Esuura ya 24 — Obunabi Obundi Obwahikiriziibwe
GSAM 376.1“MUTEKEEREZE hati kuruga ha kiro kinu n’okweyongerayo, kuruga ha kiro kya makumi abiri n’ebina eky’omwezi gwa mwenda, kuruga ha kiro omusingi gwa yekaru ya Mukama obu gwateirweho, mukiteekereze. Hakyaroho embibo omu kigega? Ego, n’omuzaabibu, n’omutiini, n’omukomamanga, n’omuzeituuni bikaba bitakayanire ebyana: kuruga ha kiro kinu ndabaha omugisa.”1
GSAM 376.2Okugenda omu maiso kw’obutumwa bwa maraika wa kashatu, okurukwesigwa kandi okutarukuhwaho, kuruga ha kutandika kwabwo, nikusobora kulengesanizibwa kurungi n’omugisa ogwabaire na Zerubaberi kuruga ha kiro obu yatahireho ibaale ly’omusingi gwa yekaru.
GSAM 376Enyikara Erukutiinisa
GSAM 376.3Abayudaaya obu bayeserwe kwombeka yekaru ya Mukama, ensaho zaabo ez’esente n’ebigega byabo biri busa, omu maiso g’abantu omulimo gunu gukaba niguzooka nk’ogurukutiinisa. Obu bayorobiire okwetwa oku habw’okwikiriza, bakakwata omulimo n’omutima ogurukugonza, omukono gwa Ruhanga ogurukuha omugisa gukabonekeraho. Obu turukuhondera ebyabaireho omu kutandika kw’obutumwa bunu obwa kashatu, nitumanya omukono ogurukwebembera abo abarukukoma omuhanda gwe. N’obu okubonabona kuba kwemereire, okufaayo kwa Ruhanga hali abantu be n’omulimo gwe kwikara nikumanyibwa abo abamwesiga.
GSAM 376Obuhamya Oburukusoborra Engeso
GSAM 376.4Ha kiro kya 24 eky’omwezi gwa 11, 1862, hakabaho enteerane ibiri omu kasumi kamu omu nju ya William Wilson, owa Greenville, Mich., habw’okutaho amakanisa abiri ag’abantu abaali baikiriize amazima ga Sabiti omu kiikaro eki. Oruteerane rw’ekanisa ya Greenville rukebemberwa Omukuru White na mukazi we omu kisiika kimu, kandi Omukuru Byington na nyowe tukaba nitwebembera oruteerane orw’ekanisa ya West Plains omu kisiika ekindi. Obu tukaba nitukora emirimo ey’okutandika omu kisiika kimu, tukaba nituhurra iraka lya Muka White, obwakaba naha obuhamya bwe omu kisiika ekindi. Tukaba tutangiriirwe ebizibu bimu omu mulimo gwaitu, kandi omu kasumi akasemeriire, Muka White akaigura orwigi, yagamba ati: “Mwene itwe Loughborough, obu ndolekere abantu banu, nindora ngu nyine obuhamya obw’abantu bamu abali hanu. Obu muraaba mwetekaniize, ndaija mbaze.” Habwokuba akasumi ako nuko tukaba nitwetaga obukonyezi, akaija. Oihireho Omukuru Byington na nyowe, akaba amanyire amabara g’abantu basatu bonka omu kisiika. Abandi bakaba bantu abakaba atakamanyaga, kandi abakaba atakaroraga, oihireho nk’oku baali bamwolekirwe omu kworekwa.
GSAM 377Obwomeezi bwa Bwana Pratt Busoborrwa
GSAM 377.1Obu yaimukire kubaza, akagamba ati: “Munyihireho omusango obu ndaaba ninsoborra ebiri ha mibiri yanyu, omu kubagambira ebi nyine kubaza, habwokuba timmanyire amabara ganyu. Obu ndora ebuso bwanyu, ebyo Mukama eby’akagondeze kunyoleka ebirukubakwataho bigaruka omu biteekerezo byange. Omusaija ogu ali omu nsonda, ow’eriiso limu [omuntu omu akagamba ati: ‘Ibara lye nuwe Pratt’], ayegamba muno ngu aine okwikiriza, kandi ayoleka ngu aine ediini nyingi, baitu takahindukire. Mutamutaaha omu kanisa omu nyikara egi ey’alimu hati, habwokuba tali Mukristaayo. Amara obwire bwingi nayetoroora busa omu bibanza by’emirimo n’omu maduuka, nahakana ha nyegesa z’amazima, kandi mukazi we ali omu ka asemeriire kutema enku, kulinda omusiri n’ebindi. Omu kusuubura kwe, araganiza ebintu eby’atahikiriza. Abataahi be tibarukwesiga ediini ey’ayegamba. Habw’omulimo gw’ediini, kyakubaire kirungi kakuba, omu nyikara egi ey’alimu hati, aleka okugibazaho.”
