Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Esuura ya 1 — Okwanjura

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Obu tugamba aha okwija kwa kabiri kwa Kristo, tuba nitukwata ha nsonga eyabaire eri okunihira kw’abantu ba Ruhanga kuruga obu abazaire baitu ababere baingaibwe omu kibanja kya Edeni. Omu bigambo ebyagambiirwe enjoka, ngu embibo y’omukazi erikwasa omutwe gwayo, hakaba harumu okukigumya ngu ha kumalirra alikwija omugarurizi, alisingura obulemi bwa Setani kandi ahikirize ekigendererwa kya Ruhanga omu nsi. Nikitekerezebwa ngu Adamu na Eva bakatekereza ngu omulimo gunu gwakukorwa bwangu muno, kandi ngu omwana wabo nuwe akaba aliija kuba omusinguzi. Baitu omu ntekaniza ya Ruhanga, endagaano y’Omujuni kuruga omu kuhwerekera oku kyamanyikire, ekaba erimu byona ebyarugireho kurugira okuhikiriza “ekigendererwa kye n’embabazi ze, ebi yatuhaire omu Kristo Yesu ensi etakabaireho.”1

GSAM 21.2Kuba Adamu na Eva bakahairwe amangu ago okurora obujune n’obusaasi obwakuzwire ensi omu myaka emingi eyaba hagati y’okuhwerekera kwayo n’okugarurwaho kwayo, obusaasi bwabo bwakuba butarukusobora kugumisirizibwa. Ruhanga ow’omu iguru, omu mbabazi n’okusaasira kwe okwikara, akabasereka ekiroromwa eki, yabareka bagumize okunihira okw’omutima ngu baliija kujunwa bwangu, batware omu bugabe obw’ekitinisa obw’abaana ba Ruhanga. Okutekereza ngu okujunwa kuli haihi kukaba nikubasindika n’obwekambi bwingi kwetekaniza kuhikirra ekintu eki.

GSAM 22.1Nikyo kyabaire kiti n’abantu ba Ruhanga omu mirembe yoona kurugira omu biro bya Adamu. Bakaba bakigumya ngu haroho ekintu ekikuru kandi ky’omugaso ekyakubaireho omu busumi obw’omu maiso—ngu Kristo akaba alihika ha kumalirra kandi atembeho obukama bwe. Nabo, nka Adamu na Eva, bakaba nibikiriza ngu ekintu eki kiri haihi kuhika, kandi nka bo batakamanyire ebyakubaire hagati y’obwire bwabo n’ekintu eki; kuba bakaba bakimanyire, bakasobora kuhwamu amaani obubaba nibagenda omumaisho kuhika ha kirarwa ky’empeera.

GSAM 22.2Ekitekerezo eki nikisobora kwolekwa n’ebintu ebyabaho omu muringo gw’okugunduka okukuru. Abasaija abaatandikireho ebintu ebyo, nobubaraaba batakimanyire, bakaba nibahikiriza ekigendererwa kya Ruhanga; baitu bakaba basindikirwa ebitekerezo ebyarugire byoleka ngu tibyabaire nibikwatagana omu buli mulingo n’enyikiriza zaabo ezabaleetiire kukora.

GSAM 22Ebyarugire omu Kugunduka kwa Columbus Ebyahikire Hara

GSAM 22.3Montgomery, omu Byafaayo bye eby’Amerika,2 ekyatangazibwe omu 1902, mpapura 8, 9, obu nabaza ha kiteekerezo ekyasindikirize Columbus kutandika orugendo rwe, n’okuhikiriza entekaniza ye ey’okuhika omu East Indies naagendera ebw’ebugwanjuba, nagamba ati:—

GSAM 22.4“Columbus akatekereza ngu akaba nasobora kulongoosa entekaniza y’omukama wa Portugal. Akaba nakigumya ngu haroho omuhanda omumpi kandi omurungi ogw’okuhika omu Indies okukira omuhanda Diaz ogwabaire ateireho. Entekaniza y’omugenda w’eGenoa [Columbus] ekaba ey’obumanzi kandi empya. Omu kiikaro ky’okugenda ebwa burugwaizooba, rundi ebwa bukiizi bw’obulyo n’ebwa burugwaizooba, akateekateeka kugenda buterezi ebw’ebugwanjuba. Akaba aine, nk’oku yikiriza, ensonga isatu enungi kandi zikomeye ez’okukora omulimo ogwo: Ekya mbere, omu kwikirizana n’ebitabu eby’eby’ensi ebirungi muno eby’obwire bwe, Columbus akaba naakigumya ngu ensi tetereekeriire, nk’abantu baingi oku batekereza, baitu eri nsi y’obubumbe. Ekya kabiri, akatekereza ngu obubumbe bunu bukaba businga kuba butono okukira oku buli, kandi ekicweka ekisinga kuba itaka omu kiikaro ky’amazi. Ekya kashatu, habwokuba akaba atamanyire kandi atatekerezire ngu haroho omugabane gwa Amerika rundi Enyanja ya Pasifika, akatekereza ngu olubaju rwa Asia rundi Indies rukaba ruri buterezi omu maisho ga Spain n’olubaju rw’ebw’ebugwanjuba bwa Europe. Orugendo rwona kuhika Cipango, rundi Japan, akateekereza ngu rukaba rutakusinga mayiro enkumi ina.”
GSAM 23.1“Entekaniza ye ekaba eri eti: akaba naatandika Europe; akaterekereza eryato rye ebw’ebugwanjuba kwolekera Japan, kandi akahondera okwetoroka kw’obubumbe kuhika aho akaba naserra. Omu biteekerezo bye kikaba nikirabika nk’ekintu ekigumire kandi ekyorobi nka n’ensohera okugenda etoroka omw’apulo.”
GSAM 23.2“Kuba akaba ahikire omu rugendo, akaba alitunga omugaso gunu omukuru: akaba alitaha omu Indies buterezi kuraba omu rwigi rw’embere, omu kiikaro ky’okuhika omu muhanda gw’okwetoroora n’omu rwigi rw’omu rubaju, nk’Abaportugal oku bakaba balikora.”

