Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
24 / 31
24 / 31

Esuura ya 21 — Omukono Ogwebembera omu Murimo

John Norton Loughborough

GSAM 322.1“Ndikuhabura kandi ndikwegesa omu muhanda ogw'osemeriire kugendamu.”1

GSAM 322.2Omuntu ayesiga Mukama aikara narora omulingo arukumufaaho. Baitu haroho ebiro okufwaho kunu obu kumanywa muno kukira obundi, nk'obw'okujunwa omu bibi n'omu kabi ebirukurorwa n'ebitarukurorwa, n'obw'emihanda eya Ruhanga arukwiguraho kurabya omu kugonza kwe nukwo amazima ge gayeyongere kujanjaara. Ebi nibyo esuura enu erukubazaaho.

GSAM 322Okworekwa okw'Okubanza omu Michigan

GSAM 322.3Omu kwezi kwa 5, 1853, Omukuru White na mukazi we bakabungira Michigan. Gukaba guli murundi gwabo ogw'okubanza kugenda bugwaizo bwa Buffalo, N.Y. Ha Sabiti ey'okumalirra omu kwezi kwa 5 bakaba bali Tyrone, kandi omu kiikaro eki Muka White akoolekwa omu kworekwa ebitebe ebirukwahukana eby'abakuumi ba Sabiti omu ihanga eryo, hamu n'okuhaburwa ha bintu ebyali nibisobora kubahakaniza. Ha kiro kya 2 omu kwezi kwa 6, ali Jackson, akahandiika empapura munaana empanvu, nasoborra ebimu ha bintu ebyakaba ayolekerwe. Akampa ebyali bihandiikirwe n'ekaramu y'ekiti ebirukukwata ha kworekwa oku, anyetegereize ngu ndimuhe ebindihandiika kurungi n'ekaramu n'obwino.

GSAM 322Omukazi Ayeyetaga Arukwera

GSAM 322.4Omu bintu ebindi ebyayolekerwe, hakasoborrwa ensonga y'omukazi owali nalengaho kwitaaha omu bantu baitu. Akagamba ngu omukazi onu yayetaga arukwera muno. Muka White akaba atakamubonaga, kandi akaba atamumanyireho kintu kyona ekindi kuleka ebyamanyisiibwe omu kworekwa kunu. Atagarukire ha kubaza omulingo omukazi onu yakoraga gwonka, baitu akabaza na kinu: obwalihanwa, alyefora nk'arukwera, agambe ngu, “Mukama—amanyire—omutima—gwange.” Akagamba ngu omukazi onu yagendaga omu bicweka by'eihanga ali n'omwojo, baitu iba, omugurusi, aikara omu ka nakora kubasagika omu muhanda gwabo omubi. Muka White akagamba ngu Mukama akaba amwolekere ngu, “n'obu omukazi onu arukweyeta arukwera, uwe n'omwojo ogu baine omusango gw'okuhenda ekiragiro kya mushanju.” Nyine omu nsaho yange ebyahandiikirwe ebirukusoborra ensonga enu, nkalindirra n'okweralikirra kurora omulingo ebintu birigenda.

GSAM 323Okuterana omu Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Tukagira ensoorrokano omu Jackson, Battle Creek, Bedford na Hastings, hanyuma twaija Vergennes, omu ssaza lya Kent, ekyazookere ngu nikyo kiikaro omukazi ogu yaikaramu. Tukahika omu kiikaro eky'okuraaramu ha kiro kya 11 omu kwezi kwa 6, hasigaireho akasumi kake Sabiti etandikire. Tukaraara omu ka y'Omukuru White ondi, owakaba ali muheereza w'ekitebe ky'Abakristaayo kara. Kubanga eki kikaba kiri kiikaro abantu bakaba bakatandikire kwikaramu, bakaba batekanize ensoorrokano zaitu omu iturro ly'ebiragwa erikooto, eryali lyombekere lya buhyaka, mailo isatu yo omu maiso; kandi kikazooka ngu omukazi ayolekerwe omu kworekwa yaikaraga mailo ibiri ezindi kuruga ha kiikaro eky'okuteraniramu.

GSAM 323Obuhamya hali Omuntu Ayekambiire omu Kuhaba

GSAM 323.2Ha kiro kya 12 omu kwezi kwa 6, ha saaha ina n'ekicweka ez'omu nyenkya, tukasorrokanira omu iturro habw'okuterana. Muka White akaikarra ha mperu y'orubuga rw'ababazi orwa bumoso, nyowe nkaikarra ha rubaju rwe, Omukuru Cornell ha rubaju rwange, kandi Omukuru White akaba ali ha rubaju rwa buryo rw'orubuga, nabaza. Obwakaba amazire nk'edakiika ikumi n'itaano nabaza, omugurusi n'omwojo bakataaha hamu, baikaranga ha kitebe eky'omu maiso ekiri haihi n'orubuga. Bakaba bali n'omukazi omuraihire, omutono, ow'omubiri ogurukwiragura, owaikaire haihi n'orwigi. Hanyuma y'okubaza kwa Omukuru White okwali kugufu, Muka White akaimuka, yatandika ebigambo bye nabaza ha bwegendereza abaheereza obu basemeriire kugira nukwo batasiisa omulimo ogwabahairwe, nakozesa ekyahandiikirwe kinu, “Mube abacukire, inywe abarukwetwika ebintu bya Mukama.” Akagamba ngu tiyo ntekaniza ya Ruhanga kweta omukazi kugenda omu bicweka by'eihanga n'omusaija ondi wena atali iba. Ha kumalirra akagamba atarukusereka ati,

GSAM 323.2“Omukazi ogu owakyaikaire haihi n'orwigi nagamba ngu Ruhanga amwesere kutebeza. Natambula n'omwojo onu owakyaikaire omu maiso g'emeza, baitu omugurusi onu, iba—Ruhanga amugirire embabazi!—najwahira omu ka kutunga eby'obuguuda ebi barukukozesa kugumizaamu omu bibi byabo. Nayeyeta arukwera muno,—ayezibwe,—baitu n'okweyeta kwe kwona ngu arukwera, Ruhanga anyolekere ngu uwe n'omwojo onu baine omusango gw'okuhenda ekiragiro kya mushanju.”

GSAM 324.1Boona abakaba baliho bakaba bamanyire ngu Muka White akaba atakaroraga abantu banu okuhika obu bataahire omu iturro. Okubamanyirra n'okusoborra engeso zaabo omu mulingo ogu yakozere kikakwata ha bitekerezo by'abo abakaba baliho, kyayongera okwesiga kwabo kandi kyagumya okwikiriza kwabo omu kworekwa.

GSAM 324Ebigambo Bikabazibwa Nk'Oku Kyarangirwe

GSAM 324.2Muka White obwakaba naha obuhamya bwe, abantu bakarora Muka Alcott, omukazi owahanwaga, n'okweralikirra, kurora omulingo arukwakiiramu ebyabazibwaga n'ekyagenda kukora n'okugamba. Kakuba akaba ataine omusango ogu bamujunainire, kyali nikisobora kunihirwa ngu aiyimuka, ayange byona. Kakuba akaba aine omusango kandi asiisikaire muno, akaba nasobora kwanga byona, n'obu araaba amanyire ngu mananu. Baitu akakora kyonka obuhamya eki bukaba bugambire ngu alikora obw'alihanwa. Akaimuka mpora, amaiso ga boona gamutunuliire, kandi yayefora nk'arukwera, yagamba mpora ati, “Mukama—amanyire—omutima—gwange,” hanyuma yaikaranga atagarukire kugamba ekigambo ekindi. Akaba agambire kyonka obuhamya eki bukaba bugambire ngu aligamba, kandi akakigamba omu mulingo nugwo gumu.

