Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
20 / 31
20 / 31

Esuura ya 17 — Amazima Gakagenda Omu Maiso Omu Bizibu

John Norton Loughborough

GSAM 265.1“Nk’omuriisa aronda entama ze omu kiro aba ari hagati y’entama ze ezabanganizibwe; nikwo ndironda entama zange, ndizihungura omu bifo byona nambere zabanganizibwe omu kiro ky’ekicu n’eky’omwirima.”1

GSAM 265.2Abo abaali bamazire kwikiriza obutumwa bwa maraika wa kasatu kuhika ha bwire obu (1847), bakaba bahangaine omu bintu by’ensi, kandi nikyo kyareteraga batabaasa kukora bingi omu by’ensimbi habw’okwihayo obutumwa. Omukuru White na mukazi we, hamwe n’Omukuru Bates, bakarora obukuru bw’omurimo gw’omuntu hagati y’ab’oruganda abaabanganizibwe, kandi n’obwetaago bw’okutegeka ebihandiko by’okusoma eby’okuhereza abantu, kubaaba omukono gw’okubareetera kumanya amazima. Omukuru Bates akahwerwa muno omu kwanjura ensonga ya Sabiti habw’ekitabu kye ekikwata ha nsonga egi, obu yagendaga omu bifo eby’enjawulo, kandi n’okukibunza omu baruha. Akakora n’obugumisiriza bwingi muno.

GSAM 265Okwehayo kwa Munyanya Itwe Omuto habw’Amazima

GSAM 265.3Omu kasumi kamu, obu ataine sente z’okuriha omushahara gw’entambura, akaba ari haihi kutandika kugenda n’ebigere kuruga Massachusetts kugenda New Hampshire. Omu bwire obu nyene akatunga baruha kuruga hali munyanya itwe omuto owabaire ayetegeka kukora emirimo y’omuka habw’amadolari 1 buli wiiki, kubaasa kugira eki yakwatsa omurimo gwa Ruhanga. Bwanyima y’okukora wiiki emwe, akakwatwaho muno n’ekiteekerezo ngu Omukuru Bates akaba nayetaaga sente, yagenda hali mukama w’omurimo gwe, yamusaba kandi yatunga omushahara gwayo embere, kubaasa kumwoherereza amadolari 5 aho naaho. Na sente ezi, akariha entambura ye kugenda New Hampshire omu gaali y’abantu boona. Omu buli kifo akaba atunga nterane nungi, kandi amagara maingi gakakiriza amazima.

GSAM 266Okutegeka Omuka n’Ebintu Ebyeyazikirwe

GSAM 266.1Kubaasa kworeka omwoyo gw’okwehayo ogwabaire gwebembera abakwenda b’okubanza omu butumwa obu, nitutwara ebigambo ebi kuruga omu bigambo bya Muka White ebikwata ha mbeera yabo omu biro by’obutiti ebya 1847–48, obu baabaire nibatuura omu byumba by’enju mpango ya S. Howland, Topsham, Maine, nambere bategekire omuka bakoresa ebintu ebyeyazikirwe:—

GSAM 266.2“Tukaba turi bahangaine, kandi tukaba turi omu bwire bukomere. Omusaija wange yakoraga kutwara amabaare ha ruguuto rwa gaali y’omwika, ekyamwajuraga oruhu rw’ebyara bye, kandi amaraso gakatandika kuva omu bifo bingi. Tukaba twacwiremu kutaba abesige ha bandi, kureka twetereze, kandi tugire n’eki twahera abandi. Baitu titwakasemererwa omu by’obutungi. Omusaija wange yakoraga muno, baitu akaba atasaasurwa ebyabaire bimubanjibwa habw’omurimo gwe.

GSAM 266Omukuru White Natema Enku z’Omuriro

GSAM 266.3“Omusaija wange akareka omurimo gw’ha ruguuto rwa gaali y’omwika, yatwara embazzi ye, yataha omu kisaka kutema enku z’omu mitwe. N’obusaasi obw’amaani omu rubaju rwe, yakoraga kuruga kare nyenkya kuhika omwirima, kubaasa kutunga nka sente makumi ataano omu kiro. Obusaasi bw’amaani bukamwanga kwebaka ekiro. Tukaahiirwa omu bwire bukye baruha kuruga omu b’oruganda ababaire bari omu mahanga ag’enjawulo, nibatutumira ngu tugende tubakyalire; baitu habw’okuba tukaba tutaine sente z’okutwimuka tukaruga omu ihanga, tukagarukamu ngu omuhanda gukaba gutarugwire omu maiso gaitu.

GSAM 266.4“Tukatunga baruha kuruga hali Mwene Itwe Chamberlain, ow’e Connecticut, natuhamya ngu tugende omu rukiiko omu ihanga eryo. Tukacwamu kugenda twabaasa kutunga sente. Omusaija wange akahereza omukama w’omurimo gwe ebibarwa, yarora ngu akaba abanjibwa amadolari ikumi. N’ekicweka kyago kimu ha bibiri, nkagura eby’okwambala ebyabaire nibyetaagwa muno, hanyuma naashuma omwenda gw’omusaija wange ogw’haiguru, nashumamu n’ahashumi, nikyo kyareteraga biguma kumanya omwenda gw’okubanza omu ngaro. Tukasigarana amadolari ataano agatwimutsire Dorchester, Mass. Esanduuku yaitu ekaba erimu haihi buri kimwe eki twabaire twine omu nsi. Baitu tukaba twine obusinge omu biteekerezo n’omutima ogutaine musango, kandi eki tukakitwara kuba ky’omugaso okukira okwesemererwa kw’ensi.

