Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Esuura ya 6 — Obutumwa n’Abakwenda

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Handika okworekwa, okikore kibe kyangu kusoma ha bipande, nukwo asomereyo airuke. Kuko okworekwa kukya ha bwire obwategekiibwe, baitu ha bwire bw’enkomerero nikwija kubaza, kandi tikulibiha; n’obukira mutarabwire, okirindire; habwokuba mazima nikiija, tikirara.”1

GSAM 108.2“Kandi narora maraika ondi ng’aliira hagati y’iguru, aine enjiri etahwaho ey’okubuurira abo abarukwikara omu nsi, na buli ihanga n’enganda n’orurimi n’abantu, naabaza n’eiraka rihango ati, Mutine Ruhanga, mumuwe ekitiinisa; habwokuba obwire bw’okucwa omusango bwahikire; muramye ou yahangire iguru n’ensi n’enyanja n’ensuro z’amaizi.”2

GSAM 108.3Abo abaamanyisize obutumwa bw’okwija kwa kabiri bakagamba ngu okworekwa kunu, hamwe n’obwire bwakwo obwategekiibwe, okwogambwa omunabbi Habakuki, kwali kurumu okworekwa kw’obunabi bwa Danieri n’Omusuukuzi. Bakabukora bwangu kusomwa omu bisisani by’obunabi byabo, nukwo omuntu ow’asomaga amakuru gaabyo abone kugenda bwangu n’okugamanyisa abandi.

GSAM 108Obutumwa Obutebeziibwe

GSAM 108.4Okubuurira kw’abantu b’Abadventista tikwali kumanyisa bwemerezi ebyagambiibwe Paulo omu maiso ga Feliki, “Obwinganiza, okwetanga, n’okucwa omusango okurukwija;” kandi tikwali n’ebigambo bya Martin Luther, hanyuma y’amalirize okuhindura Baibuli, obu, omu bwire bukye atakafiire, yagambirwe ngu akagira ati, “Ninyesiga ngu okucwa omusango tikuli hare; mazima Mukama wenyini taliba hara kumara emyaka erukukira magana asatu.” Kandi tikwali n’ebigambo bya John Wesley, obu yagamba ngu “akatekereza ngu emyaka rukumi esobora kutandika omu myaka nka igana.” Abadventista bakagira ngu bali baha obutumwa obwagererwa omu Kusuukururwa 14:6, 7, “obwire bw’okucwa omusango bwahikire,” kandi n’okubaza kw’omu Kusuukururwa 10:6, “Obwire tiburiba bukiriho.” Obunabi bwa mulingo ogu tibwakusobora kuhikiirizibwa n’okumanyisa ekintu “ekirukwija,” ekirukwija “omu myaka magana asatu,” nari “omu myaka igana,” baitu omu bwire obutebeziibwe, “bwahikire.” Obutumwa nk’obwo, obwatebeziibwe nk’oku obunabi obu bwali nibwetaaga, bukabuurirwa abantu b’Abadventista omu nsi yoona.

GSAM 109Okucwa Omusango aha Kwija kwa Kristo

GSAM 109.1Obu obutumwa obu bwabuurirwa omurundi gw’okubanza, buri kanisa y’Abakristaayo ekaba nikiriza ngu okucwa omusango nikwija kubaho Kristo yaizire omurundi gwa kabiri. N’habw’ekyo, abantu abali omu mbeera egi, baaha obutumwa ngu obwire bw’okucwa omusango bwahikire, kandi bakaba n’ekitekerezo ekyo, bakaba nibateekwa kubuurira okwija kwa kabiri kwa Kristo. Mazima, ekintu ekyaha obutumwa amaani kandi kikatwara abantu n’amaani, kwali kumanyisa obwire obutebeziibwe. Omu kubanza bakagira ngu enkomerero y’ensi n’ekwija omu bwire bumwe omu “mwaka gw’Abayudaaya” 1843, kandi ngu eki kikatwaziramu obwire obwaba hagati ya Maaki 21, 1843, na Maaki 21, 1844. Obu bwire bwamala kuraba, nitwega omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati okw’omwaka 1844 ngu ekiro ekitebeziibwe kikaba kimazirweho habw’okumalirizibwa kw’obwire bw’obunabi. Eki kyali kiro kya kumi eky’omwezi gwa musanju ogw’Abayudaaya, nikikwatagana na Okitobba 22, 1844.

GSAM 109Okubara Ebiro 2300

GSAM 109.2Omusingi gw’obwire—1843—gukaba biri biro 2300 ebya Danieri 8. Bakagira ngu nk’oku “ebiro” ebi byakwatanisibwe n’obunabi nambere ebisoro byatorwa kumanyisa obukama, “ebiro” byali nibiteekwa kukozesebwa omu buryo bw’akamanyiso kumanyisa emyaka, nk’oku Mukama yasoboroire obwire bw’akamanyiso, omu Kubara 14:34 na Ezekieli 4:5, 6; ngu wiiki makumi musanvu—ebiro 490—eziri omu Danieri 9 zikaba niza kuba kicweka ky’okubanza eky’ebiro 2300, kandi ngu obwire bubiri bukatandika hamu. Ekintu ekiri omu Danieri 9, ekyamanyisize okutandika kwa wiiki makumi musanvu, kikaba kiri “okuruga kw’ekiragiro ky’okugaruraho n’okwombeka Yerusalemu.” Ekiragiro eki kikaruga omu mwaka gwa musanju gwa Artakiserikisi Longimanusi, 457 M.B.K., nk’oku kyahandiikirwe omu Ezra 7.

GSAM 110.1Ngu obu bwali bwire bw’amazima obw’okutandikaho wiiki makumi musanvu, kikamanyikwa habw’okuba omu wiiki makumi mukaaga n’omwenda zonka—emyaka 483—kuruga 457 M.B.K., nari omu mwaka 27 M.K., Kristo akabatizibwa na Yohaana kandi yatandika obuheereza bwe, naagira ati, “Obwire bwahikiire,”3 n’ebindi. Okutandika kw’obuheereza bwa Kristo, omwaka 27 M.K., okubambwa kwe hanyuma y’emyaka esatu n’ekicweka kuruga obwire obu, “omu hagati [hagati] ya wiiki [ya makumi musanvu],” okuhendera kw’omurimo ogw’enjawulo omu Bayudaaya, omwaka 34 M.K., n’okuhinduka bwangu kwa Saulo, omukwenda ow’Amahanga, bikahamya ngu wiiki makumi musanvu zikahendera omu mwaka ogwo, n’habw’ekyo zatandika omwaka 457 M.B.K. Bakabibara batyo: Omu biro 2300 hakurwamu 457, hasigara 1843. Kandi nk’oku emyaka 457 yabereireho Kristo, tuhika aha kahendera k’ebiro 2300 aha kahendera ka 1843.

