba likairagura omu mulingo ogurukukira obuhangwa. Tikwali kukwatwa kw’izooba, habwokuba omwezi gukaba gwijwire ha kiro ekyabandize. Baitu omwirima gukasweka ekicweka kyona eky’obukiizi bw’emoso n’oburugaizooba ekya United States, kuruga ha saaha 11 ez’omu nyenkya kuhika ha saaha 11 ez’ekiro. Ha kasumi ako izooba tiryo lyonka eryairagwire, baitu n’omwezi gukalema kugarura omusana gw’izooba. Omwirima ogwo gukatanga omusana gw’izooba kuhika ha buso bw’omwezi. Kandi nk’oku Noah Webster yagambire, hanyuma y’emyaka nyingi, “Busaho nsonga erukumara eyali ehairwe kusoborra omwirima gunu.”
GSAM 95.1Ha kiro kinu ekyairagwire, Herschel, omukugu w’eby’omu iguru, akagamba ati: “Ekiro ekyairagwire omu Amerika ey’Obukiizi bw’Emoso kikaba kimu ha bintu eby’obuhangwa eby’okuhuniiriza ebiriguma nibisomwa n’okufaayo, baitu amagezi g’abantu galeemerwe kubisoborra.”
GSAM 95.2Abo abaasobororaga omwirima gw’ekiro kya 19 Maayi, 1780, bakagamba ngu, n’obukiraaba ngu omwezi gukaba gwijwire, “kakuba buli kintu ekirukumurika omu byahangirwe byona kyabaire kiihirweho, omwirima tigwakusoboire kweyongera kukira ogwo.”
GSAM 95Enyunyuzi Ezigwa
GSAM 95.3Akamanyiso ka kashatu hali bunu, okugwa kw’enyunyuzi, kakahikirra ha kiro kya 13 Novemba, 1833. Omu kiro ekyo, rundi okukigamba kurungi, kuruga ha saaha itaano ezaabandize obwire kukya, hakabaho enjura y’enyunyuzi ezigwa, abamu baagigereraniza n’emigezi y’omurro erukusirimuka kuruga omu iguru; abandi baagigereraniza n’ebisasaazi by’omurro ebirukuguruka kuruga ha kintu kinene ekikozerwe kujanjaaza omurro omu iguru nk’eky’okurorraho ekirungi. Ekintu kinu kikasweka Amerika ey’Obukiizi bw’Emoso yoona, kuruga ha Gulf of Mexico omu bukiizi bw’obulyo kuhika ha Hudson Bay omu bukiizi bw’emoso, kandi kuruga ha bizinga bya Sandwich omu bugwaizooba kuhika omu kiikaro ekyakaba kiri mairo nka bikumi bike kuruga Liverpool omu burugaizooba. Hoona nambere baaroraga, hakaba hali enjura y’enyunyuzi erukugumizamu, nizigwa nyingi nk’obutundutundu bw’orubaare oburukugwa omu ihunga ly’orubaare.
GSAM 95.4Ha njura enu y’enyunyuzi ey’omu 1833, nitwongera kujuliza Omurora wa Connecticut owa 25 Novemba, 1833:—
GSAM 95.5“Omuhandiiki mukuru w’orupapura Old Countryman natwara ‘enyunyuzi ezigwa’ nk’ensonga ey’amaani muno. Nagamba ati: ‘Nitugamba ngu enjura y’omurro eyiturarozire nyenkyakara y’Orwakashatu oruhoire, kiri ky’okurorraho ekirukutiinisa, omutumwa ow’okubanza ow’amananu, akamanyiso k’embabazi, ak’ekiro ekyo ekikuru kandi ekirukutiinisa abaikazi b’ensi ekibalirora emanyiikirizo ya mukaaga obweribembuurwa. Akasumi kali haihi kwo, akasoborwirwe omu Ndagaano Empyaka kandi n’omu Ndagaano Enkuru; kandi kikaba kitasoboka kurora ekisisani ekirukuhikirra muno eky’omutiini ogurukugwisa ebyana byagwo obuguteerwa omuyaga gw’amaani.’”