GSAM 267.1“Tukahika ha nju ya Mwene Itwe Nichols, kandi tutakahereirwe kugenda, Munyanya Itwe Nichols akaha omusaija wange amadolari ataano, agaaturiha entambura yaitu kugenda Middletown, Conn. Tukaba tutarukumanya muntu omu rubuga orwo, kandi tutarabonaga n’omwe ha b’oruganda omu ihanga eryo. Tukaba tusigaranywe sente makumi ataano zonka. Omusaija wange tatiine mutima gw’okukoresa sente ezo kukodesa ekigaali, nikyo yateera esanduuku ha kihimba ky’ebiti, twagenda n’ebigere turonda omuntu ow’okwikiriza kumwe naitwe. Omu bwire bukye tukabona Mwene Itwe Chamberlain, yatutwara omuka we.”

GSAM 267Orukiiko ha Rocky Hill, Conn.

GSAM 267.2Orukiiko oru rukabera ha Rocky Hill, omwanya gw’okuteranamu gukaba guri ekisenge kinene kitarahwa omu nju ya Mwene Itwe Belden. Eki nikyo kicweka kuruga omu baruha eyahandiikirwe Omukuru White hali S. Howland, kirimu ebintu ebirungi ebikwata ha nterane egi:—

GSAM 267.3“Ebiro 20 Okw’akana [1848], Mwene Itwe Belden akatuma egaali ye Middletown kututwara, hamwe n’ab’oruganda abaabanganizibwe omu rubuga orwo. Tukahika ha mwanya gwe [Rocky Hill] nka shaaha ikumi z’omwabazyo, kandi omu bwire bukye hakaza Ab’oruganda Bates na Gurney. Ekiro ekyo tukagira nterane y’abantu nka ikumi na bataano. Orwakataano nyenkya ab’oruganda bakaza kuhika obu twaba abantu nka makumi ataano. Aba tiboona abaali bahikire omu mazima. Orukiiko rwaitu rw’eki kiro rukaba rwine omugaso muno. Mwene Itwe Bates akayanjura ebiragiro omu musana ogurikweyoreka, kandi obukuru bwabyo bwahamiirizibwa n’obuhamya bw’amaani. Ekigambo kikakora omurimo gwakyo gw’okugumya ababaire bari omu mazima, n’okusisimura ababaire batacwiremu.”2

GSAM 267Bakayetwa Omu Kaunti ya Oswego, N.Y.

GSAM 267.4Habw’okubunza ekitabu ky’Omukuru Bates omu Badventista, abantu omu mahanga agandi bakatandika kukwata Sabiti. Hiram Edson, ow’e Port Gibson, N.Y., akahandiika ayeta Omukuru na Muka White hamwe n’abandi kwija omu rukiiko rw’abakuumi ba Sabiti orwabaire rwategekire Volney, Kaunti ya Oswego, omu Okwamunaana 1848. Akagira ngu ab’oruganda bakaba bahangaine muno, kandi akaba atasobora kuraganiza ngu nibaija kuhayo bingi okukonyera kusasura ebisale. Omukuru White akaba atungire amadolari 40 habw’omurimo ogwakoreirwe omu musiri gw’obunyansi obw’okwomya okuliisa ebisoro. Ekicweka kyago kikatwarwa kugura eby’okwambala ebyabaire byetaagwa muno, kandi ekisigarire kikariha entambura yabo kugenda Volney n’okugaruka.

GSAM 268.1Orukiiko oru omu bugwaizuba bwa New York rukabera omu nju y’okuteeramu egaali ya Omw. Arnold. Hakaba hariyo abantu nka makumi asatu na bataano, boona abaabaire nibasobora kuteranwa omu kicweka ekyo ky’ihanga, baitu haihi hatariho babiri abaabaire nibikirizana. Buri omwe akaba ayemarire ha biteekerezo bye, nagira ngu nibihikaana na Baibuli. Boona bakaba nibenda kwanjura ebiteekerezo byabo n’okubibuurira. Bakagambirwa ngu Omukuru White na mukazi we tibarizire omuhanda muraingwa nkogu kuba babahurikize, kureka bazire kubegesa amazima. Omw. Arnold akagamba ngu emyaka rukumi ey’Okushuuruurwa 20 ekaba yarabireho, kandi ngu abantu 144,000 abagambwaho omu Okushuuruurwa bakaba bari abo abaazukiire omu kuzooka kwa Kristo.

GSAM 268Omw. Arnold Akarwanisa Emigenzo y’Ekanisa

GSAM 268.2Obubonero bw’okufa kw’Omukama waitu bwabaire buri omu maiso g’enteerane egi, kandi obu baabaire nibenda kwijuka okubonabona kwe, Omw. Arnold akaimuka yagira ati akaba ataine kwikiriza omu eki baabaire nibenda kukora,—ngu eky’okurya ky’Omukama kikaba kiri kugumizamu kwa Pasika, kandi ngu kikaba kirikwija kukorwa rimwe omu mwaka gwonka.

