Boqonnaa 1 — Seensa

GSAM 21.1Yeroo waa'ee deebii Kiristoos isa lammaffaa dubbannu, dhugumatti mata duree ummata Waaqayyoo irraa ka'umsa warra keenya jalqabaa iddoo jireenyaa Eedenii keessaa erga baafamanii kaasee abdii isaanii ta'e tuqaa jirra. Dubbii bofatti jedhame, "sanyiin dubartii mataa kee ni caccabsu," jedhu keessatti, dhuma irratti namni deebisee haaromsu akka dhufu, kan to'annoo Seexanaa injifatee, kaayyoo Waaqayyoo lafa irratti raawwatu mirkaneessa ture. Tilmaamni jiru, Aadamii fi Haawwiin hojiin kun dafee akka raawwatamu, fi dhalataan isaanii kan battalaa injifataa akka ta'u yaadanidha. Haa ta'u malee, karoora Waaqayyoo keessatti, waadaan Fayyisaa badiinsa mul'atu keessaa dhufu, wantoota sana booda raawwatamuu jalqaban hunda kan hammatu ture; isaanis raawwii "karooraa fi ayyaana isaa kan addunyaan osoo hin jalqabin dura Kiristoos Yesuus keessatti nuuf kenname" ti.¹

GSAM 21.2Addaamii fi Haawwiin yoo yeroo sanaan rakkoo fi gadda yeroo dheeraa addunyaan diigamuu ishee fi deebisanii ijaaramuu gidduu jiruun guutamtu argu, gaddi isaanii kan hin danda'amne ta'a ture. Waaqni samii, gara laafinaa fi mararfannaa isaa guddaadhaan, mul'ata kana isaan irraa dhokse; kana gochuudhaanis abdii gaarii dafanii bilisummaa ulfinaa ijoollee Waaqayyootti galuu akka qaban akka qabaatan taasise. Fayyiinsi dhihaateera jedhanii yaaduun uumamaan taatee sanaaf qophaa'uuf caalaatti akka cimaatan isaan kakaasa ture.

GSAM 22.1Haala walfakkaatuun, bara Addaamii kaasee hanga ammaatti dhaloota hundatti ummata Waaqayyoo biratti akkasumaan ture. Isaan gochi guddaan fi barbaachisaan tokko gara fuulduraatti akka raawwatamu—Kiristoos dhumarratti dhufee mootummaa isaa akka hundeeffatu—mirkana qabu turan. Isaanis, akkuma Addaamii fi Haawaa, gochi sun dhiyootti akka raawwatamu amanu turan, akkasumas, akkuma isaanii, yeroo isaanii fi gocha sana gidduutti maaltu akka uumamu hin beekan turan; yoo kana ta'uu baate, galma badhaasa sanaaf carraaquu keessatti abdii kutanii hafu turan.

GSAM 22.2Yaadni kun taateewwan karaa argannoowwan gurguddoon uumamanin ibsamuu danda'a. Namoonni isaan jalqabsiisan, osoo kana hin beekin iyyuu, dhugumatti kaayyoo Waaqayyoo raawwachaa turan; haa ta'u malee, yaadolee gama hundaan yaadrimee isaanii kan isaan gochaaf kakaase wajjin walsimuu hin dandeenyeen kaka'aa turan.

GSAM 22Bu'aa Fagoo Argannoowwan Kolombos

GSAM 22.3Moontigoomerii, kitaaba isaa 'Seenaa Ameerikaa' jedhu, maxxansa '² ' kan bara 1902, fuula 8, 9 irratti, waa'ee yaadrimee Kolombos imala galaanaa akka jalqabu kakaasee fi karoora isaa kan gara Indiyaa Bahaatti bidiruun gara dhihaatti imaluun raawwachuu isaa ilaalchisee akkas jedha:—

GSAM 22.4"Kolombos pirojektii Mootii Poorchugaal fooyyessuu akka danda'u yaade. Daandii Diyaaz kaa'e caalaa, karaa gabaabaa fi fooyya'aa Indiyootti geessu jiraachuu isaa mirkanaa'aa ture. Karoorri doonii oofaa Jenoowaa [Kolombos] sun akkuma haaraa ta'etti onnataas ture. Gara bahaatti, yookaan kibbaafi bahaatti imaluu mannaa, kallattiidhaan gara dhihaatti imaluuf yaada dhiyeesse. Akka inni amanuutti, hojii akkasii raawwachuuf sababoota gurguddoo fi jajjaboo sadii qaba ture: Tokkoffaa, akkuma ji'oogiraafota yeroo isaa warra hundarra gaarii, Kolombos akka namoonni baay'een yaadan lafti diriiraa osoo hin taane, kubbaa ta'uu ishee amanee ture. Lammaffaa, lafti kun hamma isaa irra baay'ee xiqqoo ta'ee, kutaan isaa guddaanis bishaan osoo hin taane lafa akka ta'e tilmaame. Sadaffaa, waa'ee jiraachuu ardii Ameerikaa yookaan Galaana Paasifikii waan hin beekneef hin tilmaamneef, qarqara galaanaa Eeshiyaa yookaan Indiyootni kallattiidhaan Ispaaniyaa fi qarqara dhihaa Awurooppaa faallaatti akka jiru yaade. Fageenyi guutuun gara Siipaangoo, yookaan Jaappaanitti ce'u tilmaamaan maayilii kuma afur hin caalu jedhee yaade.

GSAM 23.1"Karoorri isaa akkana ture: Awurooppaa irraa ka'ee; markaba isaa gara dhihaatti gara Jaappaanitti qajeelchuu, fi goobina lafaa hordofee hanga waan barbaadu bira isa geessutti deemuu ture. Sammuu isaatti kun akkuma zii'uun aapilii naanna'uu salphaa fi mirkanaa'aa fakkaata ture.

GSAM 23.2"Imala kanaan yoo milkaa'e, faayidaa guddaa kana qaba ture: Karaa marsaa fi balbala cinaatiin akka Poorchugaaliin gochuu qaban osoo hin taane, kallattiidhaan balbala fuulduraatiin gara Indiyaa seena ture.