GSAM 325Omusango Gukaikirizibwa

GSAM 325.1Mananu, Ruhanga akaba amanyire emitima yabo, kandi nabo bakaba bamanyire ngu baine omusango ogwo; habwokuba hanyuma omwojo akagambira Sebo Gardner, owaikaraga omu kiikaro nikyo kimu, owamukagwize muno ha nsonga egi, ati, “Sebo Gardner, Muka White ebyatugambireho bikaba biri mananu kwo;” kandi omukazi, hanyuma y'okugambira Muka Wilson, omu Greenville, omu 1862, ngu “takwetantala kugamba ekigambo kyona ekirukuhakaniza munyanya itwe White, aleke kusangwa narwanisa Ruhanga,” akaikiriza ngu ebyayolekerwe hali uwe n'omwojo byali mananu.

GSAM 325Ekitebe ky'Omukwenda

GSAM 325.2Omu kasumi k'amababi kugwa omu 1853, bake abakaba batamarwa omu Michigan baketeraniza hamwe, batandika kuturukya orupapura orurukwetwa Omukwenda w'Amazima. Omulimo gw'orupapura runu n'abarutwaraga gwazookaga guli gw'okuhwerekereza n'okusiisa amabara g'abantu okukira okwombeka. Ebisuba bingi byateekwaga omu mpapura zarwo, byatutalibaniza omu mulimo gwaitu ogw'obutumwa; kandi, nk'oku guli nugwo murundi gwaitu ogw'okubanza kutahirirwa butunu tuti, tukatekereza ngu buli bujunanizibwa bwaitu kugarukamu ebigambo byabo eby'okubeihera. Kukora eki kwatwaraga obwire obukaba busemereire kumarwa omu kugenda omu maiso n'amazima agaatwesigisiibwe, kandi kwahikirizaga kurungi ebigyendererwa bya Setani, owakaba, hataro kugurukyagurukya, nuwe yatandikire okuhakaniza kunu. Ebintu bikagumizaamu biti okuhika akairirizi ka kiro kya 20 omu kwezi kwa 6, 1855, Omukuru White na mukazi we, Omukuru Cottrell na nyowe obu tukaba tukyamazire okuterana omu Oswego, N.Y. Tukaba tutalibaniziibwe omu kuterana kwaitu omuntu arukwetwa Lillis, owataahire najanjaaza empapura ezo ez'okubeihera omu bantu. Ekikaguzo ky'obujunanizibwa bwaitu omu nsonga enu kikagaruka kyabaho. Okulengaho kwona okwa kara okw'okugarukamu ebisuba byabo kukaba kurugiremu bo kuhanga ebindi byonka.

GSAM 325Okuhabura n'Okuranga Ebiribaho

GSAM 325.3Omu kuterana kw'okusaba okwabaire akairirizi ako omu nju ya John Place, omu rubuga rwa Oswego, Muka White akaheebwa okworekwa, yayolekwa ngu kakuba tugumizaamu n'omulimo gwaitu, nitutebeza amazima, tutafiireyo ha bantu nk'“ekitebe ky'Omukwenda,” balirwanagana bonka na bonka, kandi orupapura rwabo rulihwaho; kandi eki obu kiribaho tulisanga ngu omuhendo gwaitu gweyongere gube gwa mirundi ebiri. Nitwikiriza ngu obuhamya bunu bukaba burugire hali Mukama, aho naaho tukatandika kukora nk'oku burukugamba.

GSAM 326Okuhwaho kw'Ekitebe ky'Omukwenda n'Orupapura Rwabo

GSAM 326.1Omulimo gw'amazima gukagenda omu maiso bwangu, “ekitebe ky'Omukwenda” nikitandika kutalibanagana bonka na bonka. Omu kasumi kake ekitebe kikasaasaana, abebembezi baakyo baingi balekere Sabiti. Orupapura rwabo rukamara akasumi kake rwahwaho habw'okubura obusagiki, kandi owakaba amazireho akasumi naruhandiikisa akehayo kwegesa omu isomero; baitu, atabandize kwega kwetwara wenka, akalemwa kwo kutwara abeegi be. Obwakaba nalengaho kuhana omwojo omu omu isomero lye, akaihamu emundu y'omu ngaro ey'amasasi agarukuhindukana, yahurra ekitontogoro, baitu etarashire. Nukwo aleke kwitwa ekitebe ky'abantu, akahambirizibwa kwiruka omu kiro kugenda Canada.

GSAM 326Ebyarugiremu hali Omulimo gw'Okwija kwa Kabiri

GSAM 326.2Omu kasumi kanu omu bantu baitu hakaba harumu okwikiraniza n'obumu bwingi okukira ebyabaireho kara; kandi abantu obu balengahoga kugenda omu maiso n'obutumwa, omuhanda gukingukaga omu bicweka byona.

GSAM 326.3Omu rupapura Namba 10, Omuzingo 11, orwa Review, ha kiro kya 14 omu kwezi kwa 1, 1858, omuhandiikisa obwakaba nabaza ha byarugire omu mulimo gw'Omukwenda, akagamba ati: “Omu kasumi k'okutamarwa, obu balengaga kuhwerekereza Review, ebintu by'ekanisa ebyali ha ofiisi byabarirwaga omuhendo gwa $700 gwonka. Kuruga obwo byeyongiire byahika $5,000. Obwo hakaba haroho nk'abantu rukumi abaasasuraga orupapura; hati bali nkumi ibiri, otabaliireho n'orukarra oruraihire orw'abo abarukutunga orupapura ‘busa.’”

GSAM 326.4Nk'oku hati tukaba tuhikire omu kasumi (1858) “ekitebe ky'Omukwenda” obu kyayahukanamu kikasaasaana, kandi Omukwenda yahwaho, emihendo eruguru ine amakuru maingi. Nk'oku omuhendo gw'abantu abaasasuraga Review gweyongiire gwahika ha mirundi ebiri kwo, omuhendo gw'abaikiriza nagwo gukaba gweyongiire gwakira emirundi ebiri. Nukwo okuranga okwabaire kurabire omu Muka White omu kwezi kwa 6, 1855, kwahikirizibwa.

GSAM 327Eky'okuterana omu Hema Kikatandika Kuleetwa

GSAM 327.1Omu biro eby'okubanza eby'obutumwa, engeso yaitu ekaba eri y'okuteranira omu maju g'amasomero obu tutatunga kiikaro ekirukukiraho. Ha murundi gumu, omu nju ey'omulingo ogu, abantu baingi muno bakasorrokanira hamwe, ngu n'amaju abiri ag'amasomero agarukwingana gatyo tigakubasobwire. Nukwo boona bamuhurre, omubazi akeemerra omu dirisa erikingwire, yabaza n'abo abali omu nju n'ekitebe ekirukukiraho obwingi eky'abantu abakaba baikaire omu bigaali byabo n'ha bunyansi. Okurora ekitebe kinu ekikooto nikyo kyaletiire okutekereza ha ky'okugira okuterana omu hema.

GSAM 327Okuterana omu Hema okw'Okubanza omu Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Nahabweki, ha kiro kya 22 omu kwezi kwa 5, 1854, Omukuru James White n'abandi abali omu rukiiko bakacwamu ngu kukozesa amahema habw'ensoorrokano kyali n'enteekaniza eyali nesobora kukorwa. Omu kasumi ako amahema amakooto gakozesebwaga gake muno omu bindi ebitari by'okwoleka eby'okwesemeza, ebyooleko by'ebisoro, n'ebyooleko eby'emiringo mingi. Michigan likaba niryo ihanga ery'okubanza Abadventista b’ekiro kya mushanju eri baatandikiiremu kulengaho okukora omu mulingo ogu. Okuterana omu hema okw'okubanza kukatandika omu Battle Creek ha kiro kya 10 omu kwezi kwa 6, 1854. Omu kasumi kanu omulingo ogu ogw'okuterana omu biro eby'omusana gukuzire muno.