GSAM 23.3“Nitukirora ngu omusaija onu, owamanyire okubara okw’omulimo, eby’ensi n’okutambura omu maizi nk’omuntu weena ow’obwire bwe, akaba ahikire ha nsonga y’okubanza—enkora y’ensi—baitu akaba ahabire muno ha zindi ibiri.”

GSAM 23Okubihabana Okwaaletere Omugisa

GSAM 23.4“Baitu, ekyahuniisa, amakosa ge gakaba gamugasiire omu mulingo gumu. Okubara kubi oku yateire ha buhara bw’orugendo ekaba nsobi y’omugisa muno. Kuba Columbus akaba abarire kurungi obukuru bw’obubumbe n’obureeba bw’orugendo orw’omuringo ogwo, nikisobora ngu atakagende, habwokuba akaba alireebire ahoaho ngu omuhanda gwa Portugal ogwateekatekerwe gukaba gumpi muno kandi gwa sente ntono. Kandi kuba akaba nasobora kutekereza rundi kumanya omu mulingo gwona ngu omugabane gwa Amerika gukaba guli omu muhanda gwe, ekyo kyenyini nikisobora kuba kitamuleterere kutandika orugendo rw’okugunduka, habwokuba ekigendererwa kye kitabaire nukugunduka ensi empyaka, baitu nukutunga omuhanda mupyaka ogw’okuhika omu nsi enkuru.”

GSAM 23Okunihira Okukuru okw’Emirembe

GSAM 23.5Nahabweki abantu ba Ruhanga, obubazire omu mirembe, baine okunihira okw’okwija kwa Kristo omu maisho gabo “nk’ekikwato ky’omwoyo, ekigumire kandi ekitanyeganyega.”3 Nobubaraaba emirundi mingi omu busaasi n’okubonabona nibakunga n’obujune bati, “Mukama, tulindira bwire ki okujunwa kuhike?” baitu bagumize bagenda omumaisho, kandi nka Paulo bagambire kandi bakyagamba bati, “Okunihira kwaitu, rundi okusemererwa, rundi engule y’okwehaana niki? Muli inywe bonyini omu maiso ga Mukama waitu Yesu Kristo obw’alija?”4

GSAM 24Paulo Akagumizibwa Okunihira

GSAM 24.1Ebyokurorraho bike byonka eby’obusobozi bw’okugumya okunihira kunu nibyo biraba nibimara. Paulo obuyaleetwa omu maiso ga Felikisi kandi akahairwa omugisa gw’okweyetaaza, akagamba ati, “Nk’omuhanda ogu beeta obuhabi, nukwo nasabaga Ruhanga wa baisenkuru bange, ninyikiriza byona ebihandikirwe omu biragiro n’omu banabi; kandi ninyina okunihira hali Ruhanga, nk’oku nabo bonyini bakikiriza, ngu halibaho okuhumbuka kw’abafu, abahikiriire n’abatahikiriire.”5

GSAM 24.2Omu kwetonganira kwe okw’amagezi obuyaleetwa omu maiso ga Agripa, Paulo akagamba ati, “Hati nyemereire kandi ncwerwa omusango habw’okunihira kw’endagaano Ruhanga eyaahaire baisenkuru baitu; endagaano egi ebika byaitu ikumi na bibiri nibahereza Ruhanga n’obwekambi ekiro na nyamusana nibanihira kugihikaho. Habw’okunihira kunu, mukama Agripa, nindegwa Abayudaaya. Habwaki mukitekereza kuba ekintu ekitakwikirizibwa ngu Ruhanga ahumbura abafu?”6 Obu yaaherire omu Roma kweyanjura hali Kaisari, akagamba Abayudaaya ati, “Habw’okunihira kwa Isiraeri, nsibirwe omu mpingu egi.”7

GSAM 24.3Paulo akagamba aha okunihira okwo omu baruha ye hali Tito ati: “Habwokuba embabazi za Ruhanga ezireeta okujunwa zolekirwe abantu boona, nizitwegesa kwanga obutatiina Ruhanga n’okwegomba kw’ensi, tube n’obwegenderezi, omu kuhiki’ra kandi omu kutina Ruhanga omu nsi egi, nitulindira okunihira okw’omugisa, n’okwolesebwa kw’ekitinisa kya Ruhanga waitu omukuru n’Omujuni waitu Yesu Kristo.”8

GSAM 24Petero Akasemererwa omu Kunihira

GSAM 24.4Petero nabaza aha okunihira okwo ati: “Asimwe Ruhanga kandi Ise Mukama waitu Yesu Kristo, anyatuzaire obwakabiri nk’okuganyira kwe kwingi okukuuli, hali okuniihira okw’omere obw’okuhumbuka omu bafu okwa Yesu Kristo, hali obugwetwa obutarukujunda, obutasisikairre kandi obutalihwaho, obunyakwahulirwe omu iguru habwanyu, inywe abalinzirwe amani ga Ruhanga obw’okukiriza, hali okujunwa okuteekaniiziibwe okusuku’rwa omu biro bya hampero. Kinu nikyo mumusemererwamu muno, nobumuraba hati akacu kake, kuba nikyetaagisa, nimubihirwa omu kwehebwa okw’emiringo mingi; nukwo kulengwa kw’okukiriza kwanyu, okurukukira omuhendo ezabu enyakwahano, nobwerengwa omu mu’ro, kuzoke habw’okukugiza, n’ekitinisa n’okunyumizibwa ha kusuku’rwa kwa Yesu Kristo.”9

GSAM 25Ekigendererwa kya Ruhanga omu Kuhanga

GSAM 25.1Ebyahandikirwe nibyoleka ekigendererwa kya Ruhanga omu kuhanga ensi; kandi kuruga omu kigambo ky’obunabi nitwega na entekaniza ye ey’omu maiso: “MUKAMA ayahangire iguru naagamba ati: nuwe Ruhanga, ayahangire ensi yagigumya; atagihange kuba busa, baitu akagihangira kwikarwamuga abantu.”10 Obu yamara kugihanga, akagiha omuntu. Omuhandiiki wa Zaburi nagamba ati, “Iguru, n’amaiguru, biri bya Mukama; baitu ensi akagiha abaana b’abantu.”11 Baitu obu yagiha omuntu, akaba ahikiriire, nk’omusaija w’amagezi oku yagambire ati, “Kinu kyonka nikyo nabwine, ngu Ruhanga akahanga omuntu ahikiriire; baitu bo baserwireho obukoryo bwingi.”12