GSAM 96Okuranga Ebiribaho okwa Thomas Burnett
GSAM 96.1Abantu bakaba beegesiibwe abo aba ira kulindirra akamanyiso kanu kuhikirra nk’oku kagambirwe kwonyini. Thomas Burnett, omu kitabu kye Entekereza ha Nsi, ekyateerwe omu London, A.D. 1697, akabaza ha Matayo 24:29 ati:—
GSAM 96.2“Tiharoho kugurukyagurukya ngu ha kasumi ako halibaho ebintu eby’emirundi yoona eby’omurro ebirabira omu iguru; kandi omuli byo, ebyetwa enyunyuzi ezigwa. N’obukiraaba ngu kimu kyonka tikiba ky’amaani, baitu kakuba byeyongera bikaba bingi muno, nibigwa, nk’oku nabi agamba, nk’amababi kuruga ha muzabibu rundi nk’ebyana kuruga ha mutiini, byakufooka ekintu eky’okuhuniiriza.... Titusemeriire kutwara ebintu binu nk’ebigambo ebisaagiziibwe n’ebigambo by’ebizina, baitu nk’obunabi oburukugambwa butarukusereka, n’ebintu ebirihikirra nk’oku bigambirwe kwonyini.”
GSAM 96Obuhamya bw’Omwegesa Omukuru Olmstead
GSAM 96.3Omwegesa Omukuru Olmstead, ow’itendekero lya Yale, Mass., ow’ayeserwe “omukugu arukukira abandi omu Amerika omu kumanya eby’obwire n’embeho,” akabaza ha nyunyuzi ezaagwire ha 13 Novemba, 1833, ati:—
GSAM 96.4“Enjura y’enyunyuzi eya 1833 ekasweka ekicweka kinene eky’obuso bw’ensi, kuruga hagati y’enyanja Atlantic omu burugaizooba kuhika ha nyanja Pacific omu bugwaizooba; kandi kuruga ha rubaju rw’enyanja orw’omu bukiizi bw’emoso bwa Amerika ey’Obukiizi bw’Obulyo kuhika omu biikaro ebitarukugambwa nambere bigarukira, ebiri omu matwale ga Bungereza omu bukiizi bw’emoso. Okuboneka kw’enyunyuzi ezirukuhingura omu iguru kukaba kutali kw’okurorwa kwonka, baitu hoona kukaba nikusisana.”
GSAM 96.5Ha kirorwa kinu, ekyatandikire haihi na saaha 11 ez’ekiro, ha 12 Novemba, kyagumizamu kuhika haihi na saaha 4 ez’omu rukya orwa 13, omwegesa omukuru nagamba ati:—
GSAM 96.6“Abo abaatungire omugisa gw’okurora enyunyuzi ezarukuhingura omu iguru omu rukya rwa 13 Novemba, 1833, nibasobora kuba baarozire ekirorwa ky’omurro omu iguru ekirukukira byona abantu ebi baali barozire kuruga ensi ehangwa, rundi hakiri omu biro byona ebyahandiikirwe omu miko gy’ebyafaayo.”
GSAM 97Enjura y’Enyunyuzi Ekarorwa n’Omu Bulaaya
GSAM 97.1Omu kitabu ekyateerwe Leonard Heinrich Kelber, omu Stuttgart, Germany, omu mwaka 1835, nitwega ngu akamanyiso kanu kakagarukamu ha rubaju orwo orw’enyanja Atlantic, omu mwezi nugwo gumu, baitu ebiro bike hanyuma. Nagamba ati:—
GSAM 97.2“Ha 25 Novemba, 1833, hakabaho ekirorwa ekirungi eky’enyunyuzi ezigwa ha lukalu rwa Bulaaya,” kandi “omu Minsterburg, Silesia, enyunyuzi zikagwa nk’enjura y’omurro. Hamwe nazo hakagwa ebibumbe by’omurro ebirukwekulungirra, byamurikira ekiro muno abantu baatekereza ngu amaju aga haihi nabo gateekwa kuba nigookya.
GSAM 97.3“Ha kasumi nuko kamu omu Prin, Austria, hakabaho okugwa kw’enyunyuzi okwaswekere ekiikaro ekirukukira 500 mi². Abamu bakakusoborra ngu kukasisana n’emigezi y’omurro erukusirimuka kuruga omu iguru. Abamu baakweta enjura y’omurro. Embaraasi zikatiinisibwa zagwa ha itaka. Abantu baingi bakarwara habw’okutiina.”
GSAM 97Okuteeka Orufumo omu Nkora
GSAM 97.4Obutuhondera obunabi bunu tukaraba ha kuhikirra kw’akamanyiso ka kashatu, okugwa kw’enyunyuzi, Omujuni waitu nagamba ati: “Hati mwege orufumo rw’omutiini.” Ebigambo binu tibirukukwata ha bantu b’obusinge abaali bomeezi Mukama waitu obu yahaire okwegesa kunu, baitu ha bantu b’obusinge abaali bagenda kurora ebintu binu bimazire kuhikirra; tibirukugenda nibihikirra, baitu bihikiriire. Ebintu eby’okuhikirra nk’obumanyiso ngu Kristo ali ha rwigi tibirukutwarramu okutengesebwa kw’iguru, obu alirorwa naija kwonyini. Obumanyiso bunu obw’okwija kwe okuli haihi nibutwarramu akamanyiso ka kashatu, ak’omu nyunyuzi. Akasumi Mukama akataireho abantu kwega orufumo rw’omutiini kali hanyuma ya 1833. Hanu nuho hali akasumi ka Mukama ensi kusisimurwa ha mazima amakuru ngu okwija kwe kuli ha nyigi, kandi ngu aliija abantu b’obusinge abarukuhurra orufumo oru batakahweireho. Nukwo turora omulingo akasumi kolekirwe omu bunabi bunu, okurangirra okukuru okw’okwija kwa kabiri obu kwali kwine kuheebwa ensi.