GSAM 327Eky'okuterana omu Nkambi Kikaleetwa

GSAM 327.3Omu mwaka gwa 1868 hakakorwa ekindi eky'okweyongera omu maiso n'amaani. Obusemeriire bw'okugira okuterana omu nkambi bukatekerezwaho kurungi, kandi hacwamu ngu ogu gwakuba mulingo murungi muno ogw'okutunga ebiikaro ebirukumarra ebitebe ebikooto eby'abantu baitu omu nsoorrokano ez'abantu boona. Obu haraba haroho ihema erikooto habw'okuramya okw'abantu boona n'amahema amatono ag'amaka, abantu balitunga obusinge, kandi ebiro ebirukuhingura ha kimu bisobole kumarwa omu kuhaburangana n'okuramya ebirukugasa.

GSAM 328Okuterana omu Nkambi okw'Okubanza omu Wright, Mich.

GSAM 328.1Okuterana omu nkambi okw'okubanza kukaba omu Wright, Mich., ha biro 1-7 omu kwezi kwa 9, 1868. Ensoorrokano zinu enkuru ez'abantu baitu boona zikuzire muno, ngu buli mwaka habaho okuterana omu nkambi emirundi erukukira amakumi ataano omu bicweka ebirukwahukana eby'ekiikaro ky'omulimo. Okuterana omu nkambi kunu tikuba omu Amerika kyonka, baitu n'omu Bulaaya, Australia, New Zealand n'omu Afrika ey'Obukiizi-bulyo.

GSAM 328.2Okuterana okw'omulingo ogu okukooto okukira kwona okw'abantu baitu kukaba omu mwaka gwa 1893, ha Lansing, Mich. Omu kuterana oku okukooto hakaba haroho abantu 3,400 abaikaraga omu mahema g'amaka agarukukira 500. Engoye engumire ezarukukira yaadi 150,000 zikakozesebwa omu kukora amahema ag'emiringo erukwahukana ag'omu nkambi.

GSAM 328Okujunwa omu Kabi k'Egaali y'Omukka

GSAM 328.3Ha kiro ekyahondera ekya twacwiriremu kugura ihema lyaitu ery'okubanza erya fuuti 60 (ha kiro kya 23 omu kwezi kwa 5, 1854), Omukuru White na mukazi we, abakaba bali omu Jackson, Mich., bakaba baine kutandika orugendo rwabo orwa Wisconsin, nambere bakaba bagenda kukorra akasumi. Tukamara akasumi k'ihangwe omu nju ya D. R. Palmer, ekaba eri haihi muno n'ekiikaro ky'egaali y'omukka. Emirundi erukuhingura ha gumu omu ihangwe eryo, Omukuru White akabaza nagamba ati, “Nimpurra omu mulingo gw'eky'okuhuniriza ha ky'okutandika orugendo runu; baitu, Ellen, twine abantu abatulindiire eyo, kandi tusemeriire kugenda. Kakuba nkaba ntaine bantu abandindiire, tindigenzere ekiro kinu.”

GSAM 328.4Obwire obu bwairaga, haihi n'akasumi ak'egaali y'omukka kwihika, tukagira akasumi k'okusaba. Boona bakazooka nk'abayebembeziibwe kusaba habw'obulinzi bw'Omukuru White na mukazi we omu rugendo runu. Obu twaimukire, Omukuru White akagamba okwikiriza kwe ngu Mukama alibafaaho kandi alibalinda.

GSAM 328.5Ha saaha ibiri ez'ekiro nkagenda nabo ha gaali y'omukka kubakonyera kutunga ebitebe n'okuteekaniza emigugu yabo. Tukataaha omu kigaali kimu ekikaba kiine ebitebe eby'emigongo emiraihire, ekyayetwaga omu biro ebyo “ekigaali eky'okubyamamu.” Muka White akagamba ati, “James, tinsobora kwikara omu kigaali kinu; nyine kuruga munu.” Nkabakonyera kutunga ekiikaro eky'okwikarramu hagati y'ekigaali ekyahonderaga. Muka White akaikaranga, emigugu ye eri ha bibero bye, baitu yagamba ati, “Tindukuhurra ngwaswe kurungi omu gaali y'omukka enu.” Ekide kikahurra, kandi nkabasiibura bwangu nti, “Musiibe kurungi,” hanyuma nyanguha kugenda omu ka ya Cyrenius Smith kuraarayo.

GSAM 329.1Haihi na saaha ina ez'ekiro, itwena tukahunirra muno okuhurra Omukuru White, ou twatekerezaga ngu akaba amazire kugenda muno omu muhanda gwa Chicago, nakongora bamukingulire. Akagamba ngu egaali y'omukka ekaba erugire ha njanji mailo isatu bugwaizo bwa Jackson; ngu ebigaali ebirukukira obwingi, hamu n'ekyoma ekirukubisika, bikaba bicwekere kimu; baitu n'obu abamu bakaba bafiire, uwe na Muka White bakaba barabiremu bataina bihuta. Aho naaho akatunga embaraasi n'ekigaali, kandi ali na Abram Dodge yagenda kutwara Muka White, ou Omukuru yakaba ahetsere omu mikono ye orugendo orumu, kuraba ha itaka erirumu amaizi n'ebitoogo n'okucweka akasaaru k'amaizi, kumuhikya omu kiikaro ekirumu obulinzi, hara n'ekiikaro eky'akabi.

GSAM 329.2Nyenkya muno ha kiro ekyahondiireho nkagenda na Sebo Dodge kurora ebyacwekere. Ha kiikaro omuhanda ogu gucwekerra enjanji guterekeriire, enumi ekaba ebyamire kuhumuura ha njanji zonyini. Ekyoma eky'egaali y'omukka ekirukusikaga kikaba kitaine kyoma eky'omu maiso eky'okwiha ente mu muhanda; nahabweki obu kyatemeriire ekisoro eki, kikanagwa ha rubaju rwa bumoso, kyaruga ha njanji. Ha kuteera okw'okubanza, ekyoma eki obu kyatemeriire ha itaka, ekigaali ky'emigugu ekikaba kirumu esanduuko y'ebitabu by'Omukuru White kikaguruka kyarugira kimu ha njanji, kandi kitahutaire; omu kasumi nikako kamu, ekigaali ky'abantu ekyali enyuma y'egaali y'omukka kikaihwaho ebigaali ebindi hataro muntu akikoze, kyemerra mpora ha njanji. Ekyoma ekirukusika n'ekigaali kyakyo eky'enku n'amaizi bikagendera ha itaka aheru y'enjanji nk'ebipimo bya roodi mukaaga rundi munaana; aho ekyoma kikateera enkondo y'omuti gwa ooki eyali erukwingana nk'efuuti isatu omu bugazi bwagwo oburabire hagati. Amaani g'egaali y'omukka gakaba gali maingi ngu ekyoma ekirukusika kikahinduka, hansi hakyo heera haiguru, kandi enyuma y'ekigaali ky'enku n'amaizi yahinduka yacweka enjanji. Ebigaali ebindi ebikaba nibiija n'amaani gaabyo goona bikateera ekyoma eki ekicwekere, bityo byaleeta okuteera okwa kabiri. Ekigaali eky'okubanza ekyateire ekyoma eki kikaba kiri ky'okutwara emigugu ey'obwangu, kikacwekacwekwa kyahinduka obuhande bw'enku ez'okwakiisa. Kyo n'ebikaba birumu bikaba biri kirundo ky'ebicweka ebirukubihabiha haiguru n'okwehinguliriza ekigaali ky'enku n'amaizi. Ekyahondiireho kikaba kiri kigaali eky'orulengo rwa kabiri, kirumu abantu ikumi na munaana; omu akaitwa kandi abandi boona bahutaara, abamu muno n'abandi kake. Ekigaali eky'okubyamamu kikacwamu habiri ekigaali kinu obu kyakirabiremu. Omu maiso g'ekigaali eky'okubyamamu hakacwekacwekwa, kandi ekitebe Muka White eki atahulire aine obusinge kwikarramu kikacwekera kimu.