GSAM 25.2Tusoma aha mulingo Mukama yatwaramu abantu, ngu “obu yatandaniza abaana ba Adamu, akateera abantu emyanya yaabo nk’omubaro gw’abaana ba Isiraeri,”13 nikyo kugamba, nk’omubaro gwa Isiraeri ow’amazima aliteeranizibwa ha nsi nk’abantu b’obukama bwe obw’omu maiso. Paulo akakigamba omu bigambo binu: “Ruhanga ... akahanga omusaayi gumu amahanga goona ag’abantu, kwikara omu nsi yona, kandi yateera obwire obwateirweho ira n’emipaka y’ikwara ryabo; nukwo baserre Mukama, kiba nikisoboka bakamukwatiraho kandi bamubone, nobwakuba atali hara na buli omu omuli itwe; habwokuba omuluwe nitwomeera, nitugenda kandi turiho.”14 Obu ekigendererwa ky’okubanza ekikwata ha nsi kirihikirizibwa, “abantu bawe nabo baliba boona bahikiriire.”15 Kandi nikigambwa aha bo omu mbeera egi, “Omwikazi taligamba ati, Ndirwaire: abantu abakwikara omu nsi egi baliganyirwa ebibi byabo.”16 Obu nubwo obwire “abaculezi balitunga ensi, kandi baseemererwe omu bwingi bw’obusinge.”17

GSAM 26Okwija kwa Kabiri kwa Kristo Tikiri Rufumo

GSAM 26.1Omu baruha ya kabiri eya Petero nikigambwa ngu “Titwahondera nfumo ezitegekereibwe n’obukoryo, obutwamanyisize amani n’okwija kwa Mukama waitu Yesu Kristo, baitu tukaba tuli baboneri b’ekitinisa kye. Habwokuba akatunga hali Ruhanga Isitwe ekitiinwa n’ekitinisa, obu iraka nk’eri lyamuhikireho kuruga omu kitinisa ekirukukira oburungi, liti, Ogu nuwe Mwana wange omugonzebwa, ou nsemererwa muno. Kandi iraka eri eryarugire omu iguru nitwaryo hurire obu twabaire tuli nawe ha rushozi orurukwera. Kandi twine ekigambo ky’obunabi ekigumire okukiraho, nimumukora kurungi kukikwataho, nk’eky’omusana ogwakamura omu kiikaro ekirimu omwirima, kuhikira obu buliba bwakya, n’orunyenyeri rw’omu makya rutandike kwaka omu mitima yanyu.”18

GSAM 26.2Omu kyahandikirwe kinu omukwenda nakwata ha kuhindurwa omu mubiri ha rushozi nk’obwakaiso bw’okwija kwa kabiri kwa Kristo. Omu maisho g’ekyabaireho eki, Omujuni waitu akagambira abakwenda be ati, “Haroho abamwe abemereire hanu abatalirya okufa, kuhikira obu baribona Omwana w’omuntu naija omu bukama bwe”19—nk’oku Luka yakihandiikire, “Haroho abamwe abemereire hanu abatalirya okufa, kuhikira obu baribona obukama bwa Ruhanga.”20

GSAM 26.3Endagaano egi ekahikirizibwa omu bwire bw’okuhindurwa omu mubiri. Omu “kworekwa” oku ha rushozi bakabona Yesu aine ekitinisa, nk’oku alikwija n’obukama bwe. Bakabona Eriya, owatwarwa omu iguru ataratahire omu kufa, naayoreka abo abalihindurwa—abalihindurwa kuruga omu mubiri ogufa kuza omu mubiri ogutafa—“omu kanya, omu kutemya kw’eriiso,” Mukama obwalija.21 Hakaba haroho na Musa, owafa, naayoreka abo abalihumburwa omu bafu kusanganira Mukama. Nahabweki omu “kworekwa” kunu bakabona Kristo naija omu bukama bwe, nk’oku akaba abaraganiise.

GSAM 27Obunabi Niko Kigambo Ekigumire Okukiraho

GSAM 27.1Nobubaraaba abakwenda babaire baboine ekiroromwa eki eky’ekitinisa ha rushozi rw’okuhindurwa, kandi bahurire iraka lya Ruhanga ery’okwikiriza, omukwenda Petero akakigumya ati: “Twine ekigambo ky’obunabi ekigumire okukiraho.” Omu kigambo eki akaba atarukuhakanisa ebi baboine n’ebi bahurire ha mukisa ogwo ogutalibagwa. Bakahurira iraka lya Ruhanga rimwe, baitu omu mihanda mikuru ey’obunabi, egenda kuhika ha kwija kwa kabiri kwa Kristo, twine iraka lya Ruhanga liragaruka emirundi mingi. Mazima, buli buraguro bw’obunabi obwateirweho kurungi obwahikirizibwa rundi obuhandiikirwe omu byafaayo, n’iraka lya Ruhanga haliitwe. Nikiteekwa kuba omu nsonga egi ngu ekigambo ky’obunabi “kigumire okukiraho.” Revised Version ekikyusa eti, “kikagumibwa.” Obunabi bugumibwa buli kintu kyona obukyahikirizibwa. Buli kintu ekyaraganisiibwe, obukyahikirizibwa, kiba bukakafu ngu n’ebindi bintu ebiragaranisiibwe birihika mazima.