GSAM 98Okurangirra omu Nsi Yoona
GSAM 98.1Omu kuhikirra kw’okuranga kunu, nitusanga ngu ha kasumi ako konyini, omu 1833, Mukama akaba naimukya abakwenda be rundi abagabura omu bicweka eby’embaganiza eby’ensi. Kuruga 1833 kuhika 1844 bakateera okuranga ngu okwija kwa Kristo kuli haihi, “ha nyigi zonyini”; kandi bakayegesa orufumo rw’omutiini, niboleka obumanyiso bunu obw’okwija kwe, nk’oku akaba abaragiire kukora. Obutumwa bunu, kurabira omu mwegesa omwomeezi rundi omu miko eyateerwe, bukahika ha buli kiikaro ky’abamisani omu nsi, n’aha buli mwalo gw’amaato omu nsi.
GSAM 98.2Obuhikiro bw’obutumwa bukasoborrwa kurungi omuhandiiki mukuru ow’Iraka ly’Amazima, owa Rochester, N.Y., omu rupapura orw’omu Janwali, 1845:—
GSAM 98.3“Enjiri ey’ebiro n’ebiro, nk’oku esoborwirwe omu Okusuku’rwa 14:6, 7, etebeziibwe hali buli ihanga, oruganda, orulimi n’abantu; nigamba n’iraka erirukugamba muno nti, ‘Mutiine Ruhanga, mumuhe ekitiinisa; habwokuba saaha y’okucwa omusango kwe ehikire: kandi muramye ogu owakozere iguru, n’ensi, n’enyanja, n’ensuro z’amaizi.’ Busaho nsonga esobora kuhamibwa n’ebintu ebyabaireho omu mulingo ogurukukira ogu: obutumwa bunu butwairwe hali buli ihanga n’orulimi hansi y’iguru, omu myaka nke muno ehoire, omu kutebeza okwija kwa Kristo omu 1843 [1843, omu kubara obwire okw’Abayudaaya—omu kubara kwaitu, 1844], rundi ngu kuli haihi. Kurabira omu kwegesa n’ebihandiiko ebyateerwe, iraka rigendere omu nsi yoona, n’ebigambo bihikire ha mpero y’ensi.”
GSAM 98.4Abantu abamu abatarukumanya ebyabaireho batwaire entambuza y’okwija kwa kabiri nk’eyali eri omu kiikaro kimu kyonka, nibatekereza ngu gukaba mulimo ogukwataine na William Miller n’abagabura nka bikumi bike abakorraga nauwe omu bukiizi bw’emoso bwa United States. Abantu abo nibasobora kuhuniirra obubamanya ngu entambuza omu Amerika, Abakuru Miller na Himes omu baali bebembezi abarukumanywa muno, ekaba kicweka kitaito kyonka eky’entambuza nkuru, eyahikire “ha mpero z’ensi,” nk’oku kigambirwe haiguru.
GSAM 99OMULINGO ENTAMBUZA YATANDIKIRE OMU MAHANGA AG’EMBAGANIZA
GSAM 99.1Akasumi ka Mukama kakahika okurangirra kunu kwajanjaare omu nsi. Omu bicweka by’ensi nka makumi abiri rundi ebirukukiraho, haihi ha kasumi nuko kamu, hakimukibwa abasaija abaagenzere kuranga obutumwa bunu omu bicweka byona eby’ensi, batarukumanya omulimo gwa bataahi baabo. Abo abaagambirweho omu suura ya 4, abaatungire omusana ha kumalirra kw’ebiro 2300, oihireho omu, A. Campbell, bakaterekerezibwa kutandika kuranga obutumwa bwa maraika wa mbere obw’omu Okusuku’rwa 14; kandi kinu kikabaho habw’okukora kwonyini kw’Omwoyo gwa Ruhanga, hatali habw’okugambirangana omusana ogwo.