GSAM 330Obwakaiso bw'Okujuna kwa Ruhanga

GSAM 330.1Obu twaroraga ebyacwekere, hanyuma twarora ekigaali Omukuru White na mukazi we eki bakaba barumu ha kasumi ak'akabi, kyemeriire kyonka mpora, nk'ebipimo bya roodi ikumi n'itaano kuruga ha byacwekere, tukahurra omu mitima yaitu nitugamba ngu Ruhanga akahurra okusaba; kandi nooha amanyire obwaraaba atatumire maraika we kwahura ekigaali kinu, nukwo abaheereza be barabemu bataina bihuta? Ekitekerezo kinu kikakwata muno ha bitekerezo byaitu omukozi ow'okuletesa ebigaali kwemerra obuyagambire ngu tali nuwe yakyahwire; kandi n'okwongeraho ngu, eki obu kyabaireho, hakaba hataro muntu ha rubuga orw'aheru rw'ekigaali, kandi ngu uwe n'abakozi boona ab'egaali y'omukka bakaba batarukwetegereza omulingo kyabaireho. Ekindi ekyabahuniriize kukiraho, akacweka ak'okukwataniza n'ekyoma eky'okukafungira byombi bikaba bitacwekere, kandi ekyoma eky'okufungira n'omukufu gwakyo bikaba bibyamiire ha rubuga rw'ekigaali ekicwekere, nk'ebitekerweho omukono ogurukwegendereza.

GSAM 330.2Akairirizi k'ekiro kya 24 obu kahikire, enjanji zikaba zimazire kwihwaho ebicweka muno ngu egaali z'omukka zikagaruka kugenda nk'obutoosa, kandi Omukuru White na Muka White bakagaruka bataaha omu bigaali, bagenda kurungi, bahika hali abo abakaba babalindiire omu Wisconsin.

GSAM 330Abahakaniza Bakahanwa

GSAM 330.3Hali Isareri eya kara, ebintu byona bitagendaga “mpora hataro kizibu.” Bakaba baine abanyanzigwa aheru abaalengaga kutangira okugenda kwabo omu maiso buli rutambu. “Ekitebe ky'abantu abajwanganize” n'abo abakaba bataihireyo hali Ruhanga omu nkambi bakaba bali bikozeso ebyetegekere, Setani ebyalengaga kurabamu kwimukya okutamarwa, entongani, okuhyemhyema n'obujeemu. Omukono gwa Ruhanga ogurukuha obusinguzi okukaba hamu n'abo abamwesigaga, n'okusingura okwahonderaga okulengaho kwabo, bukaba buli bwakaiso ngu abantu banu bakaba batungire embabazi omu maiso ge—ngu omukono gwa Mukama nukwo gwali nigubebembera.

GSAM 331.1Nukwo kyabaire n'omu kuimuka n'okugenda omu maiso kw'obutumwa bwa maraika wa kashatu; okugenda kwabwo omu maiso kutarugire ha mazima agabazibwaga kuba kintu ekirukusemeza omutima gw'omuntu ogw'obuhangwa. Baitu amazima agali hagati y'obutumwa—Sabiti ya Mukama—gahakaniza ebigendererwa by'okwegondeza n'eby'ensi, gaahura abo abarukugoorobera ha by'obusuubuzi by'ensi ebiro bibiri omu sande. Omulimo gw'amazima g’omu biro binu gukaba gwine abanyanzigwa aheru, abacweriiremu kimu kandi abarukugumizaamu omu kulengaho kwabo kusenya omulimo. Nibasobora kubazibwaho omu bigambo by'omuhandiiki wa Zabuli ati, “Kakuba atali Mukama owali ha rubaju rwaitu, hati Isareri agambe ati; kakuba atali Mukama owali ha rubaju rwaitu, abantu obu baatuimukiire; aho bakutumizire tuli bomeezi, ekiniga kyabo obu kyatwakiriire hali itwe.”2

GSAM 331.2Abantu abarukwegondeza kandi abatamarwa baimukire omu kitebe kyaitu kuruga kasumi ha kasumi, nibagamba ebintu ebikooto ebirikorwa ebigendererwa byabo obu birihikirizibwa; baitu nk'omurro ogurukuhabisa omu bitoogo, etawa zaabo zimazire obwire bwingi ziraire. Omu kasumi ako, omulimo gw'amazima g’omu biro binu gukaba nigweyongera omu maiso omu nsi yoona n'obwesigwa kandi butoosa, nigweyongera kuguma n'okutunga amaani buli murundi ogu gweyongeraga omu maiso.

GSAM 331Abakuru Stephenson na Hall

GSAM 331.3Omu bwire bw’omusana omu mwaka 1855, Abakuru Stephenson na Hall bakalengaho kutandikaho obujeemu omu isaza lya Wisconsin. Ab’oruganda abebembezi bakaba bamanyire kurungi ngu abantu abo bakagonza kupima enyegesa ezindi zoona ez’okwikiriza kwaitu nibasigikirra ha nyegesa yabo ey’‘Obwire Oburukwija,’ kandi bakaba nibagonza muno ngu Abadventista b’ekiro kya mushanju begesebwe ngu haribaho obwire bw’okuhinduka n’okulengibwa hanyuma y’okwija kwa kabiri kwa Kristo.

GSAM 331Obunabi Oburukubakwataho

GSAM 331.4Ha kiro 20 omu mwezi gwa 11, 1855, Muka White akahabwa okworekwa okw’engeso zaabo, hamu n’obunabi oburukukwata ha mpero yazo, omu bigambo binu: ‘Iwe muntu omuceke, n’otekereza ngu n’osobora kutangira omulimo gwa Ruhanga? Iwe muntu omuceke, okukukwataho rimwe kwonka n’orukumu rwe nikusobora kukugwisa hansi. Alikugumisiriza obwire buke bwonka.’

GSAM 332.1Abarukutuhakaniza bagambire ngu hanu hakaba haroho okworekwa okwagambire ngu abantu banu bakaba nibagenda kufa omu bwire buke, kandi ngu, habwokuba bakamara emyaka nyingi nibaikara, okworekwa oku kutahikirizibwe. Busaho kintu omu kworekwa ekirukubaza ha kufa kwabo. Bakoolekwa nk’abantu abakulengaho kutangira omulimo gw’obutumwa bwa maraika wa kashatu. Nobubaraiziibwe nk’oku kyakubaire kyangu hali Ruhanga kubatangira, hakongerwaho ngu: ‘Alikugumisiriza obwire buke bwonka.’ Bakakora ki? Omu kiikaro ky’okusingura omu kurwana kwabo, nk’oku bakaba banihira, bakasisana nk’abalekirwe kuhaba omu mwirima. Hanyuma ya sande nke bakalekera kimu Sabiti, batandika kugihakaniza. Bakaba banihira kukora ekitebe ky’‘Obwire Oburukwija,’ bo bonka nibali bebembezi baakyo. Baitu omu kiikaro ky’okuhikiiriza eki, habw’okuleka Sabiti bakaferwa kimu obusobozi bw’okwebembera abantu baitu. Batyo, habw’engeso zaabo bonka, bakalemesa kimu ebyo ebi bakaba babandiize kugenderra kukora. Abantu baitu bakagamba bati: ‘Mali Ruhanga “abagumisirize obwire buke bwonka.”’

