Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
05 / 31
05 / 31

Esuura ya 2 — Enkora y’Obujunwa Eyayanjurwa

John Norton Loughborough

GSAM 38.1“Okunihira okurukuikaraho kutera omutima kurwara: baitu okwegomba obukuhika, kuba muti gw’obwomeezi.”1 “Baitu nukwo Mukama w’amahe aragamba ati: Hasigaireho omurundi gumu, akacu kake, kandi ndategyereza iguru, ensi, enyanja n’itaka erikalu; ndategyereza amahanga gona, kandi Okwetengiirwa kw’amahanga gona kulija; ndijuza enju enu ekitinisa, nukwo Mukama w’amahe aragamba.”2

GSAM 38.2Okuruga obwire Adamu yabingirwe omurugonjo Edeni n’omuti gw’obwomeezi, ebigambo ebyagambiirwe Setani ha mbibo y’omukazi—“Erikuhutaza omutwe gwawe”—bikaheire abantu okunihira ngu Setani alisingurwa aha mpero, amagezi ge g’obubi garasingurwa, kandi abantu bagarurwa ha muti gw’obwomeezi. Ogu owakaba n’alindirwa—Embibo eyaraganisiibwe—nubwo yafookire “Okwetengiirwa kw’amahanga gona.”

GSAM 38.3Omu kigambo kya Hagayi ekyagambirwe haiguru, kiraboneka ngu okuija kw’Ogu Okwetengiirwa kukwataniire n’obwire Mukama arategyereza iguru n’ensi. Paulo, obuyahandiikire Abaheburaayo, yateire okategyereza okwo omu biro eby’omu maiso, nagamba ati, “Ndyongera kategyereza ti ensi yonka, baitu n’iguru. Kandi ekigambo eki, ‘ndyongera,’ nikimanyisa kwihaaho ebintu ebyategyereziibwe, nk’ebintu ebikoziibwe, nukwo ebintu ebitalategyerezibwa bigume. Nubwo nitunga obukama obutasobora kategyerezibwa, leka tube n’embabazi, tukorere Ruhanga omu mulingo ogusemerire, n’okutiina n’ekitinisa.”3 Ebigambo binu ha kategyereza kumwe okurikwija biraboneka nk’ebiteeka okwo hahi n’okwombekwa kw’obukama bwa Ruhanga aha mpero, hansi wa Kristo, Embibo eyaraganisiibwe, “Okwetengiirwa kw’amahanga gona.”

GSAM 39.1Okugarurwa okurakorwa kuraba omuli Kristo nikusobora kurorwa kurungi omu biro binu eby’aha mpero abantu bona abarukwata Baibuli yona. Abantu aba ira bakaba batakimanyire bati. Ekigambo kya Mukama kikaija hali bo, “ekiragiro ha kiragiro, ekiragiro ha kiragiro; omurongo ha murongo, omurongo ha murongo; hanu kakye, na harya kakye.”4 Nubwo okuhishurirwa kw’enkora y’obujunwa hali bo kwakaba nk’omuhanda gw’abahikirire, “nk’omusana oguraka, gweyongera kwaka kuhika aha kiro ekihikiriire.”5 Nikyo kirungi muno kukurikirana omu bufunze oku enkora egi yagenda eyeyanjura mpora mpora hali abantu ba Ruhanga aba ira.

GSAM 39Okukeerererwa Kutahishuliibwe ha Kubanza

GSAM 39.2Mukama ataletiire okunihira kwabu kwikaraho aho naaho n’okubatera omutima kurwara arukubamanyisa ngu bakaba nibaija kumara ebyasa bingi batakahikire ha kuhikiiriza okunihira kwabu omu Mbibo eyaraganisiibwe. Kuruga omu byahandiikirwe nituteekereza ngu bakalekirwe batekereze ngu omwana w’okubanza niwe akaba Embibo egi; kandi ngu omu bwangu, omu mulingo gumwe, Edeni eragarurwa kandi bagaruke batunge omuti gw’obwomeezi. Kaini obuyazaliibwe, Hawa yagambire ati, “Ntungire omusaija kuruga hali Mukama.”6 Abamanyi abamu b’Ekiheburaniya bagamba ngu ekyahandiikirwe, obukihindurwa nk’oku kiri kandi omu bwijwire, kigamba kiti, “Ntungire omusaija, Mukama.” Nikimanyisa kiti: Dore Embibo erakora omulimo ogw’ekitinisa ogw’okusingura Setani. Busaho kyahandiikirwe ngu Hawa yagambire ekintu nk’eki Aberi obuyazaliibwe. Akaba nasobora, kandi kikaba kiri kya buhangwa haluwe, kuteekereza ngu omwana w’okubanza niwe arahikiiriza oragano. Okunihira kwe kwine kuba kwagwire kandi kwafe, obw’engeso za Kaini zayolekire kandi yarora obubi bwe obwamuleteire kwita mugenzi we. Aberi atakaitwa, basemeriire kuba baheibwe kumanya kakye ha kihongwa eky’omu maiso ekyakubakorwe; baitu Aberi, nkoku yayegesiibwe Ruhanga, yaletereyo entama ye kuba kihongwa, kandi Kaini, ouyayegesiibwe kimwe na mugenzi we, yaletereyo ebyana by’itaka, nabyo biri n’omwoyo gw’ekiniga n’ihali. Ekihongwa kya Aberi kikaba nikisiimwa kukira ekya Kaini, baitu kikakoziibwe “omu kwikiriza,” kandi Paulo akamuhandiikaho ati, “N’obwafa, akyagamba.”7

GSAM 40Sesi niwe Mbibo?

GSAM 40.1Hanyuma y’okufa kwa Aberi, Sesi akazaliibwe, okunihira kwagaruka; Hawa akagamba ati, “Ruhanga ampaire oruzaro orundi omu kiikaro kya Aberi, ou Kaini yaitiire.”8 Hanyuma Sesi yabariibwe omu ruganda rw’aba Adamu. (Rora Okubanza 5:3.) Kaini, akaba omwana w’okubanza omu mazima, tarabariibwe omu ruganda. Nikisobora kuba Hawa yatekereize ngu Sesi niwe Embibo eyaraganisiibwe. Ebyahandiikirwe birayoleka ngu Sesi amazire kuzarwa, abantu bakatandika kweyeta ibara lya Mukama. (Rora ebiri aha rubaju rwa Okubanza 4:26.) Obundi bakakora bati habw’okutekereza ngu Sesi niwe araba omulemi w’aha mpero, Mukama, kandi arasingura obulemi bwa Setani obweyeihireho.

