Esuura ya 3 — Okuija kw’Embibo Eyaraganisiibwe
GSAM 57.1“OBU obwire bwahikire omu bwijwire, Ruhanga akatuma Omwana we, ... ayazairwe hansi y’ebiragiro, okucungura abo abakaba bali hansi y’ebiragiro, nukwo tuhabwe obwana.”1
GSAM 57.2“Hati, ogu asobora kubagumya nk’enjiri yange n’okutebeza Yesu Kristo okubigamba, nk’okusukurra kw’ensita eyaserekirwe kuruga ensi obu yatandikire, baitu hati esukwirwe, kandi habw’ebyahandiikirwe bya banabi, nk’ekiragiro kya Ruhanga ow’ebiro n’ebiro okukiri, emanyisiibwe amahanga goona nukwo gaikirize kandi gahulire: Ruhanga wenka ow’amagezi ahabwe ekitinisa omu Yesu Kristo ebiro n’ebiro.”2
GSAM 57.3“Habw’okusukurra akammanyisa ensita; nk’oku nabahandiikiire kara omu bigambo bike, ... ey’omu mirembe endi etamanyisiibwe abana b’abantu, nk’oku hati esukuriirwe abakwenda be abarukwera na banabi habw’Omwoyo.... Nyowe, arukukira ow’okumalirra omu barukwera boona obuto, nkahabwa embabazi zinu, okutebeza omu Bamahanga obuguuda bwa Kristo obutarukusobora kuseruliirizibwa kumarayo; n’okwoleka abantu boona okugabana kw’ensita okuli, eyaserekirwe omu Ruhanga kuruga ensi obu yatandikire, ogu ayahangire ebintu byona omu Yesu Kristo.”3
GSAM 57.4Kigambirwe ngu omu Ndagaano Enkuru enjiri eserekirwe; omu Ndagaano Empyaka esukwirwe. Nk’omuntu ondi oku yagambire ati: “Abayudaya obu barugire hali Ruhanga, bakahwamu muno okwetegereza enyegesa ez’omu migirirwa y’okuramya. Kristo wenka nuwe akaba ataireho okuramya oku. Buli kicweka kyakwo kyali kamanyiso ke; kandi kukaba kwijwire obwomeezi n’oburungi bw’omwoyo. Baitu Abayudaya bakafiirwa obwomeezi bw’omwoyo omu migenzo yabo, baikwata ha migirirwa eyali efiire. Bakeesiga ebihongwa n’ebiragiro by’emigenzo byonka, omu kiikaro ky’okwesiga ogu ebintu ebyo ou byolekaga.
GSAM 58Okunihira Obulemi obw’Ensi
GSAM 58.1“N’obu Abayudaya baraabe baagonzaga okwija kwa Masia, tibamanyaga omulimo gwe. Tibaserraaga okucungurwa kuruga omu kibi, baitu okujunwa kuruga omu mikono y’Abarumi. Bakanihira Masia okwija nk’omusinguzi, okucwa amaani g’omurukubabonabonesa, n’okutunguura Isareri kulema ensi yoona. Nukwo omuhanda gwateekaniziibwe bati bamwange Omujuni.
GSAM 58.2“Abantu, omu mwirima gwabo n’okubonabonesebwa kwabo, hamu n’abalemi abagonzaga muno obusobozi, bakeegomba okwija kw’ogu ayakusingwire abanyanzigwa babo, akagarurra Isareri obukama. Bakaba basomere obunabi, baitu batabwine kwetegereza kw’omwoyo. Nahabweki bakaleka kufaayo ha byahandiikirwe ebirukwoleka okwebundaaza kwa Kristo omu kwija kwe okw’okubanza, kandi baahindura amakuru g’ebyo ebirukubaza ha kitinisa ky’okwija kwe kwa kabiri. Amaryo gakabakingiriza okurora; bakasoborra obunabi nibahondera okwegomba kwabo okw’okweyendeza.
GSAM 58.3“Kumara emyaka erukukira rukumi, abantu Abayudaya bakaba balindiriire okwija kw’Omujuni. Obu nubwo butaaho okunihira kwabo okwakiraga kwona. Omu bizina n’obunabi, omu migenzo ya yekaru n’okusaba kw’omu maka, bakahayo ekitiinisa hali ibara lye. Kandi nabwo obu yaizire tibamumanye. Omugonzibwa ow’omu iguru akaba ali hali bo ‘nk’omuzi ogurugire omu itaka eryomire;’ akaba ataine ‘kisisani rundi kusemera;’ kandi tibamuboineemu oburungi obwakubaletire kumwegomba. ‘Akaija omu be, n’abe tibamwakire.’”4
GSAM 58Ow’omu Ruganda rwa Daudi
GSAM 58.4Obwire Danieri obu yarangire obu bwairaga haihi, obwa “Masia Omukuru”—Owaseserweho Amagita—okuboineka, abantu Abayudaya bakusoboire kutekereza, kandi hataroho kugurukyagurukya nukwo batekereize bati: Masia omu mubiri aine kuruga omu nju n’omu ruganda rwa Daudi, nahabweki aine kuzarwa omu ruganda orwo; kandi nk’ebiragiro n’emigenzo y’Abayudaya okubigamba, aine kuseserwaho amagita kutandika omulimo omu maiso g’abantu aine emyaka amakumi asatu; kandi obw’araaba aine kuboineka nk’Owaseserweho Amagita aine emyaka egyo, aine kuzarwa emyaka amakumi asatu enkomerero ya sande nkaaga na mwenda ez’emyaka etakahikire, ezirukuhika ha kwija kwa Masia.
GSAM 59Obunabi bwa Simeoni na Ana
GSAM 59.1Omu bwire obu, Isareri yoona ekaba erindiriire. Abasomi b’Ebyahandiikirwe abekambaga kandi abeehaireyo bakaba balindiriire okuzarwa kw’ogu ow’akuba Omulemi n’Omukuru wabo. Simeoni, omugurusi owatinaga Ruhanga, akamanyisibwa “habw’Omwoyo Ogurukwera ngu talifa atakaboine Kristo wa Mukama.”5
GSAM 59.2Omujuni obu yaleetirwe omu yekaru akyali mwereere, Simeoni akamanya ngu omwana onu nuwe ow’akaba agambirweho—Kristo. “Yamutwara omu mikono ye, yahimbisa Ruhanga, yagamba ati: Mukama, hati n’oleka omwiru wawe kugenda omu businge, nk’ekigambo kyawe okukiri; baitu amaiso gange garozire okujuna kwawe, oku oteekaniize omu maiso g’abantu boona: ekyererezi eky’okumulikira Abamahanga, n’ekitinisa ky’abantu baawe Isareri....
GSAM 59.3“Kandi Simeoni yabasabira omugisa [Yusufu na Malyamu], yagambira Malyamu nyina ati: Dora, omwana onu atairweho habw’okugwa n’okwimuka kw’abantu baingi omu Isareri; kandi abe akamanyiso akarijumwa (ego, n’empirima ericumita omwoyo gwawe wenka), nukwo ebitekerezo eby’omu mitima mingi bisukurwe.