GSAM 268.3Enjawulo ezi z’ebiteekerezo zikateera Muka White omugugu muhango. Akaba namanya gye ngu Omw. Arnold akaba ari omu nsobi, kandi obusaasi bw’amaani bukamwizira omu mutima, habw’okurora ngu Ruhanga akaba nahakanwa ekitiinisa. Abamwe bakatiina ngu akaba nafa; baitu Abakuru Bates, White, Chamberlain, Gurney na Edson bakamushabira, kandi Mukama omu mbabazi yahurira okusaba kw’abahereza be, yagarura amaani ge. Omusana gw’omu iguru gwamwikiramu, kandi omu bwire bukye yaba atakyamanya ebintu by’ensi. Omu mbeera egi, akorekwa ezimwe ha nsobi z’abaabaire bari aho, kandi n’amazima agahakanisibwa n’ensobi ezo, nikyoreka ngu ebi biteekerezo ebitaikirizana, ebi baabaire bagira ngu nibihikaana na Baibuli, bikaba biri byonka biteekerezo byabo hali Baibuli, kandi ngu babireke, baikirizane ha butumwa bwa maraika wa kasatu. Orukiiko rukahwa n’ekitiinisa; amazima gakasingura. Abo abaabaire bakwata ebi biteekerezo eby’enjawulo bakatura ensobi zabo, baikirizangana ha mazima g’omu biro binu ag’obutumwa bwa maraika wa kasatu, kandi Ruhanga yabaha omugisha muno.

GSAM 269Okworekwa Okwaabaire Kukozesa Baibuli Omu Mulingo Gw’ekyamahano

GSAM 269.1Ebigambo ebikurikira ebikwata ha nterane egi bikahairwa Omw. Alexander Ross ha izooba rya 4 Okw’okubanza 1884; akaba ari omwe ha bantu makumi asatu na bataano abaabaire bakorire omukwato mutono. Akagira ati:—

GSAM 269.2“Munyanya Itwe White, obu yaabaire ari omu kworekwa, akaimuka ha maguru ge yatwara Baibuli y’eka ha mukono gwe gw’ibumoso; ekitabu kikaba kiri ky’obunene obwa buriijo. Obu yaabaire akigwirire kigwire kandi kiri haiguru, atakaroreriire, akatwara omukono gwe gw’iburyo kuruga omu kyahandiikirwe kimwe kugenda ha kindi, kandi naateera ekyara kye ha kyahandiikirwe, akakigarukamu. Nkarora ebyahandiikirwe bingi kurora oba akaba naagarukamu eki yaabaire aragire ekyara. Ninyowe nari omu bantu abandi tukabireeba byona. Omu buli mbeera, taragarukamu byonka eki yaabaire aragire ekyara, kureka akakikora amaiso ge garozire haiguru kandi gahindukiire orubaju orutali rwa Baibuli. Ebyahandiikirwe ebi yaagarukamu nibyo byasingwire ensobi z’abakuumi ba Sabiti abaateraniire Volney, omu Okwamunaana 1848, kandi byatureetera kwikirizana ha mazima.”

GSAM 269.3Mazima, omuntu ow’atalekere ensobi y’enyegesa hanyuma y’okugororwa omu mbeera nk’egi, habw’ebyahandiikirwe ebyorobi ebyajulizibwe kuruga omu Baibuli omu mulingo gunu ogw’ekyamahano, akaba agumire muno kwikirizisa. Abakuumi ba Sabiti abaali omu Kaunti ya Oswego, ensobi zabo zaba zimazire kusorororwa, kandi bamazire kwikirizana ha mazima, bakaruga omu nterane egi kugenda kubunza omusana ha bandi. Ebyaarugiremu bikahamya kimwe ngu bikaba biri murimo gwa Ruhanga. Sataani aikara ayeteekaniize kwahukaniza, kutabaganisa n’okusaasaanya abantu, omu buli mulingo ogw’asobora kukozesa. “Ruhanga tiwe nsibuko y’okutabagana, kureka w’obusinge, nk’omu makanisa gona g’abarukwera.”3

GSAM 270Emyanya y’Okukizibwa ey’Ebyamahano

GSAM 270.1Bwanyima y’orukiiko orwabaire rugambirwaho, nterane zikabera omu Kaunti ya Madison, Port Gibson, Port Byron n’omu rubuga rwa New York. Bwanyima y’ezi hakabaho orukiiko rw’abantu boona omu Connecticut. Omu bimwe ha bifo ebi, Mukama akaihiira abahereza be, kandi amaani g’okukiza ag’Omujanjabi Omukuru gakaihira abarwaire habw’okusaba kw’amaani kw’abantu be, obu baabaire nibakurikiza kiragiro ekiri omu baruha ya Yakobo.4 N’abantu abaabaire bagambirwe abadokita ngu tibakyakira bakakizibwa endwara zabo. Ebyabaire biri nk’ebi bikarugaho emirundi mingi omu bihe eby’enjawulo kuruga 1845.