GSAM 40Okunihira Kwatereirwe hali Nuha

GSAM 40.2Omu byafaayo ebifunze kuruga obwire bwa Adamu kuhika ha kuzarwa kwa Nuha, hatarimu bingi okukira oruganda rw’abantu. Nuha obuyazaliibwe (“omuhikirire,” nkoku kiri aha rubaju), okunihira kwagarukire, abantu bagamba bati, “Ogu nuwe aratuhumuzza omu murimo gwaitu n’okutalibana kw’emikono yaitu, habw’itaka Mukama lyakyeenere.”9 Ekigambo kya Ruhanga tikigamba oku n’oburyo bakaba nibalindira okuhumuzibwa; baitu bakaba nibaikiriza ngu omukeno ogwali ha nsi nigwija kugabanizibwa omu mulingo gumwe. Okumanya obubi obwaliho omu biro bya Nuha, obw’abantu bakazura ensi ekibi n’obutabanguko, oruganda rw’abantu rwahwerekerezebwa omu mwijura kandi Nuha n’ab’omu nju ye bonka nibo baajunwa; n’okumanya ngu yamaze emyaka kikumi na makumi abiri narabura ensi ha kuhwerekerezebwa okwali kwija—byona bikaba bibaserekerwe.

GSAM 41Babeli Yombekiibwe

GSAM 41.1Hanyuma y’omwijura, abantu baragiirwe kuraba omuli Nuha kujuza ensi; baitu obubeyongereire, bakanga enkora ya Mukama ey’okubalema. Nimurodi yayombekire obukama bwa Babeli (bwayetwa Baburoni hanyuma, kandi bwaba obukama bw’okubanza obw’ensi).10 Hanyuma kakye abantu batandikire kwombeka orukomero rwa Babeli, kwebombekera ibara kandi kuleka kusandarara omu nsi, ekintu ekyahakanaga byona Mukama akaba abayegesiize kuraba omuli Nuha. Omu kiikaro ky’okulindira Mukama omu kugumisiriza kuhikiiriza ebigendererwa bye, abantu bakeetwara omurimo omu mikono yabu; Ruhanga yatabura endimi zabu, nubwo basandarara.

GSAM 41Iburahimu Aliba Mugwetwa w’Ensi

GSAM 41.2Obutukwatira aha byafaayo ebifunze kuhika aha wa kumi omu ruganda kuruga hali Nuha, nitusanga okwetwa kwa Iburahimu, ou Mukama yagambiire ati, “Ensi yona ey’orora ndigikuha iwe n’oruzaro rwawe ebiro byona. Ndifora oruzaro rwawe nk’enfuufu y’itaka; omuntu obwaraba nasobora kubara enfuufu y’itaka, n’oruzaro rwawe nalo rurabarwa. Imuka, ogende omu nsi yona, omu bugazi n’oburaingwa bwayo; baitu ndigikuha iwe.”11 N’obwaraba Mukama yaraganisiize Iburahimu ngu aligweta ensi, yamumanyisize ngu alifa. Paulo nagamba ngu akaruga agenda “omu kiikaro eki akaba aligwetwa hanyuma.”12 Ekikwato ky’okuhikiiriza oragano kiine kuba kyayolekiibwe Iburahimu omu kworekwa kuruga hali Ruhanga, baitu “yalindire orubuga orwina emisingi, orwombeki n’omuhangi warwo akaba Ruhanga.”13 Omu Barooma 4:13, oragano rwagambwa ngu akaba “araba mugwetwa w’ensi;” ti omu nyikara yayo hati, baitu hanyuma, obwaraba alizooka.

GSAM 42.1Omu ntekereza y’abantu, Iburahimu akalemwa kurora oku Embibo eyaraganisiibwe yakuba oruzaro rwe wenka. N’ahabw’ekyo yateekereize Elieza, omuheereza we, kuba Embibo. Mukama yamugambiire ati, Tikiri kityo; baitu aliba ogu “aruga omu nda yawe wenka.” Hati Mukama natandika kumwoleka ngu omulimo gw’aha mpero ogw’oruzaro rwe tigurakorwa omu bwangu. Yagambiire Iburahimu ati, “Oruzaro rwawe ruliraikara nk’abanyamahanga omu nsi etali yabu, balibako’ra; nabo balibabonabonesa emyaka bikumi bina… Kandi iwe oligenda hali baise banyu n’obusinge; olibikwa omu bukuru oburungi.”14

GSAM 42.2Mukazi wa Iburahimu yateekereize enkora etali y’amagezi ey’okwanguhya kuhikiiriza oragano; baitu Isaka amazire kuzarwa, omwana wa Iburahimu na Sara omukazi we omu mateeka, Mukama yagambire ha Isimayiri na Hagara nyina ati, “Mubinge omuzana onu n’omwana we.”

GSAM 42.3Omu kugezebwa kw’okwikiriza kwa Iburahimu obuyahongeire Isaka aha kyoto, yayegire isomo ha kuzooka kw’abafu. Kihandiikirwe ha ye kiti, “Yatekereize ngu Ruhanga nasobora kumuzora n’obwaraba yafiire; kandi omu kifananyi yagarwirwe.”15

GSAM 42Embibo ey’Amazima

GSAM 42.4Iburahimu akegesiibwe omu bwire bumwe ngu Embibo ey’amazima, eraraba omuli yo amahanga gona galihabwa omugisa, n’obwaraba yakaba ya oruzaro rwe omu mubiri, omu mazima akaba Kristo wa Ruhanga; baitu Mukama atamugambiire “Embibo, nk’ez’abantu baingi; baitu nk’ey’omuntu omwe, N’oruzaro rwawe, oru nirwo Kristo.”16 Paulo omukwenda yagambireho ati, “Ebyahandiikirwe, bikarora ira ngu Ruhanga alihikiiriza abanyamahanga kuraba omu kwikiriza, byaburire enjiri hali Iburahimu, nibigamba biti: Omu iwe amahanga gona galihabwa omugisa.”17 Oragano hali Iburahimu rwagarukirwe hali Isaka n’oruzaro rwe,18 kandi na hali Yakobo.