GSAM 23.3"Akka arginutti, namni kun, kan herrega hojiirra oolu, ji'oogiraafii fi qajeelcha doonii akka nama yeroo sanaa kamiiyyuu gaariitti beeku, qabxii jalqabaa irratti,—boca lafaa ilaalchisee,—sirrii ture, garuu kanneen biroo lamaan irratti guutummaatti dogoggoree ture.

GSAM 23Dogoggora Carraa Qabeessa

GSAM 23.4"Haa ta'u malee, haala nama ajaa'ibuun, dogoggorri isaa gama tokkoon isa gargaare. Dogoggorri inni fageenya ilaalchisee hojjete baay'ee carraa qabeessa ture. Otoo Kolombos guddina lafaa fi dheerina dhugaa imala akkasii sirriitti shallagee ta'ee, tarii hin imalu ture, sababni isaas karaa Poorchugaaliin yaadame sun battalumatti baay'ee gabaabaa fi rakasa ta'uu isaa ni hubata ture. Ammas, yoo inni ardii Ameerikaa kallattiidhaan daandii isaa dura jiraachuu tilmaamuu yookaan karaa kamiinuu dursanii arguu danda'ee, sun mataan isaa yeroo sana imala qorannoo akka jalqabu isa hin kakaasne ta'a, sababni isaas kaayyoon isaa biyya haaraa argachuu osoo hin taane, karaa haaraa gara biyya duriitti geessu argachuu ture."

GSAM 23Abdii Guddichi Bara Hundumaa

GSAM 23.5Kanaafuu, ummanni Waaqayyoo, bara dheeraa keessa darbaa, dhufuu Kiristoos isaaniif duraa "akkuma riqicha lubbuu, kan amansiisaa fi hin raafamne" ta'ee abdii qaba ture.³ Yeroo baay'ee gaddisiifamanii fi dhiphinaan keessa jiran iyyanii, "Yaa Gooftaa, gargaarsi yoom dhufa?" jedhanii gaafatanis, garuu fuulduratti tarkaanfachaa dhufaniiru, akkuma Phaawulosis dubbataniiru ammas ni dubbatu, "Abdii keenya, yookaan gammachuu keenya, yookaan gonfoo boonaa keenya hoo maalidha? Isinis dhufaatii Gooftaa keenya Yesuus Kiristoos duratti hin argamtuu?"⁴

GSAM 24Phaawulos Abdii Irraa Jabaate

GSAM 24.1Abdiin kun humna jabeessaa akkanaa kan qabu ta'uu isaa agarsiisuuf, fakkeenyota muraasa dhiyeessuun gahaadha. Yeroo Phaawulos Filiiks duratti dhiyaatee ofii isaatiif dubbachuuf hayyamni argate, akkas jedhe, "Ani karaa isaan amantii jibbiinsa jedhanii waaman kanaan Waaqa abbootii koo nan waaqeffadha; waan seeraafi raajota keessatti barreeffame hundumaatti amanee; Waaqayyo birattis abdii qaba, isaanumtuu abdii kana ni fudhatu, innis du'aan ka'uu qajeelotaafi miidhamtoota lamaanuu akka jiraatuudha."⁵

GSAM 24.2Yeroo Agrippaan duratti dhiyaate, Phaawulos iyyata dandeettii qabuun akkas jedhe, "Amma ani abdii waadaa Waaqayyo abbootii keenyaaf kenneef dhaabbadhee murtii nan fudhadha; waadaa kanatti gosoonni keenya kudha lamaan, Waaqayyoof guyyaa halkan tajaajilaa, itti gahuuf abdii qabu. Abbaa Mootii Agrippaa, abdii kanaaf sababatti Yihudoota harkatti qabame. Waan hin amanuu ta'ee isinitti maaliif yaadama, Waaqayyo warra du'an jiraachisuun isaa?"⁶ Yeroo dhuma irratti Roomaa keessatti Seesaar dura dhiyaachuuf jiru, Yihudootatti akkana jedhe, "Abdii Israa'el kanaan sababaan senaa kanaan hidhame."⁷

GSAM 24.3Phaawulos abdii sana waa'ee isaa xalayaa Tiitoosiif barreesse keessatti ifatti dubbateera: "Waaqayyoo baraarsaa fiduuf, dhiifama isaa namoota hundaaf mul'ateera; akkasumas nu barsiisa, wallaalummaa fi fedhiiwwan lafaa haaluun, yeroo ammaa kana keessa of eeggannoodhaan, qajeelummaadhaan, fi Waaqeffannoodhaan akka jiraannu, abdii eebbaa sanaafi mul'ata ulfinaa Waaqa guddaa fi Fayyisaa keenya Yesuus Kiristoos eeggachaa."⁸

GSAM 24Phexros Abdii Keessatti Gammaduu

GSAM 24.4Phexros abdii walfakkaataa kana akkas jechuun ibsa: "Waaqayyoon fi Abbaan Gooftaa keenyaa Yesuus Kiristoos, kan gara laafina isaa guddaatti hundaa'uun, du'aa ka'uu Yesuus Kiristoosiin abdii lubbu qabeessa ta'e, dhaala hin badne, hin xuraa'e, fi hin laafne, kan samii keessatti isiniif kuufameef nu deebisee nu uume, isin kan humna Waaqayyootiin amantiidhaan gara fayyina yeroo dhumaatti mul'achuuf qophaa'eetti eegamtan, haa eebbifamu." Kana keessatti, yoo barbaachise yeroof qormaata adda addaa keessatti gadditanis, gammachuu guddaa gammadaa; amanamummaa keessanii qormaanni isaa, warqee badiisaa caalaa baay'ee qaalii waan ta'eef, ibiddaan yoo qoratames, mul'ata Yesuus Kiristoos irratti galataafi kabajaafi ulfina akka argattuuf ta'a."⁹