GSAM 270Abakwenda Bakwatwa Oburemeezi

GSAM 270.2Omukuru White, obu yaabaire naagamba ha biro ebyo eby’okubanza omu Review and Herald, Febwari 5, 1880, akagira ati:—

GSAM 270.3“Omu mirimo yaitu ey’okubanza tukabonabona enjara habw’okubura eby’okurya ebirungi, n’obutiti habw’okubura eby’okwambala ebirungi. Tukeyima n’ebintu by’okwetwaza omu bwomeezi, kubaasa kubika sente habw’omurimo gwa Ruhanga. Kandi omu bwire obwo bwonyini tukaba nitweruhya muno omu kukora, kubaasa kuhikiiriza omurimo muhango ogwabaire nigwetaagwa omu kuhandiika, omu kuteekateeka ebitabo, omu ntambura, n’omu kubuurira kuruga omu ihanga rimwe kugenda omu rindi.”

GSAM 270.4Omwaka gwa 1848 gukaba gwijukwa, ti omu byafaayo by’okwija kwonka, kureka n’omu by’obufuzi. Amazima g’obutumwa bwa maraika wa kasatu gakaba gasoboroirwe kurungi muno, kandi omuhanda gukaba nigwiguka omu mpande ez’enjawulo habw’okugenda mumaisho kw’omurimo. Omu bwire obu, ebintu omu nsi y’emico n’obufuzi bikaba nibitandika kuhinduka omu mulingo gwabaire nigusobora kugarura omutima gw’abayiga obunabi. Ti kwabaho kutabagana kwonka omu mahanga g’ensi enkuru, kureka n’ha Hydesville, Wayne Co., N.Y., hakatandika okworeka Obw’omwoyo obw’obwire obu, obwabaire bwagambwa abayiga Baibuli ngu nibwo “myoyo ya dayimoni, erikwija kuteraniza amahanga g’ensi omu rutaro rw’ekiro kya Mukama.”

GSAM 271Okutabagana kw’Amahanga omu 1848

GSAM 271.1Ha izooba rya 21 Febwari 1848, abakuru b’obwinganizi ba Louis Phillippe, ow’e Bufaransa, babaire bamwetoroire, yagira ati: “Tindikabangaho nkiri ha ntebe y’obwami n’obwesigame nk’obu ndi nabwo ekiro kya hati.” Omu kico ky’ekiro ekyakuratsireho, ajwaire “jaketi ngufu ey’ebyoya by’entaama,” kandi yeefunikiise nk’omuvugi w’ekigaali, yarugayo aheeru y’ebisiika ebyetoroire ekibuga Paris, naaronda obuhungiro habw’obwomeezi bwe. Nikigambwa ngu ekirugiremu empindahinduka egi mpango kandi y’ahonaaho kikaba kiri ekikorwa kye eky’okushagika okwewamba kw’obwapapa, ekyanyiizize abantu be n’abaserukare be. Ha izooba eryo akaba ahikiriize omu kibuga Paris okurora kw’amahe g’e Bufaransa; kandi obu eby’okurwanisa byabo byabaire biteirwe hamwe, yagaruka omu kikaali, aho omwana omuto yairuka ha kannon, naayungira ebandi y’amabara asatu, naakoma ati, “PAPA AIHWEHO! PAPA AIHWEHO!!” Abaserukare bakatandika kukoma nabo, kandi amagambo gakaraba omu mirongo y’abaserukare, nigeyongera amaani okuhika obu hakajanjirwamu n’ekikoma kiti, “KANDI OMWAMI AIHWEHO!” Omu shaaha nkye, Paris yoona ekaba eri omwihayohayo gw’okutabagana. Abaserukare, bari n’eby’okurwanisa omu ngaro, hamwe n’omukwato gw’abantu, bakaba nibairuka ha kikaali ky’omwami. Obu yaabwiirwe ha kutabagana okwo, yairuka omu bwire bwangu kuhunga, yeefunikiise.

GSAM 271Amahanga Agaataahire omu Kurwana

GSAM 271.2Obutabanguko n’okutatuza okw’omu Bufaransa bikaijanjara bwangu omu mahanga agandi. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, na Roma nabyo bikakwatwa omwoyo ogwo ogw’ebitebe by’abantu abaramukire. Omu myezi esatu, Bulaaya yoona ekaba etabangukire, kandi obulemi bw’abakama abakuru n’obukama oburukukira makumi asatu bikaba biri omu kavuyo akahango muno. Ebitebe by’obukama bikayokebwa omu nguudo, abakama n’abalemi b’obukama obukooto nibairuka kandi nibesereka habw’okutiina kwitwa. Ab’eby’obulemi bakaranga ngu hakaba nihagenda kubaho okuhindurwa kw’obulemi bw’ensi yoona.