GSAM 332Enkomerero y’Obwomeezi Ey’Obusaasi

GSAM 332.2Ha bikwatiraine n’enkomerero y’abantu banu babiri, kirungi kuha ebigambo ebimu ebirukukwata ha bujune obwabahikireho, ebyagambirwe ab’oruganda baabo bonka, abaikiriza b’‘Obwire Oburukwija,’ abu bakaba bali nabo hanyuma y’okuleka Sabiti. Emyaka 37 enyuma, Omusaija Hall akatandika kubura amagezi agamwe, habw’okugonda kw’obwongo; enyikara enu ekarugirra ha kuferwa eby’obuguuda bingi habw’obugobya bw’abantu abandi. Akaba n’atekereza ebitaliho ngu kakuba asohora aheeru y’enju, omubiri gwe gwakutandagire gwahika ha itaka. Taine kabi akora, baitu, nk’oku kirukumanyika, omu myaka enu yoona mingi atasoboire na kake kukora omulimo gw’obugabura omu mulingo gwona.3

GSAM 332.3Omukuru Stephenson amazire nk’emyaka 16 afiire. Kumara emyaka nyingi atakafiire, akaba ataine amagezi agarukukora kurungi, aine iraro, nobukiraaba ngu akaba ataine kabi hali abandi. Atakahikire omu nyikara egi, habw’obugabe obwakaba n’atekereza ngu aine omu nyegesa ey’okutaba hansi y’ebiragiro ey’akaba aikirize, akasigaho mukazi we, omukazi ow’ataliho muntu yarukujunaana obusiihani. Akaba nasobora kubaganizibwa uwe na mukazi we kuraba omu kukozesa omutonganirizi w’emisango atali mwesigwa kwonka. Akaswera omukazi ondi omuto muno hali mukazi we ow’okubanza. Ekikorwa eki kikaba kicwire muno engeso enungi, n’okuhika n’ab’oruganda be bonka ab’‘Obwire Oburukwija’ bakajumirra engeso ye, tibamwikirize kubatebeza obundi.

GSAM 333.1Ebigambo by’ab’oruganda baabo bonka ebirukukwata ha biro eby’okumalirra eby’abantu banu nibyoleka embabazi nyingi muno; baitu ni mazima agatarukuswekwa, agahairwe hataroho itima rundi okusoroora. Hanu nitulekera abasomi baitu kucwamu bonka ha bikwatiraine n’okuhikirra kw’obuhamya obu ha mibiri yabo.

GSAM 333Omukuru J. H. Waggoner Aikiriza Obutumwa

GSAM 333.2Omu mwaka 1852, Omukuru J. H. Waggoner, ayakaba nakora omulimo gw’okwebembera orupapura rw’amakuru rw’omu disiturikiti emu omu Wisconsin, akaikiriza amazima g’omu biro binu, kandi omu mwaka ogwahondiireho akehayo kimu omu mulimo gw’obugabura. Omu 1857 akahandiika obutabu bubiri obw’omugaso mwingi, buli kamu kaine empapura nka 200. Ak’okubanza kakaba niketwa Engeso n’Amaherezo g’Okwikiriza okw’omu Biro Binu omu Kubaza n’Emyoyo y’Abafu, kandi akakabiri, Okuhakaniza Enyegesa y’Obwire Oburukwija. Ak’okubanza tikagukiire ha kuba omuhanda gw’okujuna baingi okutagwa omu mutego ogwo ogwa Sitaani, baitu, habw’omugisa gwa Ruhanga, kaigwire amaiso g’abantu baingi abakaba batarukumanya oku bakweta ebikorwa ebi ebirukubaho omu biro binu.

GSAM 333.3Ekitabu kye Okuhakaniza Enyegesa y’Obwire Oburukwija nikyoleka omu bwijwire muno obubi bw’enyegesa ez’ebisuba ezirukugamba ngu abasiisi balihabwa obwire bw’okuhinduka n’okulengibwa hanyuma y’okwija kwa kabiri kwa Mukama waitu. Okuhakaniza kw’enyegesa egi kwijwire muno, n’okuhika tikugarukiire ha kutagarukwamu kwonka, baitu titukarozeraga n’omuntu ayalengereho kukugarukamu. Ekitabu eki nikisoborra omu mulingo ogurukwetegerezebwa kurungi kandi omugufu, ekifo kya Kristo nk’omunyamurwa ha kitebe ky’obukama ekya Ise, obunyamurwa bwe obwa Melikizedeki, omu bwire bunu; kandi nikisoborra ekifo eky’aliikara ha kitebe kye eky’obukama, omu bukama bwe obutahwaho oburukwija, ekitebe eky’obukama ekitaribaho obunyamurwa obw’okutonganiza abantu na Ruhanga.

GSAM 334.1Hanyuma y’obwire obundi, Omukuru Waggoner akahandiika akatabu akakashatu akarukwingana nk’ago, akarukwetwa Okutangirra Ebibi omu Musana gw’Amagezi n’Okusuku’rwa. Nk’omu mwaka 1884, akatabu kanu kakagarukwamu kandi kayongerwaho, kahinduka ekitabu ekirukuhika ha mpapura nka 400. Kikasoborra kurungi kandi omu bugufu ensonga eyolekerwe omu ibara lyakyo.

GSAM 334.2Kuruga omu bwire obu, akakwataniza muno n’omulimo gw’okuturukya ebitabu, nk’omuhandiiki kandi nk’omuteekaniza w’ebihandiiko. Akagumizaamu n’emirimo ye ey’obugabura, emyaka ye ey’okumalirra yagimara omu Bulaaya.

GSAM 334.3Ha kiro 17 omu mwezi gwa 4, 1889, akafa atarukuniihirwa omu Basel, Switzerland, hanyuma y’okumara ekitabu kye eky’okumalirra, Kuruga omu Edeni Kuhika omu Edeni. Ha kiro 16 akakora omulimo gw’okuhandiika okumara ekiro kyona, kandi yahandiika binu omu kitabu kye eky’okuhandiikamu ebyabaga bimuhikireho buli kiro: ‘Nkozere omulimo mwingi ogurukujwahya ekiro kyona.’ Kuruga omu makuru ab’oruganda ab’omu Bulaaya agu baahaire ha kufa kwe, nitutunga ebigambo binu:—

GSAM 334.4‘Ha makya g’ekiro kya 17, nk’isaha 5 n’ekicweka ez’aha makya, akagwa afiire omu kiikaro kye eky’okucumbiramu, hataroho kumanyisibwa kwona okwabandizeho, habw’omutima kulemera kukora. Akaba amazire obwire nakora n’amaani maingi kumalirra ekitabu kye ekihyaka ekya Ruhingereza, kandi akaba nanihira kugenda London ha runaku rw’okubanza omu sande orwahonderaga, kukwataniza omu mulimo ogwaliyo, atakagarukire Amerika omu bwire bw’omusana obwakaba nibwija.’

GSAM 334.5Kuruga omu 1854, Omukuru Waggoner akaba agumizeemu kweyoleka omu bantu nk’omuntu omukuru ow’okurwanirra amazima, omu kutebeza n’omu bihandiiko. Ha bwire yafiire akaba ahikize haihi emyaka 69. Akaziikwa omu Basel ha kiro 20 omu mwezi gwa 4. Kityo omukozi ondi ha bakozi ababandize kara omu mulimo gunu akagwa ari ha mulimo gwe.