GSAM 25Kaayyoo Waaqayyoo Uumama Keessatti

GSAM 25.1Barruuleen Qulqulluun kaayyoo Waaqayyo addunyaa uumuu isaa ni mul'isu; akkasumas jecha raagaa irraa karoora isaa kan gara fuulduraa ilaalchisee ni baranna: "Akkanatti jedha Waaqayyo samii uume, Waaqayyo ofii isaa lafa bocamee uume; inni lafa dhaabe, duwwaa hin uumne, akka keessa jiraatamuuf uume."¹⁰ Erga uumee booda, namaaf kenne. Faarfataan akkana jedha, " samiin, eeyyee samiiwwan, kan Gooftaa ti; laft garuu ijoollee namootaaf kenneera."¹¹ Garuu yeroo namaaf kenne, namni qajeelaa ture, akkuma namichi ogeessi jedhetti, "Wanti ani arge qofti, Waaqayyo nama qajeelaa akka uume; isaan garuu yaada baay'ee uumaniiru."¹²

GSAM 25.2Waa'ee akkaataa Gooftaan sanyii namaa waliin hojjetetti ni dubbifna, "yeroo inni ilmaan Aadamaa addaan qoodetti, daangaa sabaa lakkoofsa ijoollee Israa'el irratti hundaa'ee kaa'e,"¹³ kunis, lakkoofsa Israa'el isa dhugaa kan dhumarratti akka lammilee mootummaa isaa isa gara fuulduraatti lafa irratti walitti qabamaniitti hundaa'ee jechuudha. Kun Phaawulosiin jechoota kanaan ibsameera: "Waaqayyo... dhiiga tokko irraa saba namootaa hunda lafa guutuu irra jiraachuuf uume, akkasumas yeroo duraan murtaa'e fi daangaa iddoo jireenya isaanii murteesse; kunis isaan Waaqayyoon barbaaduuf, tarii isa tuquuf yaaluun isa argachuuf, osoo inni nama hunda keenya irraa fagoo hin taane; sababni isaas isa keessatti jiraanna, socho'a, jireenyas arganna."¹⁴ Yeroo kaayyoon jalqabaa lafa ilaalchisee kun raawwatamu, "saba kees hundi isaanii qajeelota ta'u."¹⁵ Ammas haala sana keessatti waa'ee isaanii akkas jedhameera, "Jiraataan achi keessa jiru, 'Nan dhukkubsadhe' hin jedhu; ummanni achi keessa jiraatu cubbuu isaanii dhiifama argatu."¹⁶ Yeroon sun yeroo "warri gad-of-deebisaniitu lafa dhaalan; badhaadhina nagaatiinis ni gammadan."¹⁷

GSAM 26Dhufaatii Lammaffaa Kiristoos Sheekkoo Miti

GSAM 26.1Xalayaa Phexros isa lammaffaa keessatti akkana jedhameera, "Yeroo nuti humnaafi dhufaatii Gooftaa keenya Yesuus Kiristoos isiniif beeksisnu, sheekkoo ogeessummaan uumaman hordofne hin jiru, garuu ulfina isaa ija keenyaan argineerra. Sababni isaas, ulfinaafi kabaja Waaqayyo Abbaa irraa argateera, yeroo sagaleen akkasii ulfina guddaa keessaa gara isaatti dhufeen, 'Kun Ilma koo isa ani jaaladhu, isa ani itti gammaduudha.' Sagalee samii irraa dhufe kana kan dhageenye yeroo inni gaara qulqulluu irra wajjin keenya turetti. Akkasumas raaga caalaa amanamoo ta'e qabna; isa kanatti akka ifa iddoo dukkanaa'aa keessatti ifuutti, hanga guyyaan bari'ee fi urjiin bari'aa onnee keessan keessatti ba'utti xiyyeeffachuu keessan gaariidha."¹⁸

GSAM 26.2Barruu kana keessatti ergamaan waa'ee jijjiirama bifa gaara irraa akka ragaan dhufaatii lammaffaa Kiristoositti ibsa. Mul'ata kana dura, Fayyisaa keenya ergamoota isaatti, "Warri as dhaabbatanii jiran keessaa muraasni, hanga Ilma Namaa mootummaa isaatiin dhufu arguutti du'a hin dhandhamnu," jedhee ture¹⁹ —akka Luqaas barreessetti, "Warri as dhaabbatanii jiran keessaa muraasni, hanga mootummaa Waaqayyoo arguutti du'a hin dhandhamnu."²⁰

GSAM 26.3Waadaan kun dhugumaan jijjiirama bifa isaa sana keessatti guutame. Mul'ata gaara irraa kanatti, Yesuus akkuma yeroo mootummaa isaatiin dhufu kabajamee mul'ate argan. Isaan Eliyaas (Eliya), kan du'a osoo hin dhandhamin gara samiitti fudhatame argan; innis warra yeroo Gooftaan dhufu "yeroo gabaabaa keessatti, ija keewwitiin" gara jireenyaa du'aa hin qabneetti jijjiiraman bakka bu'aa ture.²¹ Akkasumas Muuseen, nama du'e, warra du'aa ka'anii Gooftaa simachuuf ka'an bakka bu'ee ture. Kanaafuu, "mul'ata" kana keessatti, akkuma isaaniif waadaa seene, Kiristoos mootummaa isaatiin dhufu arguu danda'an.

GSAM 27Raagii Jecha Caalaatti Amanamuu Qabu

GSAM 27.1Erga ergamtoonni mul'ata ulfinaa kana gaara jijjiiramaa irratti arganii fi sagalee fudhatama Waaqayyoo dhaga'anii boodas, ergamaan Phexros, "Nuti jecha raagaa caalaatti mirkanaa'e qabna," jechuun mirkaneessa. Jecha kanaan, waan isaan yeroo yaadatamuu sana arganii fi dhaga'an tuffachaa hin jiru. Yeroo sana isaan sagalee Waaqayyoo al tokko dhaga'an, garuu sararoota raagaa gurguddoo, kanneen hanga dhufaatii Lammaffaa Kiristoositti diriiran keessatti, sagalee Waaqayyoo irra deddeebiin dhageenyu. Dhugumatti, raagni profetii murtaa'aan seenaa keessatti guutame yookaan galmaa'e hundi sagalee Waaqayyoo nuuf ta'a. Jechi profetii "caalaatti mirkanaa'aa" ta'uun isaa hiika kanaan ta'uu qaba. Hiikkaan Fooyya'aan "mirkanaa'e" jedhee hiika. Raagni profetii sun ibsa murtaa'aa guutame hundaan mirkanaa'a. Taateen raagame hundi, yeroo guutamu, taateewwan raagaman kan hafan dhugumatti akka ta'an mirkaneessa.