GSAM 110Obuhamya bw’Abaahiiganizi

GSAM 110.2Kigambirwe omu mazima ngu “obuhamya obw’okusagika amazima oburuga omu bantu abahiiganiza amazima n’obwo obw’obuhamya obw’ahaiguru munonga.” Tihariho n’omwe omu baahiiganizi b’obutumwa bw’okwija kwa kabiri owakatooroliire ngu okucwa omusango kw’okuseruliiriza okw’abantu ba Mukama kikaba kiri kintu ekyali nikwija kubaho Kristo atakaizire; baitu bakateekereza aha kintu eki n’omutima gumwe n’Abadventista. Nk’obuhamya bw’ekigambo eki, nitukwata aha bigambo bya baahiiganizi babiri abamanyirwe.

GSAM 110.3Mista N. Colver, naaba naigiriza omu Kapele ya Marlboro Street, Boston, omu 1842, arukurwanisa Abadventista, akagira ati:

GSAM 111.1“Obu biro ebi biri myaka, ensi n’ekahendera omu 1843; omwana w’isomero wena naasobora kukireeba; habwokuba obu 490 byahendera obu Kristo yafiire, ebiro 2300 birihendera omu 1843; kandi ensi neeteekwa kuhendera, rundi kiragazibwe ngu hariho ekintu ekindi ekiteekwa kubaho, kandi tindora oku eki kirakoreka.”

GSAM 111.2Porofesora Stuart, omu bwire bumwe n’obwo, akagira ati:

GSAM 111.2“Nikimanyisiza munonga ngu obwingi bw’abahindura amakuru omu nsi y’Olungereza n’Amerika, kumara emyaka mingi, babaire nibamanya ebiro ebiragambwa omu Danieri n’Okusuukururwa nk’ekisisani nari obubonero bw’emyaka. Kingumiire kumanya aho omuze ogu ogw’abantu bangi, kandi ninsobora kugamba ngu haihi ogw’abantu boona, gwatandikiire.”

GSAM 111Obuhamya bwa Porofesora Bush

GSAM 111.3Porofesora Bush akagira ati: “Omuntu wena orwanisa Mista Miller aha kintu ky’obwire, naamurwanisa aha kintu kye kirukukira amaani. Obwire bwe buli bwa mazima; baitu ahabire aha kintu ekyali nikiija kubaho.” Bush akaba naikiriza ngu ensi yoona neija kuhinduka Kristo atakaizire. Ekiterezo kye kikaba kiri ngu emyaka rukumi neija kutandika omu 1844.

GSAM 111.4Abaheereza b’okwikiriza kw’okwija kwa kabiri bakegesa omu nyegesa zaabo ez’abantu boona ngu ebyafaayo by’ensi bikaba byoleka amahanga ag’enjawulo gali omu mbeera yonyini eyagererwa ekisisani kya Danieri 2, obu ibare ryali niriija kukoma ekisisani aha maguru, kandi Ruhanga w’iguru akateekaho obukama bwe; kandi omu suura 7, obu “obukama n’obutegyeki n’obukuru bw’obukama hansi y’iguru ryona biriheebwa abarukwera ba Ruhanga ow’ahaiguru.” Bakongera baayereka ngu obumanyiso—obw’omu buhangwa, obw’eby’obutegyeki, n’obw’emico—bwali nibisisana n’ebyo Ebyahandiikirwe byaraganisize ngu abantu nibaija kubibona Mukama obu ariba ali haihi kweyoleka.

GSAM 111Ebyamahano omu Iguru

GSAM 111.5Mukama, arukubaza arukukozesa omunabbi Yoeli, naagira ati: “Ndyayoreka ebyamahano omu iguru n’omu nsi, esagama, n’omuriro, n’empagi z’omwotsi. Izoba lirihindurwa omwirima, n’omwezi gulihindurwa esagama, ekiro kihango kandi eky’entiisa kya Mukama kitarahikire.”4 Abadventista bakaba nikiikiriza kandi bakegesa ngu omusana gw’amatemba ogw’ebyasa ebyahingwire (ogumanyirwe munonga nk’omusana gw’amatemba) gukaba guli “omuriro n’empagi z’omwotsi” ebihikiriza eki omunabbi yaagambire; kandi kuruga omu makuru marungi agaaboneka omu byafaayo (nitukwata aha Ekitabu Ky’obumanyi kya Edinburg nk’obuhamya), gukaba gutarabonwa munonga mbere y’obwire obu.

GSAM 112.1N’habw’ekyo, obu obutumwa bwa Mukama obw’okwija kwe bwangu bwaba nibugenda omu bicweka by’ensi ebiri hare munonga, obumanyiso bukaba buhanikirwe omu iguru, bukaha amazima amaani kandi bukakwata emitima y’abantu.

GSAM 112.2Aha Janwari 25, 1837, hakabaho okworekwa kw’omusana gw’amatemba okw’ekitiinisa munonga kandi okw’omuriro, okwaboneseize nk’okubinga ebiteekerezo by’abantu bangi butereire aha kyaraganiisiibwe omunabbi Yoeli ngu nikija kubaho mbere y’ekiro kihango kya Mukama. Okusoborra okuhonderaho kuruga omu Mukwenda w’eby’obusuubuzi wa New York, Okitobba 22, 1839. Nikikwatagana rwose n’eki omwandiki yabonire omu Victor, Ontario County, N.Y.