GSAM 42.5Yakobo akaba anyina abana ikumi na babiri, ekibuuzo kyaimukire kiti: Oruganda rw’Embibo ey’amazima ruraba omu mwana ki? Omu buhamya Yakobo obu yahaire habw’abana be, ensonga ekahweererwa: “Engonga y’obukama teriihwaho hali Yuda, nobukuba omuheereza w’ebiragiro atarugaho hagati y’ebigere bye, kuhika Shilo obw’alija; kandi abantu nibo balimweteraniraho.”19 Omu kuhikiiriza eki, nikirungi kumanya ngu Abaisareri, n’obubaba bari hansi w’amahanga ag’enjawulo, baikiriziibwe kuba n’akakiiko kabu aka Sanhedirini. Nubwo Yuda—oruganda rw’Abayudaaya, orwetwa Yuda—yaba n’ekitundu ky’obusobozi omu kubalema kuhika Shilo (Kristo) obuyazire.

GSAM 43Obwire Buserekerwe

GSAM 43.1Abakurambere bakaba baini okumanya kakye ha kugarurwa n’Embibo eyaraganisiibwe; baitu obwire obu arije, n’emyaka emeka atakazire, bikaba bikyabaserekerwe. Abantu ba Yakobo obubeyongiire omu Misiri, kandi Farao Omwasiriya (Isaaya 52:4), akaba “atamanyire Yosefu,”20 yababonabonesa, amagezi gabu gaagarukire ha myaka 400 (mu mazima 430) eyagambiirwe Iburahimu nk’obwire bw’okubonabonesebwa n’okwikarama nk’abanyamahanga, nibalindira ngu okujunwa kuruga omu bi bikwija kubatwara omu mugwetwa ogwaraganisiibwe.

GSAM 43.2Musa obuyazaliibwe, abazaire be bakarora ngu “akaba ali mwana murungi.”21 Bateekwa kuba baheibwe omusana ngu akaba araba, hansi wa Ruhanga, omujuni wa Isareri kuruga omu bufuge obw’obukambwe. Mazima okumanya oku kwahaireibwe Musa; baitu obuyahikize emyaka makumi ana, yacwiremu kimu kugenda n’Abaisareri ababonezibwe, n’okubonabonesebwa nabo omu kiikaro ky’okwetwa mwana wa muhara wa Farao n’omugwetwa w’obukama bwa Misiri,22 kandi obuyatandikire kulwanirira abantu be, omu kubalwanirira yaitiire Omumisiri, yatangaarire muno ngu balemwe kumanya omulimo gwe; “baitu yatekereize ngu bene wabu bakwetegereize oku Ruhanga akaba aribajuna kuraba omu mukono gwe.”23

GSAM 44.1Obwire bwa Mukama obwahikire Abaisareri kuruga Misiri, bakarugayo aha kiro kyonyini ekyaraganiisiibwe. Okuruga 12:40, 41. Bakaba batarasobora kuteekereza Musa kuba omulemi wabu w’aha mpero n’Embibo eyahaireibwe oragano, baitu akaba aruga omu ruganda rwa Levi, kandi Yakobo omu bunabi bwe akaba ataragambire ngu Yuda aliba mulemi wabu kuhika Shilo obw’alija?

GSAM 44“Ndimurora, Baitu Hatari Hati.”

GSAM 44.2Abaisareri obubakaba nibagenda Kanani, Balaki, omukama wa Moabu (oruzaro rwa Loti), yayesere Balamu kukyena Isareri. Mukama akahindura okukyena kwe kuba mugisa, kandi omuli gwo baahaibwe omusana ogw’okwongera, ogw’okwiha omu bitekerezo ngu okujunwa kw’aha mpero kuruga omu bufuge bwa Setani kukaba kuraba aha bwangu obubataha Kanani. Ebyahandiikirwe bigamba ngu Balamu, omu kworekwa kuruga hali Ruhanga, yagambire ati, “Ndimurora, baitu hatari hati; ndimwetegereza, baitu atali haihi: Enyunyuuzi eraruga omu Yakobo, n’engonga eraimuka omu Isareri, eratera enkoona za Moabu, kandi ehwerekereza abana bona ba Sesi.”24

GSAM 44.3Oruzaro runi rwingi orwarugire hali Iburahimu Paulo akarugambaho ati, “N’ahabw’ekyo harugire omu muntu omwe, kandi akaba nk’owafiire, abantu baingi nk’enyunyuuzi z’omu iguru obwingi, kandi nk’omusenyi ogw’aha rubaju rw’enyanja ogutasobora kubarwa. Abo bona bakafiira omu kwikiriza, batakatungire ebyaraganisiibwe, baitu babirorere hara, baabyikiriza, babikwatira kimu, kandi baayatura ngu bali banyamahanga n’abagenzi omu nsi.”25

GSAM 44.4Omutima gwa Isareri tigwabaire gusemeriire kujwaha rundi kuhwamu amaani habw’obunabi bwa Balamu obwagambire ngu okunihira kwabu kuhikiirira “tikuli hati,” kandi “tikwiri haihi;” baitu Mukama, atakahikireho obunabi obu, akaba arahiriire n’obwomeezi bwe ngu embeera ey’ekitinisa erihika aha mpero. Kuraba omuli Musa yagambire ati, “Nkoku ndi mwomeezi, ensi yona erijuzibwa ekitinisa kya Mukama.”26 Omu biro bya nabbi Habakuki, hanyuma y’emyaka 863, amazima ago gaagarukirwe, baitu gaagambwa nk’ekintu ekyakaba kikyali omu maiso: “baitu ensi erijuzibwa okumanya ekitinisa kya Mukama, nk’oku amaizi gabwikira enyanja.”27

GSAM 45Obuheereza bw’Ekifo Ekirukwera Nk’eky’okugerwaho ky’Amazima

GSAM 45.1Mukama obuyaihire Isareri omu Misiri, yatebeziize omu maiso g’ekambi yona ebiragiro bye eby’engeso, yabaha kopi yabyo aha mabale, bikarwiire n’orukumu rwe, nukwo bibajwire aha Mujuni owakukora ekiihwa kye habwabu aha mpero; kandi nukwo habw’esagama ye ey’omuhendo ebibi byabu bizoibwe, yatebiibwe ekifo ekirukwera omu irungu. Ehema egi, rundi ekifo ekirukwera, omu byona eby’okwombeka, Musa yaragiirwe kugikora nk’eky’okugerwaho Mukama yamwolekiize aha rusozi.28 Obuheereza omu kifo eki ekirukwera bukaba kiri kifananyi ky’obuheereza bw’amazima obwa Kristo omu kifo ekirukwera eky’omu iguru.29 N’obugendererwa bwa Ruhanga omu bihongwa n’okusara kw’ekifo ekirukwera bwakaba bw’okwijukya abantu ekifaananyi ky’“ebirungi ebirikwija,”30 Omulimo gwa Setani gukaba gw’okubaletera kurora ekihongwa kyonyini, omu kiikaro kya Kristo n’obuheereza bwe obw’amazima, kandi ekihongwa eki kyakaba kiri ky’okugerwaho kyonka. Nubwo yagezeho kubaletera kwesiga emirimo yabu bonka habw’obujunwa.