GSAM 27Amala Raagaan

GSAM 27.2Ragaaleen armaan gadii kan barattoota Kitaaba Qulqulluu beekamoo irraa waa'ee amala raagaa irratti dhiyaatan humna guddaa qabu:—

GSAM 27.3Toomaas Niwutan akkana jechuun mirkaneessa, "Raagni seenaa dursamee gabaabfameedha; seenaan immoo raaga guutamee bal'ateedha. Dubbiiwwan sobaa addunyaa kanarra turaniiru; garuu ogummaan fi hammeenyi namootaa fi seexanootaa hundi walitti qabamee illee raaga akka warra Kitaaba Qulqulluu keessatti galmaa'an uumuu hin danda'u."

GSAM 27.4Sir Ayzaak Niwutan akkas jechuun ragaa ba'a, "raajotaaf gurra kennuun amala bu'uuraa waldaa kiristaanaa dhugaati."

GSAM 27.5Doktar A. Kiit akkana jedhu, "Raagni dinqii kamiyyuu wajjin wal gita, ofumaanis dinqii dha.... Sagaleen Humna Hundaa qofa du'aa awwaalcha keessaa waamuu danda'a,—sagaleen Beekumsa Hundaa qofa wanta gara fuulduraa dukkana keessa dhokate hunda, kan namaaf akka mana jireenyaa du'aa hin seenamneetti ta'e, himuu danda'a,—lamaanuus sagalee Waaqayyooti."

GSAM 28.1Maatiw Henriin akkas jedhe, "yeroo Waaqayyoo, kan yeroo hundarra gaarii ta'e keessatti, fi karaa Waaqayyoo, kan karaa hundarra gaarii ta'e keessatti, raagni dhugumatti ni guutama. Jechi Kiristoos hundi baay'ee qulqulluudha, kanaafuu baay'ee amanamadha."

GSAM 28Kaayyoo Raagaa

GSAM 28.2Jechoota Kiristoos ergamoota isaatiif dubbate irraa, kaayyoo Gooftaan raagaan kennuuf qabu keessaa tokko barachuu dandeenya. Waa'ee wantoota jireenya Yihudaa keessatti ta'an raagaan dubbachaa, akkas jedhe, "Waan dhufu osoo hin dhufin dura isinitti hima, akka yeroo inni ta'u, isin amantanitti, ani isa sana ta'uu koo."²²

GSAM 28.3Gooftaan raajicha Isaayyaasiin akkas jedha, "Ani Waaqayyo dha, ana fakkaatu hin jiru; jalqabumarraa dhuma, bara duriirraas wantoota hin raawwatamin himuun, 'Tarsiimoon koo ni dhaabbata, fedhii koos hundumaa nan raawwata' jedhu."²³

GSAM 28.4Ammas, "Ani wantoota durii jalqabumarraa isiniif beeksiseera, afaan koo keessaas bahan, isinitti agarsiiseera; tasaa isaan raawwadhe, isaanis ta'an.... Dhugumatti, jalqabumarraa isiniif beeksiseera; osoo hin ta'in dura isinitti agarsiiseera; akka isin hin jedhannetti, 'Waaqni koo isaan hojjeteera, siidaan koo kan qulqulluu fi kan naqame isaan ajajeera.' Isin dhageessaniittu, kana hunda ilaalaa; hin beeksisanii? Ani yeroo kanarraa eegalee wantoota haaraa, dhugumatti wantoota dhokataa isiniif agarsiiseera, isinis isaan hin beektan turtan. Isaan amma uumaman, jalqaba irraa miti; guyyaa isin isaan hin dhageenye sana dura iyyuu, akka isin, 'Ilaa, ani isaan beeka ture' hin janneef."²⁴

GSAM 28.5Jecha kana keessaa, raagaan dhugoomuu raagaa akka ragaa madda waaqayyummaa raagaatti, akkasumas agarsiisa humna Gooftaa waaqolii ormootaa hunda caalu ta'uun isaa ni mul'ata. Akkasumas jechoota kanarraa raagaan Barruulee Qulqulluu keessatti iddoo baay'ee barbaachisaa qabaachuun isaa hubatama. Dhugaawwan kun dhugaa waan ta'aniif, namoonni baay'een kutaa raagaa Barruulee Qulqulluu qo'achuuf xiyyeeffannaa xiqqoo yookaan homaa dhabuun isaanii haala ajaa'ibsiisaadha.

GSAM 29Raagni Cufamee Hin Jiru

GSAM 29.1Warri beekumsa hin qabne, "nu hin baranne, kanaafuu raajiiwwan hubachuu hin dandeenyu" jedhu. Gama biraatiin, namoonni barataniin hedduun, akkasumas isaan keessaa warri tajaajila keessa jiran tokko tokko, "Raajiiwwan cufamaniiru, hubatamus hin danda'aman. Hundi keenya kitaabni Mul'ataa kitaaba cufame ta'uu isaa ni beekna" jedhu.