GSAM 378Mwene Itwe Barr Asemererwa
GSAM 378.1Akeyongera yagamba ati: “Mwene itwe ogu omugurusi [obu yamusongereire, omuntu omu akagamba ati: ‘Mwene itwe Barr’] nkamwolekwa ali w’embaganiza muno n’omusaija ondi. Ali kyokurorraho kirungi muno omu bwomeezi bwe, ayegendereza kuhikiriza byona eby’araganiza, kandi alinda kurungi ab’omu ka ye. Tagira bumanzi bwa kubazaaho amazima hali abataahi be habw’okutiina ngu nasobora kusisiza omulimo kandi akora akabi. Tarukwetegereza nk’oku Mukama asobora kuba w’embabazi nyingi ezikumuletera kuganyira ebibi bye, kandi ayeteekereza ngu tasemeriire n’okuba omu kanisa.” Hanyuma yamugambira ati: “Mwene itwe Barr, Mukama yantumire kukugambira ngu okatura ebibi byona ebi waali omanyire, kandi ngu akakuganyira ebibi byawe ira muno, kakuba obone kwikiriza ekyo.” Enaku eyali ha buso bwa mwene itwe ogu ekarugaho bwangu. Akararamya amaiso namwenya, yagamba n’omutima ogutariimu bugobya ati: “Akabinganyira?” Muka White yagarukamu ati: “Ego, kandi nkagambirwa kukugambira nti: ‘Ija, oyunge ha kanisa; kandi obw’orukugira omugisa, obaze ekigambo ekirukusagika amazima; kiryakora ebirungi, habwokuba abataahi baawe bakwesiga.’” Yagarukamu ati: “Ndaikora.”
GSAM 378.2Hanyuma akagamba ati: “Kakuba Bwana Pratt amara akasumi omu nyikara erukusisana n’egi mwene itwe Barr abairemu, kyakumugasiire.”
GSAM 378.3Nukwo ekimu ha byali nibitulemesa okutaho ekanisa kikaihwaho. Obuhamya bwe butakahairwe, tukaba tutasobora kuletera Bwana Barr kwikiriza kweyunga ha kanisa; kandi ha rubaju orundi, tukasanga ngu haihi buli muntu akaba atarukugonza Bwana Pratt atahe; baitu busaho muntu akaba ayehurra asobora kugamba habwaki atarukugonza.
GSAM 378Ihali ly’Omu Ka Rihwaho
GSAM 378.4Hanyuma akabaza n’omusaija ow’omubiri ogurukutukura nk’omusenyi, ayali aikaire ha rubaju rumu orw’ekisiika; hanyuma yasongera omukazi ow’obuso obukeeheriire, ayali ha rubaju orundi orw’ekisiika, naabaza nabo nk’omusaija na mukazi we. Akasoborra ebintu ebimu ebyabaireho omu bwomeezi bwabo obw’enyuma, bombi batakatandikire kwatura amazima. Akagamba ngu Sitaani akaba ahindwire ebintu ebi kuba bikuru omu biteekerezo by’omukazi, okuhikya obu byamuleteire kurwara endwara y’amagezi. Muka White akagamba ati: “Nkarora ngu omukazi ogu akaba amazire omwaka gumu omu irwarro ly’abarwaire b’amagezi; baitu hanyuma y’okugarukamu amagezi, akaikiriza obwihali bunu obwonyini kugaruka kutalibaniza ebiteekerezo bye, kyaleetera iba enaku nyingi. Omusaija ogu akozire byona eby’arukusobora kwoleka mukazi we ngu ali mwesigwa haliwe, kandi ngu taine nsonga ey’okumwetantara nk’oku arukukora.”
GSAM 379.1Ahonaaho omukazi akairuka yaraba omu kisiika, yateera amaju, yayesengereza iba amuganyire. Abantu banu bakaba haihi batamanyirwe omu rubaju oru orw’ihanga, kandi eby’obwomeezi bwabo obw’enyuma bikaba bitamanyirwe. Baitu abaali nibabamanya kukira abandi bakaba bamanyire ngu hakaba hali obutaikirizana hagati yaabo, baitu bakaba batamanyire ekyabuleetere.
GSAM 379Ebirukusisana n’Ebyabaire hali Erisa na Hazaeri
GSAM 379.2Hanyuma ya Muka White kuha obuhamya bwe, omulimo gw’okutaho ekanisa gukahwa bwangu. Bwana Barr akataaha omu ntekaniza y’Ekanisa n’omutima gwona, kandi Bwana Pratt yalekwa aheeru. Oruteerane ruhwire, omusaija ogu ow’akabiri akagamba n’amaani maingi ati: “Nimbagambira nti, tikigasa kulengaho kugenda n’abantu banu kandi oli ngobya; tosobora kukikora.”
GSAM 379.3Okusoborra engeso, nk’omu kyokurorraho ekiri haiguru, nikutwijukya n’amaani ekintu ekirukusisana nakyo ekyahandiikirwe omu biro bya Erisa nabbi:2 Benihadadi, omukama wa Busuli, akaba atumire omuheereza we Hazaeri hali Erisa kumukaguza obu araakira endwara ye. Erisa akaba ayolekirwe ebyali nibikwata hali Hazaeri; kandi omusaija ogu obu yaizire omu maiso ge, akamurora ha buso, ebyo byona byagaruka kurungi muno omu biteekerezo bye.