GSAM 45.2Kigendererwa kya Mukama kuba mulemi w’abantu be—Abaisareri—kurwana entalo zabu n’okusingura amahanga. Akaba aine enkora ye ey’okubalema, nkoku kirayolekwa omu kigambo kinu: “Obuyahwerekerize amahanga musanju omu nsi ya Kanani, yagabire ensi yabu omu bufukiro. Hanyuma y’ekyo y’abaha abacwi b’emisango kumara emyaka nka magana ana na makumi ataano, kuhika hali Samwiri nabbi.”31

GSAM 45Isareri Asaba Omukama

GSAM 45.3Kiraboneka ngu Abaisareri bakaba batagonza mulingo Mukama yabalemaga. Baitu akaba n’ekigendererwa n’okwenda kwe ngu babe bantu ab’enjawulo, abatali nka abandi ababazingire. Kakuba bahondera kurungi ebiragiro bye, n’amahanga gakubagambiire biti, “Mazima ihanga rinu rikuru bantu b’amagezi n’okwetegereza. N’obu ihanga ki erikuru eririna Ruhanga ori haihi nabo nkoku Mukama Ruhanga waitu ali haihi naitwe omu byona ebitumusaba?”32

GSAM 46.1Habw’obutasiima bwabu, basabire Samwiri kubatoraniza omukama, kandi Mukama yagambiire Samwiri ati, “Bakangire nyowe, ngu ntabalema.”33 Bongera bagambira Samwiri, omu mulingo ogw’amaani, bati, “Hati tutoraneze omukama atucwere emisango nk’amahanga gona.”34 Samwiri yabajwire kurungi obufuge obwakubajwire kakuba baba n’omukama, baitu “n’obwaraba, abantu bakanga kuhuliriza iraka lya Samwiri; bagamba bati, Nangwa; nitwenda omukama atuleme; nukwo tube nk’amahanga gona, kandi omukama waitu atucwere emisango, atwebembere, arwane entalo zaitu.”35

GSAM 46.2Nubwo babaire n’abakama ababalema kumara nka myaka magana ataano, okubanza baba obukama bumwe hansi wa Saulo, Daudi na Sulemani; hanyuma babaganizibwa obukama bubiri, Isareri na Yuda. Abakama babo bakye muno nibo baba barungi kandi bahikirire, baitu abasinga bakaba babi, nibatwara abantu omu kuramya ebisisani n’ebibi bingi. Nubwo abantu batabaire nka mahanga agabazingire omu kuba n’omukama bonka, baitu babaire nkago omu bubi, omu kuleka Ruhanga wa baise babu, n’omu kuramya ebisisani n’amahe g’omu iguru.

GSAM 46.3Mukama, kuraba omu kanwa ka nabbi Hoseya, yagambire ha bulemi bw’abakama ati, “Ai Isareri, weerahweire wenka; baitu omuli nyowe niho haruga obujunwa bwawe. Ninyowe ndiba mukama wawe; noha ondi arakusobora kujuna omu bibuga byawe byona? Kandi abacwi b’emisango ouwagambireho oti, Mpa omukama n’abakuru? Nkakuha omukama omu kiniga kyange, namwiha omu bukwazo bwange.”36

GSAM 47Obukama Bwahindwirwe

GSAM 47.1Obwebembezi bw’obukama bwagumireho okuhikya Abakaludaaya baayokya Yerusalemu, bakatwara ebintu by’omu hekalu, kandi bakatwara Yuda omu bunyagwa Babuloni, bakahamara emyaka makumi musanju, nk’oku kyali kiraganiisiibwe. Obwire obwo obw’obwebembezi bw’obukama bwahendera, Mukama yagamba arabi omunabbi Ezekieli Zedekiya, omukama waabo ow’enkomerero ati, “Mwebembezi mubi, omubi wa Isiraeli, orunakunaku rwawe rwahika, obubi bwahweera, nikwo Mukama Ruhanga aragira: Mwakure ekimanyu ky’obukama, muiheho ekirunga ky’obukama: tikiriba nk’oku kyali; mugulumize ali ahansi [omutegyeki wa Babuloni], mubundaze ali haiguru [omwebembezi w’ekika kya Yuda eyeyagulumiziize muno]. Ndikihindura, ndikihindura, ndikihindura; kandi tikiriba kiine, okuhika obu alihika ogu ogubaire n’obushoborozi bwakyo; kandi ndikimuha.”37

GSAM 47.2Omwebembezi ogu ow’obwinganiza, Embibo ey’amazima, ni Kristo. Omunabbi Mika akamwandikaho ati, “Iwe, kigo ky’ensyo, rukiri rw’omwisiki wa Siyoni, hali iwe niho kirihika, n’obukama bw’okubanza [obukama bw’ensi, obugarwirwe Kristo]: obukama buliija hali omwisiki wa Yerusalemu.”38

GSAM 47.3Isiraeli obu yafiirwa ekikoni ky’obukama, kyagwa omu mikono y’omukama wa Babuloni. Obu baali batwarwa omu butegyeki bwa Medo-Persia, Bugereki, na Roma omu bicweka by’akasumi, obukama bwahindurwa emirundi esatu. Omu bwire bw’obutegyeki bwa Siza Augusto, omukama wa Roma, Kristo, omusika w’obwinganiza ow’entebe y’obukama bwa Daudi—Embibo ey’amazima ey’omukazi, eya Iburahimu, kandi eya Daudi—akazairwa, nk’oku kyali kiraganiisiibwe.