GSAM 29.2Kitaaba Mul'ataa keessatti, Yohannis jaallatamaadhaaf ajajni addaa kitaabicha akka hin cufne kennameef.²⁵ Akkasumas kitaaba kana keessatti, warra "jechoota raaga kanaa dhaggeeffatanii, wantoota isaa keessatti barreeffaman eeggatan" irratti eebbi labsameera.²⁶ Yoo wantoonni kitaaba cufame keessa jiran hubatamuu baatan, akkasumas hubatamuu hin dandeenye ta'an, akkamitti eegamuu danda'u? Gooftaan Muuseedhaan akkana jedhe, "Iccitiin kan Gooftaa Waaqayyoo keenyaati; wantoonni ifan garuu kan keenyaafi ijoollee keenyaa bara baraan, akka nuti jechoota seera kanaa hunda raawwannuufi."²⁷

GSAM 29.3Gooftaan raagiiwwan Daani'eel akka hubatamanitti akka qopheesse, jechoota inni bartoota isaatiif waa'ee isaanii dubbate irraa ifa dha. Akkas jedhamee dubbifna: "Yeroo isin kanaaf waan gaddisiisaa jibbisiisaa, kan raaga Daani'eel dubbate, iddoo qulqulluu keessa dhaabbate arguu keessan (kan dubbisu hundi, haa hubatu),"²⁸ kunis jechuun, Raaga Daani'eel hubadhaa jechuudha.

GSAM 29.4Gooftaan sobummaa yaada 'raajjiin hubatamuu hin danda'u' jedhu jechoota kanaan saaxila: "Mul'anni hundinuu isiniif akka jechoota kitaaba cufamee ta'eera; namoonni nama barateef kennanii, 'Maaloo kana dubbisi,' jedhu; innis, 'Hin danda'u, cufameera,' jedha. Kitaabichis nama hin barataniif kennamee, 'Maaloo kana dubbisi,' jedhu; innis, 'Ani hin baradhu,' jedha. Kanaaf Waaqayyo akkas jedhe, 'Sabni kun afaan isaaniitiin natti siqanii, hidhii isaaniitiin na kabaju, garuu onneen isaanii narraa fagaateera; sodaannaan isaanii kan naaf qabanis seera namootaatiin barsiifame: kanaafuu, ilaawaa, ani saboota kana gidduutti gocha ajaa'ibaa, gocha ajaa'ibaa fi dinqisiisaa nan raawwada: sababni isaas ogummaan warra ogummaa isaanii ni badu, hubannoon warra hubatoo isaaniis ni dhokatu.'"²⁹ Uummanni raajichi kun asitti waa'ee isaa dubbatu, ergaa raagaa isa amanamoo sana hordofee utuu jiraatee, seera Waaqayyoo irraa fagaatanii, ajajoota isaa ajajoota namootaatiin bakka buusuun isaan hin barbaachisu ture.

GSAM 30Raagni Hiika Dhuunfaa Hin Qabu

GSAM 30.1Sababni namoonni baay'een itti hin hubanne, raagaan hiika gad-fagoo, dhokataa fi icciitii qaba jechuu miti. Ergamichi Phexros waa'ee isaa akkas jedhe, "Duraan dursee kana beekaa, raagaan kitaaba qulqulluu kamiyyuu hiika dhuunfaa kan qabu akka hin jirre. Sababni isaas, raagni yeroo durii fedhii namaatiin hin dhufne; garuu namoonni Waaqayyoo qulqulloon, akkuma Hafuura Qulqulluun kakaafaman dubbatan."³⁰ Jecha kanaan ifatti kan agarsiifamu, wanti raaga hubachuuf bu'uura ta'e, hafuura raagota dubbisiise sana fudhachuu dha. Waa'ee hafuura sanaa, kan warra isa barbaadaniif hundumaaf waadaa galeef, akkas jedhamee barreeffameera, "Inni gara dhugaa hundumaatti isin qajeelcha."³¹

GSAM 30Raagni Guutame

GSAM 30.2Qo'annoo raagaa keessatti dhugaawwan yaadamuun qaban tokko tokko jiru: Waaqayyo, inni hin dogoggoru, barreessaa raagaati, yeroo raagni sun itti guutamu ga'u, wanti raagame sunuma ni ta'a. Ammas, Gooftaan, inni wanta namoonni raawwatan dursee beekuu danda'u, yeroo wanti tokko itti raawwatamu adda baasee yoo ibse, yeroon sun yeroo ga'u, raagichi dhugaan ni guutama. Jecha biraatiin, yeroo guutamuu raagaa isa dhugaatiif murtaa'e keessatti raagni haala sobaatiin guutamuun hin danda'amu. Seera-qabeessummaa kana waliin walsimsiisuun, yeroon Gooftaan ergaa isaa kan dhugaa addunyaatti kennuuf murteesse yeroo ga'u, ergichi yeroo hundumaa ni mul'ata.

GSAM 30.3Yeroo tokko, yeroo barreessaan kun guutamuu raagaa irratti haasaa taasise, nama amantii hin qabne kan achi ture tokko dhiyaatee, "Isin warra raaga hiiktu, baay'ee carra qabeeyyii waan taatanitti isin baga gammaddan jedhuu qaba. Seenaa yeroo qorattan, waan sirriitti raaga sana waliin walsimu salphaatti argachuu isin fakkaata," jedhe. "Eeyyee," jechuun deebisne, "sababni inni itti walsimuuf akka walsimuuf waan hojjetameefi. Yoo suuqii galoovii deemtee cimdii galoovii bitatte, kan harka kee waliin walsimu argachuu hin eegduu?" Innis deebise, "Dhugumatti nan eega, sababni isaas akka walsimuuf waan hojjetameef." "Kanaaf," jedhe barreessaan, "Waaqayyo wanta namoonni akka raawwatan sirriitti beekee, waa'ee isaanii raaga baase; yeroo namoonni sun gara dirree gochaatti dhufanii, waanuma inni raage sana raawwatan, seenaa barreessaan dhugaa gocha isaanii galmeessa, kunis yeroo raaga sana waliin wal bira qabamu, sirriitti kan walsimuudha."