GSAM 112Omusana gw’amatemba ogw’omuriro ogwa 1837

GSAM 112.3“Akabw’igoro kya Janwari 25, 1837, hakabaho okworekwa okw’ehuniriza okw’ebintu nk’ebyo [nikimanyisa omusana gw’amatemba] omu bicweka by’ensi eby’enjawulo, nk’oku abasomi baitu batarihirwe kubijuka. Aho ensi yabaire eswekeriibwe orubaafu, ekibonero kikaba kiri kihango kandi ‘ky’entiisa’ omu buryo obutarabonwa. Omu hantu hamwe, hali haihi n’orugongo, abantu abaabonire ekibaho bakatugambira ngu kikaba nikisisana ‘n’ebigonzi by’omuriro ebirukwiringita nibisirimuka orugongo,’ kandi omu bwire bwona, nk’oku twamanya, orubaafu orwabaire ruteekirwe aha nsi rwaboneseza nk’omuriro ogwanganisibwemu esagama, kandi ahaiguru (nk’oku omukwenda arukugamba), ‘iguru riri omuriro,’ rwasisanisiza munonga n’okusoborra kw’obunabi bw’ekiro ky’enkomerero, abantu bangi baahunira; abaana abaabaire nibakireeba baatiina, baabuuza obu kwaba kuri okwija kw’okucwa omusango; kandi n’ebisoro byatiina n’obwoba obwaboneseire.”

GSAM 113.1Tikaba kiri omu Amerika yonka aho akamanyiso k’omunabbi Yoeli kaayorekire, baitu obu enyegesa y’okwija kwa Mukama yaaba neeyongera kumanywa omu Bungereza, akamanyiso ko kakamanikwa omu iguru omu ihanga eryo. Omukwenda w’eby’obusuubuzi wa New York, Okitobba 22, 1839, akahandika ebyakurugire omu mpapura z’amakuru za London ebikwatira aha kintu eky’ekitalo ekyabonwirwe omu ihanga eryo omu kiro kya Septemba 3:

GSAM 113Omusana gw’amatemba ogwa 1839

GSAM 113.2“LONDON, SEPTEMBA 5 [1839].—Hagati ya saa ina z’ekiro kya Kakane na saa mwenda z’ekiro ky’ejo, omu iguru hakaboneka ekimu aha by’okworekwa eby’ekitiinisa munonga omu bintu ebi ebitaroho, enyonyozi ezirukugwa n’omusana gw’amatemba, ebyabonwa omu myaka mingi ehingwire. Akamanyiso k’okubanza ak’ekintu eki eky’enjawulo kakabaho dakika 10 zitarahika aha saa ina z’ekiro, obu omusana mutuku, ogwabaire nigusisana n’omwotsi, gwaimuka kuruga omu rubaju rw’amatemba rw’iguru, kandi gwagura mpora kuhika hagati y’iguru, kandi aha saa ina z’ekiro nari saa ina n’edakiika ikumi na itaano, iguru ryona, kuruga ebwaizuba kuhika eburengerwaizuba, ryaba ribaire nk’ekitambaara kihango ky’omusana. Kikaba nikireebeka ky’entiisa munonga, kandi kikaba nikisisana rwose n’ekyateirweho omuriro gw’amaani. Omusana gukahinduka munonga; omu bwire bumwe gukareebeka nk’ogurukugwa, kandi ahonaaho gwaimuka n’okwakira munonga. Hakaba harimu ebicu bihango by’omwotsi, ebyabaire nibizunguruka bigenda kandi bigaruka, kandi buri muntu owabaire naabireeba aketegyereza ngu ni ‘omuriro gw’amaani munonga.’”

GSAM 113.3“Obwoba bw’abantu omu rurembo bukaba buri bwahango munonga; enkumi z’abantu zikaba niziruka omu rubaju rw’ekyago eky’entiisa ekitekerezibwe. Emashini z’okuzimya omuriro ez’ekitebe ky’abazimya omuriro omu Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, kandi n’ez’omu bitebe by’eburengerwaizuba bwa London—mazima, emashini zoona ez’omuriro omu London—zikatebekwa amafarasi zairuka zikehamba ahonaaho omu ‘hantu h’okwonooneka’ okutekerezibwe, n’amaani okukira oku yabire eri, zikakuraatirwa emigaari, abantu abaabaire nibagenda aha farasi, n’ebibiina by’abantu bingi. Ezimu aha mashini zikagenda kuhika High Gate na Halloway [nka mairo ina] batakamanyire ngu bahabire. Eby’okworekwa ebi bikamara ahaiguru y’amasaha abiri, kandi omu bwire bw’enkya ekibonero kyahinduka kya kitiinisa.”

GSAM 114.1“Aha saa munana z’ekiro, ekintu eki kikayoreka ekibonero ky’ekitiinisa munonga, kandi ekigumire munonga kusoborra. London yoona ekamurikwa nk’omusana gw’aha saa sita, kandi omwoya gukaba gusemeire munonga hatarumu kihindiizi ky’okurora. Omu kicweka ky’iguru eky’obukiizi bw’obulyo, omu bwire obu twagambire, n’obu kyabaire kitarimu bicu, hakaba hari omwirima mwingi; baitu enyonyozi, ezabaire nyingi nk’obutakunwa, zikamurika kurungi. Orubaju rw’iguru oruli nseeri rukayoreka okuhiganisa okw’enjawulo baitu okw’ekitiinisa; rwabaire rutereire rwose, kandi omusana gwaba gwaka munonga; hakaba harimu enyonyozi ezirukugwa ezirukukuratana obutosa, ezahindukanaga omu kwaka—zareebekaga nk’ezihangirwe hagati y’iguru, kandi zaayeyongeraga obugazi kuhika obu zaareebekaga nk’ezibwatukire. Ekikora kikaba nk’amasanyarazi. Enyonyozi ntono nyingi zikahinguruka aha rubibi rw’iguru, zairuka n’obwangu bw’amaani zirukugenda aha nsi, omwetero gwazo gwagumire kukuratirwa eriiso; nazo zikareebeka nk’ezibwatukire, zateera omwotsi mutuku omwijumiri aha iguru ryona. Amabara gakaba g’ekitiinisa munonga.”

GSAM 114.2“Aha saa munana n’ekicweka z’ekiro, ekibonero kikahinduka omwirima, kandi obu gwagabanyuka, gwoleka omukororombya gw’omusana ahaiguru rw’iguru, kandi gubatiriire orugongo rw’omwirima orwabaire rumanikiire aha rubaju rw’obukiizi bw’obulyo rw’ihanga. Hanyuma y’obwire bukye, empagi z’omusana ogw’efeeza zikamuruka kuruga omwo. Zakeeyongera munonga, zanganisibwa n’omwotsi mutuku ogwabaire gwakoleka omu bwire bumwe, kandi obu gwabaire gwahika ahaiguru, ekibonero kikaba kirukukira ebiteekerezo by’abantu boona. Enyonyozi zikaba niziruka omu nzira zoona, kandi zaagumizamu kuhika aha saa ikumi z’ekiro, obu byona byazima.”