GSAM 59.4“Kandi hakaba haroho Ana, omukazi nabi, muhara wa Fanueri, ow’omu ruganda rwa Asere.... Nawe yaija omu kasumi ako, yeebaza Mukama, yabaza eby’omwana hali boona abakaba balindiriire okucungurwa omu Yerusalemu.”6
GSAM 59Bamaraika Babungira Abaliisa
GSAM 59.5Ebi bitakabaireho, bamaraika bakaba barangiriire abaliisa amakuru amarungi ag’okuzarwa kw’Omujuni omu matale ga Beterehemu. Abaliisa obu baahulirizaga, bamaraika bakazina ebigambo binu eby’iraka erirungi:—
GSAM 60Abanyamagezi Babungira Beterehemu
GSAM 60.2Hanyuma hakaba n’okwija kw’abanyamagezi ab’oburugaizoba abakaba baboine “enyunyuzi eyimuka,” nk’oku Balamu akaba arangire. Bakahondera okwebembera kwayo, baahika Yerusalemu, nambere kyabeetagisize kukaguza eby’Omukama ow’akaba yakazarwa. Obu baagambiirwe ngu Beterehemu nuko ogu Owegombwa ow’akuzarwa, bakeyongerayo; kandi enyunyuzi eyagarukire kuboneka ekabeebembera yahika omu kiikaro ekiculeezi nambere Omujuni akaba agaramire. Hanu bakaramya Omwana arukwera, baamuha ebisembo bya zaabu, obubaane n’omulami, hanyuma baatandika orugendo rwabo oruraihire okugaruka owabo.
GSAM 60Omujuni Aine Emyaka Ikumi n’Ebiri
GSAM 60.3Kuruga omu buto bwe kuhika ha myaka ikumi n’ebiri, bike nibyo byahandiikirwe hali Kristo Omujuni, oihireho okukura kwe omu magezi n’omu mubiri, n’okworobera abazaire be. Baitu obu yahikize emyaka ikumi n’ebiri, akaba ahwerekiire Yusufu na Malyamu kugenda Yerusalemu ha bugenyi obw’omwaka, kandi ali oku akahuniriza banyakatagara habw’amagezi agayolekaga omu bikaguzo bye n’omu kugarukamu kwe ebikaguzo byabo ebyali bigumire. Kuruga ha bwire obu kuhikira obu yatandikire emirimo ye omu maiso g’abantu, akaha omulimo gw’obubaizi oguculeezi ekitiinisa, nakora na Yusufu, iba Malyamu.
GSAM 60Omulimo gwa Yohana Omubatizi
GSAM 60.4Kumara emyezi mukaaga Kristo atakatandikire obuheereza bwe omu maiso g’abantu, Yohana Omubatizi akarangirra omulimo gwe. Abantu bakaija omu bitebe ebingi muno kuhuliriza Yohana n’okubatizibwa uwe. Obu baali “nibaniha [nibanihira Masia okwija] kandi abantu boona nibateekereza [“nibahanura rundi nibateera empaka,” omu bigambo eby’aha rubaju rw’orupapura] omu mitima yabo hali Yohana, obw’araaba ali Kristo rundi atali uwe; Yohana akagarukamu, yagambira boona ati: Nyowe nimbabatiza n’amaizi; baitu arukunkira amaani naija, ou ntasemeriire kusumuruza orukooba rw’enkaito ze: uwe alibabatiza n’Omwoyo Ogurukwera n’omurro: aine ekigali kye omu mukono gwe, kandi aliyoza kimu oluhya rwe rw’okuhuura engano, alisoroza engano omu kitara kye; baitu ebisusu alibyokya n’omurro ogutaraara.”7
GSAM 61Yesu Abatizibwa
GSAM 61.1Yohana obw’akaba nabatiza, akarora Yesu naija nambere ali kubatizibwa, yagamba ati: “Dora Omwana gw’Entama owa Ruhanga, arukwihaho ekibi ky’ensi.... Kandi Yohana akaha obuhamya, yagamba ati: Nkarora Omwoyo nasirimuka nk’enjiibwa kuruga omu iguru, kandi yaikara hali uwe. Nyowe nkaba ntamumanyire: baitu ogu ayantumire kubatiza n’amaizi akangambira ati: Ogu ou olirora Omwoyo nasirimukira, kandi nakaikara hali uwe, nuwe arukubatiza n’Omwoyo Ogurukwera. Kandi nkaboona, nkaha obuhamya ngu onu nuwe Mwana wa Ruhanga.”8
GSAM 61Iraka Kuruga omu Iguru
GSAM 61.2Obwa Masia bwa Kristo bukahamizibwa okwiririra kw’Omwoyo Ogurukwera okwaboinekere omu kisisani ky’omubiri nk’enjiibwa, kandi n’iraka kuruga omu iguru. Omu Njiri ya Matayo tusoma tuti: “Yesu obu yamazire kubatizibwa, yaaruga ahonaho omu maizi: kandi, dora, iguru lyamukingukirra, yarora Omwoyo wa Ruhanga nasirimuka nk’enjiibwa, naija hali uwe: kandi dora iraka kuruga omu iguru, nirigamba liti: Onu nuwe Mwana wange omugonzibwa, ou nsemereriirwe muno.”9
GSAM 61.3N’obu “Yohana ataakozere kyamahano,” abantu obu baarozire amaani amakuru agali omu buheereza bwa Kristo, bakahambirizibwa okugamba bati: “Ebintu byona Yohana ebiyagambire hali omusaija onu byali by’amananu.”10
GSAM 61Kristo Aseserwaho Amagita nk’Ebiragiro Okubigamba
GSAM 61.4Omu bigambo Luka ebiyahandiikire ha kubatizibwa n’okuseserwaho amagita oku okw’Omwoyo Ogurukwera omu kisisani ky’enjiibwa, tusoma tuti: “Yesu wenka akaba atandikire kuhika nk’emyaka amakumi asatu.”11
GSAM 62.1Hanyuma y’okusiiba kwa Mukama waitu okumazire ebiro amakumi ana, n’okwohebwa kw’amaani okwa Setani omu irungu, ebyahondeire ahonaho okubatizibwa kwe, “akaija Nazalesi, nambere akaba akuriire; kandi nk’engeso ye okukaba eri, yataaha omu isorrokaniro ha kiro kya Sabiti, yayemerra kusoma.... Omwoyo wa Mukama ali hali nyowe, baitu akanseseraho amagita okutebeza enjiri hali abanaku.... Kandi yatandika kubagambira ati: Omu kiro kinu ekyahandiikirwe kinu kihikiriire omu matu ganyu.”12
GSAM 62Obwire Buhikirire
GSAM 62.2Marako, obw’ahandiika ekyabaireho kinu, agamba ati: “Obwire buhikirire, kandi obukama bwa Ruhanga buli haihi: mwegarukemu, mwikirize enjiri.”13 Obwire obwarangirwe obwa Owaseserweho Amagita kuboneka bukaba buhikire. Okuseserwaho amagita okw’Omwoyo Ogurukwera kukaba kubaireho ha kubatizibwa kwe, kandi hati akaba natandika obuheereza bwe, omu bwire n’omu mulingo banabi abarukwera abakara obu baarangire.