GSAM 99Okugereraniza n’Okugarra Obuhyaka omu Kanisa
GSAM 99.2Kakuba tukozesa ha ntambuza enu omutindo nugwo gumu D’Aubigné ogu yakozeseze ha kutandika kw’Okugarra Obuhyaka okukuru omu Kanisa okw’omu kyasa kya ikumi na mukaaga, mali eteekwa kubarwa nk’obutumwa bwa Mukama kandi obw’omu kasumi ka Mukama. Ha Kugarra Obuhyaka okwo kwona, omuhandiiki w’ebyafaayo akagamba ati:—
GSAM 99.3“Germany teragambiire Switzerland amazima, kandi Switzerland teragambiire France amazima, kandi France teragambiire Bungereza amazima. Amahanga ganu goona gakagatunga kuruga hali Ruhanga, nk’oku ekicweka kimu eky’ensi kitatwara omusana omu kicweka ekindi; baitu izooba nilyo limu erirukwakira ensi yoona lyonyini. Kristo, omusana ogw’omu rukya oguruga haiguru, ow’atunguukire haiguru y’abantu boona obutahwaho, akaba ali ha kasumi k’Okugarra Obuhyaka omu Kanisa, nk’oku kyabaire ha kutandikaho Obukristaayo, omurro gwa Ruhanga ogwahaire ensi obwomeezi. Omu kyasa kya ikumi na mukaaga, enyegesa emu yonka ekatandikwaho ha kasumi nuko kamu omu maka n’amakanisa ag’amahanga ag’embu ez’embaganiza kandi agahara muno. Ensonga eri ngu Omwoyo omu wenka akaba nakora hoona, nazaara okwikiriza kumu.
GSAM 99.4“Okugarra Obuhyaka omu Kanisa okwa Germany n’okwa Switzerland nikworeka amazima ganu. Zwingle akaba ataine kukoragana na Luther. Hatali kugurukyagurukya, hakaba haroho ekigaita abasaija banu babiri; baitu tusemeriire kukiserra haiguru y’ensi. Ogu owahaire Luther amazima naruga omu iguru, akagaha na Zwingle. Ruhanga niwe akaba omuhulize hagati yabo. Zwingle nagamba ati: ‘Nkatandika kutebeza enjiri omu mwaka gw’embabazi 1516, ekirukumanyisa ngu, ha kasumi ibara lya Luther likaba litakahurirwaga omu ihanga lyaitu. Enyegesa ya Kristo tindayegere kuruga hali Luther, baitu kuruga omu kigambo kya Ruhanga. Luther obwaraba natebeza Kristo, nakora eki nkora; kinu nikyo kyonka.’”6
GSAM 100.1Nabaza ha mulimo gwa Farel na Lefèvre omu France, omuhandiiki w’ebyafaayo nagamba ati:—
GSAM 100.2“Nukwo Okugarra Obuhyaka omu Kanisa okw’omu France kukaba kutali kintu ekyaleetirwe kuruga omu mahanga agandi. Kukazaarwa ha itaka lya France; kukamera omu Paris; kukaba n’emizi yakwo ey’okubanza omu itendekero rikuru lyonyini, eryakaba liri erya kabiri omu bushoborozi omu Bukristaayo bwa Roma. Ruhanga akata emisingi y’omulimo ogu omu mitima emwesigwa ey’abasaija ab’omu Picardy na Dauphiny, gutakatandikire omu ihanga erindi lyona.
GSAM 100.3“Turozire ngu Okugarra Obuhyaka omu Kanisa okw’omu Switzerland kukaba kutarukwesigamira Okugarra Obuhyaka okw’omu Germany. N’Okugarra Obuhyaka okw’omu France kukaba kutarukwesigamira byombi. Omulimo gukatandika ha kasumi kamu omu mahanga ganu ag’embaganiza, hataine kugambirangana; nk’oku omu bulemu, ebitebe byona eby’embaganiza ebikora ihe biseetura ha kasumi kamu, n’obukiraaba ngu ekimu tikigambira ekindi okutambura, habwokuba ekiragiro kimu kyonka, ekiruga hali Omuduumizi Mukuru omu, kihurrwa boona. Akasumi kakaba kahikire, abantu bakaba betekaniize, kandi Ruhanga akatandika Okugarra Obuhyaka omu kanisa ye omu mahanga goona ha kasumi kamu. Ebintu binu ebyabaireho nibyoleka ngu Okugarra Obuhyaka okukuru okw’omu kyasa kya ikumi na mukaaga gukaba mulimo gwa Ruhanga.”7
GSAM 100.4Ha Kugarra Obuhyaka omu Kanisa okw’omu Bungereza, okwebembiirwe Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, n’abandi, D’Aubigné ayongera kugamba ati:—
GSAM 100.5“Nukwo Okugarra Obuhyaka omu Kanisa okw’omu Bungereza kukatandika hatali kwesigamira Luther na Zwingle, nikwesigamira Ruhanga wenka. Omu mahanga ganu goona ag’Obukristaayo, ekigambo kya Ruhanga kikaba nikikora ha kasumi kamu. Obukomooko bw’Okugarra Obuhyaka omu Oxford, Cambridge, na London, bukaba Ndagaano Empyaka ey’Orugriika eyateerwe Erasmus. [Tyndale na Thomas Bilney bakaruga Cambridge omu mwaka 1519.] Hakabaho ekiro Bungereza obu yesimire habw’obukomooko bunu obw’ekitiinisa obw’Okugarra Obuhyaka omu Kanisa.”8
GSAM 101.1Okuranga okw’okwija kwa kabiri kukatandika omu mulingo ogurukusisana n’ogu ogusoborwirwe haiguru omu Kugarra Obuhyaka omu Kanisa. Abasaija bakaterekerezibwa ha kasumi kamu omu bicweka by’ensi ebirukukira emirundi ina obwingi bw’ebyo eby’okubanza, batarukumanyana, kandi batarukugambirangana ebitekerezo byabo. Bakatandika kuranga amazima gamu ag’Ebyahandiikirwe, hatali omu mahanga ana gonka ag’ensi, baitu omu nsi yoona ey’enkulaakulana.