GSAM 114Eby’okworekwa by’Ekitalo omu Izoba

GSAM 114.3Obu ababuurizi abakyariho baaba nibamanyisa amazima g’okwija kwa Mukama, ebyamahano bingi kandi by’enjawulo bikabonwa omu iguru omu bicweka by’ensi eby’enjawulo. Omu bintu ebi, omwanya oguli omu kitabu kyaitu nigwikiriza kworeka kyonka oku izoba ryaboneseize omu Norwich, Bungereza, omu Desemba 1843. Ekintu nk’eki kikabaho omu New Haven, Connecticut, Septemba 9, 1844, kumara amasaha abiri mbere na hanyuma ya saa sita, kandi kyabonwa abantu enkumi.

GSAM 115Okubonera kw’Ekitalo kw’Izoba

GSAM 115.1Akaziga akatono k’omunda nikamanyisa izoba. Kakaba ka langi y’orangi eyorobi. Ekicweka eky’ebweru eky’enziga ibiri, ezabaire ziri aha harehataliingana kandi zizungurukire izoba, kikareebeka kiri kya langi niyo; baitu ekicweka ky’omunda eky’enziga ezo kikaba kya kyenvu ey’amaani, iguru eriri omunda y’enziga ezo rikareebeka n’irangi ry’orusinsa, kandi enziga isatu nkuru ezabaire nizihinguramu kandi ziri hansi y’izoba zikareebeka nk’omusana gw’enjawulo kandi ogw’amani.

GSAM 115.2Aha byabire omu Bungereza nitusoma, omu baruha ya E. Lloyd, London, Janwari 3, 1844, tuti:

GSAM 115.3“Hakabaho ‘akamanyiso omu izoba’ ak’ekitalo, akabonwa abatuura abakuru ba Norwich n’ensi eheerukire, nk’akamanyiso akatabonwangaho omu Bungereza. Kakabonwa omu Desemba eyahingwire, nka saa sita z’omusana, kandi kagumaho kumara amasaha abiri. Kakatiinisiza munonga abatuura. Kakabaho hasigaireho akaire kake Ab’oluganda Winter, Burgess, na Routon batakatandikire omurimo gwabo omu rurembo orwo. Kakaba nikatebeekanisa omuhanda gw’amazima, nukwo baabona obusinguzi oburungi omwo.”

GSAM 116.1Okusoborra kw’ekintu eki ekyabire omu New Haven, Connecticut, kukahandikwa omu Kubaza kw’omu Kiro Hagati, Okitobba 10, 1844, kandi kukatwarwa kuruga omu New Haven Palladium, Septemba 10, 1844. Omu kusoborra okuri omu Kubaza, omuhandiiki akagira ati, “Tihariho munyakuhanga wena owabaire asoboire kuha okusoborra kw’ensibuko y’ekintu eki okurukumumara we wenyini.”

GSAM 116.2Okusoborra kw’ekibonero eki ekyaboneseize hamwe n’izoba omu New Haven, Connecticut, Septemba 9, 1844, kukahandikwa kandi omu Hartford Courant, Septemba 12, 1844, kandi nikusoma kuti:

GSAM 116.3“Enziga ezabaire zizungurukire izoba aha Balaza, Septemba 9, 1844, kumara amasaha abiri mbere na hanyuma ya saa sita, zikareebeka nk’ezabonwa abatuura baitu boona n’obwenda bwingi, kandi zaimukiza amatsiko g’abantu abategeire kumanya ebindi aha by’okworekwa ebiri nk’ebi n’ensibuko yabyo.

GSAM 116.4“Halo egi ekaba ey’enjawulo habw’obwire bwayo, kandi yaha omukisa murungi gw’okugyegeresa. Nk’aha saa sita, ekaba erimu munonga enziga ibiri ezihikire, emwe eine obugazi bwa diguri nka makumi ana na itaano, erizingirire izoba hagati yayo, kandi endi erukwata nka diguri makumi musanvu na ibiri, kandi eri hagati yayo ahaiguru, orubibi rwayo rukahingura omu izoba. Akaziga akatono kakaba kali hamu n’elipusi ey’omurongo omukuru ogurukuraba hagati yayo, kandi ey’okuhaba okuke kuruga ha nkula y’enziga erukwingana. Butereevu omu rubaju oruhabana n’izoba, kandi ha diguri makumi asatu na mukaaga omu bukiizi bw’emoso kuruga haiguru honyini y’omutwe, akaziga akanene kakaba kahingirwemu enziga ibiri endi ezaba ziri nk’obuhango bumwe nari nkaabwo, zikakora aha hantu hohiganiiramu akabonero k’omusana, nk’oku kyaba nikiija kurugamu omusana gw’enziga isatu ezimurika. Enziga eyabaire ezingirire izoba ekayoreka amabara g’omukororombya, emirundi mingi n’oburungi n’okwaka munonga. Enziga ezindi zikaba nzera kandi ziri n’omusana mukye, nk’oku zaabaire ziri hare n’izoba. Baitu, obucweka obuke bw’enziga, obwabaire buri n’amabara g’omukororombya, bwaboneseza omu bwire obw’enjawulo, omu rubaju rw’ebwaizooba n’eburengerwaizuba.... Obutebezi bw’ekisisani eki neeteekwa kuruga omu kiragiro ekimwe ekirongoosa oku halo zikoleka; baitu ensonga y’ekiragiro eki ekyakora etakamanyirwe gye.... Tikaba kigumire munonga kusoborra oku enziga eyazingirire izoba yakolekiire, habw’okuba ensibuko yayo eri haihi n’eri ekora omukororombya, baitu kusoborra ensibuko y’enziga erimu orubibi rwagwo ahakati y’izoba, kikaba kigumire munonga.”

GSAM 117Ebyamahano Ebirukuhikiriza Ebyarangiirwe omu Byahandiikirwe

GSAM 117.1Omulingo ebyamahano binu ebyarorwaga omu iguru byakozesiibwemu omu Bungereza n'omu Amerika nitusobora kugumanya obutusoma ekitabu Okusoborra Esuura ya 24 eya Matayo, ekya Sylvester Bliss, ekyateerirwe omu Boston omu 1843. Hanyuma y'okujuliza ebimu ha byagambirwe haiguru, nagamba ati:—

GSAM 117.2“Nukwo ‘obumanyiso obukuru’ n'‘ebintu ebirukutiinisa’ ebyarangiirwe omu Byahandiikirwe eby'amazima nibisisana nk'ebimazire kuhikirra byona, hamu n'ebyo Omujuni ebiyagambire ngu biribanza okwija kwe.