GSAM 47.4Abantu bamanye ngu Omwebembezi ow’obwinganiza, Embibo ey’amazima, akaba atali muntu wa busaho na bukama obw’akasumi kakye, Mukama yaahumiriza omuzina za zaburi kwandika ati: “Ndimufora omuzigaijo wange, kandi ndimugulumiza okukira abakama b’ensi. Ndimukwatira embabazi zange ebiro byona, kandi endagaano yange eraimara naye. Ndifuura embibo ye okugumaho ebiro byona, n’entebe ye nk’ebiro by’iguru.” “Embibo ye erigumaho ebiro byona, n’entebe ye nk’omusana omu maisho gange. Erateekebwa ebiro byona nk’omwezi, kandi nk’omuhamya omwesigwa omu iguru.”39

GSAM 48.1Omu bunabi bwa Isaya tusomamu kandi ebikwatiraine n’Omwebembezi ogu: “Omwana azairwe hali itwe, omwana w’obusigazi ahaibwe hali itwe: kandi obutegyeki buliba aha kibega kye; kandi izina lye baryamweta W’amahano, Omuhanuuzi, Ruhanga ow’amaani, Taata ow’ebiro byona, Omukama w’Obusinge. Okweyongera kw’obutegyeki bwe n’obusinge tibirihwaho, aha ntebe ya Daudi n’aha bukama bwe, okubuteekateeka n’okubukomeeza n’obwinganiza n’obuhame hati n’ebiro byona. Obwika bwa Mukama w’amahe nibwo bulikora eki.”40

GSAM 48Okuhindurwa kwa Enoki na Eliya

GSAM 48.2Hariho ebyahandiikirwe eby’abantu aba kara abaahindwirwe bakatwarwa omu iguru batarozire okufa. Kuri Enoki, ow’akaba wa musanju kuruga hali Adamu, kyagambwa ngu “Akatambula na Ruhanga, kandi atabaireho; baitu Ruhanga akamutwara.”41 “Omu kwikiriza Enoki akahindurwa kugira ngu atarora okufa; kandi atabonwa, baitu Ruhanga akaba amuhindwire: baitu atakahindwirwe akaba aine obuhamya obu akaba asimwa Ruhanga.”42

GSAM 48.3Kandi obu Eliya na Elisa baali nibagenda hamwe, “Kyabaho obu baali nibagenda kandi nibabaza, dora, akagaari k’omuriro n’embaraasi z’omuriro bikabonekera, byabaganisa bombi; Eliya yaagenda omu iguru n’embuyaga. Elisa yaakirora, yaayemerera ati, Taata, Taata, kagaari ka Isiraeli n’abagenda aha mbaraasi zaakyo! Kandi atamugarukire kubonaho.”43

GSAM 48.4Enoki akabunabi bw’okwija kwa Kristo nk’omucwi w’emisango y’ensi yoona, ati: “Dora, Mukama naija n’abarukwera be amakumi g’enkumi, kucwera boona omusango, n’okuhambiriza omusango abatarikutya Ruhanga abali omu bo ahabw’ebikorwa byabo byona eby’obutari butini obu bakozire, n’ebigambo byabo byona ebikakari abasiisi abatarikutya Ruhanga bagambire kumurwanya.”44

GSAM 49Yobu Akegesa Okwija kwa Mukama

GSAM 49.1Yobu, owatekereziibwe kuba yaabaireho omu bwire bwa Musa, akaba naamanya ebikwatiraine n’okwija kwa Kristo n’okuzooka; baitu akagira ati, “Mbe nimbaasa ngu ebigambo byange byahandiikwa hati! Mbe nimbaasa ngu byacapwa omu kitabu! ngu byahandiikwa n’ekaramu y’ekyoma n’ekirasasi omu ibaare ebiro byona! Baitu nimanya Omucunguzi wange aine amagara, kandi aliyimuka omu biro by’enkomerero aha nsi; kandi n’obu oruhu rwange ruramazwe n’obusyo, omubiri gunu, nyine omubiri gwange ndyarora Ruhanga: ou ndyarora n’amaiso gange, kandi tiwundi.”45

GSAM 49Entebe ya Daudi, Entebe ya Mukama

GSAM 49.2Entebe ya Daudi yayetwa entebe ya Mukama. “Solomoni yatuura aha ntebe ya Mukama nk’omukama omu kiikaro kya Daudi ise.”46 Mukama akaba “Araahiire Daudi ati, omu bibara by’engingo ze, nk’omubiri, ariyimutsira Kristo kutuura aha ntebe ye: Daudi akabirora kara, yaagamba aha kuzooka kwa Kristo, ngu omwoyo gwe gutarasigirwe omu Kuzimu, kandi omubiri gwe gutarabunaga.”47 Kandi kyagambwa aha bwire bw’obukama bwa Kristo oburikwija ngu, Aliituura aha ntebe ya Daudi. (Dora Isaya 9:7.) Kandi, “Abakama b’ensi baayemerera, n’abategyeki baateerana kurwanya Mukama n’Omuhaire amaguta we.... Baitu nkatandika omukama wange aha Rushozi rwange orurukwera rwa Siyoni. Ndimanyisa ekiragiro: Mukama akangambira ati, Iwe oli Mwana wange; hati nkuzairre.”48 Kandi, “Mukama akagambira Mukama wange ati, Tuura aha mukono gwange ogw’iburyo, okuhikya obu nditeeka abazigu baawe ahansi y’ebigere byawe.”

GSAM 49Abayudaaya Bakagwerwa Akasagama

GSAM 49.3Ebyahandiikirwe ebi byagwisa Abayudaaya akasagama. Haliho ekibuuzo eki batabaire nibasobora kugarukamu: obanga Daudi akamweta Mukama, akaba ali ata mwana we? Akaba naabaasa ata kuba mwana owazairwe omu mbibo ya Daudi, kandi akaba Immanueli—Ruhanga naitwe? Baitu Isaya, omunabbi waabo, akagira ati, “Omwisiki atarateirwe na musajja alibata kandi azare omwana w’obusigazi, kandi balimweta Immanueli.”49

GSAM 50.1Kristo akaba naamanya kurungi ekibuuzo ekikaba kirisirikiza Abafalisaayo abajwijamiza, nikyo yababuuza ati, “Nimutekereza ki hali Kristo? Mwana wa nuwe? Bamugarukamu bati, Mwana wa Daudi. Yaabagambira ati, Hati Daudi omu mwoyo amweta ata Mukama, ati, Mukama akagambira Mukama wange ati, Tuura aha mukono gwange ogw’iburyo, okuhikya obu nditeeka abazigu baawe ahansi y’ebigere byawe? Oba Daudi amweta Mukama, akaba ali ata mwana we?”50

GSAM 50.2Ensonga egi eragarukwaho kandi omu Zaburi 45:6, 7: “Entebe yawe, ai Ruhanga, n’ey’ebiro byona kandi n’ebiro byona: ekikoni ky’obukama bwawe n’ekikoni ky’obwinganiza. N’okunda obwinganiza, kandi nonoba obubi: nikyo Ruhanga, Ruhanga waawe, akakusiiga amaguta g’okusemererwa okukira banywani baawe.”51 Abayudaaya obu baabaire baine Ebyahandiikirwe ebi omu bitekerezo, bagomereibwe kuba baine entekereza eziri haiguru muno aha mpisa z’Omwebembezi n’Omununuzi ow’omu biro by’omumaisho. Kikaba kitarabaasa kuba kindi.