GSAM 101Emirimo ya Joseph Wolff
GSAM 101.2Kirungi hati kumanyisa amakuru agarukire aha bugazi bw’okwamanyisa okwija kwa kabiri:—
GSAM 101.3“Mu 1831 Joseph Wolff, D.D., akatumiwa kuruga Bungereza nk’omukwenda kukorera omu Bayudaaya ba Palestina. Nk’oku biri omu bitabu bye by’ebyafaayo, kuhika omu mwaka 1845 akamanyisa okwija kw’Omukama okw’ahanguhi omu Palestina, Misiri, aha mbaju za Nyanja Itukura, Mesopotamiya, Crimea, Buperesiya, Georgia, omu Bukama bwa Ottoman bwona, omu Bugereki, Bwarabu, Buturuki, Bokhara, Afghanistan, Kashmere, Hindostan, Tibet, omu Holandi, Scotland, Ireland, Constantinople, Yerusalemu, St. Helena, kandi n’aha bwato omu Nyanja ya Mediterranean, n’omu kibuga New York, hali amadiini gona. Akagamba ngu akabuurira Abayudaaya, Abaturuki, Abamohamedi, Aba-Parsi, Abahindu, Abakaldeya, Abayesedi, Abasiriya, Abasabea, aba-pasha, aba-sheiki, aba-shah, bakama ba Organtsh na Bokhara, mukama omukazi wa Bugereki, n’abandi.”9
GSAM 101.4Omu Yemeni, ekitundu ekyabaire kibamwo abakurukyeri ba Hobabu, mukwe wa Musa, Joseph Wolff akareeba ekitabu eki yagamba ati: “Abarabu b’ekifo kinu baine ekitabu ekiyitwa ‘Seera,’ ekirukwata aha ‘Okwija kwa kabiri kwa Kristo n’Obukama Bwe omu Kitiinisa!’”10
GSAM 102.1Omu Yemeni akamara ebiro mukaaga n’Abarekabi, abo yagambireho ati: “Tibanywa eviini, tibabyara emisiri y’emizabbibbu, tibasisana mbibo, baba omu mahema, kandi bajukya ebigambo bya Yonadabu mutabani wa Rekabu. Hamwe nabo harimu abaana ba Isiraeri, ab’omu kika kya Dani, abarukwikara haihi na Terimu omu Hatramawuti, abarindiriire hamwe n’abaana ba Rekabu okwija kwa Masiya omu bwangu omu bicu by’omu iguru.”
GSAM 102.2Kuruga omu byo byayogwa, nitureeba ngu omu myaka egi ikumi na ine Wolff wenka akamanyisa amakuru g’okwija kwa Kristo okuli haihi aha miryango, omu mahanga agasukire makumi abiri. Omu bwire obwo nyegesa ekaba n’etabwaza muno omu Germany, muno munonga omu masirimuka g’ensi eyo hagati y’Abamoraviya.
GSAM 102Obutumwa omu Germany n’omu Russia
GSAM 102.3Omuhandiiki w’Olungereza, Mourant Brock, natugambira ngu “omu Württemberg haroho oruganda rw’Abakristo, orwabaire rurumu abantu ebikumi, abarindiriire okwija kwa Kristo okw’ahanguhi.” Enyegesa ekamanyisibwa omu biikaro ebindi bya Germany na Hengstenberg, ow’omu bwire obwo akaba naayetwa omwegesa w’eby’ediini arukukirayo obukugu omu Germany.