GSAM 31Raagni Ifa Dukkana Keessatti

GSAM 31.1Ergamichi Phexros akka nuti raagaan akka ibsaa iddoo dukkanaa'aa keessatti ifuutti xiyyeeffachuu qabnu dubbata. Ibsaa raagaa malee, gara fuulduraa dukkana guutuu ta'a ture. Kaayyoon ifaa dukkana balleessuudha—iddoo dukkanaa'aa keessa yeroo imalan, daandii agarsiisuuf, fi daandicha ifatti agarsiisuuf, kunis imalaan sun tarkaanfii tarkaanfiidhaan daandicha arguu fi filachuu akka danda'uuf gargaara. "Jechi kee," jedha faarfataan, "miila koof ibsaa, daandii koof immoo ifa dha."³² Namni ogeessi akkana jedha, "Karaa qajeelotaa akka ifa calaqqisuuti, guyyaa guutuu sanaafis caalaatti ifa baasaa deemu."³³ Akkasumas, akkuma yaa'a yeroo keessa deemuun, jechi Waaqayyoo, keessattuu guutamuu isaa kan raagaa keessatti, caalaattiifi caalaatti ifa akka ta'u, barataa Macaafa Qulqulluutiif karaa gara ifa bara baraafi guyyaa bara baraatti geessu irra akka jiru ifa caalaatti taasisa.

GSAM 31Taateewwan Gurguddoo Sadii Eedenii irraa kaasee hanga dhumaatti

GSAM 31.2Daandii ummata Gooftaa Eedenii irraa kaasee hanga dhumaatti, ifa Kitaaba Qulqulluu keessatti yoo ilaallu, taateewwan addatti mul'atan sadiitu jira. Inni jalqabaa dhufaatii Kiristoos isa jalqabaati, qaama fudhachuu, dhufaatii Immaanu'eel, Waaqayyo foon ta'ee mul'achuu; inni lammaffaan, Bara Dukkanaa booda Haaromsa guddaa—waggoota 1260f cunqursaa, kan keessatti jechi Gooftaa ummata idilee irraa guutummaatti jechuun ni danda'ama dhokfame—bataskaanni haala lafa onaa ishee keessaa ba'uu, fi Barreeffamni Qulqulluun bakka namni hundi dubbisuu fi fedhii Isaa beekuu danda'utti kaa'amuu; inni sadaffaan, dhufaatii lammaffaa Gooftaa keenyaa kan yeroo deebisanii sirreessuu wantoota hundumaa kanneen jalqaba addunyaa kaasee afaan raajota isaa qulqulluu hundaan dubbatamanii fiduudha; kunis "walitti bu'iinsa baraa," walitti bu'iinsa cubbuu fi qajeelummaa gidduu jiru cufuuf, akkasumas bara ulfinaa, kan bara hundi itti garaa galee dhufaa ture, fiduufidha.

GSAM 32Raagichi Hanga Xumuraatti Mallattoolee Karaa Kenna

GSAM 32.1Jecha raagaa isa amansiisaa akka ifaatti kan tarkaanfii keenya qajeelchuuf xiyyeeffannoo kennuun, isa karaa sirrii dukkana keessaa nuuf mul'isu, karaa raaga keessatti guutummaa baraa hanga dhufaatii Kiristoos isa lammaffaatti ifatti mallatteeffame argachuu keenyaa malee filannoo biraa hin qabu. Haalli isaa akkana waan ta'eef, warri ifa raagaan hordofan mallattoolee guyyaan guddaan dhihaachuu isaa agarsiisan beekuu qofa osoo hin taane, hojii Gooftaa kan ergaa dhugaa, kan ummata gara dhufaatii isaa keessatti nagaan isa simsiisuuf qopheessu, itti fufiinsaan adeemsifamu illee ni beeku.

GSAM 32.2Barreeffamni Qulqulluun guyyaan Gooftaa akka "hattaa halkanii" namoota hedduu irratti akka dhufu yoo ibse iyyuu,³⁴ warra gorsaa Gooftaa keessa dhaabbatan ilaalchisee immoo, "Isin garuu, obboloota koo, guyyaan sun akka hattaa isinitti hin dhufneef dukkana keessa hin jirtan. Isin hundi keessan ijoollee ifaa, ijoollee guyyaati," jedha.³⁵

GSAM 32Qajeelfama Gooftaa Yaadadhaa

GSAM 32.3Sochii dhufaatii keessatti geggeessummaa Gooftaa yaadachuuf, kaayyoon Waaqayyoo yeroo hunda ummanni isaa mul'ata kunuunsaa fi humna isaa isaaniif raawwate akka yaadatan gochuun akka ture hubachuun gaariidha. Sababoota Israa'el Waaqayyo irraa itti garagalte ibsuuf, faarfataan akkana jedha, "Waaqayyoo isaanii kan isaan baraarsu, kan Isiptitti wantoota gurguddoo, biyya Haamitti hojiiwwan dinqisiisoo, fi Galaana Diimaa biratti wantoota sodaachisoo hojjete dagatan."³⁶ Yoo Israa'elof geggeessummaa Gooftaan isaan biratti taasise yaadachuun gaarii ture ta'e, nuufis gaarii mitii? Faarfataan miira gammachuu guddaadhaan irra deebi'ee akkana jedha, "Yaa lubbuu koo, Gooftaa eebisi, faayidaa isaa hundas hin dagatin."³⁷

GSAM 33.1Bara hundumaa keessatti Gooftaan, dhugaa barbaachisaa, kan ayyaana isaatiin ummata hidhaa cubbuu keessaa baasuufi seensa Kaanaan isa samii keessatti akka galan isaan qopheessuuf qaba ture; akkasumas Gooftaan warra dhugaa kana labsaniin akkamitti akka hojjetan ilaaluun bu'aa qaba.