GSAM 50Embibo ey’Obukomooko bwa Ruhanga

GSAM 50.3Enyegesa ey’obumanyi yaahairwe aha Kristo n’okuzairwa kwe, baitu Mukama, arabi omunabbi Mika, akamanyisa obukomooko bwe bwa Ruhanga, kandi n’omudugudu mutaito ogu akaba alizairwamu: “Baitu iwe, Betelehemu Efurata, n’obu oraabe oli mutaito omu nkumi za Yuda, n’omu iwe niho aliruga haliinye ayayembeze Isiraeli; orwendo rwe rukaba ruriho kara, kuruga ebiro byona.” (aha rubaju, Oruheburaniya, “kuruga omu biro ebitaroho ntandikwa”).52

GSAM 50Okuhikira kwa Ruhanga kwagaragazibwa omu Shekina n’Ekicu

GSAM 50.4Nyima y’ebyafaayo by’Abaisiraeli, Solomoni obu yaaherize kwombeka hekalu, ei yagambire kuba y’ekitiinisa muno, shekina y’ekitiinisa kya Ruhanga yaatwara omwanya gwayo hagati y’abakerubi aha kitebe ky’embabazi. Ebyahandiikirwe bigira ngu aha kwahura hekalu, abaherezi obu baarugire omu kifo ekirukwera, “Ekicu kyajwaza enju ya Mukama, abaherezi batabaasa kwemerera kuhereza ahabw’ekicu: baitu ekitiinisa kya Mukama kikajwaza enju ya Mukama.”53 Okuhikira kwa Mukama omu hekalu egi kukarerebwa abantu omu kicu ky’ekitiinisa. Mukama yagarukamu okusaba kwa Solomoni omu bwire obu, yaamugambira ati, “Nimpuliire okusaba kwawe, kandi nahire ekifo kinu kuba ekyange, enju y’okutambiramu.”54

GSAM 51.1Abantu bakasiisa, baagwa omu kuramya ebisisani, kandi nikyo ekibuga kyabo n’ekifo kyabo ekirukwera byasigara omu matongo kumara emyaka makumi musanju. Nyuma y’obunyage, hekalu yaagarurwa omu mikono ya Zerubabeli. N’obu yaabaire etarukwikirira kitiinisa nk’eyombekiibwe Solomoni, Mukama akagamba aharwayo arabi omunabbi we ati, “Ekitiinisa ky’enju enu ey’enyima kiriba kingi okukira eky’okubanza.”55 Enju egi yaahimbiirwe Herode, kandi omu bigaruro byayo Omujuni akegesa. Enju ey’okubanza ekaba eine ekicu ky’ekitiinisa ekirukumanyisa Mukama, baitu omu ya kabiri haizire Omujuni wenka, Omukori wa byona.

GSAM 51Obukama bw’Ekitiinisa bw’Ekisiki kya Yese

GSAM 51.2Hali abo abaali nibalindira omu bwire bwa Isaya, ebintu by’ekitiinisa ebirukukwata aha kujunwa kw’enkomerero ebyagaragazibwe omu bunabi bwe bikaba biribaha amaani n’okubahuumuza. Obunabi bunu bwongera bwamanyisa kurungi muno orugiri oru Omujuni ou baali nibalindira akaba alirugamu, oti: “Haruga ekikoni omu kisiki kya Yese, kandi omusambi gulyamera omu mizi ye: kandi Omwoyo wa Mukama alyahumura hali we, omwoyo gw’obwengye n’okwetegereza, omwoyo gw’obuhabuzi n’amaani, omwoyo gw’okumanya n’okutya Mukama; kandi alimufuura omwangu w’okwetegereza omu kutya Mukama; taricwa musango arikurora n’amaiso ge, kandi tarakangayira arikuhurira amatu ge: baitu alicwa omusango n’obwinganiza ahabw’abakene, kandi aligambira abaculeefu b’ensi omusango ogw’obwinganiza: kandi alikuba ensi n’ekikoni ky’akanwa ke, kandi n’orwoya rw’eminwa ye alita ababi.”56

GSAM 52Abanabbi Bakegesa Okuzooka

GSAM 52.1Omunabbi Isaya akongera yaayegesa enyegesa y’okuzooka kw’abafu omu bigambo eby’okuhuumuriza binu: “Aha rushozi runu Mukama w’amahe alitegekera abantu boona embaga y’ebintu ebirungi, embaga y’omwenge ogw’emizabibu, n’ebintu ebirungi ebirimu amaguta, n’omwenge ogw’emizabibu ogusembereire. Kandi aha rushozi runu aliyonona ekitambaara ekitwikire abantu boona, n’ekitambaara ekibikire amahanga goona. Alimirira okufa n’obusinguzi; kandi Mukama Ruhanga alihanagura amarira aha maisho goona; kandi alihaho ekimweso ky’abantu be omu nsi yoona; baitu Mukama akagamba. Kandi aha izooba eryo baligira bati, Dora, ogu ni Ruhanga waitu; tukamulindiriraga, kandi alitujuna: ogu ni Mukama; tukamulindiriraga, tusemererwe kandi tushemererwe omu kujunwa kwe.”57

GSAM 52Obukama bw’Ensi Empyaka

GSAM 52.2Omunabbi ogu nagamba ngu obukama bw’enkomerero buliteekebwa omu nsi empyaka: “Ahabw’ekyo, dora, ninhanga iguru erihyaka [iguru ry’embeera y’obwire] n’ensi empyaka; kandi eby’okubanza tibiryijukwa, kandi tibiragaruka omu mutima [aha rubaju, Oruheburaniya, “kutaaha omu mutima,” nikimanyisa kweyendeza nanho]. Baitu mushemererwe kandi musemererwe ebiro byona omu ki ninhanga; ahabw’okuba, dora, ninhanga Yerusalemu kuba kusemererwa, n’abantu baayo kuba okushemererwa. Kandi ndishemererwa omuri Yerusalemu, nsemererwe omu bantu bange; kandi iraka ry’okurra tiriragaruka kuhulirwa omuri yo, n’iraka ry’okwemerera. Tiharibaho kandi kuruga omu bwire obwo [kuruga obu ensi empyaka etandikireho] omwana w’ebiro bikye [omwana arukwomeera akasumi kakye], kandi tiharibaho mukuru otaijwire ebiro bye [obukuru obw’akutali kwa kare]: baitu omwana alifa aine emyaka igana [omu biro abantu baabaire bararama emyaka magana mwenda, abaana bakaba baine emyaka igana]; baitu omusiisi aine emyaka igana [omu biro eby’enyima eby’obwomeezi bw’emyaka igana] alikyenwa. [Abo abafa obu ensi empyaka etandikwa nibo barikwirwe omu “kuzikirira kw’abatatiina Ruhanga.” 2 Petero 3:7.] Kandi baryombeka enju, babamu; baryasimba emisiri y’emizabibu, balye ebibala byayo. Tibaryombeka, kandi ondi muntu naabamu; tibaryasimba, kandi ondi alya; baitu nk’ebiro by’omuti [omuti gw’obwomeezi, Septuaginti] n’ebiro by’abantu bange, kandi abatoranijwe bange balyeereze emirimo y’emikono yaabo.”58