GSAM 379Omukuru White Akwatwa Okuremara kw’Omubiri
GSAM 379.4Ha kiro kya kana eky’esande, ha kiro kya 16 eky’omwezi gwa 8, 1865, Omukuru White akakwatwa endwara eyamulemaza omubiri, habw’okukora emirimo nyingi ekirenga n’okubura oturo. Habwokuba ebitongole by’okutamba abarwaire omu bantu baitu bikaba bitakatandikirwe, akatwarwa Dansville, N.Y., omu kitongole ky’okutamba abarwaire ekirukwetwa “Eka Yaitu ha Rubaju rw’Orusozi.” Mukazi we na nyowe omuhandiiki tukaba tuli nawe eyo kuruga ha kiro kya 14 eky’omwezi gwa 9 kuhika ha kiro kya 7 eky’omwezi gwa 12. Habwokuba obujanjabi obwamuheebwaga omu kitongole bukamukonyera kake muno, tukagenda omu ka erukwakiira abagenyi ya Bradley Lamson, Lake View, Rochester, N.Y., nambere twaikaire kumara nk’esande isatu. Hanu tukasemererwa kutangatangana n’Omukuru J. N. Andrews, ayali yaakagaruka omu rubuga oru, hanyuma y’okumara emyezi nyingi omu Maine.
GSAM 380Okusabira Omukuru White
GSAM 380.1Ab’omu maka g’Omukuru Andrews na Bwana Orton bakateranaga naitwe buli rwebagyo omu kasumi k’okusaba hamu n’Omukuru White kandi n’okumusabira. Kinu kikagumizaamu kuhika ha kiro kya 25 eky’omwezi gwa 12. Ensi ey’aheeru n’ejaguza kandi n’erya ebigenyi ha kiro eki ekya Noeli, ekanisa ya Rochester ekakikwata nk’ekiro ky’okusiiba n’okusabira Omukuru White. Tukagira enteerane omu ka y’Omukuru Andrews, ha rugudo New Main, nyenkyakara n’ihangwe; kandi rwebagyo, abo abaali nibaikara nibasaba n’Omukuru White bakongera kuterana nawe omu ka ya Bwana Lamson.
GSAM 380Okworekwa Okwaheebwerwe omu Kiro kya Noeli
GSAM 380.2Oruteerane orwa rwebagyo orwo rukaba rw’amaani maingi. Omukuru White akahabwa omugisa mwingi, kandi Muka White akaheebwa okworekwa okw’ekyamahano, yayolekwa ebintu bingi. Omuli ebi hakaba harumu eby’okuragira Omukuru White nk’oku asemeriire kugenda omu maiso n’okuteeka omu nkora okwikiriza kwe omu Ruhanga, ayali ayerekere kurungi ngu agoroire omukono gwe kumukorra asobole kugarukamu obwomeezi.
GSAM 380Okurumba kwa Sitaani Kurangwa
GSAM 380.3Muka White akagambira abo abaali nibaikara nibasabira Omukuru White ati:
GSAM 380.3“Ekigendererwa kya Sitaani kikaba ky’okuhwerekereza iba nyowe n’okumuserengeta omu kituuro. Omu kusaba kunu okw’amaani, amaani ge gacwekere. Nyolekirwe ngu Sitaani abihiirwe ekitebe kinu eky’abantu abamazire esande isatu nibasaba n’omutima gwona habw’omuheereza wa Ruhanga ogu, kandi hati acwiremu kubarumba n’amaani maingi. Nkagambirwa kubagambira nti: ‘Muikale haihi muno na Ruhanga, nukwo musobole kwetekaniriza ekirukusobora kubaizira.’”
GSAM 381J. T. Orton Ayehurra Akabi Katakaizire
GSAM 381.1Ha kiro ky’okubanza eky’omwezi gwa 1, 1866, Omukuru White n’ab’omu ka ye bakagenda n’egaali y’omwika omu Battle Creek, Mich. Nyowe nkasigara omu burengero bwa New York omu biro eby’obutiti ebyali bisigaire. Kuruga ha rwebagyo oru okworekwa kwaheebwerwemu, Bwana J. T. Orton akeehurra ngu obwomeezi bwe bukaba buli omu kabi, baitu akaba atamanyire nambere akabi kakurugire. Akagambiraho abantu baingi enyehurra egi. Ha rwebagyo rw’orunaku rw’okubanza omu sande, ha kiro kya 4 eky’omwezi gwa 3, akagaruka Rochester kuruga Parma, nambere akaba agenzire omu ruteerane rw’ebiro bibiri. Akaba ali na Bwana E. B. Sanders (hati, omu 1905, aikara San Jose, Cal.). Akamwesengereza bagumire ha rugudo orwine ekyererezi ekirukukirayo obu baali nibarubata omu rubuga, yagamba ati: “Habwokuba obwire bwona ninyehurra nk’oku haroho omuntu arukugenda kulengaho kunyita.” Baitu akaba atarukusisana nk’ow’amanyire omuntu ow’akaba nagonza kumwita.