GSAM 272.1Abagabura baingi Abadventista, abakaba batakahuliire obutumwa bwa maraika wa kasatu, bakarora akavuyo kanu, bateekereza ngu kakaba kali okusorooza amahanga habw’“obulemu bw’ekiro ekikuru ekya Ruhanga Owobusobozi bwona.”5

GSAM 272Obutumwa bw’Okutaaho Akamanyiso Bumanyikana

GSAM 272.2Omu kasumi ako konyini, Abadventista b’ekiro kya musanju bakaba nibega omu Byahandiikirwe ngu Sabiti ey’ekiragiro kya kana nuko kamanyiso ka Ruhanga omwomeezi, kandi ngu obwire bukaba buhikire obw’okuranga obutumwa bw’okutaaho akamanyiso obuli omu Okusuku’rwa 7:1-4; bakaba nibaserra emiringo n’ebintu ebirukwetaagwa okutuusa obutumwa bunu omu bantu. Ab’ekiro kya musanju obu bakaba nibetekaniriza omurimo gunu, Abadventista b’orunaku rw’okubanza omu sande bakaba nibagamba bati, “Obutumwa bwanyu obw’okutaaho akamanyiso mubuleesere mukereirwe, habwokuba obulemu bw’ekiro ekikuru n’okwija kwa Mukama kwonyini bituhikiire.”

GSAM 272Obutabanguko Bwahwa Ahonaaho

GSAM 272.3Hanyuma y’emyezi nka esatu, okuramuka kw’amahanga kukaculeera; baitu kinu kitabeho habw’okumaraho ebintu ebyabasaalizaga, kaakuba kikabaho omu mulingo n’abahandiiki b’empapura z’amakuru bo bonyini ogu batasoboire kusoborra. Horace Greeley, omu rupapura New York Tribune, akagamba ha kabi kanu ati: “Itwena tukatangaara muno ekyatandikire ahonaaho akavuyo ako omu mahanga; baitu tukyeyongera kutangaara muno ekyakemereize.”

GSAM 272Omukiiki w’Orukiiko rwa Seneti Choate Abaza ha Nyikara ya Bulaaya

GSAM 272.4Obutuhika omu 1851, tusanga Omukiiki w’Orukiiko rwa Seneti Choate, omu bigambo ebi yagambiire omu maiso g’Orukiiko Orukuru orw’Amahanga Ageteraine aga Amerika, n’abaza ha nyikara ya Bulaaya, n’agamba ati:

GSAM 272.4“Mwetegereza kurungi enyikara egi n’okuzooka kwayo, ebirukusisanaho kuba biswekerweho ebicuucu, ebicu, n’omwirima; ka biri ebitarukutuza na kake. Hali nyowe kikasisana nk’egyo migisa ey’embaganiza ey’abakama, n’obugabe bw’abantu, n’enzigu ezisoroziibwe kumara emyaka rukumi, bikaba biri haihi okusowora rurara habw’okurwana nambere esagama eraseseka, nk’omu kworekwa kw’omu Okusuku’rwa, ‘kuhika ha nkoba ez’omu kanwa k’embaraasi,’ kandi nambere oruganda rw’abantu rwona rurahwaho; nambere ekide ekikooto eky’obwire kiragamba ngu esaha endi ehikire; nambere enyikara y’abantu bo bonyini eragyezebwa n’omurro n’ekyoma, kumanya obw’eraaba erugire omu buhangwa na hali Ruhanga w’obuhangwa rundi nangwa.”

GSAM 273“Obuhamya” bw’Ekiro kya 18, Omwezi gwa 11, 1848

GSAM 273.1Abo abagambaga ngu okutabanguka kw’amahanga omu 1848 kukaba nikwija kuleeta okwija kwa Mukama, obu baahikirweho okusoberwa okw’obusaasi, kikatwaza kita Abadventista b’ekiro kya musanju abagambaga ngu obwire bukaba buhikire “akamanyiso ka Ruhanga omwomeezi” okwolekwa abantu? Omu kugarukamu, tujuliiza ebigambo eby’omu katabu akaabandiibwe Omukuru Joseph Bates omu mwezi gwa 1, 1849. Obu arukubaza ha kintu ekyabaireho ha kiro kya 18, omwezi gwa 11, 1848, agamba ati:—

GSAM 273.2“Ekitebe ekike ekya bene itwe n’abanyanya itwe kikaba kiteraniire omu ruterane omu Dorchester, haihi na Boston, Mass. Oruterane rutakatandikire, abamu omuli itwe tukaba nitwetegereza ensonga ezimu ez’omu butumwa bw’okutaaho akamanyiso; hakaba haroho okwahukana kw’ebiteekerezo ha buhikiire bw’okwetegereza ekigambo ‘n’atembeera haiguru,’ n’ebindi. Kandi nk’oku tukaba tufaire okuranga obutumwa kinu ensonga y’okusaba omu rukiiko rwa Topsham [Maine] obwire buke enyuma, kandi omuhanda gw’okuburanga gukaba gutakazookere kurungi ekirukumara, tukacwamu n’omutima gumu kukwasa Ruhanga ensonga yoona. Obutumazire akasumi nitusaba n’omutima gwona kutunga omusana n’okwegesebwa, Ruhanga akaha munyanya itwe White ebirukuhonderaho omu kworekwa.”