GSAM 102.4Omu Review and Herald, eya Desemba 13, 1892, Omugabura L. R. Conradi owa Germany nagamba ati:—
GSAM 102.5“Bengel, omu Germany, akacana rukundo y’okworekwa kw’Omukama waitu omu mitima y’abantu baingi, ekyaletiire enkumi n’enkumi kusoma ekigambo ky’obunabi nk’oku batakakikozereho.... Omusana gwakya omu Germany, kandi ebitabu ebyayorekaga nk’oku ebiro 2300 byahikirizibwaga bikazungurirwa omwo. Hanyuma hakabaho kuimuka kw’eby’ediini, muno munonga omu Württemberg, kandi okutuntuura obukaba nikutandika, amaka agabarwa omu bikumi gakagenda omu Russia ey’omu masirimuka, kandi baabunyaga omu bantu baabo abaali baimukireyo emyaka mingi enyuma. Abagabura obu baafunga amakanisa gaabo, kureka bakehe obwingi, bakateranira omu maju ga bantu omu ‘stunde,’ rundi okuterana kw’esaawa, kandi abantu ebikumi bakahinduka. N’omu bwire obwo Sabiti ekayogerwaho hagati yaabo, baitu hatabeho muntu watandika, kyacwekerezebwa. Omulimi Omurusya akahinduka omu ‘stunde,’ hanyuma yatandika omulimo nigwo gumu hagati y’Abarusya. Eki kyaheriremu kyaleetera entambuza y’Abastundista ey’omu biro binu, erukahika n’omu nsonda ey’ahansi muno eya Siberiya na Trans-Caucassus.”
GSAM 103.1Omu Review and Herald, eya Julaayi 31, 1891, harimu ebigambo bya Omugabura Conradi ebirukwata hali Mwene itwe Schäche owa Australia, ow’omu bwire obwayogerwaho akaba naikara omu Silesia kandi akakorera obwire bumwe omu mulimo gw’obukwenda bw’omu ka bwa Taata Gosner, omubuurizi w’Omunyagermany owamanyirwe. Kuruga hali Mwene itwe Schäche, akaha amakuru aga ahali ekitabu kya Kelber:—
GSAM 103.2“Hanyuma ya 1836, rundi Bengel obwire bwe bw’okubara bukahwaho, omu rupapura rw’amakuru rw’akaruka ka Schweidnitz hakabonekera okumanyisa kuruga omu nju y’ebitabu ya Omwami Sommerfeldt, ebirukwata aha kitabu kya L. Henry Kelber, ekirukwata aha bintu bikuru kandi eby’okushemererwa ebyabaire nibija kubaho omu myaka ya 1843 na 1844. Ibara ly’ekitabu ekiri kyenyini tindikyijuka. Tukatunga ekitabu eki kandi twakikisoma n’abantu baingi abaine omwoyo gw’okukimanya, emiryango eri ekingirwe, omu mwaka 1839-40. Ekitabu kyayorekaga kuruga omu Danieli, Okushuuruurwa, na Matayo 24, ngu enkomerero ekaba eri haihi, kandi kyali kirimu n’ekipande ky’okubara, ekirukwoleka oku ebiro ebyo byabazirwe.”
GSAM 103Obutumwa omu Bungereza Obukuru
GSAM 103.3Omu kitabu ky’Olungereza ekiyitwaga The Millennium, nihagambwamu ngu “abanyakubiriza magana musanju ab’Ekanisa y’Olungereza bakaba nibabaza amakuru g’okugaruka kw’Omucunguzi.” Omu bagabura abaine obukugu bwingi omu bwire obwo haroho abaamanyisize enyegesa y’okwija omu Bungereza kuruga 1840 kuhika 1844. Abo nitubaratayo Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [omu kitabu kye, Reeba Yerusalemu, orupapura 114, akakwataganya orufumo rwa Matayo 24 n’abantu b’omu mirembe gunu], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, n’abandi.
GSAM 104Obutumwa omu Holandi
GSAM 104.1Enyegesa y’okwija kwa kabiri ekamanyisibwa omu Holandi na Hentzepeter, ou bagambaga ngu omu bwire obwo akaba ari omugabura arukukirayo obukugu omu nsi egi. Akaba naakuuma Muzeeya ya Bwakama omu The Hague, ahabw’okuheebwa obusobozi n’omukama. Omu bbaluwa eyahandiikire omuhandiiki w’Okubaza kw’omu Kiro Hagati, omu Juuni 1844, naayogera hali we wenka ati okwatandikire kuteekereza aha nsonga egi ahabw’ekirooto ekyamukwata muno. Akacondooza Ebyahandiikirwe aha nsonga egi, kandi omu mwaka 1830 yafulumya akatabu akato akarukworeka enyegesa egi. Omu 1841 yafulumya akatabu akandi akarukwata aha nkomerero y’ensi. Omu bbaluwa egi emwe naagamba ngu amakuru g’okubanza aga yahairwe agarukwata hali William Miller n’abandi abaali nibamanyisa omu bantu enyegesa y’okwija kwa Kristo okwa haihi, akagatunga omu 1842, obu yabalize n’omusaija owaziire omu Amerika aja omu Holandi.