GSAM 27Engeso y’Obunabi

GSAM 27.2Obuhamya obukwata ha ngeso y’obunabi kuruga hali abeegi ba Baibuli abamanyikire nibwija n’amani:—

GSAM 27.3Thomas Newton nagamba ati, “obunabi n’ebyafaayo ebyarorwamu ira kandi bikaganywa; ebyafaayo n’obunabi obwahikirizibwa kandi bukagazibwa. Omu nsi habaireho banabi b’ebisuba; baitu amagezi n’obubi bw’abantu n’abadaimoni boona tibasobora kureeta obunabi nk’obwihandiikirwe omu Byahandikirwe.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton akahamya ati, “kuhayo amatu hali banabi n’obumanyiso bw’ekanisa ey’amazima.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith nagamba ati, “obunabi bungana n’ekyamahano kyona, kandi bwo bwonka bw’ekyamahano.... Iraka ly’Obusobozi bwona lyonka niryo lyasobora kweta abafu kuruga omu ntaana,—iraka ly’Okumanya byona lyonka niryo lyasobora kumanyisa byona ebyaserekere omu busumi obw’omu maiso obw’omwirima, obuli omuntu atarukusobora kwingiramu nk’amayumba g’abafu,—kandi byombi n’iraka limu lya Ruhanga.”

GSAM 28.1Matthew Henry akagamba ati, “omu bwire bwa Ruhanga, obuli bwo bwire oburungi muno, kandi omu muhanda gwa Ruhanga, oguli gwo muhanda ogurungi muno, obunabi bulihikirizibwa mazima. Buli kigambo kya Kristo kirongoofu muno, nahabweki kigumire muno.”

GSAM 28Ekigendererwa ky’Obunabi

GSAM 28.2Nitubasa kwega ekigendererwa kimu kya Mukama omu kuhayo obunabi kuruga omu bigambo Kristo yabalizeire abakwenda be. Obu akaba nabaza omu bunabi aha bintu ebyakubaireho omu bwomeezi bwa Yuda, akagamba ati, “Nimbamanyisa kinu nga kitarabaireho, nukwo obu kirihika mwikirize ngu Ninyowe.”22

GSAM 28.3Kandi Mukama nagamba kuraba omu nabi Isaaya ati, “Ninyowe Ruhanga, kandi busaho ondi arukunsisana, arukumanyisa empero kuruga ha kubanza, kandi kuruga omu biro ebyaira ebintu ebitakakorwa, nagamba nti, Entekaniza yange erigumaho, kandi ndikora byona ebinsemererwa.”23

GSAM 28.4Kandi, “Nkamanyisa ebintu eby’okubanza kuruga ha kubanza, byaruga omu kanwa kange, nabimanyisa; nabikora bwangu, kandi byahika.... Kuruga ha kubanza nabimanyisa, nakugambira; bitakahikire nabikoleka, nukwo otagamba oti, Ekisisani kyange nikyo kibikozire, ekisisani kyange ekyabaizirwe n’ekyashukirwe nikyo kiragire. Wabihurire, rora ebi byona; timuribimanyisa? Nkakoleka ebintu ebipya kuruga hati, n’ebintu ebyaserekere, eby’otakamanyire. Bikahangibwa hati, hatali kuruga ha kubanza; na mbere y’ekiro obw’otakabihurire, nukwo otagamba oti, Bona, nkaba nabimanyire.”24

GSAM 28.5Kuruga omu bigambo binu nitubona amaani g’okuhikirizibwa kw’obunabi nk’obwakaiso bw’okuruga kwa Ruhanga, kandi n’obwokwoleka amani ga Mukama agasinga abaruhanga boona ab’amahanga. Kandi omu bigambo binu kirabika ngu obunabi bwine ekifo kikuru muno omu Byahandikirwe eby’amazima. Ebyo obu biri by’amazima, nikihuniisa muno ngu abantu baingi bahayo obwire buke rundi batapeereza kintu kyona ha kwega ebitundu by’obunabi eby’Ebyahandikirwe Ebirukwera.

GSAM 29Obunabi Tibwateirweho Akamanyiso

GSAM 29.1Abatamanyisiibwe bagamba ngu tibegesibwe, nahabweki tibasobora kwetegereza obunabi. Ha rubaju orundi, baingi ha bayegesibwe, kandi n’abamu omu bagabura, bagamba bati: “Obunabi buteirweho akamanyiso, kandi tibusobora kwetegerezebwa. Itwena tumanyire ngu ekitabu ky’Okusuku’rwa kiteirweho akamanyiso.”

GSAM 29.2Omu Kusuku’rwa, Yohana omugonzebwa akaheebwa ekiragiro eky’embaganiza atalita akamanyiso ha kitabu.25 Kandi omu kitabu kinu, omugisa gurangwa hali abo “abahurra ebigambo by’obunabi bunu, bakakwata ebintu ebihandiikirwemu.”26 Ebintu ebiri omu kitabu ekiteirweho akamanyiso byakusoboire bita kukwatwa kakuba byali bitarukwetegerezebwa kandi bitasobora kwetegerezebwa? Mukama akagamba omu Musa ati: “Ebintu eby’ensita bya Mukama Ruhanga waitu; baitu ebisuku’rwe byaitu kandi by’abaana baitu ebiro byona, nukwo tukole ebigambo byona eby’ebiragiro binu.”27

GSAM 29.3Ngu Mukama akagonza obunabi bwa Danieri bwetegerezebwe nikyeyolekera omu bigambo bye hali abegeswa be ha bunabi obu. Tusoma tuti: “Nahabweki obumulirora eky’omuzizo ekirukuhwerekereza, ekyagambirwe nabbi Danieri, nikyemerra omu kiikaro ekirukwera (arukusoma akyetegereze),”28 ekirukumanyisa ngu, Mwetegereze nabbi Danieri.

GSAM 29.4Mukama ayoleka obutahikirra bw’ekigambo ngu obunabi tibwetegerezebwa, omu bigambo binu: “Okworekwa kwona kufookere hali inywe nk’ebigambo by’ekitabu ekiteirweho akamanyiso, abantu ekiha omuntu ayegesibwe, nibagamba bati, Tukusaba, soma kinu; agamba ati, Tinsobora, habwokuba kiteirweho akamanyiso. Kandi ekitabu bakiha atayegesibwe, nibagamba bati, Tukusaba, soma kinu; agamba ati, Tinyegesibwe. Nahabweki Mukama akagamba ati, Nk’oku abantu banu baija haihi nanyowe n’akanwa kabo, kandi bampa ekitiinisa n’emimwa yabo, baitu baisiire emitima yabo hara nanyowe, kandi okuntiina kwabo kwegesebwa ebiragiro by’abantu: nahabweki, dora, ndigaruka nkore omulimo ogurukuhuniriza omu bantu banu, omulimo ogurukuhuniriza kandi ekyamahano; habwokuba amagezi g’ab’amagezi baabo galihwaho, n’okwetegereza kw’abarukwetegereza baabo kuliserekwa.”29 Kakuba abantu nabbi abarukubazaaho hanu baahondiire ekigambo eky’obunabi ekirukwesigwa, tibaakwetaagisize kuruga ha biragiro bya Ruhanga, n’okuta ebiragiro by’abantu omu kiikaro ky’ebiragiro bye.