GSAM 117.3“Nkoku okutoha kw'emiti kuli kamanyiso akatarukugurukyagurukibwa ak'obwire bw'omusana, nukwo n'Abakristaayo, obumanyiso bunu obu buhikirra, basemeriire kumanya batakurukugurukyagurukya ngu okwija kwa Kristo kuli haihi, ha nyigi. Tikuli kubasigira bugambira ngu nibasobora kukimanya, baitu Omujuni waitu abaragira kukimanya.”5

GSAM 117ABAKWENDA

GSAM 117.4Tumazire kwoleka ebimu ha bintu ebikuru eby'obutumwa bw'okwija kwa kabiri nkoku bwabandize kurangiirwa; nikisobora kutusemeza kumanyaho bake ha bantu abaakozere muno omu kurangirra okwo okukuru. Tumazire kuha amabara g'abaingi abaarangiriire obutumwa omu mahanga agandi, abaali bamu ha bagabura abaali baine ebisembo ebirukukirayo omu biro ebyo. Obu turayoleka abamu ha beebembeire omu Amerika, Mukama abayataireho obujunanizibwa bw'omurimo, kinu kiryongera kwoleka ngu mali omukono gwa Mukama gwali omu ntambuza egi.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Tubanze twetegereze ebyabaire hali William Miller, ayali w'amaani muno omu ntambuza y'okwija kwa kabiri omu Amerika Eyeteraine, okuhika abantu baingi bamanya entambuza egi ha ibara lya “enyegesa ya Miller” lyonka.

GSAM 118.2William Miller akazaarwa omu Pittsfield, Mass., omu kwezi kwa 2, 1782. Kuruga omu buto bwe, obumanyiso bw'amaani g'amagezi n'obweziriki oburukukiraho obwa buli kiro bukarorwa omuli we. Hanyuma y'emyaka mike, obumanyiso bunu bukeyongera kurorwa abantu boona abaamanyaganaga na we. Akaba aine omubiri gw'amaani, amagezi agarukukora kandi agakurire kurungi kuruga omu buhangwa, n'engeso ezitarukugaywa. Akaba amazire emyaka mike yonka naatunga obwegeswa obutaito obwaishomero ly'omu kicweka kye, abantu obu baikirizaga ngu ebyakaba ayegere bikaba birukukira eby'abegesa abaakozesebwaga obutoosa.

GSAM 118.3Omwami Miller akaswera omu 1802, yaikara omu Poultney, Vt. Abasaija abayanywanaga nabo kuruga obu yagendaga kwikara omu Poultney, kandi abaamukonyire muno omu by'obwomeezi obw'ensi, bakaba bakwatiirwe muno enyegesa ez'okugurukyagurukya eby'ediini n'ez'okwikiriza omuhangi hatali kubikkurirwa. Bakaba batali bantu ab'engeso embi; okutwalira hamu bakaba batuuzi barungi, kandi obutoosa baali bantu ab'ekitiinisa, ab'embabazi kandi abagonza kukonyera abandi. Baitu bakanga Baibuli kuba ekipimo ky'amazima g'ediini, kandi baalengaho kwoleka ngu okugyanga kwabo kwali kw'amagezi, nibakozesa obukonyezi bwona obw'omu bihandiiko bya Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, n'abandi. Omwami Miller akasoma ebitabu binu n'obwegendereza, hanyuma yayatula ngu nawe naikiriza omuhangi hatali kubikkurirwa. We wenka akagamba ngu akaikara omu nyikiriza egi kumara emyaka ikumi n'ebiri, kuruga nka 1804.

GSAM 118.4Hanyuma y'okuheebwa obusobozi bw'omuduumizi w'ekitongole ky'amahe, akataaha omu mahe omu 1810. Obuyarugire omu mahe, akatwara eka ye omu Low Hampton, N.Y., kutandika omulimo gw'obulimi eyo omu 1812. Nk'omulimi, akaba aine obwire oburukukiraho obw'okusoma. Akazoora ngu enyikiriza ye ey'okwikiriza omuhangi hatali kubikkurirwa ekaba etarukumuha kugumya kwona okw'okusemererwa hanyuma y'obwomeezi bunu. Hanyuma y'ekituuro, byona byali mwirima n'obusaasi. Omu bigambo bye wenka:

GSAM 118.4“Okutekereza ha kuhwerekerra kwona kukantwazaga ebirengo, kandi okujunanizibwa habw'ebikorwa kukaba nikumanyisa okuhwerekerra okw'abantu boona. Iguru likaba nk'ekikomo haiguru y'omutwe gwange, n'ensi nk'ekyoma hansi y'ebigere byange. Ebiro n'ebiro!—bikaba biri ki? Kandi okufa!—habwaki kwali kuliho? Oku nayeyongeraga kusoborra n'amagezi gange, nukwo nayeyongeraga kwegira hara n'okumanya ekihamire. Oku nayeyongeraga kutekereza, nukwo ebyanamaliraga nibyeyongera kutatangana. Nkalengaho kuleka kutekereza, baitu ebitekerezo byange bikaba bitarukusobora kulemwa. Nkaba ndi omu bujune bwingi mali, baitu nkaba ntarukwetegereza ekikaba nikibureeta.... Hanyuma y'akacu kake, engeso y'Omujuni ekarorwa omu bitekerezo byange kitaraaliire kandi n'amaani. Kikasisana ngu hasobora kubaho omuntu omurungi kandi ow'embabazi okuhika we wenka atangirra ebibi byaitu, atujune atyo okubonabona habw'ekifubiro ky'ekibi. Ahonaho nketegereza omulingo omuntu nk'ogu asobora kuba arukugonzebwa; natekereza ngu nsobora kweyesa omu mikono ye kandi neesige embabazi ze.”