GSAM 381.2Nkagaruka Rochester kuruga Parma ha kiro kya 7 eky’omwezi gwa 3, naraara hali Bwana Lamson, ayali aswire muhara wa Bwana Orton. Ha kiro kya 8, we na Muka Orton bakaija kutubungira; tukateekateeka kugenda n’egaali y’omwika nyenkyakara y’ekiro ekirukwongeraho omu Lancaster, omu isaza lya Erie, nambere nkaba nyine kukora omukoro gw’obugole bw’omutabani we omu wenka. Tukamara ekiro nitusemererwa, baitu kandi kikaba kiro ky’okutekereza n’obuculeezi.
GSAM 381Okwitwa kwa J. T. Orton
GSAM 381.3Bakaruga hali Bwana Lamson ha saaha ikumi n’emu ez’akawungeezi; kandi ha saaha emu n’ekicweka ez’ekiro, omukwenda akaija yatugambira ngu omuntu atamanyirwe akaba arumbire Bwana Orton n’obukambwe, omu nju ye eyali erumu embaraasi ze, obwakaba nazirunda. Tukarahuka kugenda omu kiikaro eki, twasanga ngu akaba ateirwe muno ha mutwe n’enkingi y’ekigaali ezingiirwe ekicweka ky’ekyoma, kandi akaba atakimanyire ekirukugenda omu maiso. Akafa ha saaha mukaaga n’edakiika makumi asatu na itaano ez’ekiro ekyo. N’okuhika hati tikimanyirwe muntu ki ayakozere ekikorwa eki eky’obukambwe. Buzima ekigendererwa tikyali eky’okwiba esente, habwokuba esaaha ye eyali omu nsaho bakaba batagikwatsireho, kandi n’ensaho ye ey’esente eyalimu $45 nayo bakaba batagikwatsireho. Kinu kikatera Muka Orton obusaasi bwingi, obuyatarukugaruka kuhonaamu. Obwomeezi bw’omubiri gwe bukarahuka kuceeka, kandi akafa hatakahingwire akasumi kaingi hanyuma y’okufa kw’iba.
GSAM 382Obunabi Obwarangirwe ha Noeli Egi Buhikirra
GSAM 382.1Hanyuma y’emyezi nke kuruga ha rwebagyo oru orwa Noeli orurukwijukwa, mukaaga hali mwenda abaayejumbiire omu kusaba okw’esande isatu bakaba bari omu bituuro byabo. Nukwo obunabi obundi bwahikirra omu mulingo ogurukuhuniiriza muno.
GSAM 382Okuhuumuza Abo Abahoirwemu Okunihira
GSAM 382.2Nyenkyakara muno, ha kiro kya 12 eky’omwezi gwa 12, 1866, Elias Stiles, owa North Liberty, Ind., akaija omu ka yange, yanyesengereza ngende nawe eyo nkonyere, obu kiraba nikisoboka, James Harvey, ayali ahoirwemu okunihira, nayehurra ngu busaho kunihira okwamusigaliire. Nkaba mmanyire ngu Muka White akaba ayolekirwe ebintu bingi muno omu kworekwa okw’okumalirra okwakaba aherukire kuheebwa, kandi ngu eby’abantu baingi bikaba bimwolekirwe omu bunabi. Nikyo namugambiire nti: “Nikisoboka munyanya itwe White kuba aine eki yarozire ha nsonga ye; kandi obu kiraaba kiri kiti, akakihandiika, kiragira amaani maingi kukira ekigambo kyona eki nsobora kumugambira.”
GSAM 382.3Ahonaaho tukagenda haliwe, kandi tutakamugambiire kigambo kyona ha nyikara ya Bwana Harvey, nkamukaguza nti: “Munyanya itwe White, haroho ekyererezi kyona eki waheebwerwe omu kworekwa kwona oku waayolekirwe, ha nsonga ya mwene itwe James Harvey?” Yagarukamu ati: “Ego, nkakiheebwa, kandi mazire ebiro bike ninyehurra nk’oku nsemeriire kukihandiika nkimwohereze.” Hanyuma akatandika kutugambira ebyo ebi yarozire. Nkagamba nti: “Ningenda kumurora nyenkyakara, kandi obu oraahandiika ebyo ebi wayolekirwe, ndaabitwara haliwe.” Tumazire kwikirizana tuti, tukamurugaho; rwebagyo twagaruka. Akaba amazire okuhandiika, yatugirira embabazi yatusomera omu iraka erirukuhurirwa.
GSAM 383Obuhamya hali James Harvey owabaire abuzirwe okunihira
GSAM 383.1Obuhamya bukagamba butarukugurukyagurukya ngu Omwami Harvey akaba naija kuceka omu mubiri, kandi ngu Sitaani akaba naija kulengaho kumuleetera okuburwa okunihira, n’okumuleetera kutekereza ngu akaba atakyaina mbabazi ez’amuhikiraho, kandi ngu hakaba hatakyaroho ky’okunihira hali uwe. Baitu omukazi akabona ngu akaba akozere kyona eki yarukusobora kutereeza ensobi ez’obwomeezi bwe obwa kara, kandi ngu Ruhanga akaba amuganyiire; n’ekindi, obwakulengesebwe kweita, akoolekwa ngu bamaraika ba Ruhanga bakaba nibahuuruuka bamwetoroire, nibamwoleka okunihira omu Ruhanga n’omu iguru. Omu buhamya hakaba harumu ebigambo bingi ebindi nk’ebyo, eby’okuhuumuza n’okugarramu amaani.