GSAM 30Obunabi Tiburuga omu Kusoborra kw’Omuntu Wenka

GSAM 30.1Tikirukugamba ngu baingi balemwa kwetegereza obunabi habwokuba bwine amakuru agali hansi muno, agaserekerwe kandi ag’ensita. Omukwenda Petero akabugambaho ati: “Nimubanza kumanya kinu, ngu busaho bunabi bw’Ebyahandiikirwe oburuga omu kusoborra kw’omuntu wenka. Habwokuba obunabi tibukaizire ira habw’okugonza kw’omuntu; baitu abantu ba Ruhanga abarukwera bakabaza nibatwarwa Omwoyo Ogurukwera.”30 Ebigambo binu nibyoleka kurungi ngu ekirukwetaagisa kwetegereza obunabi nukwo kutunga omwoyo ogwabazire omu banabbi. Ha mwoyo ogwo, oguraganiziibwe boona abarukuguserra, kihandiikirwe kiti: “Alibebembera omu mazima goona.”31

GSAM 30Obunabi Obuhikiriire

GSAM 30.2Omu kwega obunabi haroho ebintu ebimu ebitusemeriire kwijuka buli kasumi: Ruhanga, atahaba, nuwe ndugirro y’obunabi, kandi obwire bw’okuhikirra kw’ekigambo ekyarangirwe obubuhika, ekintu kyonyini ekyarangirwe nikibaho. Kandi, nk’oku Mukama, aine obusobozi bw’okurora ira abantu ekibalikora, aranga obwire ekintu kirabaho, obwire obu obubuhika, obunabi buhikirra kwo. Omu bigambo ebindi, tikisoboka obunabi kuhikirra omu bisuba ha bwire obutairweho, omu kiikaro ky’okuhikirra kwabwo okw’amazima. Nitusigikirra ha mazima ganu agatasobora kuhakanizibwa, nitusobora kugamba ngu obwire bwa Mukama obw’obutumwa bwe obw’amazima kuheebwa ensi obubuhika, obutumwa obu bweyoleka buli murundi.

GSAM 30.3Orumu, omuhandiiki obwakaba amazire kubaza ha kuhikirra kw’obunabi, omuntu atarukwikiriza Ruhanga ayali aho akaija yamugamba ati: “Ninsemeriirwe kubahimbisa, inywe abasoborra obunabi, habwokuba mwine omugisa muno. Omu kwega kwanyu ebyafaayo, nimusisana nk’abanguhirwa muno kutunga ekirukuhikirana kimu n’obunabi.” Tukamugarukamu tuti: “Ego, kihikirana habwokuba kikakorwa kuhikirana. Kakuba ogenda omu iduuka ly’ebijwaro by’engalo kugura eby’engalo zombi, torukunihira kutungayo ebirukuhikirana n’engalo yawe?” Akagarukamu ati: “Nikirukwo, habwokuba bikakorwa kuhikirana.” Omuhandiiki yagamba ati: “Nukwo kiri, Ruhanga ogwo ayali amanyire kimu abantu ekibalikora, akaranga ebirukubakwataho; kandi abantu abo obubaija ha bwire bwabo obw’okukora, bakakora ebintu byonyini ebiyarangire, omuhandiiki w’ebyafaayo ow’amazima ahandiika ebikorwa byabo, ebyo, obubilengesanizibwa n’ekyarangirwe, bihikirana kimu.”

GSAM 31Obunabi Musana omu Mwirima

GSAM 31.1Omukwenda Petero agamba ngu tusemeriire kuta omutima ha bunabi nk’oku tuguta ha musana ogurukwaka omu kiikaro eky’omwirima. Hataroho etabaaza y’obunabi, eby’omu maiso byakubaire mwirima gwonka. Omusana guba gw’okubinga omwirima—omuntu obwaba nagendera omu kiikaro eky’omwirima, gumwoleka omuhanda, kandi gugumwoleka kurungi, nukwo omutambuze asobole kurora n’okukoma omuhanda, ekigere kimu hanyuma y’ekindi. Omuhandiiki wa Zabuli agamba ati: “Ekigambo kyawe nikyo etabaaza y’ebigere byange, kandi omusana gw’omuhanda gwange.”32 Omuntu ow’amagezi agamba ati: “Omuhanda gw’ohikiriire guli nk’omusana ogurukwaka, ogweyongera kwaka okuhikya obwire bw’omuhiire obuhikirra.”33 Nukwo kyeyoleka, nk’oku tugenda omu maiso n’obwire, ngu ekigambo kya Ruhanga, kukira muno omu kuhikirra kw’obunabi bwakyo, kiryeyongera kusuku’rwa, nikigumya kandi nikirushaho kugumya omuntu arukwega Baibuli ngu ali kwo omu muhanda ogurukumutwara omu musana ogutahwaho n’omuhiire ogw’ebiro byona.