GSAM 273.2Tujuliiza ebigambo bye nk’oku yabigambire ali omu kworekwa:—

GSAM 274Ebigambo Ebyagambirwe omu Kworekwa

GSAM 274.1“Omusana gukatandikira nkaha okwakira? Leka maraika wawe atwegese nambere omusana gwatandikiire okwakira. Gukatandika guli muke, obu wahaga omusana gumu hanyuma ogundi. Obuhamya n’ebiragiro bikwatanisiibwe hamu, tibisobora kubaganizibwa; ekibanza nukwo biragiro ikumi, ebya Ruhanga. Akasemererwa muno ebiragiro bye obu byatandikire kweyongera omu maani, n’ebifo ebyahwerekereire obu byatandikire kwombekwa buhyaka. Kuruga omu bugara, bigumire habw’okuseruliiriza ekigambo kye. Okugyezebwa kwabyo kukaba kumazire obwire buke bwonka. Nuko kamanyiso! Nikatembeera haiguru! Nikaruga burugaizoba. Nk’izoba, okutandika liba litakooha muno, hanyuma lyeyongera kwookya kandi lituma emirasire yalyo. Amazima ago obu gaatandikire okwakira, omusana gwago gukaba guli muke, baitu gwikara nigweyongera. Ai amaani g’emirasire enu! Nigeyongera amaani. Obukuru oburukukirayo n’omusana biri ha mazima ago, habwokuba gaikara ebiro n’ebiro, n’obu Baibuli eriba etakyetaagwa. Gakatandikira eburugaizoba; gakatandika n’omusana muke, baitu emirasire yago n’ekiza. Ai amazima ago ka g’amaani; nigo agarukukira obukuru obu balitaaha omu nsi enungi, baitu galyeyongera kuhikira obu balifooka abatakifa. Gakatandikira burugaizoba, nigagumizaamu omu muhanda gwago nk’izoba, baitu tigalirenga.

GSAM 274.2“Bamaraika bakwasire embeho ina. Ruhanga nuwe arukutangirra ab’obusobozi. Bamaraika batakazirekire, habwokuba abarukwera boona batakateirweho akamanyiso. Mikaeri obu alyemerra, obujune bunu buliba omu nsi yoona. Mali, embeho ziri haihi muno kuhuhuta. Ziteirweho ekirukuzitangirra habwokuba abarukwera batakateirweho akamanyiso. Ego, rangira abantu ebintu eby’orozire n’ebyo eby’ohuliire, kandi omugisa gwa Ruhanga guraikara na iwe. Murole! Okutemba okwo kw’amaani, kandi nikweyongera kwaka muno muno.”6

GSAM 274.3Hanyuma y’okuruga omu kworekwa kunu, Muka White akagambira iba ati,

GSAM 274.3“Nyina obutumwa habwawe. Osemeriire kutandika kubanza akapapura kake kandi okatwekere abantu. Katandike kali kake; baitu abantu obu barakaba nibakasoma, barakutwekera sente ez’okukabandisa, kandi kararungiha kuruga ha kubanza. Okutandika kunu okuke kukaanyolekwa nk’emigera y’omusana eyayehingurize ensi yoona.”

GSAM 275Ky’Okugurukyagurukya omu Kutekereza kw’Abantu

GSAM 275.1Ebigambo binu eby’okuranga ebiribaaho bikagambwa omu 1848, nibikwata ha kutandika n’okwijanjara kw’amazima ga Sabiti. Omuntu obwakaba narora enyikara ey’omu kasumi ako omu kutekereza kw’abantu, amagezi gakumugambiire gati, “Okuranga okwo tikulisobora kuhikirra na kake.” Omusaija omu akagambira omu ha bakozi baitu hanyuma y’obwire buke ebigambo ebi bigambirwe ati, “Kiribatwarra emyaka 144,000 kukora eki murukuteekereza kukora.” Bakugambire bati, “Kiki! Abatebezi basatu—Omukuru White na mukazi we, n’Omukuru Bates—boona bataine kantu, n’abahondezi abatahika kikumi, boona bataine sente, nibarugaayo n’obutabu ebikumi bike obw’empapura kinaana oburukukwata ha nsonga ya Sabiti, kuha ensi yoona obutumwa obw’okugihabura! Ka n’okwehuriza okutarumu!” Abo abateekerezaga bati obu baagambaga ngu, “Tikirukusoboka!” okwikiriza omu butumwa n’obuhamya obw’okuhikiiriza omulimo butarukugurukyagurukya bikagamba biti, “Omu ibara lya Ruhanga wa Isareri kirakorwa! Kandi obuturukwesiga amaani ge, kisemeriire kukorwa!”

GSAM 275Omulingo Orupapura rw’Okubanza orw’Abadventista b’ekiro kya musanju Rwabandiibwe

GSAM 275.2Kuruga obuhamya obu bwagambirwe ha murimo gw’okubanza ebitabu, abo abakuumaga ekiro kya musanju bakasaba muno ngu Mukama aigure omuhanda gw’okubanza “akapapura kake.” Ekyaburaga muno zikaba sente ez’okubandisa enamba ey’okubanza. Omu mwezi gwa 6, 1849, Omukuru White akatunga omugisa gw’okutema obunyansi bwa timosi obw’omu eka makumi ana n’omuhoro ogw’omu ngalo, n’ahebwa senti makumi musanju n’etaano ha buli eka; kandi atyo akasobora kubanza enamba ey’okubanza ey’akapapura ako ak’amakuru. Nikisobora kuba kihikire hanu kutaamu ekisisani ekirukusisanira kimu n’orupapura rw’okubanza orw’akapapura ako. Omusomi ararora omu nyomyo ey’okubanza ebigambo by’Omukuru White, nambere arukugamba ati, “Omuhanda gukaba gutakaigwirwe kutandika omulimo kuhika hati.” Kandi nosobora kurora ngu okwehayo kwe wenka nikwo “kw’aigwire omuhanda.”