GSAM 383.2Ninyina eki kihandiiko, tukagenda North Liberty nyenkya eyahondiireho. Omu muhanda, Omwami Stiles akangambira ngu Omwami Harvey akaba nagonza kumbona, baitu akaba agambire ngu tinkwakuba n’ekigambo kyona eky’okumugarramu okunihira; ngu obundimubugana, nindikwikiranganiza nauwe ngu akaba atakyaina ky’okunihira, ngu akaba ali muntu ahwerekereire; kandi ngu nukwo, nka Eri owa kara, obuyagambiirwe ngu esanduuko ya Ruhanga ekaba ekwasirwe, akugwa encuro akafa.
GSAM 383.3Tukahika hali Omwami Harvey haihi ha 3 P.M. Obunamubugaine, nkagamba nti, “Mwene itwe Harvey, oli ota?” Akagarukamu n’eiraka ery’okulirra muno ati, “Mpwerekereire! Mpwerekereire!! MPWEREKEREIRE!!!” Nagamba nti, “Nangwa! Tohwerekereire. Okyaina eky’okunihira!” Obuyaboine ngu nukwo namugarukiremu, akagamba n’eiraka eryaikaikene ati, “Mmazire sande isatu nintekereza ngu tinyina ky’okunihira, kandi ngu mpwerekereire; kandi na hati, obumbaire ninduga omu musiri nintaaha omu rubuga, nindabaho ha rutindo oruli ha kiyanja ky’amaizi agakozesebwa omu kusya, hakaba haroho ekintu ekinkagambira kiti, ‘Ohwerekereire! Toyina ky’okunihira! Guruka ogwe omu kiyanja ekyo, oleke amaizi gakwite!’ Nkateekereza ngu okukora ekintu nk’ekyo kwakuleetiire omulimo gwa Kristo okujumwa, nukwo nalemwa okweita.”
GSAM 384Okucungurwa kukaija bwangu
GSAM 384.1Nkagamba nti, “Kale, mwene itwe Harvey, tohwerekereire! Nyina hanu obuhamya oburugire omu iguru butarukuraba handi, nibugamba ngu tohwerekereire!” Akagarukamu ati, “Kale ninkwenda kubuhurra.” Nukwo nkamusomera obuhamya, mbandize kugamba ngu hakaba hataroho kigambo na kimu ekibaali bataire omu mikono yange. Obunamaliriize okusoma, amaiso ge gakasemererwa, yamwenya nagamba ati, “Kale nkyaina eky’okunihira. Mali ninyikiriza Omukama.”
GSAM 384.2Hanyuma y’okusoma, tukamara akasumi nitusaba, kandi obuyamaliire kusaba, akaimuka ahindukire kandi asemeriirwe. Akatugambira ngu ekihandiiko ekyo kikaba kisoboroire ebiteekerezo bye eby’omu sande isatu ezikaba zirabire kurungi muno kukira nk’oku uwe wenka yakusoboire kubisoborra. Nukwo okugonza kwa Ruhanga kwolekwa omu kwiha mwene itwe onu omu kuburwa okunihira, nikukozesa omuhanda gunu.
GSAM 384Ekicweka eky’omulimo kyongererwa
GSAM 384.3Kuhikya omu mwaka 1868, omulimo gw’Abadventista b’ekiro kya mushanju gukaba gukyakolebwaga omu Mahanga Agateeraine aga Amerika gonka, kandi omu kicweka kyago ekiri omu bukiizi bw’emoso bw’omutaano gwa Missouri ogw’omu bukiizi bw’obulyo, n’omu burugwaizooba bw’Omugera Missouri. Omu rukiiko rw’okutekerezaaho ebicweka by’omulimo n’okugabanya abakozi, omu kuterana kw’Orukiiko Rukuru okwakabaire Battle Creek, Michigan, ha biro 28 eby’omwezi gwa kataano, bakacwamu kutuma abakozi babiri n’ehema ey’oburaiha bwa fuuti nkaaga California. Omukuru D. T. Bourdeau na nyowe omuhandiiki tukahika San Francisco ha biro 18 eby’omwezi gwa mushanju ogw’omwaka ogwo.
GSAM 384Okutandika omulimo gw’okutebeza omu California
GSAM 384.4Haroho ekintu kimu ekindukugonza kwetegereza ha kutandika kw’omulimo gw’okutebeza omu California, ekirukwoleka kurungi nk’oku ekiconco ky’obunabi kigasa omu bikorwa. Paulo, obw’arukubaza ha biconco eby’omwoyo, harumu n’ekiconco ky’obunabi, agamba ngu biri “habw’okuhikiiriza abarukwera, habw’omulimo gw’obuheereza, habw’okwombeka omubiri gwa Kristo.”3 Mali omuhanda ogurukukirayo okwanguha ogw’okuhikiiriza abarukwera nugwo kubooleka ensobi zaabo, nukwo bazireke, boozebwe ebibi byabo omu sagama ey’omuhendo mwingi ey’Omukama waitu Yesu Kristo. Habw’ekigendererwa eki, obukonyezi kurabira omu kiconco ky’obunabi omu mulimo gw’obuheereza bwikara nibwolekwa omu mulimo gw’amazima g’omu biro binu, nibwoleka abaheereza b’Omukama obutahikirra obuli omu mulingo ogubakoramu omulimo, n’oku bakusoboire kugarra emyoyo hali Ruhanga kurungi muno obu bakozesa omulingo ogundi.