GSAM 31Ebintu Bisatu Ebikuru Okuruga Edeni Okuhikya ha Mpero

GSAM 31.2Obutwetegereza omuhanda gw’abantu ba Mukama okuruga Edeni okuhikya ha mpero, omu musana gw’Ebyahandiikirwe, haroho ebintu bisatu ebirukweyoleka muno. Eky’okubanza nukwo okwija kwa Kristo okw’okubanza, okuhinduka omuntu, okwija kwa Emanueri, Ruhanga ayeyolekiire omu mubiri; ekya kabiri, empindahinduka enkuru omu diini hanyuma y’Obusinge bw’Omwirima—emyaka 1260 ey’okuhigirizibwa, ey’abantu aba bulijo baali haihi batangiirwe kimu kutunga ekigambo kya Mukama—ekanisa kuruga omu nyikara yayo ey’omu irungu, n’Ebyahandiikirwe kuteebwa nambere boona basobora kubisoma bakamanya okugonza kwe; ekya kasatu, okwija kwa kabiri okwa Mukama waitu, okuleeta obwire bw’okugarra buhyaka ebintu byona ebyagambirwe omu kanwa k’abanabbi be boona abarukwera kuruga ensi etandikire; kinu, kumaraho “obulemu bw’obusinge bwona,” obulemu hagati y’ekibi n’okuhikirra, n’okuleeta obusinge bw’ekitiinisa, obusinge bwona obububaire nibugenderera.

GSAM 32Obunabi Buha Obumanyiso bw’Omuhanda Okuhikya ha Mpero

GSAM 32.1Obututa omutima ha kigambo eky’obunabi ekirukwesigwa nk’omusana ogusemeriire kwebembera ebigere byaitu, nikitwoleka omuhanda oguhikire omu mwirima, nikiteekwa kuba ngu turasanga omuhanda ogwo gumanisiibwe kurungi omu kigambo eky’obunabi, omu bwire bwona okuhikya ha kwija kwa kabiri okwa Kristo. Nk’oku biri biti, abo abarukuhondera haihi omusana gw’obunabi tibaligarukira ha kumanya obumanyiso n’oburorero ngu ekiro ekikuru kiri haihi, baitu balimanya n’omulimo gwa Mukama nk’oku gugenda omu maiso buli kasumi omu butumwa obw’amazima, obusemeriire kutekaniza abantu kumutangatanga omu businge ha kwija kwe.

GSAM 32.2Ebyahandiikirwe n’obubiranga ngu ekiro kya Mukama kiriizira abantu baingi nka “omusuma omu kiro,”34 bigamba kandi ha bo abarukugumira omu kuhanura kwa Mukama biti: “Baitu inywe, bene itwe, timuli omu mwirima, ekiro ekyo kibahikireho nk’omusuma. Inywena muli baana b’omusana, kandi baana b’omuhiire.”35

GSAM 32Mwijuke Okwebembera kwa Mukama

GSAM 32.3Obutwijuka okwebembera kwa Mukama omu ntambuza y’okwija kwa kabiri, kirungi kumanya ngu kyikaraga kiri kigendererwa kya Ruhanga abantu be kwijuka omulingo ayolekere okubafaaho kwe n’amaani ge habwabo. Omuhandiiki wa Zabuli, obwarukuha ensonga ezaaletiire Isaleri kugaruka enyuma kuruga hali Ruhanga, agamba ati: “Bakeebwa Ruhanga Omujuni wabo, ayakozere ebintu ebikuru omu Misiri; ebikorwa eby’amahano omu nsi ya Hamu, n’ebintu ebirukutiinisa ha Nyanja Erukutukura.”36 Kakuba kyali kirungi Isaleri kwijuka okwebembera kwa Mukama kwali nabo, tikiri kirungi n’itwe? Omu kusemererwa okurukukira, omuhandiiki wa Zabuli agaruka agamba ati: “Siima Mukama, iwe omwoyo gwange, kandi oteebwa ebirungi bye byona.”37

GSAM 33.1Omu businge bwona Mukama abaire aine amazima amakuru, agatekaniiziibwe, habw’embabazi ze, kwiha abantu omu bwiru bw’ekibi, n’okubateekaniza kutaaha omu Kanaani ey’omu iguru; kandi kigasa kwetegereza ebikorwa bya Mukama hali abo abarangire amazima ganu.

GSAM 33Ebikuru Biruga omu Bintu Ebitaito Muno—Obuhamya bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, omu Byafaayo by’Empindahinduka omu Diini bye, agamba ati: “Ruhanga, atekaniza omulimo gwe kurabira omu businge bwingi, aguhikiriza n’abakozi abatarukukira kugira maani, obwire bwe obubuhika. Okuleeta ebirugamu ebikuru habw’ebintu ebitaito muno, nukwo ekiragiro kya Ruhanga kiri. Ekiragiro kinu, ekirukukora hoona omu bintu ebyahangirwe, nikisangwamu n’omu byafaayo.”38

GSAM 33.3Ruhanga, omu biro ebya kara, obuyatandikire kukoma abantu ab’embaganiza abasorooze babe ihanga lye erirukwahukana n’agandi, akakora eki nayeta omusaija omu—Iburahimu—ayali aikara omu bantu abataramya Ruhanga, omu Uru ey’Abakaludaya. Omuli uwe hakaruga oruzaro rwingi; baitu obubakuzibwe bakahika ha kitiinisa ky’ihanga, Ruhanga w’omu iguru akabagambaho ati: “Mukama tiyabagondeze, kandi tiyabakomere, habwokuba mwali baingi kukira abantu abandi boona; habwokuba mwali bake muno ha bantu boona.”39

GSAM 33.4Kandi, obuyagondeze kujuna abantu be omu bwiru bwabo omu Misiri, akakoma nk’omwebembezi wabo omuntu ayaserekerwe, akyali muto, emyezi esatu omu nju ya nyina, kandi hanyuma yateebwa omu kabokisi akatali k’omuheendo, akakozerwe omu nkangaga kandi kasiigirwe obukurama, yalekerwa okuliindwa omu Mwiga Nairi. Baitu Musa ogu nuwe, obuyahikire ha myaka y’okwetegereza, eyakomere omuhanda gw’obuculeezi ogw’okubonabonesebwa hamu n’abantu ba Ruhanga, kukira okwesemeza okuli omu “kusemererwa kw’ekibi okw’akacu kake.”40