GSAM 334Okukizibwa habw’Okwikiriza

GSAM 334.6Omu kutandika kw’obwire bw’ebimera kumerra omu mwaka 1858, Muka White akaba abonabonesibwe muno okumara ebiro bingi, agwijagiire ha kitabuule kye nk’atasobora kwekonyera na kake. Rumu ekiro, haihi n’ekiro hagati, akazirika; ab’eka bakalengaho emiringo yoona ei bakaba bamanyire kumugarurra amagezi, baitu balemerwa. Akaikara omu nyikara egi okumara ekicweka ky’isaha n’okukiraho, nukwo Omukuru White yatwetire n’obwangu, nyowe n’Omukuru Andrews, twekwatanize omu kusaba. Habw’okugarukamu okusaba okurukwegayirra okwakozerwe ha rubaju rw’ekitabu kye, Mukama akamugarurra amagezi habw’embabazi ze, yamwimukya, yamugarurra obwomeezi bwe obwa buli kiro. Obwakaba nahimbisa Ruhanga, akatwarwa omu kworekwa, akyagwijagiire ha kitabuule. Ebimu ha bintu ebyamwolekerwe omu kworekwa kunu nibisobora kusomwa omu ‘Obuhamya hali Ekanisa,’ Namba 5.

GSAM 335Ekintu Eky’Okutangaaza Ekyayolekere omu Mubiri

GSAM 335.1Okworekwa kunu kukaba kukwatanize n’ekintu eky’embaganiza ekyayolekere omu mubiri, eki turukugonza mutaireho muno omutima. Omukuru White na nyowe tukaba twikaire ha rubaju rumu orw’ekitabu, kandi Omukuru Andrews ali ha rubaju orundi. Engaro ze akazikwatanizaga ha kifuba, obundi yazigorra n’emikono ye omu mulingo gwe ogwa buli kiro ogw’obugabe kandi ogurungi, nazyoolekeza ebintu eby’embaganiza eby’akaba narora. Ekicweka ky’omubiri gwe ekya haiguru kikaba kyimusibwe kuruga ha kitabuule, kyasigaho ibanga ly’inci nk’omunana rundi mwenda hagati y’amabega ge n’omusago. Nikimanyisa ngu omubiri kuruga ha mbinwa kuza haiguru gukaba gucwekere gukora ensonda erukuhika ha diguli 30. Kandi omu nyikara egi nuho yagumiire okumara obwire bwona obw’okworekwa, obwakaba buli edakika 30. Busaho muntu ow’akusoboire kwekaikaza atyo omu maani ge ag’obuhangwa, atesagikire engaro n’emikono, kakuba n’okugumirra omu nyikara egyo okumara obwire obwo bwona. Hanu hakaba haroho obuhamya obundi ngu hakaba haroho amaani agakaba gakwatanize n’okworekwa, agu we atakaba nasobora kuragira.

GSAM 335Obunabi Obundi

GSAM 335.2Ha kiro ky’okubanza omu mwezi gwa 10, 1858, Omukuru White na Muka White hamu n’omuhandiiki w’ekitabu kinu bakakora orusorrokano orw’abantu boona omu Rochester, N.Y. Hanyuma y’orusorrokano runu, omuhandiiki akagenda nabo omu rugendo omu isaza lya New York n’omu masaza ga New England. Ha Sabiti emu, Muka White akahabwa okworekwa, yayolekwa, hamu n’ebintu ebindi, ngu omu kiikaro ekimu omu rugendo oru tukaba tutekanize kukora, Sitaani akaba nagenda kumutahirra n’amaani maingi, kandi ngu Omukuru White na nyowe tukaba twine kumugumiraho habw’okwikiriza, kandi ngu Mukama akaba nagenda kumujuna.

GSAM 336Okubonabona kwa Muka White

GSAM 336.1Hanu hakaba haroho obunabi obundi obw’ebyakubaireho. Ebyahondiireho nibiija kwoleka nk’oku bwahikirire kimu. Ha Sabiti ey’okubanza hanyuma y’orusorrokano rwa Rochester tukaba tuli Roosevelt, kandi ha Sabiti eyahondiireho twaba Brookfield, omu disiturikiti ya Madison. Omu sande eyahondiireho tukakora ensorrokano omu kiikaro kigazi eky’okucumbiramu eky’Omusaija Ballou, omu Mannsville, omu disiturikiti ya Jefferson. Obu tukaba tuli omu rugendo omu gari y’omukka kuruga Brookfield kugenda Mannsville, amaiso ga Muka White gakatandika kuzimba, hansi y’amaiso ge honyini. Obusaasi bukaba bwingi muno, n’okuhika obutwahikire Mannsville akaba atakyasobora kuleka kugwijagira ha kitabuule. Okuzimba kukeyongera kumara ebiro bibiri, kwamulemesa kugwijagira kandi kwamulemesa n’okukora omulimo gwona omu nsorrokano. Omutwe gwe gukaba guzimbire muno n’okuhika amaiso ge gombi gaikinga, kandi amaiso ge goona gahinduka muno, gatakyasisana ag’omuntu. Omu busaasi obu bwona obw’amaani, n’okutuntura okwingi okwaleeterwe okubura oturo, omunyanzigwa akaba nalengaho n’amaani maingi kumuleetera kwetontorra Ruhanga. Ebintu bikagumizaamu bityo kuhika ensorrokano ezikaba zitekaniziibwe obuzahwere.

GSAM 336.2Ensorrokano obu zahwere, Omukuru White akangambira ati,

GSAM 336.2‘Mwene itwe John, kunu nukwo kutahirra kwa Sitaani honyini hali mukazi wange oku twarabiirweho omu Rochester. Noijuka ngu endagaano ekatuhairwa eyo, ngu kakuba twekwataniza tukamugumiraho habw’okwikiriza, tutaleka n’akanya kamu obwire bw’okurwana obu bwakuhikire, amaani g’omunyanzigwa gakucwekere kandi akaba nagenda kujunwa. Katutahemu hati tukole obwire bw’okusaba.’

GSAM 336Okujunwa nk’Oku Kwarangirwe

GSAM 336.3Tukataaha ahonaaho omu kisiika nambere Muka White akaba agwijagiire ha kitabuule, twamwegayirirra omu kusaba n’omutima gwona, kandi ab’oruganda ab’omu kisiika nambere tukaba nitukorra ensorrokano bakasigara nibasaba omu kasirise. Hanyuma y’edakika nk’ikumi kuruga obutwatandikire kusaba, amaani ga Mukama gakaija gaijuza ekisiika. Muka White akakizibwa ahonaaho obusaasi bwona, kandi ahonaaho yasaba ebyokulya. Hanu hakaba hali nk’isaha 5 ez’ihangwe. Isaha 7 obuzahikire, okuzimba kwona okw’aha maiso ge kukaba kuhoireho, kandi akagenda omu rusorrokano ekiro ekyo, narorwa ali murungi nk’oku yabaga kara.

GSAM 337.1Habw’okusabwa abatuuzi, ekiro ekyo hakahayo okwegesa ha ‘Obusika bw’Abarukwera,’ kandi obukwahwere Muka White akagumya abantu. Omukuru White obwakaba ali aheeru n’omwana we omuto, W. C., Muka White akatwarwa omu kworekwa omu maiso g’orusorrokano orwo orukooto. Ebimu ha bintu ebyamwolekerwe omu bwire obwo nibisobora kusomwa omu kihandiiko eky’okumalirra ekya Obuhamya Namba 5, ekiine ekiro kya Mannsville, N.Y., 21 omu mwezi gwa 10, 1858.

GSAM 337.2Okukizibwa Muka White oku yatungire omu bwire obugambirweho haiguru kukaba kuhikiire nk’oku kyakaba kirangirwe omu kworekwa okwamuhaibwe omu Rochester. Busaho bujune obw’omulingo ogu obwagarukire kubaho omu rugendo orwo, kandi tukasingura habw’amazima omu kitiinisa omu buli kiikaro.