GSAM 119Okuhinduka kwa William Miller

GSAM 119.1Akongera yagamba ati:

GSAM 119.1“Nkarora ngu Baibuli ekaba neyoleka Omujuni ogu wenka ou nkaba ninyetaaga; kandi kikampuniiriza okutekereza omulingo ekitabu ekitahandiikisibwe n’Omwoyo gwa Ruhanga kisobora kwoleka enyegesa ezirukuhikaana kurungi ziti n'ebyetaago by'ensi eyaagwire omu kibi. Nkaba nyine kwikiriza ngu Ebyahandiikirwe birina kuba okubikkurirwa okurugire hali Ruhanga. Bikafooka okusemererwa kwange; kandi omu Yesu nkasanga munywani.... Baibuli ekafooka ekintu ekikuru muno ekyanasomaga, kandi nsobora kugamba n'amazima ngu nkagiseruliiriza n'okusemererwa kwingi. Nkazoora ngu bakaba batakambwiire n'ekicweka kyayo kimu kya kabiri. Nkahunirra habwaki ntararozere oburungi bwayo n'ekitiinisa kyayo ira, kandi nahunirra ngu nkaba nsoboire kugyanga.”

GSAM 119.2William Miller wenka asoborra ati omulingo ogu yasomaga Baibuli:

GSAM 119.2“Nkacwamu kuteeka ha rubaju ebitekerezo byange byona ebya ira, kulengesaniza muno ekyahandiikirwe n'ekyahandiikirwe, n'okugumizaamu nkisoma omu mulingo oguteekaniziibwe kurungi.... Buli obu nasangaga ekintu ekitarukwetegerezebwa kurungi, engeso yange yali kukilengesaniza n'ebicweka ebindi byona ebirukukikwataho; kandi, n'obukonyezi bw'ekitabu kya Cruden, nkeseruliirizaga enkarra zoona ez'Ebyahandiikirwe ezirumu ebigambo ebikuru ebiri omu kicweka kyona ekitarukwetegerezebwa.... Omu mulingo gunu nkagumizaamu ninsoma Baibuli kumara emyaka nka ebiri, omu kugisoma kwange okw'okubanza, kandi naija kumanyira kimu ngu niyo eyesoborra yonka.

GSAM 120.1“Obu nkaba ninsoma nti, nketegereza ngu, oburaba obunabi obwamazire kuhikirra ira nibusobora kuba ekipimo ky'omulingo obunabi obutakahikiriire burihikirramu, enyikiriza ezirukumanywa muno ez'obulemi bwa Kristo obw'omwoyo—emyaka rukumi ey'omu nsi enu ensi etakahwa, n'okugaruka kw'Abayudaaya—tizisagikwa ekigambo kya Ruhanga.... Nkasanga nikyegesebwa kurungi omu Byahandiikirwe ngu Yesu Kristo aligaruka kusirimuka ha nsi enu, naizira omu bicu eby'omu iguru, omu kitiinisa kyona ekya Ise.

GSAM 120.2“Nkatunga okusemererwa omu kusoma Ebyahandiikirwe oku nkaba ntakatekereize ngu kusobora kuruga omu kwegesebwa kwabyo. Nkatandika kubisoma ntarukunihira kuzoora obwire bw'okwija kw'Omujuni, kandi ha kubanza nkaba nindemererwa kwikiriza ekyo eki nkaba nzooire; baitu obuhamya bukankwata n'amaani maingi okuhika ntasobore kwanga ebyankaba nyetegeriize. Nkaba haihi n'okugumya kimu ebinkaba ncwiremu, natandika kulindira, kurora, n'okusaba habw'okwija kw'Omujuni.”

GSAM 120.3Agaruka agamba ati:

GSAM 120.3“Nkaikiriza; kandi ahonaho obujunanizibwa bw'okurangirra enyegesa enu bukateebwa ha mutima gwange, nukwo ensi esobore kwikiriza kandi yetekanize kutangatangana n'Omucwi w'Emisango kandi Omuswezi obu aliija. Tikinyetaagisa hanu kusoborra byona eby'okulengwa kwange okw'amaani kandi okwamazire obwire buraingwa. Kimare kugamba ngu, hanyuma y'emyaka egiweraho, nkahambirizibwa Omwoyo gwa Ruhanga, amaani g'amazima, n'okugonza abantu, kukwata omusaalaba gwange kandi kurangirra ebintu binu hali ensi erukufa kandi erukuhwerekerra.”

GSAM 120.4Omwami Miller, nk'abantu abaayimukire habw'obutumwa bunu omu mahanga agandi, ha kubanza akatekereza kuhikiriza obukwenda bwe n'ahandiika kandi n'abihayo omu mpapura z'amakuru n'omu butabu. Akabanza kuhayo ebyayikirizaga omu rupapura Vermont Telegraph, orw'Ababatisiti, orwateerwaga omu Brandon, Vt. Kinu kikaba omu mwaka 1831. Akabanza kubaza omu maiso g'abantu ha nsonga enu omu mwaka 1832. Akagamba ati habw'okuterana kunu, “Mukama akasesa embabazi ze ha bantu abateraine, kandi baingi baikiriza, obwomeezi bwabo bwajunwa.”

GSAM 121.1Omu 1836 ebyayegesaga bikateerwa omu mpapura z'amakuru ezimu ez'ebiro ebyo. Omu bwire bw'embeho obwa 1837-38 ebyayegesaga bikaruga omu katabu. Omu 1838 akatabu aka kabiri ak'empapura 204 kakateerwa, kandi omu katabu kanu Omwami Miller akagamba ngu obusobozi bw'Abotomaana nibusobora kugwa omu mwaka 1839 rundi 1840. Okwegesa kwe okw'okubanza omu matauni amanene kukabaho omu mwaka 1836. Ha biro ebyo akabaza omu matauni ga Randolph, Lowell, Groton, na Lynn, Mass.

GSAM 121.2Okuhikya 1840 Omwami Miller akaba haihi n'okuba wenka omu kubaza omu maiso g'abantu ha nsonga ey'okwija kwa Kristo okuli haihi. Omu mwaka ogwo, kitaraaliire, abantu bikumi bakeeteraniza na we omu kurangirra obutumwa. Ekyareetere empinduka enu enkoto kiribazibwaho omu suura erukuhonderaho. Omu bwire bw'embeho obwa 1839-40 Omwami Miller akegesa emirundi mingi eyahonderaine omu Exeter, N.H. Eyo nukwo yabandize kutangatangana n'Omukuru J. V. Himes, ayaikiriize okwikiriza kunu ha biro ebyo; kandi kuruga ha kiro ekyo akaikara hamu n'Omukuru Miller nk'omuheereza w'ebihandiiko kandi omutebezi w'obweziriki ow'obutumwa obukuru obw'okwija kwa kabiri.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Ha mukozi onu ow'obweziriki omu ntambuza enu enkoto, ekirukukirayo oburungi kiri kujuliza omuhandiiki w'eby'obwomeezi bwe, arukugamba ati:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes akazaarwa omu Wickford, R.I., ha 19 omu kwezi kwa 5, 1805. Ise akaba amanyirwe muno nk'omusuubuzi eyasuuburaga n'ebizinga bya West India, kandi akaba muntu mukuru omu kanisa y'Abepisikopa eya Paulo Arukwera omu Wickford. Nyina akaba aine engeso enungi n'okugonza Omujuni, kandi ebi akaba abigabana n'omwana we owamuhulirizaga n'okugonza.