GSAM 104Obutumwa omu Tartary
GSAM 104.2Kandi omu 1821 enyegesa y’okwija kw’Omukama ekaba neikirizibwa kandi neegyesebwa omu Tartary. Omu bwire obu omukwenda w’Omunyairishi akatumiwa omu nsi egi, kandi omunyabazibwediini Omutarta yamukaguza ati, “Kristo aliija ddi omulundi gwa kabiri?” Yagarukamu ati akaba atamanyire nakake aha nsonga egi; omunyabazibwediini yayesanga muno habw’okugarukamu nk’oku kuruga omukwenda ow’azire kubegesa enyegesa za Baibuli, kandi yagamba ngu akaba naateekereza ngu “buli muntu aine Baibuli nasobora kumanya ekyo.” Omu nyine omunyabazibwediini akaha entekereza ye, nagamba ngu naateekereza Kristo aliija nka omu mwaka gwa 1844. Amakuru aga gakangira omu Irish Magazine, 1821.
GSAM 104Obutumwa omu Amerika, India, n’aha lukalu rwa Buraaya
GSAM 104.3Omu Obutabu bw’Okwija kwa kabiri, Omuzingo 2, orupapura 135, 1844, Mourant Brock owa Bungereza nagamba ati:—
GSAM 105.1“Tikiri omu Bungereza Obukuru bonka abantu barindiriire kugaruka kw’Omucunguzi okwa haihi kandi iraka ly’okubatura lyahiira, baitu nikiri omu Amerika, India, n’omu nsi ez’omu Buraaya. Omu Amerika, abagabura b’ekigambo abahika nka magana ashatu nibabuurira bati ‘engiri egi ey’obukama;’ kandi omu nsi egi, abanyakubiriza nka magana musanju ab’Ekanisa y’Olungereza nibabaza n’iraka niryo limwe.”
GSAM 105Hali Buri Mwaro gw’omu Nsi
GSAM 105.2E. R. Pinney, ow’e Seneca Falls, N.Y., omugabura w’Ababatisiti ow’akaba ayesize obwomeezi bwe bwona omu kumanyisa enyegesa y’okwija, omu kitabu kye Ensoborra ya Matayo 24, empapura 8, 9, akagamba ati:—
GSAM 105.3“Kandi omu 1842, ebitabu eby’okwija kwa kabiri byabaire bimazirwe kutumwa hali buli kifo ky’obukwenda omu Buraaya, Asia, Africa, na Amerika, aha mbaju zombi za Rocky Mountains.... Abakuru b’amaato gaitu n’abasaija b’omu maato nibatugambira ngu tibahika aha mwaro gwona batatunga ngu obutumwa bunu bwabanje kubahikayo, kandi abantu bakabakaguza emirundi mingi ebirukubukwataho.”
GSAM 105Abantu Enkumi Ishatu Nibamanyisa Obutumwa
GSAM 105.4Omugabura G. W. Mitchel, ow’e Zanesville, Ohio, omugabura ondi ow’amanyisize enyegesa egi, akagambira omuhandiiki omu mboozi eyabereire Newark, Ohio, Augusito 8, 1894, ngu Omukuru William Miller akamugambira omu mboozi eyabereire McConnellsville, Ohio, omu Sebutemba 1844, ngu akaba aine “amabara n’endagiriro z’abagabura enkumi ishatu omu biikaro bitandukanye eby’ensi, abaali nibamanyisa bati, ‘Tiina Ruhanga, omuhe ekitiinisa; ahabwokuba esaawa ye y’okucwa omusango ehikire,’ kandi abasinga obwingi bakaba bari omu North America n’omu Bungereza Obukuru.”