GSAM 53.1Ezekieli arora omu mwanya mure muremure gw’akasumi okuhikya aha kuzooka kw’abafu. Arabira omuri we Mukama nagamba ati, “Dora, ai bantu bange, ndikingura ebituuro byanyu, kandi ndibatambura murugamu, mbatware omu nsi ya Isiraeli.”59

GSAM 53“Atwariire Obusaasi Bwaitu”

GSAM 53.2Isaya, omunabbi w’enjiri, akagambirwa kurungi muno aha kugyezebwa, okubonaabona, n’okufa kw’Omujuni ahabw’abantu. Omunabbi nagamba ati, “N’oha okwikiriza amakuru gaitu? kandi omukono gwa Mukama gwagaragarizibwe oha? Ahabw’okuba alimera omu maisho ge nk’ekimera ekibisi, kandi nk’omuzi oguruga omu itaka erikire; akaba ataine mbonerero n’oburungi; kandi obu tulimurora, tituriba twine kintu ky’okumwendeza. Abantu bakamugaya kandi bamwanga; akaba muntu w’obusaasi kandi naamanya okubonaabona; kandi tukamwihaho amaisho nk’oku kyabaire. Akagaywa, kandi titwamubaliraga. Mazima yatwarire obusaasi bwaitu, kandi yaatwara amarwara gaitu; baitu tukamubalira nk’owakubitiirwe, owakubitiirwe Ruhanga kandi abonaabona. Baitu akabwatiirwe ahabw’ebicumuro byaitu, akamenyeka ahabw’obugomi bwaitu; ekihano ky’obusinge bwaitu kyaba hali we; kandi emiigo ye niyo etukizire.”60

GSAM 53.3Abantu n’omunabbi bakaba nibaasa kubuuza bati, Ebyo bintu by’ekyamahano biribaho omu biro byange? Okugarukamu kwaba nikwo kuti, Tibirabaho hati; obwire bw’okwija kw’Omujuni ogu omukuru bukaba butakahikire; baitu omunabbi akagira ati, “Amaiso gaawe galirora Omukama omu burungi bwe; galirora ensi eri hare muno.”61

GSAM 54Obunabi bwa Danieli Bwamanyisa eby’omu Maisho

GSAM 54.1Baitu Mukama akatandika kurabira omunabbi Danieli kwegesa abantu be aha bukama obw’enyiriri obwali nibwija kandi butegeka okuhikya obukama bwe obw’ebiro byona butandikireho; kandi yabamanyisa akasumi ak’enjawulo, akaruga aha kibaho ekyabaire kitakabaho, okuhikya aha kuboneka kw’enyimaho n’okwiitwa kwa Masiya. Okusoborora kw’ekirooto kya Nebukadeneza kukamanyisa ngu obukama buna obwali nibwija kutegheka ensi bwali bwija kukendeera omu maani n’ekitiinisa nk’oku omuwendo gw’ezaabu, feeza, kikomo, n’ebyuma gwakendeeraga; kandi ngu omu bwire bw’enkomerero, obukama obubaganisibwe kandi bwamenyeka bwaba nk’ebyuma ebirukumenyeka ebyayungirwe n’itaka. Hanyuma hakaba harikwija obukama bw’iguru, obwali nibwija hanyuma y’obukama obwo kucwerwa amaani, bukafuuka nk’ebisunga eby’omu mbuga y’okuhuriraho omu kyanda, kandi hatabeho kifo kyabwo; baitu obukama bwa Ruhanga bwajwaza ensi yoona.

GSAM 54.2Hanyuma, omu kworekwa kw’esuura ya musanju, hansi y’ebishushani by’ebisoro bina ebikuru, ensonga niyo emwe yagarukwamu, kandi ebindi bintu by’obukama obu byamanyisibwa. Omu suura egi harondorwamu obwomeezi n’emirimo y’obushoborozi bw’akahembe obwakaba nibwija kubaho, hanyuma y’okugabanya obukama bwa kana omu bicweka ikumi, bukarwanisa nari bukabundabunda bitatu byabwo, kweyombekera kuba omwebembezi w’omwoyo w’obukama bwona. Obushoborozi bwa papa bunu nibwija kugumaho omu bukama bwa kana obubaganisibwe kandi obwamenyeka, kumara emyaka 1260. Nahabwekyo ebibaho byagaragazibwe okuhikya obu Kristo aratunga obukama kuruga hali Ise, akabuha abarukwera b’Ogwa haiguru muno; obukama oburitegeka ensi yoona kandi bugumaho ebiro byona.

GSAM 55Ebiro 2300

GSAM 55.1Omu suura ya munaana eya Danieli, omu kworekwa kw’endiga ensajja, embuzi, n’“akahembe akakuzire muno,” omunabbi akongera yatwarwa omu bwire bw’enkomerero. Omu nyiriri 13 na 14 yakwatwaho akasumi—ebiro 2300—akarahuka okuhikya aha kucwa omusango. Akaaba kari kasumi kare, kandi omunabbi akakitwara ati; baitu maraika akamugambira ngu okworekwa kukaba kukiri kwa biro bingi. Obwire bw’okutandika ebiro obu bukaba butakahairwe, nikyo yahenderize esuura nagamba ati, “Nkakwatwa obwoba ahabw’okworekwa; baitu hatabaireho n’omu omwe owakwetegereize.”