GSAM 276Ebyarukubaza Muka White ha Mpapura ez’Okubanza

GSAM 276.1Muka White agamba ha kutandika kw’omurimo gw’okubanza ebitabu ati:—

GSAM 276.2“Ibanyowe akatandika kubanza akapapura kake omu Middletown, hali mairo munaana kuruga Rocky Hill, Conn., kandi emirundi nyingi yagendaga n’ebigere orugendo runu kandi agaruka, n’obu araaba akaba naacumbagira omu kasumi ako. Obuyaleesere enamba ey’okubanza kuruga omu nju y’okubanza ebitabu, itwena tukainama nitukyehinguririza, nitusaba Mukama, n’emitima emicureezi n’amarira maingi, ngu omugisa gwe guikale ha kulengaho okuke okw’omuheereza we. Hanyuma akahandiikaho endagiriro z’abo boona abu yateekereza ngu baakugisomere, yagitwara ha posita omu nsaho ey’orugoye orugumire. Buli namba yatwarwaga kuruga Middletown kuhika Rocky Hill, kandi obu zaabaga zitakateekaniziibwe kutwarwa ha posita, zaayanjurwaga omu maiso ga Mukama, kandi Ruhanga yasabwaga n’omutima gwona, n’amarira, ngu omugisa gwe gube ha bakwenda abo abaculiire. Obwire buke bukahwaho, ebbaruha zaija nizileeta sente ez’okubanza orupapura, n’amakuru amarungi ag’abantu baingi abaikirizaga amazima.”7

GSAM 276Okuranga kw’Obukonyezi bw’Orupapura Kuhikirra

GSAM 276.3N’emitima erukukwatwaho muno okukira okwegomba kwonka, twoleka orupapura runu orw’okubanza orw’akapapura k’amakuru ak’okubanza akaabandiibwe Abadventista b’ekiro kya musanju. Omuzingo gwona ogw’Amazima g’omu Biro Binu gukaba gurumu enamba ikumi n’emu, buli emu erumu empapura munaana, na buli rupapura rwina enyomyo ibiri. Ebihandiiko eby’okusoma ha rupapura byapimwaga inci ina n’obucweka butaano omu munaana ha inci munaana. Enamba 1 na 4 zikabanzibwa omu myezi gwa 7, ogwa 8, n’ogwa 9, omu Middletown, Conn. Enamba 5 kuhika 9 zikabanzibwa omu Oswego, N.Y., kandi ziriho ebiro eby’omwezi gwa 12, 1849, ogwa 3, ogwa 4, n’ogwa 5, 1850. Enamba 11 eriho ebiro eby’omwezi gwa 11, 1850, kandi ekabanzibwa omu Paris, Maine. Omu Namba 6, Omukuru White akagamba ati, “Obutukaba nitubanza enamba ina ez’okubanza, sente ezi twaatungire zikakira ezirukumara kusasurra empapura. Zikakozesebwa kusasurra ebisale byaitu eby’okugenda omu nterane ezi twaagiziremu.” Omu mwaka 1849, habw’okukwatwaho kw’empapura zinu, n’omurimo ogw’okubanza ogw’Omukuru Bates, baingi bakaikiriza obutumwa omu Vermont, Michigan, n’omu masaza agandi.

GSAM 278.1Obuturukulinganiza n’enyikara ey’omurimo etaarukuzooka kuba n’okunihira omu 1848, nitwija kwetegereza ebintu bike nk’oku biri omu 1905. Kinu kiratukonyera kucwa kurungi omusango ha muheru gw’omurimo gunu: abo abahakanizaaga okutandika okucureezi okw’obutumwa nubo bakaba bahikire, rundi Ruhanga w’omu iguru, ayagambiire omu muzaana we ha maani “agarukweyongera” ag’omurimo “gw’okutaaho akamanyiso.”