GSAM 121.5“Ise akaba agonza kwegesa omwana we Joshua kuba omugabura omu kanisa eiwe wenka eyakaba arumu, baitu ebyabaireho bikazibira kinu. Ruhanga akaba aine omulimo ogundi ogw'omwana ogu, kandi akaba nateekaniza ebintu omu mulingo ogwareeta ekiyagonzaga. Omu 1817 ise akasindika ebintu eby'obuguzi bwingi omu bwato, naabijunaniza Omuduumizi Carter, Alexander Stewart ali omuroleerezi w'ebintu eby'okutunda. Abasaija banu bakaba bataali besigwa; obu baahikire ha mwaro omu bizinga bya West India, bakatunda obwato n'ebintu byabwo byona, bairuka. Ekintu kinu kikahindura entekaniza zoona ez'obwomeezi bwa Joshua omuto obw'omu maiso, ou bakaba bagonza kusindika ha Yunivasite ya Brown, omu Providence, R.I. Omu kiikaro ky'ekyo, omu kwezi kwa 4, 1821, akatwarwa omu New Bedford, Mass., yaheebwayo omu ndagaano hali William Knights kwega omulimo gw'okubaija ebintu by'omu nju.

GSAM 122.1“Obuyahikire omu ka ye empyaka, akatandika n'obweziriki omulimo oguyahairwe, acwiremu kufooka mukugu omu mulimo gwe. Baitu ahonaaho akazoora ngu eby'ediini ebyali bimwetoroire bikaba bitarukumusemeza byona. Nagamba ati, ‘Omukama wange akaba w'ediini eyanga Obusatu, kandi akantwaraga omu kanisa ye. Omugabura Orville Dewey nuwe akaba muliisa w'ekanisa. Akaba aherize kuhinduka kuruga omu nyegesa ezaikirizibwaga amakanisa. Okwegesebwa kwange hansi y'Omuroleerezi Griswold n'Omugabura William Burge, omuliisa wa Paulo Arukwera, Wickford, n'okuhurra emirundi mingi Dokita Crocker ow'ebigambo ebirungi omu kanisa ya Yohana Arukwera, omu Providence, R.I., bikaba bitarukunyikiriza kwikiriza ebigambo ebirungi Omwami Dewey ebiyakozesaga kwanga enyegesa za Kristo n'abakwenda be.’

GSAM 122.2“Habwokuba ha biro ebyo omu New Bedford hakaba hataliyo kanisa y'Abepisikopa, akacwamu kugenda omu Kanisa y'Abakristaayo ey'Okubanza [etali ey'Abegeswa], kandi hanyuma yeeteraniza n'ekitebe ekyo. Nagamba ati, ‘Hanu nkasanga Baibuli eigwirwe n'obugabe bw'okutekereza, kandi byombi nkabikozesa kurungi.’ Omugabura Moses Howe nuwe akaba mukozi w'obuliisa bw'ekanisa enu. Omugabura Clough akabatiza Joshua V. Himes ha 2 omu kwezi kwa 2, 1823. N'omutima ogurukwaka obweziriki habwa Mukama we, ahonaho, aine emyaka ikumi na munaana, akatandika kugamba eby'omusaalaba n'okutererra abantu kweteisa. Nagamba ati ha bye wenka:—

GSAM 122.3“‘Ahonaaho nkafooka omutereriizi, mpeebwa orusa kukurakuraniza ekisembo kyange.... Nkamarra kimu obwire bwange obw'okwega omulimo ninsemeza abo abanyegeesaga, kandi naisiimwa. Baitu kumara emyaka etaano rundi mukaaga, nkaba nyine engeso y'okukora ebirukukira ebyansabwaga, ntunga ntyo ekiro kimu rundi ebiro bibiri omu sande eby'okusoma n'okukora omulimo gw'obukwenda omu byaro ebyali nibyetaaga obukonyezi; ebyana by'omulimo ogwo nkabiha omuliisa wange.’

GSAM 123.1“Omu 1825 akasindikwa kuba mukwenda w'orukiiko rw'amakanisa g'Abakristaayo omu bukiizi-bulyo bwa Massachusetts. Omukuru Himes nagamba ati, ‘Hataroho entekaniza rundi obusobozi bw'okusagika abakwenda, nkacwamu kutandika obusuubuzi habw'okwebaisaho, kandi ntebeze nkoku nasoboraga.’

GSAM 123.2“Omu 1828 akaruga omu New Bedford, atarukugurukyagurukya rundi kuburwa amaani, baitu acwiremu kimu kandi aine omutima ogw'obusinguzi, yagenda omu Plymouth; eyo akatebeza ekigambo kya Ruhanga omu mashomero, omu bisenge ebyateekanizibwaga habw'ekyo, na buli hantu nambere yasoboraga kutunga abamuhuliriza. Omu 1829 akagumizaamu n'omulimo ogwo omu Fall River okuhikya 1830, obuyaimukire yagenda Boston kuba muliisa w'Amakanisa g'Abakristaayo ag'Okubanza n'aga Kabiri; kandi hanu akaikaraho emyaka amakumi asatu n'esatu. Omu 1839 akahinduka yaikiriza omulimo gw'okwija kwa kabiri nkoku gwasoborwaga Omukuru William Miller ow'amakuru. Akataaha omu mulimo omuhyaka n'obweziriki bwe bwona, kandi obuheereza bwe bukaba bwijwire omurro n'amaani. Omu 1840 akatandika kuheereza orupapura Obumanyiso bw’Ebihe, narwanirra omulimo oguyahaireyo omutima gwe gwona. Esente ze zoona, emirimo ye yoona, n'amaani ge goona akabihayo habw'omulimo gunu, kandi enkumi z'abantu bakahinduka baikiriza.”