GSAM 55Wiiki Makumi Musanju Kuhika hali Masiya

GSAM 55.2Esuura ya mwenda egamba aha maraika ow’ija hali Danieli, agarukire okusaba kwe, kumuha obwengye n’okwetegereza. Akamanyisa akasumi ka wiiki makumi musanju. Wiiki amakumi mukaaga n’omwenda z’emyaka ezo [nk’oku tutendekiibwe, amakuru g’ejambo shevooim, erihindwirwe “wiiki”] zikaba zirahuka okuhikya hali Masiya. Ekifo ekibaire nikitandikaho akasumi ako, “ekiragiro eky’okugarura n’okwombeka Yerusalemu,” kikaba kitarabaireho. Haza ekibuuzo nikyimuka, Danieli akaba naabaasa ata kumanya eki wiiki amakumi mukaaga n’omwenda zirihendereramu? Omu suura ya ikumi na ibiri, ensonga y’akasumi yagarukwamu, kandi aha kubuuza kwe ati, “Enkomerero y’ebintu ebi eriba ki?” akagambirwa kugenda, baitu ebigambo bikaba “bifungirwe kandi biteirweho akamanyiso okuhikya obwire bw’enkomerero,” obu “ab’obwengye balyetegereza.”

GSAM 55.3N’amazima ensonga egi y’akasumi niyo emwe aha by’obuhamya omukwenda Petero arukugambaho obu yagira ati, “Aha kujunwa oku, abanabbi bakakuseruliriza kandi bakakugyendera muno, abaabunabi aha mbabazi ezabaire zirikwija haliimwe: nibasheruriza obwire nari emiringo ki Omwoyo wa Kristo owabaire ali omuri bo yagambire, obu yaahamize kara okubonaabona kwa Kristo n’ekitiinisa ekyabaire nikihondera.”62

GSAM 56Ebi Biribaho Abatarikutya Ruhanga

GSAM 56.1Malaki, omunabbi w’enkomerero ow’Endagaano Enkuru, akahandika ebikwatiraine n’okuzikirira kw’ababi omu nkomerero: “Dora, izooba niryija, rikwaka nk’ekyoto; kandi ab’emyehembo boona, na boona abakora obubi, baliba nk’ebisheke: kandi izooba eririja riryabookya, nikwo Mukama w’amahe aragira, litabelekera mizi nari shagama. Baitu haliimwe abarukutya izina lyange, omusana gw’obwinganiza gulibandikira, guri n’okutambaaza omu mapapa go; kandi murirugayo, mukure nk’enyana z’omu kiraaro. Kandi murirubata ababi; baitu baliba iju hansi y’ebigere byanyu aha izooba eryo ndikora eki, nikwo Mukama w’amahe aragira.”63

GSAM 56.2Ebyo byona obu byahandiikirwe omu Byahandiikirwe eby’Endagaano Enkuru kandi biri omu mikono y’Abaisiraeli, nibibahishurira ebintu bingi eby’enkora y’okujunwa, abantu abaaseruliriza ekigambo n’obwegyendesereza bakaba baine kusemererwa kwingi muno obu baaroraga kandi bakamanya ngu baali nibahika haihi n’obwire obu Mbibo egi eyaraganisiibwe yalimuka. Baitu abantu bangi, n’abo abaabaire basoma Ebyahandiikirwe omu masinagogi buri Sabiti, bakaremwa kwetegereza ekigambo (Ebyakozirwe 13:27); baitu abarukutya Ruhanga kandi abaseruliriza, abaabaire basheruriza Ebyahandiikirwe n’obwesigwa hansi y’obwebembezi bw’Omwoyo, n’amazima bakaba nibasaba n’obwekamba, nk’oku omukwenda Yohana yaasabire omu bwire bunu ati, “Ija, Mukama Yesu, kandi ija bwangu.”

Notes

  1. Enfumo 13:12. ↩
  2. Hagayi 2:6, 7. ↩
  3. Abaheburaayo 12:26-28. ↩
  4. Isaaya 28:13. ↩
  5. Enfumo 4:18. ↩
  6. Okubanza 4:1. ↩
  7. Abaheburaayo 11:4. ↩
  8. Okubanza 4:25. ↩
  9. Okubanza 5:29. ↩
  10. Okubanza 9:1; 10:9, 10. ↩
  11. Okubanza 13:15-17. ↩
  12. Abaheburaayo 11:8. ↩
  13. Abaheburaayo 11:10. ↩
  14. Okubanza 15:13-15. ↩
  15. Abaheburaayo 11:19. ↩
  16. Abagalatiya 3:16. ↩
  17. Abagalatiya 3:8. ↩
  18. Okubanza 28:13, ↩
  19. Okubanza 49:10. ↩
  20. Okuruga 1:8; Ebikorwa by’Abakwenda 7:18. ↩
  21. Abaheburaayo 11:23. ↩
  22. Rora Yosefasi, Ebyafaayo by’Abayudaaya ab’Edda, ekitabu 2, esuura 9, akacweka 7; Omwoyo gw’Obunabi, ekitabu 1, empapura 165, 166. ↩
  23. Ebikorwa by’Abakwenda 7:25. ↩
  24. Okubara 24:17. ↩
  25. Abaheburaayo 11:12, 13. ↩
  26. Okubara 14:21. ↩
  27. Habakuki 2:14. ↩
  28. Okuruga 25:40; 26:30; 27:8; Ebikorwa by’Abakwenda 7:44. ↩
  29. Abaheburaayo 8:3-5; 9:8-12. ↩
  30. Abaheburaayo 10:1. ↩
  31. Ebikorwa by’Abakwenda 13:19, 20. ↩
  32. Eky’Ebiragiro 4:6, 7. ↩
  33. 1 Samwiri 8:7. ↩
  34. 1 Samwiri 8:5. ↩
  35. 1 Samwiri 8:19, 20. ↩
  36. Hoseya 13:9-11. ↩
  37. Ezekieli 21:25-27. ↩
  38. Mika 4:8. ↩
  39. Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
  40. Isaya 9:6, 7. ↩
  41. Okubanza 5:24. ↩
  42. Abaheburaniya 11:5. ↩
  43. 2 Bakama 2:11, 12. ↩
  44. Yuda 1:14-15. ↩
  45. Yobu 19:23-27. ↩
  46. 1 Ebyomubara 29:23. ↩
  47. Ebyakozirwe 2:30, 31. ↩
  48. Zaburi 110:1. ↩
  49. Isaya 7:14. ↩
  50. Matayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
  51. Abaheburaniya 1:8, 9. ↩
  52. Mika 5:2. ↩
  53. 1 Bakama 8:10, 11. ↩
  54. 2 Ebyomubara 7:12. ↩
  55. Hagayi 2:9. ↩
  56. Isaya 11:1-4. ↩
  57. Isaya 25:6-9. ↩
  58. Isaya 65:17-22. ↩
  59. Ezekieli 37:12. ↩
  60. Isaya 53:1-5. ↩
  61. Isaya 33:17. ↩
  62. 1 Petero 1:10, 11. ↩
  63. Malaki 4:1-3. ↩

Note

Back