GSAM 62Obuhamya Oburukuboneka obw’Obwa Masia bwa Kristo
GSAM 62.3Obuheereza bwa Kristo bukagenderaga hamu n’okukora ebyamahano obutahwamu, ebyali bihamya ebirukuboneka hali abantu ngu nuwe Imanueri, rundi ngu “Ruhanga akaba ali hamu nauwe,” n’obu baraabe baali batarukwetegereza kimu enfumu ze n’ebigambo bye.14 Omu byamahano binu, Kristo akaba naha ensi obuhamya bw’amaani ga Ruhanga agali omuli uwe, kandi nayolekera omu bikorwa engeso za Ruhanga n’embabazi ze ez’okugonza. Firipo, hanyuma y’emyaka esatu ey’okwikara hamu na Kristo obutahwamu, narora ebyamahano bye eby’amaani, obu yagambire ati: “Mukama, twoleke Isitwe, kandi eki kiratumara,” Yesu akamugambira ati: “Mbaire hamu nainywe kumara obwire bunu bwona, naiwe okyali otakammanyire, Firipo? Ogu anyakumboine aboine Isitwe: kandi ogamba ota oti: Twoleke Isitwe? ... Munyikirize ngu ndi omuli Isitwe, kandi Isitwe ali omuli nyowe; rundi munyikirize habw’ebikorwa byonka.”15
GSAM 63Yohana Asoberwa
GSAM 63.1N’obu Yohana araabe yarozire Omwoyo Ogurukwera nasirimuka omu kisisani ekirukuboneka ha kubatizibwa kwa Kristo, kandi ahuliire iraka kuruga omu iguru nirimurangirra kuba Omwana wa Ruhanga, kandi uwe wenka agambire ngu nuwe “Omwana gw’Entama owa Ruhanga arukwihaho ekibi ky’ensi,” ebintu bikaba nibigenda omu mulingo ogw’embaganiza muno n’oku akaba anihiriire, kyamuleetera okutuntura n’okusoberwa, ali omu nkomo ye ey’enziguru.
GSAM 63.2“Nk’abegeswa b’Omujuni, Yohana Omubatizi akaba atarukwetegereza obuhangwa bw’obukama bwa Kristo. Akanihira Yesu kutwara ekitebe ky’obukama ekya Daudi; kandi obwire obu bwagenzire, Omujuni atarukwetuura ngu aine obusobozi bw’omukama, Yohana akasoberwa kandi yatuntura.”16 “Yakeeta babiri omu begeswa be, [yabatuma] hali Yesu, nagamba ati: Niiwe ow’akwija? rundi tulindirre ondi?” “Omu kasumi ako wenka uwe [Yesu] akakiza baingi endwaire zaabo n’ebibabo n’emyoyo emibi; kandi yaaha abafu b’amaiso baingi okurora. Nukwo Yesu yagarukamu, yabagambira ati: Mugende, mugambire Yohana ebintu ebi murozire kandi ebi muhuliire.”17
GSAM 63.3Kikagumira Abayudaya, rundi n’abegeswa, kwetegereza kurungi amananu maingi Omujuni agayabalizaga, habwokuba bakaba bagumire muno omu kwikiriza ngu Masia obw’aliija alicwa ekikoligo ky’Abarumi ekyababonabonesaga muno, kandi ahonaho agarurreho obukama bwa Daudi, aleme nk’omukama ow’ensi.
GSAM 63.4Yesu akatandika okutebeza kwe nagamba ati: “Mwegarukemu, baitu obukama bw’omu iguru buli haihi.”18 Abakwenda be ikumi na babiri obu baatumirwe, bakatwara obutumwa bunu bumu bati: “Obukama bw’omu iguru buli haihi.”19 Hanyuma kandi omu buheereza bwe, abo ensanju obu baatumirwe, bakatumwa n’ebigambo binu bati: “Obukama bwa Ruhanga buhikiire haihi nainywe.”20
GSAM 64Abantu Bahunirra Omulimo gwa Kristo
GSAM 64.1Ebigambo eby’ekitalo n’enyegesa za Kristo bikaleetera abantu okugamba bati: “Busaho muntu ayabalize nk’omusaija onu.”21 Kandi obu yakirize omusaija ow’amaaso agafiire kandi atarukusobora kubaza, “Abantu boona baahunirra, baagamba bati: Onu tali mwana wa Daudi?”22 rundi omu bigambo ebindi, Onu tali mbibo ya Daudi, Omujuni owaraganisiibwe? “Obu yaizire omu nsi y’owabo, akabeegesa omu isorrokaniro lyabo, baahunirra muno, baagamba bati: Omusaija onu amagezi ganu n’eby’amaani binu abiiha nkaha? Onu tali mwana w’omubaizi? Nyina tayetwa Malyamu? Na bagenzi be tibali Yakobo, na Yose, na Simoni, na Yuda?”23
GSAM 64.2Nk’omu mwaka ogwa kasatu ogw’obuheereza bwa Kristo, obu yali omu yekaru ha bugenyi obw’okugihaayo hali Ruhanga, Abayudaya bakamwehinguliriza, baamugambira bati: “Olitulekera mu kugurukyagurukya okuhika di? Obw’oraaba oli Kristo, tugambire butunu.”24 Omu mwaka ogw’enyuma, obu yakoraga ekyamahano ky’amaani eky’okuliisa enkumi itaano n’“emigaati itaano ey’ensaano ya sayiri n’encu nto ibiri,” “akamanya ngu nibagonza kwija kumutwara habw’amaani kumufora omukama, [nahabweki] akagaruka yagenda omu rusozi.”25
GSAM 64Kristo Ayegesa Abegeswa Eby’Okufa Kwe
GSAM 64.3Kristo obw’ayegesaga abegeswa be, akafaayo muno kubaihaho entekereza y’obulemi bw’ensi obw’akutandika ahonaho, n’okubooleka ngu asemeriire kufa ahumbuke, agende kandi agaruke. Nahabweki akabakaguza ati: “Kandi kiriba kita obw’mulirora Omwana w’omuntu natemba nambere akaba ali kara?”26 Hanyuma y’okubaragira “baleke kugambira muntu wena ngu nuwe Yesu Kristo,” tusoma tuti: “Kuruga omu bwire obwo Yesu akatandika kwoleka abegeswa be ngu asemeriire kugenda Yerusalemu, abonabonesebwe muno abakuru na banyakatagara abakuru n’abahandiiki, aitwe, kandi ahumbuke ha kiro kya kasatu. Nukwo Petero yamutwara ha rubaju, yatandika kumuhana, nagamba ati: Mukama, eki kibe hara naiwe; kinu tikirikubaho.”27
GSAM 65.1Omu bwire obu bumu akabagambira ngu bamwe abakaba beemeriire aho tibakufa batakaboine Omwana w’omuntu naija omu bukama bwe.28 Hanyuma y’ebiro nka munaana, obunabi bunu bukahikirizibwa; kandi omukwenda Petero abaza ha “okworekwa” oku okwa Kristo naija omu bukama bwe nk’obuhamya bw’okwija kwa kabiri okwa Kristo okw’amazima okukyali omu maiso.29
GSAM 65.2Omurundi gumu, Kristo n’abegeswa be obu baali omu Gariraya, Yesu akabagambira ati: “Omwana w’omuntu aligobezebwa aheebwe omu mikono y’abantu; kandi balimwita, ahumbuke ha kiro kya kasatu. Kandi baasaalirwa muno.”30 Nabwo bakaremwa kumanya n’okwetegereza amakuru g’ebigambo bye, baitu n’obu akaba n’agonza emitima yabo ekwatwe amananu ag’amaani ag’okufa kwe n’okuhumbuka kwe, bakaba nibateera empaka bonka na bonka ngu araaba mukuru kukira abandi omu bukama bw’omu iguru nuwe oha.31
GSAM 65.3Omurundi gundi Petero akagambira Yesu ati: “Tulekire byona, tukuhondiire; nahabweki tulitunga ki? Yesu yabagambira ati: Amananu nimbagambira nti inywe abampondiire, omu kuhindurwa buhyaka, Omwana w’omuntu obw’aliikara ha kitebe ky’obukama eky’ekitinisa kye, nainywe muliikara ha bitebe by’obukama ikumi na bibiri, nimucwera enganda ikumi n’ibiri eza Isareri emisango.”32 Nabwo entekereza ey’obukama obw’akutandikibwaho omu bwire obutali bwa hara niyo yakiraga omu mitima yabo, kandi, nk’abantu oku bakora, bakatandika kuserra ekitiinisa ekirukukirayo omu bukama.