GSAM 34Obusinguzi bwa Gideoni

GSAM 34.1Hanyuma, Mukama obuyagondeze kujuna Isaleri omu mikono y’Abamidyani n’Abamaleki, abaija omu nsi yabo “nk’enzige habw’obwingi,” bakahwerekereza ebyana by’ensi, batalekera “Isaleri eky’okulya kyona, n’obuzakuba entaama, n’ente, n’endogoyi,” Mukama akatuma maraika hali Gideoni. Omutabani wa Yowasi ogu akaba ahikire ha buremeezi bw’okuhuura engano nke, akazisereka abanzi be. Maraika obuyamumanyiisize ngu asemeriire kujuna Isaleri, Gideoni akahunirra, akakaguza ati: “Ndijuna Isaleri nki? Dora, ab’eka yaitu banaku omu Manase, kandi ndi muto muno omu nju ya taata.”41 Omusaija omuculeezi kandi omunaku ogu akaruga n’abasaija be ebikumi bisatu, n’etabaaza zaabo n’ensuwa ezanguhi (ekikorwa ekyakuzookere nk’obudomadoma omu kutekereza kw’omuntu okwine obugarukiro), kandi obubafoire Ruhanga maani gaabo, bakatunga obusinguzi obukuru. Batakajunirwe, Gideoni yakusoboire kutera okucura nk’okwa nabbi Amosi obuyakagwize ati: “Yakobo alyimuka habwa noha? Habwokuba ali muto.”42

GSAM 34Omwana Omuto omu Kyokuliiramu ky’Ebisoro

GSAM 34.2Ha bwire Mukama obuyataho, Omujuni w’abantu akazarwa, kandi abaliisa baamusanga abyamire omu kyokuliiramu ky’ebisoro. Abanyabuzaale be ab’omu nsi bakoraga emirimo y’obuculeezi n’obukiraaba ngu yali y’ekitiinisa. Ha bunaku bwe obw’omu nsi, Omujuni akagamba ati: “Ebibe biine ebiina, n’enyonyi z’omu mwanya ziine ebiju; baitu Omwana w’omuntu taine w’okubyamya omutwe gwe.”43 Akakoma abakwenda be “omu bantu ab’orugero orwa hansi, orutahika ha rugero rw’abantu ab’omu hagati, n’obukiraaba ngu tirwo orwa hansi muno. Buli kimu kikatekaniizibwa kiti kwoleka ensi ngu omulimo gukaba gutali gw’omuntu, baitu gwa Ruhanga.”

GSAM 35Ab’amagezi Abayetwa Tibali Baingi

GSAM 35.1Paulo akagamba ha mulimo ogwaliho omu biro by’ekanisa ey’okubanza ati: “Obudomadoma bwa Ruhanga bukira abantu amagezi; n’obuceke bwa Ruhanga bukira abantu amaani. Habwokuba nimurora okwetwa kwanyu, bene itwe, ngu ab’amagezi nk’omubiri okuguli tibali baingi abayetwa, n’ab’amaani tibali baingi, n’ab’ekitiinisa tibali baingi; baitu Ruhanga akakoma ebintu eby’obudomadoma eby’ensi kuswaza ab’amagezi; kandi Ruhanga akakoma ebintu ebiceke eby’ensi kuswaza eby’amaani; n’ebintu eby’ensi ebya hansi, n’ebirukugaywa, Ruhanga akabikoma, ego, n’ebintu ebitaroho, kumaraho ebiroho; nukwo hatagira mubiri gwona ogwenyumiza omu maiso ge.”44

GSAM 35Abasaija Abaculeezi omu Mpindahinduka omu Diini

GSAM 35.2Tusanga omusingi nugwo gumu nigweyolekera omu bwomeezi bw’Abahinduzi abakuru ab’omu kyasa kya ikumi na mukaaga. Omuhandiiki w’ebyafaayo agamba ati: “Omuhinduzi Zwingle akaruga omu kasiisira k’omuliisa ow’omu nsozi za Alps; Melanchthon, omukugu omu by’okwega ebya Ruhanga ow’empindahinduka omu diini, akaruga omu irorero ly’omukozi w’eby’okurwanisa; na Luther akaruga omu kaju k’omusimi w’eby’obugaiga by’omu itaka omunaku.” Luther obuyebazaho, akagamba ati: “Abazaire bange bakaba banaku muno. Taata akaba omutemi w’enku omunaku (hanyuma akafooka musimi w’eby’obugaiga by’omu itaka), kandi maama emirundi mingi ayetiikaga enku ha mugongo gwe, nukwo atunge eby’okuliza abaana be. Bakagumisiriza emirimo ey’amaani muno habwaitu.”

GSAM 35.3Omukwenda Yakobo, obwarukubaza ha kwetwa kw’abantu omu buheereza bwa Mukama, agamba ati: “Muhurre, bene itwe abagonzebwa, Ruhanga atakomere abanaku b’ensi enu, abaguda omu kwikiriza, kandi abagwetwa b’obukama obuyaraganize abo abamugonza?”45

GSAM 35Abamesodisiti Ab’okubanza

GSAM 35.4Obutuhondera orukarra rw’abahinduzi abeyongiireho okuhikya ha biro by’okubanza eby’Obumesodisiti, enyegesa y’embabazi eziheebwa busa obuyarangwaga n’obwekambi, tusanga ngu yali ejumbirwe amaani ga Ruhanga. Nk’oku yarangwaga omu bwesigwa hali abantu, n’okugonza kwa Kristo okw’embabazi, kandi ekakwatwa n’okwikiriza okwomeezi, abaikiriza tibaagarukiire ha kutunga okuganyirwa kw’ebibi ebyahingwire, baitu bakatunga n’amaani ag’okubafora abarukwera, abasobozese kugendera omu bwomeezi oburukwera. Obumesodisiti bukatandika omu buculeezi, kandi bwaheebwa omugisa nk’okwikiriza n’okwesiga okwanguhi okw’abagabura n’abaikiriza abandi okubwali.