GSAM 385Obuhamya ha mulingo gw’okukoramu omulimo omu California
GSAM 385.1Hanyuma y’akasumi kake tumazire kuhika California, tukatunga ebbaruha kuruga hali Muka White, eyarumu eby’okworekwa okuyahairwe omu Battle Creek akairirizi k’orunaku rwa kataano, ha biro 12 eby’omwezi gwa mukaaga—ekiro ekitukamaliire omu Lancaster, N. Y., tutakatandikire rugendo rwa California. Akaba atakagendaga California, kandi akaba atamanyire engeso z’abantu baayo kuruga mu kubarora wenka. Mali, omu kasumi ako akaba atakagendaga omu burengwizooba bw’Omugera Missouri. Ebyona ebiyamanyire ebirukukwata ha bintu byaayo bikaruga hali ebi Omukama yagondeze kumwoleka.
GSAM 385.2Omu kuhabura okw’omu bbaruha ye, akasoborra omutima gw’okugaba ogw’abantu ba California, n’ebyakurugire omu kukorra omulimo hagati yabo omu mulingo ogw’okwesiba, “nibarinda buli kasente.” Omu kutebeza abantu ba California, kyali nikyetaagisa kubahikirra n’omutima ogw’okugaba ogurukusisana n’ogwabo ogubakoramu emirimo, baitu hatali omu mulingo gw’okusiisa sente.
GSAM 385Okusingura okwarangiirwe kukaija
GSAM 385.3Hati obundukugaruka kurora emyaka amakumi asatu na mushanju kuruga omulimo gutandikibwa omu California, ninteekereza ha nyikara eyabaireho omu kasumi ako, ha nyikara y’abantu, n’ha mulingo ogutwakukozesere omu mulimo waitu kakuba tutatungire obuhamya; kandi obundukurora ebyarugire omu kuhondera okuhabura okwahairwe, ninsobora kugamba ngu omulimo gwaitu gukagenda omu maiso omu myezi isatu kukira nk’oku gwakugenzere omu mwaka gumu kakuba tutakonyeirwe “omu mulimo gw’obuheereza” n’okuhabura okutwatungire kurabira omu kiconco ky’obunabi. Kuhikya omu kasumi k’ebimera kumera ak’omwaka 1871, habw’amaani agatairwe omu mulimo omu isaza lya Sonoma, amakanisa ataano ag’abakuumi ba Sabiti gakaba gatairweho.
GSAM 386Okuterana omu hema okw’okubanza omu San Francisco
GSAM 386.1Omu mwezi gwa mukaaga ogw’omwaka nugwo gumu, tukasimba ehema yaitu omu San Francisco omurundi gw’okubanza. Nk’oku Omukuru Bourdeau akaba agarukire omu burugwaizooba, omukozi ondi kuruga Michigan akatumwa kwija omu kiikaro kye. Akahika ha biro 17 eby’omwezi gwa mukaaga, kandi aho naaho akakwataniza nanyowe omu mulimo omu rubuga. Tumazire sande nke nitukorra omu hema, tukagumizaamu n’okuterana kwaitu omu bisaali ebitukaba tupangiisize kuhikya ha biro 1 eby’omwezi gwa ikumi n’ebiri, 1871. Habw’omulimo gunu, abantu abarukukira amakumi ataano bakaikiriza obutumwa omu San Francisco.
GSAM 386Okulengesebwa okw’omunda omu California
GSAM 386.2Kuhikya ha biro ebi, okulengesebwa kwaitu omu California kukaba kukiraga kuruga omu kuhakanizibwa okw’aheeru, baitu hati hakabaho okulengesebwa kw’okwikiriza okutukaba tutarukunihira, okw’omulingo ogundi hali abantu baitu. Omukozi mutaahi wange akagumira ha ngeso ey’okukora ebintu ebindukumanya ngu byakuleetiire uwe n’omulimo okujumwa. Tukaba twina abanyanzigwa ab’orwango rwingi omu rubuga, abakaba nibwetegereza buli kyona ekitwakoraga, kandi abakaba betegekere kukozesa ekikorwa kyona ekitali ky’amagezi kutuleetera akabi. Nubwo kikaba nikyetaagisa muno kuhurra okuhabura kw’omukwenda “okwetantara buli kintu kyona ekirukusisana n’ekibi.”
GSAM 386Okwetwara okurumu akabi
GSAM 386.3Tinkagambe ngu mwene itwe akaba asiisire mali omu bikorwa bye, baitu nkamusoborra ngu abanyanzigwa baitu bakukozeseze ekyo ekiyayetaga ekitaine kabi okutuhakaniza. Akagumira ha kigambo ngu akaba aine obugabe “kukora eky’agonza” omu nsonga egyo, kukira muno nk’oku kyabaire kiikiriziibwe ngu hakaba hataroho kibi omu kiyakoraga. Ebintu bikagumizaamu biti kuhikya ha biro 23 eby’omwezi gw’okubanza, 1872, obunagenzere kuruga omu isaza lya Sonoma kugenda San Francisco kurora ekyakusoboire kukorwa okutangirra ebyabaire nibibaho.