GSAM 65.4Nukwo hakaija nyina Yakobo na Yohana, abana ba Zebedayo, ow’agonzaga ebitiinisa, nasaba Kristo ngu abana be bahabwe ebikaro eby’obukuru—omu ha mukono gw’obulyo, ondi ha mukono gw’obumosu obw’ekitebe kye ky’obukama; rundi, obundi, omu abe Enganzi y’obulemi, ondi abe Omuhandiiki w’Ensonga z’Ihanga. Baitu Kristo akagamba butunu ati: “Timurukumanya eki murukusaba.”33
GSAM 66Okutaaha omu Yerusalemu omu Businguzi
GSAM 66.1Omu bwire obutali bwa hara kuruga obwo, hakaba ekintu kikuru ekyahuniriize muno. Kwali kuhumburwa kwa Lazaro kuruga omu kituuro, ogu ow’akaba amazire ebiro bina afiire. Ekyamahano ekikulu nk’eki kikaleetera abantu kwekanaga n’okuhunirra muno, Abafalisaayo baatiina, kandi aho naaho, bali hamu na banyakatagara, baayeta orukiiko; omu kuhanura kwabo baakaguza bati: “Turukukora ki? Baitu omusaija onu n’akora ebyamahano bingi. Obw’turamuleka atyo, abantu boona balimuikiriza; kandi Abarumi baliija batwihireho ekiikaro kyaitu n’ihanga lyaitu.”34 Amaani ga Setani agarugaga hansi obu gaali nigakwata abo abagonzaga kuhwerekereza Kristo, amaani agarugaga haiguru gakaba nigahambiriza ebitebe by’abantu kumuha ekitiinisa n’okuhikiriza ebyakaba birangirwe hali uwe.
GSAM 66.2Omu kasumi akagambirweho haiguru, abantu bakarugaayo omu bitebe ebingi, kurora Yesu, kandi n’okurora Lazaro, ow’akaba ahumbuire omu bafu. Hati kikabasisana nk’ekigumire ngu Yesu nuwe mukama wabo ow’akaba amazire obwire bwingi alindiriirwe, kandi obu baamusangire naija Yerusalemu, aikaire ha mwana gw’endogoyi, ebigambo by’Ebyahandiikirwe bikaija n’amaani omu mitima yabo biti: “Otatiina, muhara wa Sayuni: dora, omukama wawe naija, aikaire ha mwana gw’endogoyi.”35 Enduru enkuru ey’obusinguzi ekaruga omu kitebe eki ekikoto, yatuntuza muno Abafalisaayo abaali bataina mbabazi kandi nibabara eby’okukora. Bonka na bonka bakagamba bati: “Timurukurora ngu timurukuhikiiriza kintu na kimu? Dora, ensi ehondiire uwe.”36 Obu baasabire Kristo kubazibira okuteera enduru, akagarukamu ati: “Nimbagambira nti, banu obw’baraculeera, amabaale garateera enduru ahonaho.”37 Mukama akaba agambire hali ekintu kinu ati: “Muteere enduru,” kandi abantu obw’batakuhikirize ekigambo kye, yakutaire iraka omu mabaale g’omu muhanda, nago gaakuteire enduru; baitu ekigambo kye kisemeriire kuhikirizibwa.
GSAM 66Kristo Kugenda n’Okugaruka
GSAM 66.3Omujuni waitu atagarukire ha kulengaho kuhindura ebitekerezo by’abegeswa be bamanye ngu akaba aine kufa n’okuhumbuuka, baitu akaba n’agonza n’okubegesa ngu obukama tibwali bw’okwija atakagenzere kandi atakagarukire. Obu yabazaga ha kubambwa kwe ha musalaba, akagamba ati: “Kandi nyowe, obundaiguruurwa kuruga ha nsi, ndikuruura abantu boona baije hali nyowe. Eki akakigamba n’ayoleka okufa okw’akaba ali w’okufa. Abantu bamugarukamu bati: Tuhuliire omu biragiro ngu Kristo aikara ebiro byona; iwe ogamba ota ngu Omwana w’omuntu asemeriire kwiguruurwa? Omwana w’omuntu ogu nuwe oha?”38
GSAM 67.1Kugira ngu abegeswa bategeerere kimu ngu akaba aine kugenda n’okugaruka obukama bwe butakatandikirwe ha nsi, akagamba ati: “Baana bange abato, ndinakumara akasumi kake ndi hamu na inywe. Mulindonderra; kandi nk’oku nagambiire Abayudaaya nti: Nambere ndingenda timurukusobora kwijayo, na hati nukwo ndabagambira.... Simoni Petero yamukaguza ati: Mukama, n’ogenda nkaha? Yesu yamugarukamu ati: Nambere ndingenda, torukusobora kumpondera hati; baitu olimpondera hanyuma.”39 Hanyuma akagumya emitima yabo ey’eganyaga kandi ey’ejwire obusaasi, n’ebigambo binu: “Emitima yanyu etatuntura; mwikirize Ruhanga, kandi munyikirize nanyowe. Omu nju ya Isenyowe harumu ebikaro bingi eby’okwikaramu; kakuba kitaba kiti, nakubagambiire. Ningenda kubateekaniriza ekikaro. Kandi obundigenda nkabateekaniriza ekikaro, ndigaruka mbatwale hali nyowe, nambere ndi na inywe mubeyo.”40
GSAM 67Orufumo rw’Omuntu ow’Ekitiinisa
GSAM 67.2Omujuni akongera kulengaho kugorora ekitekerezo ekitahikire ngu obukama bwali nibugenda kwija aho n’aho, n’akozesa orufumo runu, obu we n’abegeswa be bakaba nibatemba kugenda Yerusalemu: “Omuntu omu ow’ekitiinisa akagenda omu ihanga erya hara, ahabwe obukama bwe, hanyuma agaruke. Yayeta abairu be ikumi, yabaha pawundi ikumi, yabagambira ati: Muzikolemu obusuubuzi okuhikya obundigaruka.... Kandi obuyagarukire, amazire kuheebwa obukama, yaragira abairu abo abayahaire sente bamwetere, amanye buli omu ekiyagiizire omu kusuubura.”41 Omu rufumo runu, Mukama ayeefoora omuntu ogu ow’ekitiinisa. Akaba aine kugenda omu ihanga erya hara, hali Ise, kandi ali iyo ahabwe obukama, atakagarukire kulema.