GSAM 36.1Obutuhondera ebintu ebyabaireho n’ebyabairwemu ebirukukwatana n’entambuza y’okwija kwa kabiri, tusanga ngu, nk’omu buli mulimo gwa Mukama oguhikirizibwa omuntu ali mukozi, endugirro yagwo yali omu banaku n’abatarukumanywa; baitu hatagira muntu agugaya habw’ensonga enu atakabanza kwetegereza n’obwegendereza obwakaiso obu omulimo gunu omukuru gusigikirrweho, nukwo batasangwa omu kiikaro ky’abo Mukama abayakagwize ati: “Noha agayire ekiro ky’ebintu ebitaito?”46

GSAM 36Eck Okugarukamu Luther

GSAM 36.2Habw’okugasira abo abasobora kugonza kucwamu obuhikire rundi obutahikire bw’ensonga y’enyegesa nibasigikirra ha buke rundi obwingi bw’abagikiriza, nitujuliza ekicweka ky’empaka hagati ya Luther na Eck. Luther obuyesigire Ebyahandiikirwe, akagira obumanzi bw’okuhakana obusobozi bw’abantu obw’okuta entekereza zaabo haiguru y’ekigambo kya Ruhanga, Eck akamugarukamu n’ebigambo binu eby’okumusekereza ati: “Nimpunirra obuculeezi n’obwebundaazi bwa Dokita omutiinwa, obwarukweteekaho kuhakaniza, wenka, ba taata b’ediini ab’ekitiinisa baingi bati, akefora nk’ayamanyire kukira ba papa abakuru, enkiiko, abegesa abakugu, n’amatendekero amakuru! ... Hatali kugurukyagurukya, kyakuhuniriize kakuba Ruhanga yaserekiire abarukwera n’abaitwa habw’okwikiriza baingi bati amazima, okuhikya taata omutiinwa aijire.”

GSAM 36.3Okugarukamu kunu kwakusoboire kugarukwamu kurungi n’okwa Zwingle hali John Faber, omu Zurich, Faber obuyolekere “okuhunirra kwe habw’enyikara ebintu ebiyaali bihikiremu, engeso eza kara ezaamazireho ebyasa ikumi na bibiri obuzaalekirwe, kandi kikacwamu kurungi ngu abantu b’Obukristaayo bamazire emyaka rukumi na magana ana nibahaba.” Zwingle akagarukamu ahonaaho ngu “ensobi tefooka nsobi nke habwokuba okugikiririzamu kumazire emyaka rukumi na magana ana, kandi omu kuramya Ruhanga obukaire bw’engeso busa, kakuba omusingi rundi obusobozi bwazo butarukusangwa omu Byahandiikirwe ebirukwera.”47

GSAM 37Ekigambo kya Mukama Nikihakaniza Amagezi g’Abantu

GSAM 37.1Akabi k’okwesiga entekereza z’abantu, omu kiikaro ky’okucwamu ekikaguzo, “Amazima nugo gaha?” n’ekigambo kya Mukama, kasoborwa kurungi muno nabbi Hoseya obwagamba ati: “Mukalima obubi, mukagesa ebicumuro; mukalya ekyana ky’ebisuba; habwokuba okesiga omuhanda gwawe, n’obwingi bw’abasaija baawe ab’amaani.”48 Omutima gw’omuntu gwikaraga nigwegomba kwesiga omuntu; baitu nk’oku tusembera haihi n’obwire obwa Mukama “kwimuka n’okutengeeza ensi muno,” nabbi Isaya atererra ati: “Mureke kwesiga omuntu, ow’omuika guli omu nyindo ze; habwokuba abarwa nk’eki?”49

GSAM 37.2Nk’oku tuburirwe tuti omu Byahandiikirwe ha kabi kaitu omu nsonga enu, hatagira muntu ayanguhiriza kucwera entambuza y’okwija kwa kabiri omusango, nk’ey’etasemeriire kwetegerezebwa habw’okutandika kwayo okw’obuculeezi, rundi habwokuba abo abetwa abakuru omu maiso g’ensi batagikwatiireho. Baitu boona balenge n’obwegendereza eby’erukugamba. Amazima g’omuhendo ogutasobora kubarwa, kandi entekereza z’abantu zonka, obuzilengesanizibwa nago, ziba nk’ebisusunga ebitaine mugaso.

Notes

  1. 2 Timoseo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Ebyafaayo Ebikuru eby’Amerika, ekyatangazibwe omu 1902, mpapura 8, 9. ↩
  3. Abaheburayo 6:19. ↩
  4. 1 Abasesalonika 2:19. ↩
  5. Ebyakozirwe 24:14-15. ↩
  6. Ebyakozirwe 26:6-8. ↩
  7. Ebyakozirwe 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petero 1:3-7. ↩
  10. Isaaya 45:18. ↩
  11. Zaburi 115:16. ↩
  12. Omubuurizi 7:29. ↩
  13. Eky’Ebiragiro 32:8; ↩
  14. Ebyakozirwe 17:26-28. ↩
  15. Isaaya 60:21. ↩
  16. Isaaya 33:24. ↩
  17. Zaburi 37:11. ↩
  18. 2 Petero 1:16-19. ↩
  19. Matayo 16:28. ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Abakolinso 15:51-52. ↩
  22. Yohana 13:19. ↩
  23. Isaaya 46:9, 10. ↩
  24. Isaaya 48:3-7. ↩
  25. Okusuku’rwa 22:10 ↩
  26. Okusuku’rwa 1:3 ↩
  27. Ekyebiragiro 29:29 ↩
  28. Matayo 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Petero 1:20, 21 ↩
  31. Yohana 16:13 ↩
  32. Zabuli 119:105 ↩
  33. Enfumo 4:18 ↩
  34. 1 Abasesalonika 5:2; 2 Petero 3:10 ↩
  35. 1 Abasesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Zabuli 106:21, 22 ↩
  37. Zabuli 103:2 ↩
  38. Ebyafaayo by’Empindahinduka omu Diini, ekitabu 2, esuura 1, akacweka 1 ↩
  39. Ekyebiragiro 7:7 ↩
  40. Abaheburaniya 11:25 ↩
  41. Abaramuzi 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Matayo 8:20 ↩
  44. 1 Abakolinso 1:25-29 ↩
  45. Yakobo 2:5 ↩
  46. Zekaliya 4:10 ↩
  47. Ebyafaayo by’Obupurotesitanti ebya Wylie, esuura 12, obucweka 16, 17; ekicapwa kya Cassel, orupapura 458 ↩
  48. Hoseya 10:13 ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back