GSAM 337Obunabi bw’Obulemu bw’Omunda omu Ihanga lya Amerika

GSAM 337.3Ha Sabiti, kiro 12 omu mwezi gwa 1, 1861, emyezi esatu honyini ekaba esigaireyo emundu ey’okubanza etakarasirwe ha kigo kya Sumter, ekyabaire okutandika kwonyini okw’obulemu obwazaire okujunwa kw’abairu 4,000,000 Abanyafirika omu Amerika, enju y’okusorrokaniiramu ey’Abadventista b’ekiro kya mushanju omu Parkville, Mich., ekaheebwayo hali Ruhanga. Omukoro gukabaho Omukuru White na mukazi we, Abakuru Waggoner, Smith, n’omuhandiiki nibaliyo. Omukuru White obuyamazire kwegesa, Muka White akagumya abantu n’ebigambo eby’amaani, hanyuma yaikaraho ha ntebe. Omu nyikara egi akatwarwa omu kworekwa. Enju ekaba ijuire abantu, kandi mali kikaba kiikaro ky’ekitiinisa kingi. Obuyamazire kuruga omu kworekwa, akaimuka, yarolerra abantu ab’omu nju, yagamba ati:—

GSAM 338.1‘Busaho muntu n’omu omu nju enu ayali aroosere n’ekiro kimu ha bujune oburukwija ha nsi enu. Abantu nibasekerra ekiragiro kya South Carolina eky’okwebaganiza, baitu hati naherize kwolekwa ngu amasaza maingi nigaija kukwataniza n’isaza eryo, kandi haraabaho obulemu oburukutiinisa muno. Omu kworekwa kunu narozere amahe maingi ag’empande zombi gasorrokaniire omu kiikaro ky’obulemu. Nkahurra ekihinda ky’ebizinga, narora abafiire n’abakaba nibafa ha buli rubaju. Hanyuma nkabarora nibairuka nibatahirrana, nibarwanagana haihi na haihi [nibacumitana n’amacumu agaha mundu]. Hanyuma naroora ekisaawe hanyuma y’obulemu, kijwire abafiire n’abakaba nibafa. Hanyuma nkatwarwa omu nkomo, naroora okubonabona kw’abakaba nibabulwa ebyetaago, n’emibiri yabo ekaba n’egenda neekeha. Hanyuma nkatwarwa omu maka g’abakaba baferiirwe basaija baabo, batabani baabo, rundi bagenzi baabo omu bulemu. Nkaroora obujune n’obusaasi bwabo obwingi.’

GSAM 338.2Hanyuma yarolerra mpora abantu ab’omu nju, yagamba ati: ‘Harumu omu nju enu abaliferwa batabani baabo omu bulemu obwo.’

GSAM 338Obuhamya bwa Muka Ensign Oburukukwata ha Kworekwa

GSAM 338.3Kuhamya ekintu ekigambirweho haiguru, n’okwoleka ngu obunabi bukagambwa ha kiro ekigambirwe, kandi n’okwoleka omulingo ab’orusorrokano babuhetairwemu kandi baabujanjaaza, obuhamya bunu nibuheebwa:—

GSAM 338.4‘Kinu nikihamya ngu nkaba ninyikara omu disiturikiti ya St. Joseph, Michigan, omu mwezi gwa 1, 1861, nka mailo mukaaga kuruga Parkville. Nkaba ntali Omwadventista. Ha kiro kya 12 eky’omwezi ogwo, bataahi bange abamu bakagenda Parkville kuba omu nsorrokano. Obubagarukire omu maka, bakangambira ngu omu rusorrokano hakaba harumu omukazi ayakaba atwairwe omu kworekwa, ayagambire ngu hakaba niharugayo obulemu oburukutiinisa muno obwakubaire omu Masaza Ageteraine aga Amerika; ngu hakaba nihagenda kusorrokanyizibwa amahe maingi ha mpande zombi, omu Masirimuka n’omu Mambuka, kandi ngu baingi bakubonaboniire omu nkomo; kandi ngu okubura ebyetaago okw’amaani kwakuhurirwe omu maka maingi habw’okuferwa basaija, batabani, na bagenzi baabo omu bulemu; kandi ngu omu nju hakaba harumu abasaija abakufeerwe batabani baabo omu bulemu obwo.’ Akakiteekaho omukono ati: ‘Martha V. Ensign, Wild Flower, disiturikiti ya Fresno, California, kiro 30 omu mwezi gwa 1, 1891.’

GSAM 339.1Omu kukwataniza n’obunabi bw’obulemu obwo oburukutiinisa, Muka White akongeraho ngu Abadventista b’ekiro kya mushanju ‘bakuhikire omu nyikara zigumangaine habw’obulemu, kandi ngu kikaba kiri mulimo gwa boona kusaba muno bahabwe amagezi ag’okumanya eky’okukora omu biro eby’okulengwa ebyakaba biri omu maiso gaabo.’

GSAM 339Obukooto bw’Obulemu bw’Omunda omu Ihanga

GSAM 339.2Ha bwire okworekwa oku kwahairwe, abantu ab’omu Mambuka okutwarra hamu bakaba bamanyire bike muno ha bulemu obwakaba nibwija, rundi batasoboire n’okubutekerezaho. N’Omwebembezi w’ihanga Lincoln, hanyuma y’emyezi esatu, ha kiro 12 omu mwezi gwa 4, 1861, amasaza maingi obu gakaba gakwatanize na South Carolina omu kiragiro kyayo eky’okwebaganiza, kandi emundu ey’okubanza obu yarasirwe ha kigo kya Sumter, akasaba abasaija 75,000 bonka, kandi nabo kubamarayo akasumi kagufu ak’emyezi esatu.

GSAM 339.3Omuhendo gw’abaserikale boona abahandiikisibwe ha rubaju rw’Obumu bw’Amasaza omu bulemu gukaba guli 2,859,132. Ekitabu ky’Amagezi g’Emiringo Yoona ekya Buretani nikigamba ngu ‘ihe ly’Amasaza Agaayegaitire Kwahukana likaba liine abasaija nka 700,000 omu kutandika kw’omwaka 1863,’ baitu ngu kigumire kumanya omuhendo gwonyini ogw’abakaba bahandiikisibwe boona. Nikiteebereza ngu abafiire baabo bakaba bali ‘abasaija nka 300,000.’ Ebimu ha bitabu by’amagezi g’emiringo yoona ebyaherukire kuhandiikwa nibita omuhendo gw’abafiire ha rubaju rw’Obumu bw’Amasaza, abaisirwe omu bulemu, rundi abafiire habw’ebihuta rundi endwaire ezi batungiire omu kisaawe ky’obulemu rundi omu nkomo, ha 359,528. Ha bikwatiraine n’ibanja ery’orubaju rw’Obumu bw’Amasaza, Ekitabu ky’Amagezi g’Emiringo Yoona ekya Buretani nikigamba kiti:—

GSAM 339.4‘Ibanja likahika ha muheru gw’obukooto bwalyo ha kiro 31 omu mwezi gwa 8, 1865, lyahika ha $2,845,907,626.56. Kandi nk’ensimbi $800,000,000 ez’omusoro zikaba zikozesebwe, ezirukukira obwingi omu bulemu; amasaza, embuga, disiturikiti, n’obubuga bikaba bikozeseze emisoro yabyo kandi byeyongereize amabanja habw’ensonga z’obulemu; ensimbi ez’okusasura abaherize obuheereza nizisobora kuhika ha $1,500,000,000 ha mpero. Ensimbi ezakozesiibwe Amasaza Agaayegaitire Kwahukana tizirisobora kumanywa; eby’obuguuda ebyahwerekeriiziibwe amahe g’Obumu bw’Amasaza n’amahe g’Amasaza Agaayegaitire Kwahukana bigumire kuteebereza; kandi omuhendo gw’abairu ab’omu Masirimuka omu nsimbi, $2,000,000,000, gukaihwaho obulemu. Byona hamu, nobukiraaba ngu ensimbi ezamalirwe omu bulemu tizisobora kubarwa kimu, $8,000,000,000 guli muhendo ogw’okuteebereza ogutahinguraniize.’4