GSAM 68.1Omukugarukamu ekikaguzo ky’abegeswa bati: “Akamanyiso k’okwija kwawe n’ak’enkomerero y’ensi kaliba kata?”42 Omujuni akabaha orukarra rw’ebintu ebyali biryabaho, kurabira omu bunaku bwingi obwali buryahika ha kanisa, n’obumanyiso oburukwetegerezebwa obwali buryabaho. Ebintu binu obu byakweroolekere, bakusoboire kumanya ngu okwija kwe kuli haihi, ha nyigi, kandi ngu obusinge oburabiroora tibulihwaho atakaizire.43
GSAM 68Kulekwaho Abegeswa Boona
GSAM 68.2Baitu n’obwokuba Kristo akaba ayegeseze abakwenda ebintu bingi ha kufa kwe n’okubundaazibwa kwe, bakalemwa kimu kwetegereza amazima ag’akaba abegeseze ha kuhozesebwa kwe n’okubambwa kwe ha musalaba. Okumanya kwabo okw’amazima kukaba kutaito muno; obwire bw’okulengesebwa obu bwahikire, okunihira kwabo kwafa, boona “bamuleka bairuka.”44 Na Petero, Petero ow’akaba aine obwekambi obutoosa, ow’akaba agumize muno ngu n’abandi boona obu bakumulekire, we talimuleka na kake, hanyuma y’esaaha ntaito akaba n’ayehaakana Mukama we, kandi n’alahira ngu tarukumanya omuntu ogu. Bakaba bataine kwetegereza kurungi ekigambo kya Mukama ngu ha kiro kya kasatu hanyuma y’okubambwa kwe ha musalaba alihumbuuka omu bafu, bahika n’okwekaguza kandi n’okuhakana bonka na bonka “okuhumbuuka omu bafu eki kurukumanyisa.”45 Mali, bakaba bataine okwikiriza muno, ngu hanyuma y’okufa kwe, omubiri gwe gukateekwa omu kituuro kya Yosefu ekihyaka, bakateekaniza eby’okugusiigisa emigaju. Okunihira kuhoireho, kuziikirwe hamu na Kristo omu kituuro, ekiro kya Sabiti eki kikaba kiri kita hali abegeswa! Emitima yabo ejuniirwe obusaasi n’okweihwa amaani, kandi bataine haihi Omujuni ow’embabazi n’okusaasira, ow’obwomeezi bwe bwijwire ebikorwa by’okugonza n’embabazi, kubahuumuza n’okubagumya, bakaba basigaire omu busaasi bwingi kandi bataine obukonyezi!
GSAM 69Ebyabaho Ebyahuniriize Abantu ha Nyenkyakara y’Okuhumbuuka
GSAM 69.1Obwire bwa nyenkyakara obw’orunaku rw’okubanza omu sande bwakya! Haiguru n’omu nsi harumu okwetabura kungana ki! Maraika ow’amaani aruga omu bikaro eby’ekitiinisa aiguru, aija ha kituuro kya Yosefu, aine obutumwa oburukulagira Omwana wa Ruhanga kuhumbuuka. “Kandi, dora, hakabaho omusisa muhango; habwokuba maraika wa Mukama akaserengeta kuruga omu iguru, yaija yayiringisa ibaale kuruga ha munwa gw’ekituuro, yaryekaraho. Amaiso ge gakaba gali nk’omurabyo, kandi ebyokujwara bye nibyera nk’ebirika; kandi habw’okumutiina abalinzi batintima, baba nk’abafu.”46 “Emibiri mingi ey’abarukwera abakaba bagwejegyeire yahumbuuka, yaruga omu bituuro hanyuma y’okuhumbuuka kwe, yataaha omu rubuga orurukwera, yeeyoleka hali abantu baingi.”47 Tekereza ha bantu nk’abo nibeija omu Yerusalemu, ha nyigi z’abanywani babo, n’obutumwa ngu Kristo ow’akaba abambirwe ha musalaba ahumbuukire omu bafu, kandi ngu na bo bahindwirwe bomeezi n’amaani ge, kuba bakaiso b’okuhumbuuka kwe. Abegeswa n’abakazi abarukwera bakaba nibekamba muno, nibairuka hanu na hali kubagambira amakuru amarungi bati: “Ahumbuukire omu bafu, habwokuba tumurozere kandi tubalize na we!”
GSAM 69Yesu Agenda Omu Byaro
GSAM 69.2“Kandi, dora, babiri hali bo bakagenda ekiro eki kyonyini omu kyaro ekito ekirukwetwa Emausi, ekyali kiri sitadiya nka nkaaga kuruga Yerusalemu [mailo musanju n’ekicweka]. Bakaba nibaganira hamu ha bintu binu byona ebyakaba bibaireho. Kandi obu bakaba nibaganira kandi nibahakana, Yesu wenka airra haihi, yagenda na bo. Baitu amaiso gabo gakaba gatangiriirwe, baleme kumumanya. Yabagambira ati: Bigambo ki binu ebi murukuganiraho nimugenda, kandi mujunaire? Omu hali bo, ibara lye Kuleopa, yamugarukamu ati: Niwe wenka omugenyi omu Yerusalemu, otamanyire ebibaireyo omu biro binu? Yabagambira ati: Bintu ki? Bamugambira bati: Ebya Yesu ow’e Nazareti, ow’akaba ali nabi ow’amaani omu bikorwa n’omu kigambo omu maiso ga Ruhanga n’ag’abantu boona; n’oku abanyakatagara abakuru n’abalemi baitu bamuhayo acwerwe omusango gw’okufa, kandi bamubamba ha musalaba. Baitu tukaba nitunihira ngu nuwe akaba ali w’okucungura Isareri; kandi n’okwongerra hali binu byona, hati ekiro kya kasatu kasookya ebintu ebi bibaho. Kandi abakazi abamu ab’omu kibiina kyaitu batuhuniriize, abakaba bagenzere ha kituuro nyenkyakara; obu bataboine omubiri gwe, baija nibagamba ngu kandi barozere okworekwa kwa bamaraika, abagambire ngu ali mwomeezi. Kandi abamu hali abo abakaba bali naitwe bakagenda ha kituuro, baasanga kiri kiti nk’abakazi oku bagambire; baitu we batamurole.