GSAM 387.1Omu kasumi ako, abanyanzigwa baitu bakaba nibakozesa engeso ye nk’oku nkaba ntiinire, kandi uwe akaba nagumira ha kigambo ngu “tibyali byabo,” ngu akaba naija kubooleka ngu akaba aine ebiteekerezo bye wenka, kandi ngu akaba nasobora kurubata omu nguudo nk’oku yagonzaga, kandi n’omuntu ouyagonzaga, hatali kukwatwa ebigambo byabo. Nkalengaho kubaza nauwe ahabwange, kumwoleka ngu engeso nk’egyo etakugasire, kandi ngu omutima nk’ogwo ogw’okwetwara gwakurugiremu akabi. Akaba aine banywani be abaamugirraga ekisa muno; abamu hali bo bakatandika kukwata ekiikaro ekyakumuleetiire okujumwa okukiraho. Ekicweka ekikooto eky’ekanisa kikarora akabi ak’okusisikara kwe, kandi kyali kyetegekere kusagika amaani agunataireho okulinda omulimo gutaleetwaho ensoni.
GSAM 387Okuterana kw’okuseruliiriza kuteekwaho
GSAM 387.2Nukwo ebintu byali biti ha Sabiti, ha biro 27 eby’omwezi gw’okubanza, obukyacwirwemu ngu ensonga enu esemerire kuseruliirizibwa, kandi ekanisa ecwemu ekigambo ekigumire, nukwo eyerinde ensoni ezakusoboire kuruga omu mutima gunu ogw’okujeema. Okuterana kukateekwaho, kutandike ha 9 A.M. ha Sande, ha biro 28 eby’omwezi gw’okubanza, okutekereza ha nyikara egi n’ha mulimo gwaitu nk’ekanisa ogurukugikwataho. Nk’oku ebintu byarorwaga, ekanisa egyo ekaba etarukusobora kuleka kubaganikamu. Nkamara akasumi kaingi ak’ekiro ekyo ninsaba Ruhanga atukorre.
GSAM 387Okuyatura okuhandiikirwe
GSAM 387.3Nyenkya ya biro 28, obunatandikire kugenda omu kuterana, nkabugana omukozi mutaahi wange ha rubaju rw’oruguudo orw’abarubataga, haihi n’enju einkaba nindaaramu, narra. Akagamba ati, “Mwene itwe Loughborough, tindukugenda omu kuterana hati.”
GSAM 387.4Nkagamba nti, “Torukugenda omu kuterana? Okuterana nikukwata ha nsonga yaawe.”
GSAM 388.1Akagamba ati, “Ekyo nkimanyire, baitu nyowe ndi omu nsobi zonyini. Iwe ohikire omu kigambo ekiwakwatsire ekirukunkwataho. Hanu haroho ebbaruha y’okuyatura einkahandiikira ekanisa; gitware ogibasomere. Kirakuba kirungi hali iwe, kandi kirungi hali abo abakusoboire kugonza kunsagika, obu ndiba ntaliyo.”
GSAM 388.2Nkamukaguza nti, “Kiki ekikuleteire okuhinduka kunu okukooto kuruga ejo?”
GSAM 388Okworekwa okw’ekihuniro okwatungirwe
GSAM 388.3Akagarukamu ati, “Nkagenda ha nju y’ebbaruha nyomwabazyo, Sabiti emazireho, natunga ebbaruha kuruga hali munyanya itwe White, kuruga Battle Creek, Michigan. Bunu nubwo buhamya obw’ampandiikiire.” Obuyagimpaire, akagamba ati, “Soma ekyo, oraabona nk’oku Omukama arora ensonga yange.”
GSAM 388.4Akansaba kugambira ekanisa ngu akaba atungire obuhamya kuruga hali munyanya itwe White, nibumuhana habw’engeso ye, kandi ngu akaba abwikiriza, habwokuba bwali bw’amazima.
GSAM 388Amaani g’okworekwa ag’okwikirizisa
GSAM 388.5Eki kyali kicweka eky’okworekwa okwahairwe Muka White omu Bordoville, Vt., ha biro 10 eby’omwezi gwa ikumi n’ebiri, 1871. Akatandika kuhandiika ekicweka ekyarukukwata ha nsonga ya mwene itwe onu ha biro 27 eby’omwezi gwa ikumi n’ebiri, 1871, baitu habw’ensonga emu, okumalirra ekihandiiko kukatindaho kuhikya ha biro 18 eby’omwezi gw’okubanza, 1872, obukyamaliirwe kandi kyasindikwa kuruga Battle Creek. Omu biro ebyo, ebbaruha ezarugaga Michigan kugenda California niziicwa ha itaka zaamaraga ebiro nka mwenda.