GSAM 340Obuhamya Obundi Obw’Okworekwa

GSAM 340.1Ha bikwatiraine n’obunabi obw’abasaija abakaba bali omu nju y’okusorrokaniiramu omu Parkville, ngu bakufeerwe batabani baabo omu bulemu, ningenda kugamba kwonka nti omu bwire bw’amababi kugwa omu mwaka 1883, nkasanga omukuru w’ekanisa ya Parkville, ayakaba ali omukuru n’omu mwezi gwa 1, 1861, okworekwa oku obukwahairwe; nkamukaguza obwaraaba naijuka ekigambo kya Muka White obwakaba nasoborra okworekwa okurukukwata ha bulemu. Akagamba ati: ‘Ego, ninkiijuka.’ Nkamukaguza nti: ‘Noija kungambira omuhendo gw’abo ow’omanyire abakaba bali omu nju ekiro ekyo, abaferiirwe batabani baabo omu bulemu?’ Ahonaaho akaijuka amabara g’abatano, yagamba ati: ‘Manyire ngu banu bakaba baliyo, kandi ngu bakaferwa batabani baabo omu bulemu; kandi kakuba mbaire ndi omu ka, nambere nakusoboire kubaza n’abantu bange, nakukuhaire amabara agandi. Nintekereza,’ akagumizaamu ati, ‘ngu hakaba haroho abandi batano, oihireho banu abu mbagambiire.’

GSAM 340.2Emyaka ena n’okukiraho ey’okurwana okutahwaho okw’abantu ab’omu Masirimuka, kuhika haihi ekicweka ky’abaserikale boona abasorrokanyiziibwe obu kyafiire omu bulemu rundi habw’endwaire, n’eyoleka okuhikirra okurukutangaza okw’obunabi obugambirweho haiguru.

GSAM 340Obwiru n’Obulemu

GSAM 340.3Obwakaba nasoborra okworekwa okwamuhaibwe ha kiro 4 omu mwezi gwa 1, 1862, Muka White akagamba ati:—

GSAM 340.4‘Enkumi n’enkumi z’abantu zireeterwe kwehandiikisa omu ihe nibatekereza ngu obulemu bunu bukaba bugenderiire kumaraho obwiru; baitu hati obubamazire kutaahamu, nibasanga ngu bakabiihirwe, kandi ngu ekigendererwa ky’obulemu bunu tikiri kumaraho obwiru, baitu kubulinda nk’oku buli.’

GSAM 341.1Ebigambo ebibandiizeho bikahairwa omu bwire abaserikale obu bakaba barukwetagisibwa kukonyera omu mulimo gw’okugarurra bakama baabo abairu boona abakaba bairukiire omu biikaro by’ihe ly’Obumu bw’Amasaza, kandi abaserikale nibolekwa nibagamba bati: ‘Kakuba tusingura tukamaraho obujeemu bunu, nituba tutungire ki?’ Nibagarukamu bahoirwemu amaani bati: ‘Busaho kintu. Ekyaleetere obujeemu tikiihirweho. Entekaniza y’obwiru, eyasiisire ihanga lyaitu, erekirwe kwikara n’okugaruka kuleetaho obujeemu obundi.’ Ebigambo binu, ebikwihwa omu Obuhamya Namba 7, nambere amakuru goona ag’obulemu agatiina gahairwe hansi y’omutwe ‘Obwiru n’Obulemu,’ tibirukugamba ngu obwiru tibwakulihweho na kimu, baitu nibyoleka enyikara nk’oku abaserikale bakaba nibagiroora omu bwire obwo. Omu maisoho hake omu buhamya obwo bwonyini harumu obunabi oburukugamba buti:—

GSAM 341Obunabi bw’Okusingura kw’Ab’omu Mambuka

GSAM 341.2‘Kandi nabwo, okusiiba kw’ihanga kulangirwe! Mukama nagamba ati: “Okusiiba oku nakomere tikuli kunu, okusumurra emiguha y’obubi, okucwamu emigugu erukulemera, okuleka abarukubonabonesebwa bagende baine obugabe, n’okucwa buli kikoligo?” Ihanga lyaitu obulirikwata okusiiba oku Ruhanga akomere, nukwo aliikiriza okusaba kwabo ha bikwatiraine n’obulemu; baitu hati tikurukutaaha omu kutu kwe.’

GSAM 341.3Abo abamanyire ebyafaayo by’obulemu bamanyire okusingurwa, ebigwererezi, okuceerewa, n’ebindi, ebyakwatanize n’okulengaho kw’ab’omu Mambuka kusingura amahe g’omu Masirimuka, kuhika ekirango ky’okuha abairu obugabe kyahairwe, ha kiro 1 omu mwezi gwa 1, 1863. Hanyuma y’obwire obwo, okusingura kukaija n’obwangu bwingi kuhika ha mpero y’obulemu! Abo abakaba nibetegereza omulimo okugenda mumaisho, bakarora kurungi muno okuhikirra kw’obunabi obwo obw’ekiro 4 omu mwezi gwa 1, 1862. Kinu kikabaho hanyuma y’emigugu kwihwaho, emiguha y’obwiru kusumururwa, n’ekikoligo ky’omwiru kucweka! Kikaba nikyeyolekera kimu ngu Ruhanga akahurra okusaba kw’abantu be, yasagika okulengaho kumaraho obulemu, obu baakomere okusiiba okurukumusemeza!

GSAM 342Obuhamya bwa St. John, Ayali Omulemi w’Isaza

GSAM 342.1Omu kubaza kwa John P. St. John, ayali omulemi w’isaza lya Kansas, omu Ottawa, Ill., oku nahuliiriize ihangwe lya kiro 29 omu mwezi gwa 6, 1891, akagamba ebigambo binu:—

GSAM 342.2‘Nkaba ntakahwamu amaani nk’oku naahwiremu obu [ab’Amasaza Agaayegaitire Kwahukana] baatusingwire ha Bull Run. Baitu eki kyona kikaba kiri kicweka ky’entekaniza ya Ruhanga. Kakuba twasingwire [ab’Amasaza Agaayegaitire Kwahukana], ab’eby’obulemi bakuteekaniize obusinge, kandi Obumu bw’Amasaza bwakugumizeemu n’obwiru, kandi obwiru bwakubaire bukyaliyo na hati. Kumara emyaka ebiri, [ab’Amasaza Agaayegaitire Kwahukana] bakaba nibatukira; baitu hanyuma ya Lincoln kuha ekirango ekirukumanywa muno eky’okuha abairu obugabe, tukaba tuhindiikire twaza ha rubaju rwa Ruhanga, kandi tutakyasobora kusingurwa.’

Notes

  1. Zabuli 32:8. ↩
  2. Zabuli 124:1-3. ↩
  3. Ebintu binu ebyaherukire kubazibwaho bikagambwa ab’eka ye hali mwene itwe Frederickson, ow’omu Dakota, omu mwezi gwa 4, 1892. ↩
  4. Ekitabu ky’Amagezi g’Emiringo Yoona ekya Buretani, eicapuro lya 9, omuzingo 23, orupapura 780. ↩

Note

Back