GSAM 278Okugenda Mumaisho kw’Omurimo gw’Okubanza Ebitabu

GSAM 278.2Amazima ganu hati nigarangirwa kandi nigabanzibwa omu ndimi nk’amakumi ana ezirukukozesebwa muno omu nsi. Hati, omu kiikaro ky’abagabura basatu, haliho abarukukira 600, obutubara abakwatanisibwe n’abo abahairwe obusobozi bw’okutebeza, otabaliireho abandi ebikumi n’ebikumi abakozi nk’abasaho, abakozi ba Baibuli, abeegesa, n’abakwenda abajanjabi. Ebihandiiko by’ekitebe kinu biri omu mpapura z’amakuru ez’emiringo erukukira makumi ataano, ezibanzibwa omu nju z’okubanza ebitabu ezirukuhika nka makumi abiri, eziri omu Bulaaya, Asia, Afrika, Amerika ey’Obukiizi Bwemoso n’ey’Obukiizi Bulyo, ebizinga by’enyanja ya Pasifiki, na Australia. Omu nju zinu ez’okubanza ebitabu, habanzibwamu ebitabu, obutabu obuke, n’obutabu bw’okuranga obutumwa, by’emiringo erukukira rukumi na kikumi. Kutunga ekitabu kimu ekya buli mulingo, hamu n’empapura z’amakuru ez’omwaka gumu, kyakwetaagisize nka $340. Omu kiikaro ky’abahondezi kikumi bonka, haliho abarukuhika nka 100,000 abarukusemerererwa omu mazima ganu. Mali, obutumwa bunu, nk’izoba, “nibutembeera haiguru,” kandi nitusobora kugamba omu bigambo by’obuhamya bwa 1848 tuti, “Ai amaani g’emirasire enu!”

GSAM 278Enyikara y’Amahanga

GSAM 278.3Obutumwa obu bukaba nibugenda mumaisho buti, amahanga go gakaba gali mu nyikara ki? Kuruga omu kasumi ako, emirundi nyingi tusomere omu mpapura z’amakuru ebigambo ebirukukwata ha bulemu oburukwija kukwata Bulaaya yoona obwire butali bwahara. N’obu haraaba haroho okurwana hanu, n’okuramuka hali, “ekihoihoma” kyona nikitangirwa,—“embeho ina” tizirukuikirizibwa kuhuhuta zoona omulundi gumu, “kuhikira abaheereza ba Ruhanga obu baliteebwaho akamanyiso.” Boona nibakirora ngu ebirukuleeta enyangani n’obulemu biroho, baitu tibiramuka habwokuba nibitangirwa.

GSAM 279.1Henry Ward Beecher, obwire buke atakafiire, akeeta okurolerra amahe ag’amaani agatyo omu Bulaaya, “okwiha esagama ey’obwomeezi kare, habw’okutiina ngu eraseseka.” Enyikara ey’omu mahanga, n’enzigu zaago n’okwanganangana, n’omulingo gwaago ogw’okutiinisangana, akagilinganiza “n’okulemerangana,” okuleetwa ekitebe ky’abasaija abarukwolekera emihoro emike omu bifuba by’abataahi baabo, hataroho n’omu arukulengaho kutema, habw’okutiina kutemwa. Akagamba ati, “Baitu, omu halibo ali haihi kurora akasumi akarungi ak’okutemeramu, kandi nukwo okurwana kwa boona kulitandika.”

GSAM 279Okulinganiza Ebikwato by’Obulemu

GSAM 279.2Kuruga omu 1848, ebikwato by’obulemu bikozerwe, ebyo eby’omu kasumi ako ebyakiraga oburungi, obu birukulinganizibwa nabyo, hati byakubarirwe nk’eby’okuzanyisa byonka. “Ekitebe ky’Obusinge” ekya Amerika, obu kyayetaaga abantu omu kusaba kw’obusinge ha runaku rw’okubanza omu sande orw’Obusinge,—ekiro kya 15, omwezi gwa 12, 1895,—kikagamba kiti: “Hati, n’obu enyikara y’abantu erukweyongera kusemera muno, ha rubaju orundi amahanga nigetekaniriza obulemu muno okukira obwire bwona obwa kara.”

GSAM 279Omuduumizi Mukuru Miles Abaza ha Kutekaniriza Obulemu

GSAM 279.3Omuduumizi Mukuru Nelson A. Miles, omu bigambo bye eby’omu ruterane rw’abantu baingi omu Washington, D.C., ha kiro kya 12, omwezi gwa 1, 1904, akagamba ati:—

GSAM 279.4“Omu mulembe gunu ogw’omusana n’okugenda mumaisho, ogw’enyikara ey’abantu ey’amagezi kandi esemiire, twakunihire n’okusemererwa ngu emigugu n’obubi bw’obulemu bikendeeriire; baitu n’obu kirukusisana nk’ekirukutangaaza, busaho kasumi akakaba kabaireho omu byafaayo by’ensi nambere itungo lyaingi liti lyasiisirwaga omu kutekaniriza obulemu, rundi nambere obukaikuru n’obukaikuru bw’abasaija abeegesiibwe, abakugu, kandi abahuliizi, abakwatiire ebikwato ebirukukira byona okuhwerekereza, baihwaga omu mirimo ey’obusinge, nk’oku kiri omu kasumi kanu.”

GSAM 280.1Baitu ekihoihoma ky’obulemu kikyakerereirwe, kunu omurimo gw’okutaaho akamanyiso nigugumizaamu.

Notes

  1. Ezekieli 34:12. ↩
  2. Ebyafaayo by’Obwomeezi bya Ellen G. White, p. 108. ↩
  3. 1 Abakorinso 14:32. ↩
  4. Yeremiya 5:14, 15. ↩
  5. Okusuku’rwa 16:13-15. ↩
  6. Akamanyiso ka Ruhanga Omwomeezi, empapura 24-26. ↩
  7. Ebicweka by’Obwomeezi bwa Ellen G. White, empapura 125-127. ↩

Note

Back