GSAM 105.5William Miller obu yaba naayogera aha kubunyira muno kw’okubaza kunu, akagamba ati:—
GSAM 105.6“Omuntu omwe rundi babiri omu buli kitundu ky’ensi bamanyisize amakuru aga, kandi boona nibikirizangana aha bwire—Wolff owa Asia; Irving, ow’omu Bungereza kare; Mason owa Scotland; Davis owa South Carolina; n’abandi baingi omu kitundu kinu, bali rundi baizire nibabaza amakuru aga.”11
GSAM 106Iraka lya Eliya erya Hutchinson Lyatumiwa omu Nsi Yoona
GSAM 106.1Omukuru R. Hutchinson, omu 1837, akatumiwa kuruga Bungereza nk’omukwenda w’Abawesileya hali Canada. Hanyuma akatuura omu Montreal. Akaba naamanyagana muno n’abantu b’amahanga agandi. Omu myaka ya 1843 na 1844 yafulumya olupapura orwayetwaga Iraka lya Eliya, omu rw’akaba naayegesa aha nyegesa y’okwija. Habw’okuba akaba nasobora kuhika ahamaato agagenda omu mahanga kandi akaba aikirizibwe kutuma obutabu bwingi ataliha sente z’okubutuma, akabusaasa omu biikaro byona eby’ensi. Akagamba aha mulimo gwe wenka ngu akabusaasira obwereere omu Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Bungereza, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, n’omu biikaro byona eby’obukama bwa Bungereza n’ebikoloni byabwo.
GSAM 106Omu Bizinga bya Sandwich
GSAM 106.2Omu Okubaza kw’omu Kiro Hagati, eya Okitobba 12, 1843, haroho bbaluwa ya Muka O. S. Burnham, ow’e Kaloa, Ekizinga Kaui, Bizinga bya Sandwich. We n’iba bakaba nibeegesa omu ishomereryo. Bakakiriza kandi baamanyisa enyegesa y’okwija omwo, kandi oruganda rw’abikiriza rwaba nirutaaha hamwe nabo omu kuramya omu bizinga.
GSAM 106Obutumwa Bwakagyezibwa n’Obwa Yohaana Omubatizi
GSAM 106.3Nukwo nitureeba ngu enyegesa y’okwija ekamanyisibwa omu rugero orwaabaire rumara kuhikiriza obunabi bw’Ebyahandiikirwe obwabaragireho.
GSAM 106.4Obutumwa obwabaire nibwija kubanza kumanyisa okwija kwa Kristo okw’okubanza bukagambwa omunabi Isaaya omu bigambo binu: “Iraka ly’ogu arukwoya omu irungu, Mutekanize omuhanda gw’Omukama, mukore omuhanda gwa Ruhanga waitu omu irungu. Buli kiina kiriimukibwa, kandi buri rushozi na buri kasozi bikende; ahantu ahagondokere hakorwe hagorore, n’ahantu aharukutereera hakorwe hasemeriire; kandi ekitiinisa ky’Omukama kiryolekwa, kandi abantu boona balikirora hamwebi: ahabwokuba akanwa k’Omukama nikyo kagambire.”12 Obunabi bunu bukahikirizibwa omu mirimo ya “Yohaana Omubatizi, arukubuurira omu irungu lya Buyudaaya kandi nagamba ati, Mwegarure: ahabw’okuba obukama bw’omu iguru buli haihi.”13
GSAM 107.1Omusaija onu wenka, omu mezi mukaaga g’emirimo omu nsi emwe ya Buyudaaya, akahikiriza obunabi bunu obw’ekitalo. Obunabi obu bukataho obwire n’ekifo ky’omulimo gwa Yohaana, baitu tikwo kiri n’obunabi oburukwata aha kumanyisa okwija kwa kabiri, ahabwokuba omulimo gukaba nigwija kukorwa n’“iraka rihango,” kandi gukwata ensi yoona.
GSAM 107.2Nukwo omu musana gw’amakuru aga twareebire, kirabuka nk’oku obunabi oburukwata aha butumwa bw’okwija bwahikiriziibwe nk’oku bwagambirwe kyenyini. Obwire bwa Ruhanga bukahika, orufumo rw’omutiini rwegesebwe, n’obutumwa bwa maraika wa mbere bumanyisibwe, kandi Ruhanga yaimukya abakwenda be bamanyise iraka eri hali amahanga gona, abantu, n’endimi zona.
Notes
- Matayo 24:32-35. ↩
- Abarumi 10:14, 15. ↩
- Matayo 24:29, 30. ↩
- Matayo 24:29. ↩
- Marako 13:24. ↩
- Ebyafaayo by’Okugarra Obuhyaka omu Kanisa, Ekitabu 8, esuura 1, obucweka 2, 3. ↩
- Ekitabu nikyo kimu, Ekitabu 12, esuura 3, akacweka 10. ↩
- Ekitabu nikyo kimu, Ekitabu 18, esuura 2, akacweka 12. ↩
- Iraka ly’Ekanisa, orupapura 343. ↩
- Obukwenda bwa Wolff hali Bokhara. ↩
- Ebyegyeso bya William Miller, orupapura 238, 1843. ↩
- Isaaya 40:3-5. ↩
- Matayo 3:1, 2. ↩