GSAM 33Bu'aa Gurguddaa Karaa Karaa Hundarra Xixiqqaa—Ragaa D'Aubigné

GSAM 33.2D'Aubigné, kitaaba isaa 'Seenaa Haaromsa Amantaa' jedhu keessatti akkas jedha, "Waaqayyo, kan hojii isaa bara dheeraa keessatti qopheessu, yeroon isaa yeroo ga'u meeshaalee hundarra laafaa ta'aniin raawwata. Seerri Waaqayyoo bu'aa guddaa karaa hundarra xixiqqoodhaan fiduu dha. Seera kun, kan uumama keessatti bakka hundatti argamu, seenaa keessattis ni argama."³⁸

GSAM 33.3Yeroo Waaqayyo, durii dursee, saba addaa ofiif ta'an akka uumaniif saba addaa filachuu jalqabetti, nama tokko—Abrahaam—isa ummata amantaa hin qabne gidduutti, magaalaa Uur Kaaldiim keessa jiraatu waamuudhaan ture. Isarraa dhaloonni baay'een dhalatan; garuu isaan keessaa, yeroo sadarkaa sabaatti ol guddatanii, Waaqayyoon samii akkas jedhe: "Waaqayyo jaalala isaa isin irratti hin kaa'ine, isin hin filanne, lakkoofsa dhiiraatiin saba kamiyyuu caaltu waan taataniif miti; sababni isaas, saba hundumaa keessaa isin baay'ee muraasa turtan."³⁹

GSAM 33.4Ammas, yeroo ummata isaa garboo Ishiptotaa jalaa bilisoomsuuf deemu, geggeessaa isaaniif kan filate nama daa'imummaatti ji'a sadiif mana haadha isaa keessatti dhokfamee, boodas saanduqa salphaa, kan marga bishaanii irraa hojjetamee fi bituuminiin dibame keessa kaa'amee, kunuunsa Laga Naayilatiif dhiifame ture. Muuseen kun garuu, yeroo umuriin isaa guddatu, gammachuu yeroo gabaabaaf 'begaa cubbuu' keessatti argamu dhiisee, daandii gad-aanaa ummata Waaqayyoo wajjin dhiphachuu filate.⁴⁰

GSAM 34Injifannoo Giddoon

GSAM 34.1Boodarra, yeroo Gooftaan Israa'el Midi'aanootaa fi Amaaleki'oota, warra akka qorraatti baay'inaan biyya isaanii seenanii oomisha lafaa balleessanii, Israa'eliifis hoolaa, gurmuu, fardaa tokkollee dhiisuu baatan irraa yeroo baasu, Gooftaan ergamaa Giddoonitti erge. Ilmi Yo'aash kun hamma qamadii muraasa dha'atee diinota isaa jalaa dhoksuutti gadi bu'ee ture. Erga ergamaan Israa'el akka isaan baraarsu itti himee booda, Giddoon dinqisiifannaan, "Ani akkamittan Israa'el baraaruu danda'a? Ilaa, maatiin koo Maanaasee keessatti gad-aanaadha, anis mana abbaa koo keessatti hundarra xiqqoodha," jedhee gaafate.⁴¹ Namichi gad-of-deebisee fi hiyyeessi kunuma namoota isaa dhibba sadii waliin, ibsaawwanii fi qodaawwan isaanii salphaa ta'an qabatanii ba'e (gocha kun ilaalcha daangeffamaa akka gowwummaatti mul'achuu danda'u), Waaqayyoon humna isaanii godhatanii mo'icha guddaa argatan. Bara bilisummaa kana dura, Giddoon tarii akkuma raajicha Amoos yeroo inni, "Yaqob eenyutu ol kaasa? sababni isaas inni xiqqoodha" jedhee gaafate, wallee gaddaa dubbatee ta'a.⁴²

GSAM 34Da'ima Qodaa Keessaa

GSAM 34.2Yeroo Gooftaatiin murtaa'e keessatti Fayyisaan ilmaan namootaa dhalate, tiksitoonnis isa qodaa keessa ciisaa jiru argan. Firoonni isaa kan lafa irraa jiraatan jireenya gad-aanaa garuu kabajamaa ta'e hordofan. Hiyyummaa isaa kan lafa irraa ilaalchisee Fayyisaan akkas jedhe, "Fukoonni boolla qabu, simbirroonni samiis gomboo qabu; Ilmi namaa garuu mataa isaa itti kaa'atu hin qabu."⁴³ Inni ergamoota isaa "sadarkaa gadi aanaa, kan sadarkaa hundarra gadi aanaa ta'uu baatus, sadarkaa giddu-galeessaa hin geenye keessaa filate. Wanti hundinuu kanaaf ture, hojiin kun kan namaa osoo hin taane, kan Waaqayyoo ta'uu isaa addunyaatti mul'isuuf ture."

GSAM 35Warri Ogummaa Qaban Hedduun Waamaman Hin Taane

GSAM 35.1Phaawulos hojii guyyoota waldaa kiristaanaa isa jalqabaa ilaalchisee akkas jedhe: "Gowwummaan Waaqayyoo sammuu namootaa ni caala; laafinni Waaqayyoo ammoo humna namootaa ni caala. Obboloota koo, waamicha keessan ilaalaa: warri ogummaan qaamaa beekaman, warri jabaan, warri maqaa qabeeyyiin baay'een hin waamamne; garuu Waaqayyo warra gowwoota addunyaa kanaa filate, warra ogummaa qaban qaaneessuuf; Waaqayyo immoo wantoota lafaa dadhaboo ta'an wantoota jabaa ta'an salphisuuf filateera; wantoota lafaa gad-aanaa fi tuffatamoo ta'an, akkasumas wantoota hin jirre filateera, wantoota jiran akka hin jirre taasisuuf, akka jireessi qaamaa fuula isaa duratti hin boonneef."⁴⁴

GSAM 35Salphaattoota Haaromsa Amantaa Keessatti

GSAM 35.2Qajeelchitoota gurguddoo jaarraa kudha ja'affaa jireenya isaanii keessatti qajeelfama walfakkaataa kun fakkeenyaan agarsiifamuu isaa ni argina. Seenaa barreessaan akkas jedha: "Qajeelchaan Zwingle goojjoo tiksee Alpaanii keessaa ba'e; Melanchthon, beekaan ti'ooloojii Haaromsa Amantaa, mana hojii meeshaa waraanaa hojjetuu keessaa; Luuter immoo mana kutaa albuuda baastuu hiyyeessaa keessaa ba'e." Waa'ee ofii isaatti Luuter akkas jedhe: "Warri koo baay'ee hiyyeessa turan. Abbaan koo mukaa muruudhaan hiyyeessa ture (booda nama albuuda baasuu ta'e), haati koos ijoollee ishee guddisuuf jecha yeroo baay'ee dugda isheetiin muka baattee turte. Isaan sababii keenyaaf hojii baay'ee cimaa danda'aniiru."