GSAM 70.1“Hanyuma yabagambira ati: Inywe abatali b’amagezi, ab’emitiima erukukerererwa kwikiriza byona abanabi ebi bagambire! Kristo akaba atasemeriire kubonabona ebintu binu, atahe omu kitiinisa kye? Yatandikira hali Musa n’abanabi boona, yabasoborra omu Byahandiikirwe byona ebigambo ebirukumukwataho.”48 Obu akaba n’agenda kulya na bo, akacwamu omugaati, yasiima, “kandi amaiso gabo gaiguka, bamumanya.... Bagambirangana bati: Emitima yaitu ekaba etarukwaka omuliro munda yaitu, obu yatubazaga naitwe omu muhanda, kandi obu yatusoborraga Ebyahandiikirwe?”49
GSAM 70.2Hati, ha kumalirra, hanyuma y’ensonga kubasoborerwa kimu, abegeswa nibasobora kuroora ngu okufa n’okuhumbuuka bikaba biri bimu ha mulimo gw’Omujuni. Baitu baratekereza bata ha nsonga y’obukama bwe?
GSAM 70.2“Akabeeyoleka ali mwomeezi hanyuma y’okubonabona kwe, n’obuhamya bwingi obutarukugaanisibwa, nibamuroora ebiro makumi ana, kandi n’abaza ha bigambo eby’obukama bwa Ruhanga; kandi obu yateraniire hamu na bo, yabaragira bataruga Yerusalemu, baitu balinde ekyaraganiziibwe Ise, eki yagambire ati: Mukakihurra hali nyowe. Habwokuba Yohana akabatiza n’amaizi; baitu inywe mulibatizibwa n’Omwoyo Orukwera, ebiro bitaito kuruga hati.
GSAM 71Hati N’oija Kugarurraho Obukama?
GSAM 71.1“Nukwo obu bateraniire hamu, bamukaguza nibagamba bati: Mukama, omu kasumi kanu n’oija kugarurra Isareri obukama? [nk’abarukugamba ngu, Tumanyire ngu kikaba nikyetagisa obambwe ha musalaba, kandi ohumbuuke omu bafu, nk’Ebyahandiikirwe oku bigamba, baitu torukugenda kugarurraho obukama hati?] Yabagambira ati: Tikuli kwanyu kumanya obwire rundi ebiro Isenyowe ebi yataire omu busobozi bwe wenka. Baitu mulihabwa amaani, Omwoyo Orukwera obwalimara kwija hali inywe; kandi muliba bakaiso bange omu Yerusalemu, n’omu Buyudaaya bwona, n’omu Samaliya, n’okuhika ha mperu y’ensi. Kandi obu yamazire kugamba ebi, nibarora, yatwarwa haiguru; ekicu kyamwiha omu maiso gabo. Kandi obu bakaba bakyetegeriize amaiso omu iguru n’agenda, dora, abantu babiri beemerra haihi na bo bajwaire ebyeru; nabo bagamba bati: Inywe abasaija ab’e Galiraya, habwaki mwemeriire nimurora omu iguru? Yesu onu wenka, atwirwe omu iguru kuruga hali inywe, aliija omu mulingo gunu nk’oku mumurozere n’agenda omu iguru.”50
GSAM 71Yesu Kwikara omu Iguru Okuhikya Ebintu Obuligarurwa Buhyaka
GSAM 71.2Hati Omujuni akaba abarugireho, kandi mali bakaba bamurozere “n’atemba kugenda nambere akaba ali kara,” bakaba bagumize ngu Omwoyo Orukwera akaba ali w’okubegesa ha kasumi obukama obu buliizira. Nukwo Petero, omu kwegesa kwe abantu hanyuma y’okutunga Omwoyo, akagamba ati: “Alituma Yesu Kristo, ow’akaba arangiirwe hali inywe kara; ow’iguru lisemeriire kwakiira okuhikya obwire bw’okugarura buhyaka ebintu byona, Ruhanga ebi yabalize omu kanwa k’abanabi be boona abarukwera kuruga ensi etandikire.”51
GSAM 71.3Omukwenda Petero akahabwa kandi n’Omwoyo Orukwera okumanya ebirukukwata ha nsi isatu: ey’okubanza, ensi eyali eriyo okusandaara kw’amaizi kutakabaireho, eyahwerekereziibwe amaizi; eyakabiri, ensi eriho hati, erindiirwe omuliro, omuliro ensi gw’ebiikiremu, nk’Eihindurwa Eryagarukirwemu Okugororwa oku ligamba, omuliro oguliihiramu abantu abatarukutiina Ruhanga okubura, okugwa, n’okuhwerekerra; eyakasatu, ensi empyaka, “erumu okuhikirra;” rundi, nk’abamu oku bahindura, “abarukuhikirra nambere balikara.”52
GSAM 72.1Omukwenda Paulo akasoborra okuhumbuuka kw’abantu ba Ruhanga, n’okuhindurwa kw’abarukwera be boona kuruga omu mibiri erukufa batahe omu butafa, “omu kuhumbya eriiso, engwara ey’okumalirra obu eriteerwa.” Akagambira Abakolinso ngu Kristo hati ali ha kitebe ky’obukama ekya Ise, kandi alyekaraho okuhikya abanyanzigwa be boona obulicunzibwa hansi ye. Nukwo kugamba ngu, okuhikya obukama, obukama bwe, obu Ise alimuha omu mikono ye, nk’oku kyarangirwe omu Danieli 7:13, 14; Zabuli 2:8, 9. Hali ekanisa ey’omu Sesalonika, akaboleka okwija kwa Kristo n’okuhumbuuka ngu nukwo kunihira kwabo kwonka, kandi ngu birumu okuhuumuzibwa kwonyini obwire okufa obu kubaihireho abagonzebwa babo.53
GSAM 72Obwire bw’Okugaruka kwa Mukama Tibumanyirwe
GSAM 72.2Okuhika omu kasumi ako, ekanisa ekaba etamanyire kimu obwire Mukama obu aligarukiramu. Omukwenda, omu baruha ye ey’okubanza hali Abasesalonika, obu yagambire ati: “Itwe abomeezi abasigaireho tulitwarwa haiguru,” ab’oruganda bakamwetegereza ngu Kristo akaba naija abamu hali bo bakyali bomeezi. Omu baruha ye eyakabiri, nagorora enyetegereza yabo etahikire ey’ebaruha ye, kandi nabagambira ngu “ekiro eki tikiriija, okuruga omu kwikiriza kutakabandize kubaho, kandi omuntu ow’ekibi atakasukuuruirwe, omwana w’okuhwerekerra; ow’ahakaniza kandi ayeenyumiriza haiguru ya byona ebirukwetwa Ruhanga, rundi ebiramibwa.”54