GSAM 388.6Omu kworekwa, ayolekwa ebintu bingi omu mulingo gw’obunabi. Nukwo kyabaire n’omu nsonga enu. Omu kasumi ak’okworekwa hakaba haroho ekisisani kyonka eky’ebintu ebyabaireho mali obuhamya obubwahikire San Francisco. Obw’orageraniza ebiro, oraabona ngu ensonga ya San Francisco ekahika ha mutwe hanyuma y’obuhamya obwahandiikirwe kumara kuruga omu kiikaro ekindi. Bene itwe ab’omu San Francisco bakarora aho naaho ngu tiharoho muntu eyakusoboire kuhandiika Battle Creek akagambira Muka White ebintu ebyo omu kasumi akakusoboire kumuhikirra kuhandiika ebbaruha enu, habwokuba enyikara egyo ekaba etakabaireho.
GSAM 389.1Ekigambo eki kikaba ky’amaani maingi hali bene itwe abaaliyo, nikibahamiza ngu amaani ga Ruhanga gaali n’okworekwa okwo. Nyowe nkaba ntakahandiikire Omukuru White rundi mukazi we orunyiriri na rumu orurukukwata ha nyikara ey’omu San Francisco, kandi omukozi mutaahi wange akagamba ngu akaba atahandiikire kintu kyona; kandi bene itwe bakagamba bati, “Kakuba yahandiikire, tiyakugambire ebintu ebyo ebiyahandiikirweho ebirukukwata hali uwe wenka.”
GSAM 389Nk’oku okworekwa kwahandiikirwe
GSAM 389.2Hanyuma obutwamanyire, kuruga omu kiikaro ekindi ekiri hara, ebirukukwata ha kuhandiika n’okusindika obuhamya, kikeyongera kwoleka ngu Omukama owahaire okworekwa akarolerra obwire obw’okukuhandiika n’okukusindika ahokusemeriire kuhika, nukwo kuhikeyo omu kasumi akahikire konyini.
GSAM 389.3Kara muno nyenkya ya biro 18 eby’omwezi gw’okubanza, 1872, Muka White akaimukibwa omu turo, obuhamya obubaziibweho haiguru bumutaahire omu biteekerezo bye n’amaani. Akakitegeera kurungi muno nk’ekibaziibwe n’eiraka erirukuhurrwa kiti, “Handiika aho na aho obuhamya obwo obwa California, kandi obusindike n’ebbaruha ezirukwongeraho kurugaho; nibwetaagwa.” Eki obukyagarukirwemu omurundi gwa kabiri, akaimuka, yajwara bwangu, yamalirra okuhandiika. Atakaliire ekyanyenkya, akaha mutabani we Willie ekihandiiko, nagamba ati, “Twara ebbaruha enu ha nju y’ebbaruha, baitu otagita omu kanyanga k’ebbaruha. Gihe omukuru w’enju y’ebbaruha, kandi omugambire arorre kimu ngu yagita omu nsaho y’ebbaruha erukurugaho nyenkya enu.” Hanyuma akagamba ngu akateekereza okuhabura kwe kwali kutali kwa buli kiro, baitu atamukaguuze kigambo, kandi yakora nk’oku yalagiirwe, kandi “yarora ebbaruha egenda omu nsaho y’ebbaruha.”
GSAM 389Obwakaiso bw’okwebemberwa Ruhanga
GSAM 389.4Obumuramanya enyikara yaitu omu San Francisco omu kasumi ako, muranguhirwa kurora omugaso gw’okuta ebbaruha egyo omu bbaruha ezarugireho omurundi ogwo gwonyini. Omu biro ebyo, tukaba twina okusindikwa kw’ebbaruha ha itaka omurundi gumu gwonka buli kiro. Kakuba ebbaruha ehikire omu kiro kya Sande, ha biro 28, omu kiikaro ky’ekiro ky’orunaku rwa mukaaga, ha biro 27, hataroho kugurukyagurukya hakuba kubaireho okubaganikamu okw’obusaasi omu kanisa. Kakuba ehikire sande nyingi enyuma, n’obukwakuba kumara kw’okworekwa kuheebwa, ekanisa teyakwanguhirwe kurora amaani gaayo.
GSAM 390.1Hanu hakaba haroho obuhamya obwali bwine obumanyiso oburukwetegerezebwa obw’omukono gw’Omukama. Tibwahikire omu kasumi akahikire kwonka kutereeza kimu ensobi ezabaireho, baitu mwene itwe obuyabwikiriize n’obuculeezi kandi akakora nk’oku bwagambaga, bukakora n’amaani maingi okuleeta obumu n’okuguma omu kanisa egi eyali ekyali nto.
GSAM 390Omulingo gw’okuhandiika okworekwa
GSAM 390.2Ensonga enu nayo eyoleka ekigambo kye wenka ekirukukwata ha mulingo gw’okuhandiika eby’aboine. Habw’eki agamba ati: “Naimukibwaga omu turo twange nintegeera n’amaani ebintu ebyali bimazire kwanjurwa omu biteekerezo byange; kandi mpandiikire ebbaruha omu kiro hagati, ezirabire aha itaka erikooto, kandi ezihikire omu kasumi ak’akabi, zikiza omulimo akabi akakooto.”4