GSAM 123Emirimo ya Miller na Himes Ei Baakozere Hamu

GSAM 123.3Kuruga 1840 okuhika omu bwire bw'okuhunguka kw'amababi obwa 1844, Abakuru Miller na Himes bakakoraga omulimo gwabo obutoosa bali hamu, nibaruga omu tauni bagenda omu ndi; omu bwire bw'omusana bakozesaga ihema lyabo ikoto muno, kandi omu bwire bw'embeho bakozesaga amakanisa n'ebisenge by'okuteraniramu eby'abantu boona. Amaani maingi ag'omubiri gw'Omukuru Himes gakamuikaza kuhikya obuyataahire omu mwaka gwe ogwa 92. Amagezi ge gakaikara g'amaani okuhika ha mpero. Omu mwaka 1894, ha 28 omu kwezi kwa 9, akaha okwegesa okwakwatsire abantu muno hali ekitebe ky'Abadventista b’ekiro kya musanju abarukukira enkumi isatu omu kiikaro ky'enkambi omu Lansing, Michigan. Akasisana n'abaza n'obweziriki n'amaani maingi nk'ag'omu biro ebya ira. Kinu mali kikaba ky'okuhuniriza ha muntu ayakaba amazire emyezi esatu omu mwaka gwe ogwa 91, kandi owakaba narwara endwaire etakutambwa eyamwisire omu mwaka ogwahondiireho.

GSAM 124.1Abakuru Miller na Himes bakaikara, nk'oku kisobora kugambwa, “omu maiso g'orugamba” omu ntambuza y'okwija kwa kabiri omu Amerika; kandi baali babiri bonka omu makumi maingi ag'abantu abaakoraga nabo omu kurangirra enyegesa y'okwija kwa Kristo, abaali bamanyirwe muno habw'okugumira ha kigendererwa kyabo n'obwesigwa obutarukugurukyagurukibwa. Abasaija banu abaingi baali b'omulingo ensi eyeta “abantu abeekuliize bonka,”—abantu abaakura habw'okutangatangana n'ebintu ebigumire eby'obwomeezi, abaayega kucwamu ha nsonga nibasigikira ha misingi y'amazima, hatali ha magoba ag'obukodyo. Bakaba bali nk'abo Omukuru Miller abayagambire ngu nubo abakira kwikiriza obutumwa kuruga omu makanisa, “abantu abarukukirayo kutiina Ruhanga, kwehayo, n'okuba n'obwomeezi obw'omwoyo.” Ekintu kinu kikahamibwa abagabura b'amakanisa agatarukusisana, abaagambire hanyuma y'Abadventista kwahukaniza kimu nabo bati, “Kyo [enyegesa] kitutwaire ab'omu iraro lyaitu abarukukirayo oburungi.”

GSAM 124Abatebezi Abadventista Abandi Ab'amakuru

GSAM 124.2Nikisobora kutusemeza kubaza amabara g'abamu ha basaija abaakozere muno n'Abakuru Miller na Himes omu ntambuza y'omu biro ebyo ebya kara. Ow'okubanza ha rukarra nuwe Charles Fitch, ow'omu Cleveland, Ohio; omu 1842 akaleeta ekitekerezo eky'okutunga ebishushani eby'okwoleka okworekwa kwa Danieri n'okw'omu kitabu ky'Okusuku’rwa. Ensibuko y'ekitekerezo kinu ekasigikira ha Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch akafa ha 10 omu kwezi kwa 10, 1844.

GSAM 124.3Dokita Josiah Litch, ow'omu Philadelphia, ou, nkoku turarora omu suura erukuhonderaho, Mukama yayimukize kurangirra amazima; okuhikirra kwago kukareetera abantu kutandika kufaayo kitaraaliire kandi n'obwangu hali obutumwa bw'okwija kwa kabiri.

GSAM 124.4Elon Galusha, ow'omu Lockport, N.Y., omugabura w'Ababatisiti ow'amakuru, ou ebihandiiko bye n'obuheereza bwe ha nsonga y'okwija kwa Mukama okuli haihi byaleetere okwetabura kw'amaani omu kanisa egi.

GSAM 125.1E. R. Pinney, ow'omu Seneca Falls, N.Y., omugabura ondi ow'ekanisa y'Ababatisiti ayehaireyo, ou obuheereza bwe n'ebihandiiko bye byali by'amaani omu mulimo. Akaba asobora kwetwa kurungi “Omunyu gw'ensi.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, ow'omu Tauni ya New York, ayali mutebezi w'amakuru ow'okugarura abantu hali Ruhanga atakahindukire kwikiriza enyegesa y'okwija kwa kabiri. Ebihandiiko bye bikakora n'amaani maingi omu kuleetera abantu kweyongera kwehayo bo benka n'eby'obuguuda byabo hali omulimo; ekyo kikabaho muno omu sande ezaha mpero y'ebiro 2300. Nuwe, hanyuma y'okusaalirwa habw'okunihira kwabo kutahikirra, yaleetere omu maiso g'Abadventista n'abantu b'ensi okwegesa kwe kw'emirundi mukaaga ha buhangwa bw'omuntu, enyikara y’abafu, n'ekifubiro ekiriija.

GSAM 125.3Omukuru Stockman, ow'omu Portland, Maine, akaba mukozi ondi ow'obweziriki omu nterane za William Miller ez'okugarura abantu hali Ruhanga omu tauni egi. Akafa obu hakaba hasigaire sande nke omwaka gw'Abayudaaya 1843 guhweho, Abadventista bakyanihira kandi balindiriire ngu Mukama naija ha bwire obwo.6

GSAM 125.4Hakaba haroho abasaija abandi ab'amakuru abu, habw'okuburwa ekiikaro, turabaza amabara bonka, nka N. N. Whiting, ayahindwire Endagaano Empyaka omu Lungereza, eyamanyirwe nka Empindura ya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, na Edwin Burnham (abooluganda basatu), boona bakozi ab'obusobozi omu butumwa.

Notes

  1. Habakuki 2:2, 3. ↩
  2. Okusuukururwa 14:6, 7. ↩
  3. Makko 1:14, 15. ↩
  4. Yoeli 2:30, 31. ↩
  5. Okusoborra Esuura ya 24 eya Matayo, empapura 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Nikisobora kurorwa kurungi, nkoku kyolekerwe omu Bihandiiko eby’Okubanza, orupapura 17, habwaki Abakuru Fitch na Stockman baali baine ekihika ky'okumanya ebyabaireho kuruga obu bagwejegire. ↩

Note

Back