GSAM 72Okuruga omu Kwikiriza
GSAM 72.3Kandi ekanisa ekyalekwa kutambura nk’etarukuroora omu mwirima ha bwire bw’okwija kwa Kristo kwa kabiri. Ab’oruganda bamanyire ngu halibaho okuruga omu kwikiriza; baitu ekikaguzo kikaba kiri ngu kulimara kasumi ki. Eky’okugarukamu kikahabwa Yohana hanyuma, ali omu kworekwa ha kizinga kya Patimo, omu bumanyiso oburukusangwa omu suura ya ikumi na ibiri n’eya ikumi na isatu ez’Okusuku’rwa: “akasumi, obusumi, n’ekicweka ky’akasumi,” “emyezi makumi ana n’ebiri,” “ebiro rukumi na magana abiri na nkaaga” (emyaka); baitu ekintu ekyali kiri ky’okwoleka entandikwa y’obwire obu oburaihire kikaba kitakabaireho. Nukwo ekanisa ekaba ekyainire okunihira kandi ekyalindiriire okwija kwa Kristo, etarukumanyira kimu obwire obw’okweyoleka kwe; habwokuba obwire obu obw’obunaku obu bwakuhweireho, akasumi kake ak’okurwana n’okusingura kakusigaireyo hali ekanisa “y’abasigaireho.”55
GSAM 73.1Ebihandiiko by’Endagaano Empyaka obu bihendera, ensonga y’okwija kwa Kristo kwa kabiri tugisanga etworekwe kurungi. Nka orunyiriri rumu omu buli nyiriri makumi asatu rubaza omu mulingo gumu ha kwija kwa Mukama waitu Yesu Kristo kwa kabiri. Ha nsonga enu, n’enyikara y’ekanisa ha kunihira oku omu businge obwarabireho okuhikya omu biro binu, Robert Patterson, D.D., abaza ati omu rupapura orurukwetwa Interior, hansi y’omutwe ogurukugamba ngu “Okunihira Okw’Omugisa”:—
GSAM 73Emyaka Rukumi ey’Obulemi bw’omu Nsi—Patterson
GSAM 73.2“Mukama waitu obu yarugire ha kanisa ye ha nsi kugenda hali Ise, akagileka omu nyikara ey’obusaasi. Abegeswa be magana ataano bakaba beehigiriiziibwe ensi yoona ey’abanyanzigwa be, abateekaniziibwe omu diini n’omu gavumenti ezirukuhakaniza Kristo, omu ha abaine amagezi ag’ahaiguru muno nuwe yabateekaniza, aine enobi ey’obutwa bwingi muno, kandi ayegesiibwe obumanyirizi bw’obusinge bwingi ha miringo y’okuhwerekereza erukukora muno. Mukama akaba amanyire akabi kaitu; kandi omu bigambo bye eby’okumalirra atakagakeehye, rundi kuraganiza okukeendera kw’enobi y’ensi n’obunaku bw’ekanisa. Baitu akaraganiza ngu we wenka aligaruka kusingura abanyanzigwa be, kandi ngu alitugumya okuhikya ekiro eki eky’omugisa. ‘Ensi ebanoba. Omu nsi muliyaaka obunaku. Mulirra kandi mulicura, baitu ensi erisemererwa. Muliba n’obusaasi, baitu obusaasi bwanyu bulihindurwa okusemererwa.... Nukwo na inywe hati mwine obusaasi, baitu ndibaroora obundi, kandi emitima yanyu erisemererwa, kandi tiharoho muntu alibaihaho okusemererwa kwanyu. Obundigenda, ndigaruka mbatwale hali nyowe, nambere ndi na inywe mubeyo.’
GSAM 74.1“Oku nukwo kwali okunihira okw’omugisa okw’okugaruka kwe wenka, oku yahuumuziize nakwo ekanisa ye obu we wenyini yagendaga. Omu bwire bwona obw’okuburaho kwe, akagamba ngu tusemeriire kubonabona obunaku; kandi nukwo kibaire. Obu turaaba tuli b’okutunga obwire bwona obw’obusinge obw’aheeru obu ali ataliho, ekanisa ye obweraaba eli y’okujunwa kuruga omu kuteerwa kw’ensi, obuharaaba haroho obusinge bwona obw’okwera obw’ebisubi bibi bitarikuriramu omu ngano, rundi, ha kwija kwe, obwaraaba ali w’okutangirirwa abantu ab’ensi ejwire ekitiinisa kya Mukama, rundi mali obwaraaba naasobora kusanga okwikiriza ha nsi, kiriba kintu ky’okumuhuniiriza eky’akaba atarukunihira na kake. Yesu akaba atamanyire emyaka enu rukumi. Nitugamba ngu akaba atagimanyire, habwokuba atatugambiireho; kandi nagamba ati: ‘Nabetere abanywani, habwokuba ebintu byona ebi nahuliire hali Isenyowe nabibamanyisa.’ Baitu omu bigambo bye n’enfumo ze byona tiharumu n’akantu akatwoleka ngu tusemeriire kunihira obwire bwona obw’obusinge rundi obw’ekitiinisa okwija kwe kutakabaireho. Abakwenda nabo tibamanyire obwire bw’emyaka rukumi obutarumu Kristo. Omu myaka magana asatu hanyuma y’okugenda kwa Mukama waitu, okunihira okw’omugisa okw’ekanisa kukaba kuli kunihira okugaruka kwe.
GSAM 74.2“Baitu omu kweyongera kw’okuruga omu kwikiriza okw’akaba arangirwe, omugole wa Kristo obu yatandikire kwehuumuza omu butabaaho bwe, n’obunywani bw’abakama b’ensi, kikamwanguhira muno kwiha amaiso ge ha iguru ery’oburugwa-izooba, n’ha kugaruka kwa Mukama we, okw’akwihireho ekitiinisa kye eky’ensi. Abahinduli b’Ekanisa obu bataire engwara y’enjiri ha minwa yabo ... ebirooto by’emyaka rukumi etarumu Kristo byahwaho aho n’aho, ... kandi ekanisa yagaruka kutandika kulindirira okwija kwa Mukama kuhwerekereza antikristo.... Omu baruha zabo, enyegesa zabo, n’ebirangiro byabo eby’okwikiriza, Abahinduli b’Ekanisa bakarangirra okunihira kwabo ngu Mukama aliija emyaka rukumi etakatandikire.