GSAM 35.3Ergamaan Yaaqoob, waamicha ummanni tajaajila Gooftaatiif qabu ilaalchisee yeroo dubbatu akkas jedha, "Dhaggeeffaa, obboloota koo jaalatamoo, Waaqayyo warra hiyyeessota addunyaa kanaa, warra amantiidhaan sooressa ta'an, fi dhaaltota mootummaa isa warra isa jaallataniif waadaa seene hin filannee?"⁴⁵

GSAM 35Metiidistoota jalqabaa

GSAM 35.4Sarara haaromsitootaa kan gara fuulduraatti deemaa ture gara guyyoota jalqabaa Metiidizimii, yeroo barumsi ayyaana bilisaa ciminaan labsamaa turetti yoo ilaallu, humna Waaqayyootiin akka deeggarame ni argina. Akkuma jaalala laafaa Kiristoosiitiin amanamummaadhaan ummataaf dhiyaatetti, fi amantii lubbuu qabuun fudhatametti, amantoonni dhiifama cubbuu darbee qofa osoo hin taane, humna qulqulleessu kan jireenya qulqullummaa akka jiraatan isaan dandeessisu argataniiru. Metiidizimii jalqaba gad-aanaa qaba ture, akkasumas amantii fi amantaa salphaa tajaajilaa fi amantoota idilee irraa kan ka'e eebbifame.

GSAM 36.1Seenaa taateewwanii fi muuxannoowwan sochii dhufuu wajjin walqabatan yeroo hordofnu, akkuma hojiiwwan Gooftaa kamiyyuu kan raawwachiisuuf namni bakka bu'aa ta'u keessatti, jalqabni isaa hiyyeessotaa fi namoota hin beekamne gidduutti akka ture ni argina; garuu namni tokkollee sababa kanaaf ragaa hojiin guddaan kun irratti hundaa'e of eeggannoodhaan osoo hin qoratin murtii irratti hin kennin, yoo kana ta'uu baate akka warra Gooftaan, "Eenyutu guyyaa wantoota xixiqqoo tuffate?" jedhee gaafate sanaatti of argatu.⁴⁶

GSAM 36Deebii Eek Luuteriif kenne

GSAM 36.2Faayidaa warra dhimmi barumsa amantii tokko sirrii moo dogoggora ta'uu isaa namoota muraasa yookiin baay'een fudhataniin murteessuu barbaadaniif, falmii Luuter fi Eek gidduutti ture gartokkeen ni dhiyeessina. Luuter Macaafa Qulqulluu irratti hundaa'ee, namoonni yaada isaanii jecha Waaqayyoo ol kaa'uuf mirga qabu jechuu irratti mormuuf waan ijaajateef, Eek jechoota qoosaa fakkaatan kanaan deebise: "Ani gad of qabuufi salphummaa Doktarri kabajamoon kun kophaa isaa abbootii waldaa beekamoo hedduu mormuuf itti fayyadameef, akkasumas bulchitoota amantii gurguddoo, mana maree amantii, doktarootaa fi yuunivarsiitiiwwan caalaa akka beeku of fakkeessuuf nan dinqisiifadha! ... Dhugaan hanga dhufaatii Abbaa kabajamoo kanaatti qulqulluuwwanii fi wareegamtoota hedduu irraa Waaqayyoodhaan dhokfamee jiraachuun isaa, shakkii tokko malee, waan nama dinqisiisu ture."

GSAM 36.3Deebiin kun deebii Zwingle'n Zurich keessatti Joon Faaber'iif kenneen wal gituu danda'a; kunis yeroo Faaber "amalli durii kan jaarraa kudha lamaaf ture dhiifamee, fi Kiristaanummaan waggoota kuma tokkoo fi dhibba afur dogoggora irra akka turte ifatti murtaa'e" jedhuun dinqisiifannaa isaa ibsetti kan kenname ture. Zwingle'n dafee deebisee, "Dogoggorri waggoota kuma tokkoo fi dhibba afur amansiisaan jiraatus dogoggora ta'uu isaa hin hir'isu, akkasumas waaqeffannaa Waaqayyoo keessatti barteewwan durii faayidaa hin qaban, yoo bu'uura yookiin ragaa isaaf Macaafa Qulqulluu keessatti argamuu baate malee," jedhe.⁴⁷

GSAM 37Jecha Gooftaa fi Ogummaa Namaa

GSAM 37.1Balaan yaada namootatti hirkachuu, gaaffii "Dhugaan maali?" jedhu jecha Gooftaan furuu mannaa, raajicha Hoosea yeroo inni akkas jedhutti ifatti ibsameera, "Hamoo sochoftan, yakka gootan; ija sobaa nyaattan; sababni isaas karaa keessanittis, baay'ina namoota keessan jabaa irrattis amantan."⁴⁸ Amalli onnee namaa yeroo hundumaa nama amanuu ture; garuu yeroo Gooftaan "ka'ee lafa akka malee raasu" jedhu yeroo dhiyaannu, raajjiin Isaayyaas akkas jechuun jajjabeessa, "Nama, kan hafuurri isaa funyaan isaa keessa jiru, irraa dhaabbadhaa; sababni isaas inni maalitti lakkaa'ama?"⁴⁹

GSAM 37.2Kanaafuu, Kitaaba Qulqulluu keessatti balaa kallattii kanaan nu mudatuuf akeekkachiifamnee waan jirruuf, namni tokkollee sochii dhufuu kana, jalqabbii isaa gad-aanaa irraa kan ka'e yookaan warri ija addunyaatiin gurguddoo jedhaman dhimma kana hin deeggarre jechuun, akka waan ilaalamuu hin qabnetti ariitiin komachuu hin qabu. Kanaa mannaa, hundi keenyayyuu yaada isaa of eeggannoodhaan madaaluu qabna. Dhugaan gatii tilmaamuun hin danda'amne qaba; isa wajjin yoo madaalamu, yaadni namootaa qofti qola buqqee gatii hin qabneedha.