GSAM 74.3“Oruteerane rwa Westminster ruhendera ekirangiro kyabo n’okurangirra okwikiriza kwabo omu kwija kwa Mukama kwa kabiri, omu bigambo ebirukusoborra kurungi okwikiriza kw’abo abarukwikiriza ngu aliija emyaka rukumi etakatandikire. Barangirra omu bigambo binu eby’amaani bati: ‘Nk’oku Kristo arukugonza tugumize kimu ngu hali ekiro eky’okucwa omusango, kulemesa abantu boona okukora ekibi, kandi n’okwongerra kimu okuhuumuza abo abarukutiina Ruhanga omu bizibu byabo, nukwo kandi arukugonza ekiro eki kibe kitarukumanywa abantu, basobole kweihaho okwesiga kwona okw’omubiri, kandi baikale nibatunura, habwokuba tibamanyire esaaha Mukama ei aliiziramu; kandi baikale beteekaniize kugamba bati: Ija, Mukama Yesu; kandi oije bwangu!’56
GSAM 75.1“Abaisenkuru itwe abahinduli b’Ekanisa bakagumya emitima yabo n’okulindirira okwija kwa Mukama, kandi bagarranganamu amaani n’okurangirra bati: ‘Mugumire omu rugamba! habwokuba naija n’amahe maingi ag’obukonyezi,’ ekitekerezo ekyatekirwe omu biro binu omu kizina eky’okugarura abantu hali Ruhanga ekirukumanywa muno, baitu ekyali kimanyirwe ab’Endagaano ab’e Scotland aba kara.
GSAM 75.2“Baitu hatarabireho kasumi kaingi, okuruga omu kwikiriza okw’akabiri kukatandika omu makanisa agahindwirwe. Omu Scotland kukaba kumanyirwe nk’enyegesa ya Moderatism; omu Bungereza, nk’enyegesa ya Arius, kandi hanyuma nk’enyegesa y’ekanisa erukwakiira enyikiriza nyingi; kandi omu Amerika kukeyeta enyegesa y’obumu bwa Ruhanga; n’omu Bugirimaani, enyegesa y’okwesiga amagezi g’omuntu. N’okutaho amagezi g’omuntu kuba omucwi w’omusango, n’ebintu bitaito muno ebi twetegeriize omu biro binu kuba obuhamya, kandi n’okwanga ngu haroho ekintu ekisobora kubaho kitahondire ebiragiro by’obuhangwa ebyetegeriizibwe, enyegesa enu ekaigiza Yesu ha rulengo rw’omwegesa w’Ekiyudaaya, ow’akaba arabisemuho abantu ab’omu biro bye, baitu atarukumanya na kake okumanya okw’eby’obuhangwa okw’omu biro binu. Nukwo ekitekerezo ky’omuntu nk’ogu kugaruka kuruga omu nsi etarukuroorwa, kwija kulema ha nsi, kyabarwa kuba kimu ha nfumo z’Abaheburaniya.
GSAM 75Daniel Whitby ha Myaka Rukumi
GSAM 75.3“Emirago y’okwija kwe kwa kabiri n’okulema ha nsi ekahindurwamu amakuru ngu kukaba kuli kusaasaana kw’enjiri ye kwonka, n’ekicweka kihango eky’ensi kworobera Obukristayo kumara emyaka rukumi, rundi, nk’abamu oku batekereize, emyaka 360,000; omu bwire obu abantu bakaba bali b’okweyongera omu by’emikono n’omu ngeso ez’obuhangwa oburungi, kandi batunge obusinge n’obugaiga ebitakabahoga. Kandi ha kumalirra kw’obwire obu oburaihire muno, obw’amagezi g’omuntu owa buli kiro gatasobora kuroora enkomerero yabwo, obundi hakubaireho okwetabura kuhango omu buhangwa, kandi kyakugambirwe ngu Mukama aliija ahwerekereze ensi, kandi ayete abantu boona bacwerwe omusango. Enyegesa enu ekasoborrwa omu bwijwire kandi yamanywa abantu baingi habw’omusoboroozi w’Ebyahandiikirwe ow’Omungereza arukwetwa Whitby [Daniel Whitby akafa omu 1726], ow’ebaruha ze ezateirwe mu bitabu zirukuhamya ngu akaba ali muhondezi wa Arius, baitu ebitabu bye eby’okusoborra bikaba bigonzebwa abantu ab’omutindo gwe, kandi emyaka ye rukumi ey’omu nfumo ekakiirwa kurungi baingi ha barukwikiriza enyegesa ezikiriirwe, abarukutunga sente z’okubaisaho, n’abanywani b’amakanisa ga gavumenti omu Bulaaya, aba enyegesa egi yaraganiize okutunga ekumi n’ebitiinisa kumara obwire buraihire. Habw’obusobozi bwabo, enyegesa egi ekaletwa omu Amerika, nambere yakozesiibwe aho n’aho omu bigambo ebitarumu makuru mahyaka n’omu malirro g’enyegesa ezikaba zibazirwa abantu baingi.”
GSAM 76.1Ezi nizo zali enyegesa omu bicweka by’ensi ebitarukusisana, nitwirra haihi n’obwire Mukama obu yatumire okulabura okw’amaani okw’okwija kwe, okw’akaba kuli “ha nyigi.”
Notes
- Abagalatiya 4:4, 5. ↩
- Abarumi 16:25-27. ↩
- Abefeso 3:3-9. ↩
- Owegombwa w’Emirembe, empapura 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Yohana 1:29-34. ↩
- Matayo 3:16, 17. ↩
- Yohana 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Marako 1:15. ↩
- Engeso Ezabakwenda 10:38; Yohana 3:2. ↩
- Yohana 14:8-11. ↩
- Owegombwa w’Emirembe, orupapura 215. ↩
- Luka 7:19-22; Matayo 11:4. ↩
- Matayo 4:17. ↩
- Matayo 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Yohana 7:46. ↩
- Matayo 12:23. ↩
- Matayo 13:54, 55. ↩
- Yohana 10:24. ↩
- Yohana 6:15. ↩
- Yohana 6:62. ↩
- Matayo 16:20-22; Marako 9:31. ↩
- Matayo 16:28; Luka 9:27. ↩
- 2 Petero 1:16-19. ↩
- Matayo 17:22, 23. ↩
- Matayo 18:1; Marako 9:33, 34. ↩
- Matayo 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Matayo 20:20-24. ↩
- Yohana 11:47, 48. ↩
- Yohana 12:15. ↩
- Yohana 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Yohana 12:32-34. ↩
- Yohana 13:33-36. ↩
- Yohana 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Matayo 24:3. ↩
- Matayo 24: Luka 21; Marako 13. ↩
- Marako 14:50. ↩
- Marako 9:10. ↩
- Matayo 28:2-4. ↩
- Matayo 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Engeso Ezabakwenda 1:6-11. ↩
- Engeso Ezabakwenda 3:20, 21. ↩
- 2 Petero 3:5-13. ↩
- 1 Abasesalonika 4:13-18. ↩
- 2 Abasesalonika 2:3, 4. ↩
- Okusuku’rwa 12:17. ↩
- Ekirangiro ky’Okwikiriza, Esuura 33, ekicweka 3. ↩